Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 26 сакавіка 0 612 5134362 5110057 2026-05-01T08:35:55Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5134362 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на сакавік}} </noinclude> '''26 сакавіка''' — 85-ы (86-ы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[752]]: [[Стэфан (II) III]] становіцца 92-м [[Папа рымскі|Папам Рымскім]] * [[1027]]: [[Конрад II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Конрад II]] быў каранаваны ў [[Рым]]е як [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[1111]]: Войскі рускіх князёў пад кіраўніцтвам [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]] разбілі [[полаўцы|полаўцаў]] на рацэ Салніца. * [[1162]]: [[Фрыдрых I Барбароса]] захапіў і разбурыў [[Мілан]] пасля гадавой аблогі. * [[1329]]: Вялікі князь уладзімірскі [[Іван I Данілавіч Каліта]] узведзены на [[Ноўгарад|наўгародскі]] стол. * [[1807]]: У [[Расійская імперыя|Расіі]] створаны Дваранскі полк — навучальная ўстанова для пачатковай вайсковай адукацыі. * [[1828]]: Імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] выдаў маніфест аб вайне з [[Асманская імперыя|Турцыяй]]. * [[1944]]: У [[Мінск]]у ў гарадскім тэатры адбылася прэм’ера оперы «Усяслаў Чарадзей» [[Мікалай Шчаглоў-Куліковіч|М. Шчаглова-Куліковіча]] на вершы [[Наталля Арсеннева|Н. Арсенневай]]. * 1944: У ходзе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] савецкія войскі ля горада [[Бельцы]] выйшлі да дзяржаўнай мяжы [[СССР]]. * 1944: Каля 600 савецкіх самалётаў здзейснілі самы моцны за ўсю вайну [[СССР]] з [[Фінляндыя]]й налёт на [[Хельсінкі]]. * [[1953]]: [[Джонас Солк]] абвяшчае стварэнне [[Вакцына|вакцыны]] ад [[поліяміэліт]]а. * [[1971]]: [[Бангладэш]] (Усходні Пакістан) абвяшчае сваю незалежнасць ад [[Пакістан]]а. * [[1988]]: Утварэнне заснавальніцкага камітэту [[БАС|Беларускага Аб’яднання Студэнтаў (БАС)]] у [[Польшча|Польшчы]]. * [[1995]]: Пачынае дзейнічаць [[Шэнгенскае пагадненне]]. * [[2000]]: [[Уладзімір Пуцін]] абраны прэзідэнтам [[Расія|Расіі]]. * [[2013]]: Выпушчаны шутар ад першай асобы «[[BioShock Infinite]]». * [[2025]]: У ходзе [[Канфлікт у Судане (з 2023)|канфлікту ў Судане]] ўрадавыя войскі [[Бітва за Хартум (2023—2025)|аднавілі поўны кантроль]] над сталіцай краіны [[Хартум]]ам. == Нарадзіліся == * [[1516]]: [[Конрад Геснер]], швейцарскі прыродазнавец * [[1794]]: [[Юліус Шнор фон Каральсфельд]], нямецкі мастак * [[1846]]: [[Эрнст Пфіцэр]], нямецкі батанік * [[1868]]: [[Ахмед Фуад I]], кароль [[Егіпет|Егіпта]] * [[1874]]: [[Роберт Фрост]], амерыканскі літаратар * [[1911]]: [[Тэнесі Уільямс]], амерыканскі літаратар * [[1913]]: [[Пал Эрдзёш]], венгерскі матэматык * [[1916]]: [[Стэрлінг Хэйдэн]], амерыканскі акцёр * [[1934]]: [[Алан Аркін]], амерыканскі акцёр, рэжысёр і сцэнарыст * [[1940]]: [[Міхаіл Касцюк]], беларускі гісторык, акадэмік [[НАНБ]] * [[1942]]: [[Іван Арабейка]], беларускі паэт * [[1948]]: [[Стывен Тайлер]], амерыканскі спявак * [[1949]]: [[Патрык Зюскінд]], нямецкі пісьменнік і кінасцэнарыст * [[1957]]: [[Шырын Нешат]], транская мастачка * [[1960]]: [[Віктар Шніп]], беларускі паэт * [[1965]]: [[Джонатан Глейзер]], брытанскі кінарэжысёр * [[1976]]: [[Эмі Смарт]], амерыканская актрыса * [[1985]]: [[Кіра Найтлі]], актрыса == Памерлі == * [[1212]]: [[Саншу I]], 2-і кароль [[Партугалія|Партугаліі]] * [[1326]]: [[Алесандра Джыліяні]], першая жанчына-анатам * [[1827]]: [[Людвіг ван Бетховен]], нямецкі [[кампазітар]] * [[1910]]: [[Агюст Шарлуа]], французская астраном * [[1923]]: [[Сара Бернар]], французская актрыса (нар. 23.10.[[1844]]) * [[1932]]: [[Зігмунд Лазінскі]], беларускі каталіцкі рэлігійны дзеяч, біскуп * [[1987]]: [[Георг Мухэ]], нямецкі мастак * [[1989]]: [[Марыс-Рудольф Эдуардавіч Ліепа|Марыс-Рудольф Ліепа]], латвійскі артыст балета * [[1992]]: [[Бруна Касінары]], італьянскі мастак * [[2007]]: [[Міхаіл Ульянаў]], рускі акцёр, тэатральны дзеяч * [[2017]]: [[Май Вольфавіч Данцыг]], беларускі мастак == Святкуюць == * Дзень народзінаў [[Заратустра|Заратустры]] * {{Сцяг Бангладэш}} [[Бангладэш]]: Дзень незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|326]] </noinclude> [[Катэгорыя:26 сакавіка| ]] 1cgi2xafhzuoi0kg4wm8u70093mmz76 5134363 5134362 2026-05-01T08:36:14Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5134363 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на сакавік}} </noinclude> '''26 сакавіка''' — 85-ы (86-ы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[752]]: [[Стэфан (II) III]] становіцца 92-м [[Папа рымскі|Папам Рымскім]] * [[1027]]: [[Конрад II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Конрад II]] быў каранаваны ў [[Рым]]е як [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[1111]]: Войскі рускіх князёў пад кіраўніцтвам [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]] разбілі [[полаўцы|полаўцаў]] на рацэ Салніца. * [[1162]]: [[Фрыдрых I Барбароса]] захапіў і разбурыў [[Мілан]] пасля гадавой аблогі. * [[1329]]: Вялікі князь уладзімірскі [[Іван I Данілавіч Каліта]] узведзены на [[Ноўгарад|наўгародскі]] стол. * [[1807]]: У [[Расійская імперыя|Расіі]] створаны Дваранскі полк — навучальная ўстанова для пачатковай вайсковай адукацыі. * [[1828]]: Імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] выдаў маніфест аб вайне з [[Асманская імперыя|Турцыяй]]. * [[1944]]: У [[Мінск]]у ў гарадскім тэатры адбылася прэм’ера оперы «Усяслаў Чарадзей» [[Мікалай Шчаглоў-Куліковіч|М. Шчаглова-Куліковіча]] на вершы [[Наталля Арсеннева|Н. Арсенневай]]. * 1944: У ходзе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] савецкія войскі ля горада [[Бельцы]] выйшлі да дзяржаўнай мяжы [[СССР]]. * 1944: Каля 600 савецкіх самалётаў здзейснілі самы моцны за ўсю вайну [[СССР]] з [[Фінляндыя]]й налёт на [[Хельсінкі]]. * [[1953]]: [[Джонас Солк]] абвяшчае стварэнне [[Вакцына|вакцыны]] ад [[поліяміэліт]]а. * [[1971]]: [[Бангладэш]] (Усходні Пакістан) абвяшчае сваю незалежнасць ад [[Пакістан]]а. * [[1988]]: Утварэнне заснавальніцкага камітэту [[БАС|Беларускага Аб’яднання Студэнтаў (БАС)]] у [[Польшча|Польшчы]]. * [[1995]]: Пачынае дзейнічаць [[Шэнгенскае пагадненне]]. * [[2000]]: [[Уладзімір Пуцін]] абраны Прэзідэнтам [[Расія|Расіі]]. * [[2013]]: Выпушчаны шутар ад першай асобы «[[BioShock Infinite]]». * [[2025]]: У ходзе [[Канфлікт у Судане (з 2023)|канфлікту ў Судане]] ўрадавыя войскі [[Бітва за Хартум (2023—2025)|аднавілі поўны кантроль]] над сталіцай краіны [[Хартум]]ам. == Нарадзіліся == * [[1516]]: [[Конрад Геснер]], швейцарскі прыродазнавец * [[1794]]: [[Юліус Шнор фон Каральсфельд]], нямецкі мастак * [[1846]]: [[Эрнст Пфіцэр]], нямецкі батанік * [[1868]]: [[Ахмед Фуад I]], кароль [[Егіпет|Егіпта]] * [[1874]]: [[Роберт Фрост]], амерыканскі літаратар * [[1911]]: [[Тэнесі Уільямс]], амерыканскі літаратар * [[1913]]: [[Пал Эрдзёш]], венгерскі матэматык * [[1916]]: [[Стэрлінг Хэйдэн]], амерыканскі акцёр * [[1934]]: [[Алан Аркін]], амерыканскі акцёр, рэжысёр і сцэнарыст * [[1940]]: [[Міхаіл Касцюк]], беларускі гісторык, акадэмік [[НАНБ]] * [[1942]]: [[Іван Арабейка]], беларускі паэт * [[1948]]: [[Стывен Тайлер]], амерыканскі спявак * [[1949]]: [[Патрык Зюскінд]], нямецкі пісьменнік і кінасцэнарыст * [[1957]]: [[Шырын Нешат]], транская мастачка * [[1960]]: [[Віктар Шніп]], беларускі паэт * [[1965]]: [[Джонатан Глейзер]], брытанскі кінарэжысёр * [[1976]]: [[Эмі Смарт]], амерыканская актрыса * [[1985]]: [[Кіра Найтлі]], актрыса == Памерлі == * [[1212]]: [[Саншу I]], 2-і кароль [[Партугалія|Партугаліі]] * [[1326]]: [[Алесандра Джыліяні]], першая жанчына-анатам * [[1827]]: [[Людвіг ван Бетховен]], нямецкі [[кампазітар]] * [[1910]]: [[Агюст Шарлуа]], французская астраном * [[1923]]: [[Сара Бернар]], французская актрыса (нар. 23.10.[[1844]]) * [[1932]]: [[Зігмунд Лазінскі]], беларускі каталіцкі рэлігійны дзеяч, біскуп * [[1987]]: [[Георг Мухэ]], нямецкі мастак * [[1989]]: [[Марыс-Рудольф Эдуардавіч Ліепа|Марыс-Рудольф Ліепа]], латвійскі артыст балета * [[1992]]: [[Бруна Касінары]], італьянскі мастак * [[2007]]: [[Міхаіл Ульянаў]], рускі акцёр, тэатральны дзеяч * [[2017]]: [[Май Вольфавіч Данцыг]], беларускі мастак == Святкуюць == * Дзень народзінаў [[Заратустра|Заратустры]] * {{Сцяг Бангладэш}} [[Бангладэш]]: Дзень незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|326]] </noinclude> [[Катэгорыя:26 сакавіка| ]] 8e9eswmsp654d7janvb6039mqvwi7cf Кіеў 0 2150 5134054 5061904 2026-04-30T14:23:35Z 5134054 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кіеў |арыгінальная назва = {{lang-uk|Київ}} |краіна = Украіна |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |lat_dir = N |lat_deg = 50 |lat_min = 27 |lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 30 |lon_min = 30 |lon_sec = 00 |CoordScale = |памер карты краіны = 250 |памер карты рэгіёна = 0 |памер карты раёна = |выгляд рэгіёна = |рэгіён = |рэгіён у табліцы = |выгляд раёна = |раён = |раён у табліцы = |выгляд абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутранае дзяленне = |від главы = Гарадскі галава |глава = [[Віталь Клічко]] |выгляд раздзела = |раздзел = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 835,58 <ref>[http://www.grad.gov.ua/ua/plan_news КА "Інстытут Генеральнага плана горада Кіева"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110523233303/http://www.grad.gov.ua/ua/plan_news |date=23 мая 2011 }}</ref> |выгляд вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 2 950 702<ref> https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_Сhuselnist.pdf</ref> |год перапісу = 2022 |шчыльнасць = 3299 |агламерацыя = 3,65 млн. <ref name="Великий Київ">[http://aglomeracii.com/index.php?option=com_content&view=article&id=56:2010-06-19-00-05-52&catid=35:2010-06-19-00-05-19&Itemid=59 Великий Київ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110707093634/http://aglomeracii.com/index.php?option=com_content&view=article&id=56:2010-06-19-00-05-52&catid=35:2010-06-19-00-05-19&Itemid=59 |date=7 ліпеня 2011 }}</ref> |нацыянальны склад = [[украінцы]], [[рускія]], [[беларусы]] |канфесійны склад = [[праваслаўе]] |этнохороним = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +380 44 |паштовы азначнік = |паштовыя азначнікі = |аўтамабільны код = AA (да 2004: КА,КВ,КЕ,КН,КІ,KT) |выгляд ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = }} '''Кі́еў''' ({{lang-orv|Кыѥвъ}}, {{lang-uk|Київ}} {{Audio|Uk-Київ.ogg|маўленне па-ўкраінску}}) — сталіца і найвялікшы горад [[Украіна|Украіны]]. Размешчаны на [[Дняпро|Дняпры]], у паўночнай частцы краіны. Насельніцтва (2023) — 3 200 000 чалавек. Цэнтр [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]] і [[Кіева-Святошынскі раён|Кіева-Святошынскага раёна]], але не ўваходзіць у іх склад як адзін з двух гарадоў дзяржаўнага падпарадкавання са статусам роўным вобласці (другі такі горад — [[Севастопаль]]). == Назва == === Этымалогія === Паводле легенды пра заснаванне Кіева, назва горада паходзіць ад імя [[Кій (князь)|Кія]] — найстарэйшага з трох братоў, якія лічацца заснавальнікамі горада. Адна з гэтых легенд дайшла да нас у летапісе [[XII стагоддзе|XII ст.]] «[[Аповесць мінулых гадоў]]».<ref name="eob">[https://www.britannica.com/place/Kyiv Kyiv] // ''[[Брытанская энцыклапедыя|Encyclopædia Britannica]]''. Праверана 9 сакавіка 2020.</ref><ref>''[[Пётр Пятровіч Талочка|П. П. Талочка]]'', ''[[Глеб Юр’евіч Івакін|Г. Ю. Івакін]]'', ''[[Яраслава Уладзіміраўна Верменіч|Я. У. Верменіч]]''. [http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Kyiv_mst Кіеў]. Энцыклапедыя гісторыі Украіны.</ref><ref name="Талочка">''[[Пётр Пятровіч Талочка|П. П. Талочка]]''. Новыя археалагічныя даследаванні Кіева (1963—1978) // Новае ў археалогіі Кіева. — Кіеў, 1981.</ref> У [[сага]]х Кіеў меў назву ''Koenugarðr''<ref>[[Лявонцій Віктаравіч Вайтовіч|Войтович Л]]. [http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=EJRN&P21DBN=EJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/UIJ_2015_3_5.pdf Гольмґард: де правили руські князі Святослав Ігоревич, Володимир Святославич та Ярослав Володимирович?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210830214721/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=EJRN&P21DBN=EJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF%2FUIJ_2015_3_5.pdf |date=30 серпня 2021 }} // Український історичний журнал. — К., 2015. — № 3 (522) за травень-червень.&nbsp;— С. 40; 51. ISSN 0130-5247</ref>. Назва «Kænugarður» (К’ёнугард) засталася за Кіевам у [[Ісландская мова|ісландскай мове]]. Кіеў таксама меў цюркскую назву&nbsp;— «Манкермен» («вялікі горад»), «Ківа-Манкермен», якая існавала разам з першапачатковай назвай.<ref>''[[Алена Уладзіміраўна Русіна|А. У. Русіна]]''. [http://chtyvo.org.ua/authors/Rusyna_Olena/Ukraina_pid_tataramy_i_Lytvoiu.djvu Украіна пад татарамі і Літвой // Украіна праз вякі. Т.6; Кіеў, 1998.&nbsp;— 320 с.] / С. 303.</ref><ref>[http://www.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Pages/default.aspx?PersonID=0000001417 ''А. Б. Бубенок'']. [http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/SkhS_2012_1_4.pdf Унёсак Я.&nbsp;Р.&nbsp;Дашкевіча ў развіццё намадалагічных студый у незалежнай Украіне] // [[Усходні Свет (часопіс)|Усходні свет]].&nbsp;— 2012. №&nbsp;1. C. 15-20 / С. 18-19. «''горад Ківа-Манкермен, г.зн. Кіеў''»</ref>. Украінскі этнограф [[Мікола Васільевіч Закрэўскі|М. В. Закрэўскі]] сцвярджаў, што згаданы [[Клаўдзій Пталемей|Клаўдзіям Пталемеям]] «[[Азагарыум]]» знаходзіўся на месцы сучаснага Кіева. [[Юліян Андрэевіч Кулакоўскі|Ю. А. Кулакоўскі]] атаясамліваў з Кіевам Пталемееўскі «Метропаль», [[Міхаіл Юльянавіч Брайчэўскі|М. Ю. Брайчэўскі]]&nbsp;— «Сар»<ref>[https://zn.ua/SOCIETY/skolko_let_gradu_kievu.html СКОЛЬКО ЛЕТ ГРАДУ КИЕВУ?]</ref>. Паводле арабскіх і персідскіх крыніц [[IX стагоддзе|IX]]—[[X стагоддзе|X стагоддзя]] адзін з дзяржаўных цэнтраў усходнеславянскіх утварэнняў меў назву [[Куявія]] (Куябія, Куяба). Найбольш лагічным з’яўляецца атаясамленне горада Куяба з Кіевам<ref>[https://archive.org/stream/dovidnyk2002#page/n248/mode/1up Куявія] // Даведнік па гісторыі Украіны (А-Я) / Пад аг. рэд. І. Падковы, Р. Шуста.&nbsp;— 2-ое выд. даапр. і дапоўн. Інстытут гістарычных даследаванняў Львоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Івана Франко.&nbsp;— К.: [[Генеза (выдавецтва)|Генеза]], 2002.&nbsp;— 1136 с.&nbsp;— ISBN 966-504-179-7.</ref><ref>''[[Мікалай Фёдаравіч Катляр|М. Ф. Катляр]]''. [http://www.history.org.ua/?termin=Kuyaviya Куявія] // Энцыклапедыя гісторыі Украіны : у 10 т. / рэдкал.: В. А. Смолій (старшыня) і ін.; Інстытут гісторыі Украіны НАН Украіны. — К. : Навуковая думка, 2009. — Т. 5 : Кон — Кю. — С. 548. — 560 с. : іл. — ISBN 978-966-00-0855-4.</ref>. === Правапіс === [[Файл:Okurum-Khazar.png|міні|справа|200px|«[[Кіеўскі ліст]]» з фондаў [[Кембрыджская ўніверсітэцкая бібліятэка|бібліятэкі Кембрыджскага ўніверсітэта]]. На думку першаадкрывальнікаў, гэты ліст з’яўляецца найстарэйшым аўтэнтычным дакументам, напісаным на тэрыторыі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] і можа датавацца [[X стагоддзе]]м нашай эры. Дакумент напісаны на [[Іўрыт|яўрэйскай мове]] і змяшчае, магчыма, першыя згадкі пра Кіеў у форме ''Qiyyōb'' ({{lang-he|קייב}}).]] У старажытнарускіх помніках назва горада запісвалася як {{lang-cu|Кыѥвъ}}, дзе '''[[ы]]''' перадавала [[Праславянская мова|праславянскі]] гук ''[[Неагублены галосны сярэдняга раду верхняга пад’ёму|*y]]'', а '''[[ѥ]]'''&nbsp;— ётаваны гук [e] («[[є]]»). Такое напісанне доўгі час заставалася ў летапісах. Пазней, пасля спынення дзеяння закона [[другая палаталізацыя|другой палаталізацыі]] і зліцця гуку [[Украінская мова|[ɨ]]] з [[Украінская мова|[і]]] ў новы галосны пярэдне-сярэдняга раду [[Украінская мова|[ɪ]]] з’яўляюцца напісанні [[:uk:wikt:Києвъ|Києвъ]], {{lang-cu|Кіевъ}}, а пасля ўтварэння «[[новы яць|новага яця»]]<ref>''[[Юрый Уладзіміравіч Шавялёў|Юрый Шавялёў]]''. Гістарычная фаналогія ўкраінскай мовы. Харкаў: «Акта», 2002.</ref>&nbsp;— і «Кыѣвъ»<ref>[https://books.google.ru/books?id=6DxdAAAAcAAJ&pg=PA43&lpg=PA43&dq=Кыѣвъ&source=bl&ots=k3unutreIa&sig=73FmVzWp3oSKowei0iG9SUpGLoY&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiS0cPR4bXTAhWMKiwKHSmFDwkQ6AEIMzAC#v=onepage&q=Кыѣвъ&f=false ''Степан Карпенко''. «Барвинок Украины»]</ref>, «Киѣвъ»<ref>[https://zbruc.eu/node/57503 ''Омелян Огоновский''. «Мусѣй Школиченко» (з «Исторіи літературы рускои»)]. «Зоря»&nbsp;— 1893.&nbsp;— С.215—216</ref>, «Кіѣвъ»<ref>[http://shron.chtyvo.org.ua/Zoria/1886_Chyslo_11.pdf ''Семенъ Жукъ''. «Зъ житя на селахъ».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170416125619/http://shron.chtyvo.org.ua/Zoria/1886_Chyslo_11.pdf |date=16 красавіка 2017}}&nbsp;— «Зоря». Письмо литературно-наукове для рускихъ родинъ.&nbsp;— Чэрвень 1886</ref>. З упарадкаваннем [[Украінскі правапіс|украінскага правапісу]] XIX стагоддзя, калі за [ɪ] замацоўваецца літара '''[[и]]''', а за [ji] з ётаванага «новага яця»&nbsp;— '''[[ї]]''', напісанне набывае сучасную форму&nbsp;— Кіеў ({{lang-uk|Київ}}). === Пераклад назвы горада на англійскую мову (#KyivNotKiev) === {{main|KyivNotKiev}} 2 кастрычніка 2018 года Міністэрства замежных спраў Украіны сумесна з Цэнтрам стратэгічных камунікацый «StratCom Ukraine» запусціла анлайн-кампанію «#CorrectUA», у межах якой будзе звяртацца да замежных СМІ з просьбай выправіць напісанне назвы горада Кіева на мовах гэтых краін (#KyivNotKiev)<ref>{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title= #CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website= Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02}}</ref>. З’явіліся першыя паведамленні пра выпраўленне напісання Кіева: у сваіх тэкстах пішуць Kyiv замест Kiev выданне [[BBC]]<ref>[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018 /10/6/7087849/ Клімкін пахваліўся вынікамі кампаніі МЗС: BBC піша Kyiv, не Kiev] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210821012743/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018 |date=21 жніўня 2021 }} // Еўрапейская праўда, 6 кастрычніка 2018.</ref><ref>{{cite web|date = 14 кастрычніка 2019|url = https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|title = Kyiv not Kiev: BBC змяняе напісанне сталіцы Украіны|publisher = BBC|archiveurl = https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|archivedate = 14 кастрычніка 2019|accessdate = 21 жніўня 2021|url-status = live}} (такое правіла напісання сталіцы Украіны ў тэкстах, на картах і графіках уступае ў сілу на BBC з 14 кастрычніка 2019 года)</ref> і [[Guardian|The Guardian]]<ref>[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Выданне The Guardian будзе пісаць у сваіх тэкстах Kyiv замест Kiev] // Еўрапейская праўда, 13 лютага 2019.</ref>; лонданскі [[Лутан (аэрапорт)|аэрапорт Лутан]]<ref>[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лонданскі аэрапорт Лутан змяніў назву з Kiev на Kyiv] // Еўрапейская праўда, 13 лютага 2019.</ref>, [[Міжнародны аэрапорт імя Ферэнца Ліста|аэрапорты Будапешта]] і [[Талін (аэрапорт)|Таліна]]<ref>[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аэрапорты Будапешта і Таліна выправілі назву Kiev на Kyiv] // Еўрапейская праўда, 14 лютага 2019.</ref>, [[Бельгія|Бельгіі]]<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аэрапорты Бельгіі выправілі Kiev на Kyiv] // Украінская праўда, 20 красавіка 2019.</ref> змянілі назву Kiev на Kyiv. У той жа час [[Міжнародныя авіялініі Украіны|МАУ]] адмовіліся змяніць Kiev на Kyiv, патлумачыўшы, што Kiev з’яўляецца афіцыйнай транслітарацыяй [[Міжнародная асацыяцыя паветранага транспарту|Міжнароднай асацыяцыі паветранага транспарту IATA]]<ref>[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ адмовілася змяніць Kiev на Kyiv] // Еўрапейская праўда, 13 лютага 2019.</ref>. 16 верасня 2020 года [[англійская Вікіпедыя]] перайменавала артыкул пра Кіеў з «Kiev» у «Kyiv»<ref>[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедыі зменена напісанне сталіцы Украіны], [[Вікімедыя Украіна]], 18 верасня 2020</ref>, аднак у той жа час некаторыя артыкулы з адпаведным [[айконім]]ам застаюцца нязменнымі, у прыватнасці пра [[Кіеўская Русь|Кіеўскую Русь]] («Kievan Rus'»). == Гісторыя == [[Файл:Ukraine Kiev StMichael.jpg|thumb|left|Сабор святога Міхаіла]] За паданнем, у [[55]] г. [[апостал Андрэй]], пад час свайго місіянерскага падарожжа ў [[скіфы|скіфскія]] землі, быў уражаны прыгажосцю прыдняпроўскіх халмоў і, спыніўшыся на месцы будучага Кіева, узвёў тут крыж і прадказаў з’яўленне на гэтым месцы горада-аплота [[хрысціянства|хрысціянскай веры]]. Цяпер на месцы гэтага крыжа пабудавана [[Андрэеўская царква|царква]], названая ў яго гонар. Горад узнік як цэнтральнае пасяленне [[усходнія славяне|ўсходнеславянскага]] племені [[паляне (усходнеславянскае племя)|палян]]. Археолагі спрачаюцца наконт даты яго заснавання. У [[1982]] г. быў адзначаны 1500-гадовы юбілей горада, зыходзячы з даных, за якімі ён існаваў ужо ў [[V стагоддзе|V стагоддзі]]. Але многія даследчыкі датуюць яго ўзнікненне не раней чым [[VII стагоддзе]]м. Заснаванне горада прыпісваецца братам Кію, Шчэку, Хорыву і іх сястры Лебедзі. З [[VIII стагоддзе|VIII стагоддзя]] горад быў заходнім фарпостам [[Хазарскі каганат|Хазарскага каганата]]. У некаторых дакументах Кіеў згадваецца пад назвай Самбат, што па-старажынтацюркску азначае «верхнія ўмацаванні». Першыя летапісныя звесткі аб горадзе датуюцца [[860]] годам. Горад згадваецца ў сувязі з паходам [[Аскольд]]а па даручэнні князя [[Дзір]]а на [[Канстанцінопаль|Царград]]. З другой паловы [[IX ст.]] (традыцыйная дата — [[882]] г.) у Кіеве ўсталёўваецца [[варагі|варажская]] дынастыя [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Горад уступае ў свой «залаты век», ператварыўшыся ў сталіцу старажытнарускай дзяржавы, вядомай пад назвай [[Кіеўская Русь]]. З пачатку [[X ст.]] горад пазбаўляецца ад хазарскай залежнасці. У [[988]] г. кіеўскі князь [[Уладзімір Вялікі|Уладзімір]] увёў хрысціянства як афіцыйную рэлігію на Русі. Хрышчэнне кіеўлян адбылося [[15 жніўня]] 988 г., на свята [[Успенне Прачыстай Багародзіцы|Успення]]. Першым [[Кіеўская мітраполія|кіеўскім мітрапалітам]] стаў [[св. Міхаіл (мітрапаліт Кіеўскі)|св. Міхаіл]], які ў [[989]] г. прыехаў у горад з [[Херсанес Таўрычаскі|Корсуні]]. У [[1051]] г. была заснавана [[Кіева-Пячэрская лаўра]] — найстаражытнейшы рускі манастыр. У гэтыя ж часы быў пабудаваны [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскі сабор]]. Першая палова [[XI ст.]] лічыцца часам найбольшага росквіту Кіева і Кіеўскай Русі. З сярэдзіны [[XII ст.]] Кіеўская Русь трапляе ў перыяд феадальнай раздробленасці. Кіеў з’яўляецца сталіцай [[Кіеўскае княства|удзельнага княства]]. Падчас міжусобных войн Кіеў некалькі разоў быў разрабаваны валадарамі іншых удзельных княстваў. Міжусобіцы прывялі да няздольнасці процістаяць знешнім пагрозам. [[6 снежня]] [[1240]] г. (паводле [[Летапіс Аўрамкі|Летапісу Аўрамкі]] — 19 лістапада) горад быў захоплены і разбураны [[мангола-татары|мангола-татарскім]] войскам на чале з ханам [[Батый|Батыем]]. У [[1362]] г., у выніку перамогі на [[бітва на Сініх Водах|Сініх Водах]], Кіеў быў далучаны да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З [[1471]] г. горад з’яўляецца цэнтрам [[Кіеўскае ваяводства|ваяводства]]. Першым кіеўскім ваяводай стаў [[Марцін Гаштоўт]]. У [[1494]] г. горад атрымаў [[Магдэбургскае права]]. Пазбавіўшыся ад татарскай залежнасці, Кіеў, аднак, не пазбавіўся ад іх спусташальных набегаў. У [[1482]] г. горад быў разбураны [[Крымскае ханства|крымскім ханам]] [[Менглі I Гірэй|Менглі I Гірэем]]. У [[1527]] пасля чарговага набегу татараў адбылася [[Альшаніцкая бітва|бітва]], у якой перамагло войска ВКЛ. У [[1569]] г. Кіеў перайшоў да складу [[Польшча|Польшчы]]. У [[1632]] г. [[Пётр Магіла]], мітрапаліт Кіеўскі і Галіцкі, заснаваў у горадзе першую ва Усходняй Еўропе [[Кіева-магілянская акадэмія|праваслаўную акадэмію]]. У [[1648]] г. горад быў заняты войскам [[казакі|казацкага]] гетмана [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]]. У [[1654]] г. ён увайшоў да складу [[Расія|Расіі]], што, пасля працяглай [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны]], было замацавана [[Андросаўскае перамір'е|Андрусаўскім мірам]]. У [[1686]] г. Кіеўская мітраполія была далучана да [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхата]]. У [[XIX ст.]] Кіеў становіцца буйным прамысловым і гандлёвым цэнтрам. У [[1870]] г. ён быў злучаны чыгуначнай сеткай, а ў [[1892]] г. у горадзе быў запушчаны першы ў Расіі і другі ў Еўропе трамвай. У [[1917]] г., пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], у горадзе была абвешчана [[Украінская цэнтральная рада]], пазней у гэтым жа годзе — [[Украінская Народная Рэспубліка]] са сталіцай у Кіеве. У [[1918]] і, канчаткова, у [[1920]] гг. горад быў заняты [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і ўключаны ў склад [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]], якая ў [[1922]] г. ўвайшла ў склад [[СССР]]. З [[1934]] г. Кіеў стаў сталіцай УССР. Горад не мінулі масавыя рэпрэсіі сталінскага часу. На тэрыторыі сяла [[Быкоўня]] (цяпер у межах [[Дарніцкі раён (Кіеў)|Дарніцкага раёна]] горада) знойдзена масавае (да 100 тысяч) пахаванне растраляных людзей. Зранку [[22 чэрвеня]] [[1941]] г. авіяцыя [[НСДАП|нацысцкай]] [[Германія|Германіі]] бамбардавала горад — менавіта гэтая бамбардзіроўка традыцыйна лічыцца першай падзеяй [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Пад Кіевам Чырвоная Армія зазнала самае моцнае ў гэтай вайне [[бітва за Кіеў, 1941|паражэнне]], страціўшы ў акружэнні больш за 600 тысяч чалавек. [[19 верасня]] 1941 г. немцы ўвайшлі ў горад. Горад стаў цэнтрам [[генеральная акруга Кіеў|генеральнай акругі]], якая была далучана да [[рэйхскамісарыят Украіна|рэйхскамісарыяту Украіна]]. За непрацяглы перыяд акупацыі нацысты адзначыліся шматлікімі злачынствамі, найбольш вядомае з якіх — масавы растрэл больш за 30 тысяч мірных жыхароў [[29 верасня|29]]—[[30 верасня]] 1941 г. ва ўрочышчы [[Бабін Яр]] (цяпер у межах горада). [[6 лістапада]] [[1943]] г. горад, амаль цалкам зруйнаваны, быў вызвалены ад нацыстаў. У [[1961]] г. Кіеву было прысвоена пачэснае званне [[гарады-героі|горада-героя]]. Горад хутка аднавіўся пасля вайны. У [[1959]] г. на базе ваеннага аэрадрома быў заснаваны грамадзянскі [[аэрапорт Барыспаль]]. У лістападзе [[1960]] г. быў адкрыты [[кіеўскі метрапалітэн]]. У [[1977]] годзе ўкраінская студыя хранікальна-дакументальных фільмаў выпусціла фільм пра гісторыю Кіева<ref>{{YouTube|D6GH7dV2-YU|Кіеў (1977)|logo=1}}</ref>. У [[1980]] годзе ў Кіеве прайшлі футбольныя спаборніцтвы [[XXII Алімпійскія гульні|XXII Алімпійскіх гульняў]]. Да гэтага мерапрыемства быў пабудаваны новы [[стадыён імя Лабаноўскага|стадыён]], які месціць 84 тысячы гледачоў. Цяпер стадыён носіць імя [[Валерый Лабаноўскі|Валерыя Лабаноўскага]]. У [[1986]] годзе некаторыя раёны горада былі забруджаны радыеактыўным пылам як вынік [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]]. У [[2004]] годзе кіеўская [[Плошча Незалежнасці (Кіеў)|плошча Незалежнасці]] стала цэнтрам масавых выступленняў апазіцыйных сіл на чале з [[Віктар Андрэевіч Юшчанка|Віктарам Юшчанкам]], вядомых як [[Аранжавая рэвалюцыя]], якая завяршылася перамогай апазіцыі. З лістапада [[2013]] па люты [[2014]] Кіеў стаў цэнтрам [[Еўрамайдан]]а, падчас якога ў сутыкненнях з [[Беркут (спецпадраздзяленне)|спецпадраздзяленнямі «Беркуту»]] ў цэнтры горада загінулі больш за сотню пратэстуючых і некалькі атрымалі цяжкія параненні. У 2014 годзе гарадскім галавой Кіева абраны [[Віталь Уладзіміравіч Клічко]], які потым двойчы пераабіраўся на гэтую пасаду. У Менску ёсць [[Кіеўская вуліца (Мінск)|вуліца]], [[Кіеўскі сквер (Мінск)|сквер]] і [[Кіеў (кінатэатр, Мінск)|кінатэатр «Кіеў»]], названыя ў гонар Кіева. == Геаграфія == === Размяшчэнне === [[Файл:Kiev dnipro.jpg|thumb|450px|Краявід левабярэжнага Кіева]] Кіеў размешчаны ў сярэднім цячэнні ракі [[Дняпро|Днепр]], на абодвух яе берагах. Большая частка горада, у тым ліку гістарычны цэнтр, знаходзяцца на правым беразе. З поўначы i поўдню да горада прылягаюць буйныя вадасховішчы: адпаведна [[Кіеўскае вадасховішча|Кіеўскае]] i [[Канеўскае вадасховішча|Канеўскае]]. Кіеў знаходзіцца на [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніне]]. Правабярэжная частка размешчана на [[Прыдняпроўскае ўзвышша|Прыдняпроўскім узвышшы]], якое прымыкае да Дняпра з захаду, i моцна адрозніваецца за рэльефам ад нізіннай левабярэжнай часткі. Горад знаходзіцца ў паўднёвай частцы [[Палессе|Палесся]] — зоне [[мяшаныя лясы|мяшаных лясоў]], якія на поўдзень ад горада аступова пераходзяць у [[лесастэп]]ы. === Клімат === Горад знаходзіцца ў зоне [[кантынентальны клімат|ўмерана кантынентальнага клімату]]. Сярэдняя тэмпература ў ліпені — самым цёплым месяцы — складае 24,8&nbsp;°C, у самым халодным месяцы — студзені — мінус 4,6&nbsp;°C. Абсалютны мінімум тэмпературы — мінус 32,2&nbsp;°C — быў зафіксаваны [[7 лютага|7]] i [[9 лютага]] [[1929]] г., абсалютны максімум — 39,4&nbsp;°C — 31.7.1936 г. Сярэднегадавая колькасць ападкаў &nbsp;— 649 мм, максімум ападкаў прыпадае на ліпень (88 мм), мінімум&nbsp;— на кастрычнік (35 мм). Узімку ў Кіеве ўтвараецца снежны покрыў, сярэдняя вышыня покрыву ў лютым — 20 см, максімальная&nbsp;— 440 см.<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2019-12-31|url = http://pogoda.ru.net/climate/33345.htm|title = Клімат Кіева|format = |work = |publisher = Надвор’е і клімат|accessdate = 2019-12-31|language = ru|postscript = |archive-date = 10 студзеня 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20100110134605/http://pogoda.ru.net/climate/33345.htm|url-status = dead}}</ref> {{main|Клімат Кіева}} {{Клімат горада |Горад_род=Кіева (норма 1981—2010) |Крыніца=[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33345.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-3.5 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-3.0 | Лют_сяр_апад=39 | Сак_сяр=1.8 | Сак_сяр_апад=37 | Кра_сяр=9.3 | Кра_сяр_апад=46 | Май_сяр=15.5 | Май_сяр_апад=57 | Чэр_сяр=18.5 | Чэр_сяр_апад=82 | Ліп_сяр=20.5 | Ліп_сяр_апад=71 | Жні_сяр=19.7 | Жні_сяр_апад=60 | Вер_сяр=14.2 | Вер_сяр_апад=57 | Кас_сяр=8.4 | Кас_сяр_апад=41 | Ліс_сяр=1.9 | Ліс_сяр_апад=50 | Сне_сяр=-2.3 | Сне_сяр_апад=45 | Год_сяр=8.4 | Год_сяр_апад=621 | Сту_сяр_мін=-5.8 | Сту_сяр_макс=-0.9 | Лют_сяр_мін=-5.7 | Лют_сяр_макс=0.0 | Сак_сяр_мін=-1.4 | Сак_сяр_макс=5.6 | Кра_сяр_мін=5.1 | Кра_сяр_макс=14.0 | Май_сяр_мін=10.8 | Май_сяр_макс=20.7 | Чэр_сяр_мін=14.2 | Чэр_сяр_макс=23.5 | Ліп_сяр_мін=16.1 | Ліп_сяр_макс=25.6 | Жні_сяр_мін=15.2 | Жні_сяр_макс=24.9 | Вер_сяр_мін=10.2 | Вер_сяр_макс=19.0 | Кас_сяр_мін=4.9 | Кас_сяр_макс=12.5 | Ліс_сяр_мін=-0.3 | Ліс_сяр_макс=4.6 | Сне_сяр_мін=-4.6 | Сне_сяр_макс=0.0 | Год_сяр_мін=4.9 | Год_сяр_макс=12.5 | Сту_а_макс=11.1 | Сту_а_мін=-31.1 | Лют_а_макс=17.3 | Лют_а_мін=-32.2 | Сак_а_макс=22.4 | Сак_а_мін=-24.9 | Кра_а_макс=30.2 | Кра_а_мін=-10.4 | Май_а_макс=33.6 | Май_а_мін=-2.4 | Чэр_а_макс=35.0 | Чэр_а_мін=2.4 | Ліп_а_макс=39.4 | Ліп_а_мін=5.8 | Жні_а_макс=39.3 | Жні_а_мін=3.3 | Вер_а_макс=33.8 | Вер_а_мін=-2.9 | Кас_а_макс=27.9 | Кас_а_мін=-17.8 | Ліс_а_макс=23.2 | Ліс_а_мін=-21.9 | Сне_а_макс=14.7 | Сне_а_мін=-30.0 | Год_а_макс=39.4 | Год_а_мін=-32.2 |}} == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Кіева}} [[Файл:Адміністративний поділ Києва.gif|thumb|250px|Адміністрацыйны падзел Кіева]] Горад падзяляецца на 10 раёнаў * На левым беразе [[Дняпро|Дняпра]]: ** [[Дзяснянскі раён (Кіеў)|Дзяснянскі раён]] ** [[Дняпроўскі раён (Кіеў)|Дняпроўскі раён]] ** [[Дарніцкі раён (Кіеў)|Дарніцкі раён]] * На правым беразе [[Дняпро|Дняпра]]: ** [[Абалонскі раён (Кіеў)|Абалонскі раён]] ** [[Падольскі раён (Кіеў)|Падольскі раён]] ** [[Шаўчэнкаўскі раён (Кіеў)|Шаўчэнкаўскі раён]] ** [[Галосееўскі раён, Кіеў|Галосееўскі раён]] ** [[Святошынскі раён (Кіеў)|Святошынскі раён]] ** [[Пячэрскі раён (Кіеў)|Пячэрскі раён]] ** [[Саламянскі раён, Кіеў|Саламянскі раён]] {{Раёны Кіева}} == Насельніцтва == У X—XII стст., падчас росквіту [[Старажытная Русь|старажытнай Русі]], Кіеў быў адным з буйнейшых гарадоў Еўропы з насельніцтвам звыш 50 тысяч чалавек (па некаторых ацэнках — звыш 100 тысяч). У гэты час — для параўнання — у [[Лондан]]е пражывала каля 35 тысяч чалавек, а ў найбуйнейшых [[Германія|нямецкіх]] гарадах — каля 20 тысяч. Пасля татарскай навалы насельніцтва Кіева значна скарацілася. У канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] у горадзе пражывала каля 30 тысяч чалавек. Насельніцтва горада пачало зноў павялічвацца толькі ў [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] З сярэдзіны [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] і да [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] насельніцтва Кіева павялічылася ў 8 разоў. У савецкі час Кіеў па колькасці насельніцтва быў трэцім у Саюзе, пасля [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]. Перад Вялікай Айчыннай вайной (у 1940 г.) насельніцтва Кіева склаладала 930 тысяч чалавек. Адразу пасля вызвалення ад нацыстаў у горадзе пражывала каля 180 тысяч чалавек. Але горад хутка адраджаўся. У 1959 г. яго насельніцтва перавысіла мільён жыхароў, а ў 1979 г. — адзнаку ў два мільёны. Рост горада працягваўся і далей, але ўжо не так хутка. Гэты працэс не спыніўся, хаця значна запаволіўся, у 1990-я гады, калі агульная колькасць насельніцтва Украіны пачала скарачацца. Маючы адмоўнае значэнне натуральнага прыросту несельніцтва, Кіеў, аднак, працягвае расці за кошт перасяленцаў з рэгіёнаў Украіны. У 2001 г. яго насельніцтва склала 2 611 300 чалавек, з іх 1 219 000 (46,7 %) мужчын і 1 393 000 (53,3 %) жанчын. За апошнія дзесяцігоддзі колькасць дзяцей у горадзе скарацілася, а колькасць сталага насельніцтва значна ўзрасла. За нацыянальным складам Кіеў спрадвеку быў усходнеславянскім горадам. Да [[XX стагоддзе|XX ст.]] большасць у горадзе складала рускае насельніцтва. За данымі [[перапіс насельніцтва Расіі, 1897|перапісу 1897 г.]], у горадзе пражывала 56,6 % [[рускія|рускіх]], 22,2 % [[украінцы|ўкраінцаў]], 12,7 % [[яўрэі|яўрэяў]] і 6,7 % [[палякі|палякаў]]. У [[XX стагоддзе|XX ст.]] становішча змянілася на карысць украінцаў. Паводле [[перапіс насельніцтва Украіны, 2001|апошняга перапісу]], доля ўкраінцаў у Кіеве складае 82,2 % (у 1989 г., калі праводзіўся папярэдні перапіс, — 72,5 %), а рускіх — 13,1 % (20,9 % у 1989 г.) Сярод іншых нацыянальнасцей найбольш шматлікімі з’яўляюцца [[яўрэі]] (0,7 %), [[беларусы]] (0,6 %), палякі (0,3 %), [[армяне]] (0,2 %), [[азербайджанцы]], [[татары]], [[грузіны]] і [[малдаване]] (па 0,1 %). * 2007 года — 2 679 653 чалавек. == Музеі == * [[Аптэка-музей у Кіеве]] * [[Нацыянальны музей гісторыі Украіны]] * [[Нацыянальны мастацкі музей Украіны]] == Транспарт == Кіеў — буйны транспартны вузел рэгіёну і краіны. Шмат жыхароў Беларусі абіраюць пералёты праз Кіеў, а не Мінск ці рэгіянальныя аэрапорты Беларусі Горад мае 2 вялікія аэрапорты: [[Аэрапорт Кіеў|Кіеў]], [[Аэрапорт Барыспаль|Барыспаль]], апошні знаходзіцца за мяжой горада. Чыгуначны вузел, з галоўнай станцыяй [[Кіеў-Пасажырскі|Кіеў-пасажырскі]], а ў межах горада курсуе [[Кіеўская гарадская электрычка|гарадская электрычка]]. Сярод гарадскога транспарту з 1960 года дзейнічае [[Кіеўскі метрапалітэн|метрапалітэн]], а таксама [[Кіеўскі аўтобус|аўтобус]], [[Кіеўскі трамвай|трамвай]], [[Кіеўскі тралейбус|тралейбус]], [[Кіеўскі фунікулёр|фунікулёр]], і амаль што самы масавы наземны транспарт Кіева — [[Кіеўскае маршрутнае таксі|маршрутнае таксі]]. == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Уладзіміравіч Навасяд]] * [[Уладзімір Агрызка]] * [[Якаў Юшкевіч]] * [[Аляксандр Парфір’евіч Архіпенка]] * [[Голда Меір]] * [[Леанід Канеўскі]] * [[Міхаіл Афанасьевіч Булгакаў]] * [[Уладзіслаў Маркавіч Ілліч-Світыч]] * [[Міла Куніс]] * [[Серафім Уладзіміравіч Сабко]] * [[Ралан Антонавіч Быкаў]] * [[Рамэн Яфімавіч Сова]] * [[Вацлаў Фаміч Ніжынскі]] * [[Эмануіл Хацкелевіч Адэльскі]] (1891—1982) — спецыяліст у галіне цеплагазазабеспячэння і вентыляцыі. Доктар тэхнічных навук (1950), прафесар (1950). * [[Аляксандр Аляксандравіч Багамолец]] * [[Канстанцін Васілевіч Базілевіч]] (1892—1950) — савецкі гісторык. * [[Дзмітрый Ільіч Гардон]] (нар. 1967) — украінскі журналіст, тэлевядучы, палітык. * [[Дзмітрый Георгіевіч Джангіраў]] * [[Юрый Уладзіміравіч Кротаў]] (1904—1968) — расійскі і беларускі навуковец. * [[Наталля Аляксандраўна Кутузава]] (нар. 1969) — беларускі філосаф. * [[Наталля Багданаўна Лысова]] (нар. 1959) — беларускі філолаг, культуролаг, педагог. * [[Аляксандр Аляксеевіч Рыбальчанка]] (1911—2002) — беларускі балетмайстар. * [[Аляксей Анатолевіч Сарокін]] (нар. 1964) — беларускі архітэктар. * [[Мітрафан Сямёнавіч Славачэўскі]] (1869 — ?) — беларускі музыкант-кантрабасіст, педагог. * [[Юрый Навумавіч Трахтэнберг]] (1938—1991) — беларускі архітэктар. * [[Аляксей Фёдаравіч Фёдараў]] — [[Двойчы Героі Савецкага Саюза|двойчы Герой Савецкага Саюза]]. * [[Ілья Самуілавіч Гельберг]] (нар. 1929) — урач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990). * [[Барыс Маркавіч Брагінскі]] (1926—1972) — урач-тэрапеўт. Доктар медыцынскіх навук (1965), прафесар (1969). == Гл. таксама == * [[Рыбальскі востраў]] * [[Залатыя вароты (Кіеў)|Залатыя вароты]] * [[Лук’янаўка (Кіеў)|Лук’янаўка]] * [[НСК Алімпійскі]] * [[Стадыён Спартыўнае поле]] * [[Галіцкая плошча (Кіеў)|Плошча Перамогі]] * [[Беларускае зямляцтва пралетарскага студэнцтва]] * [[Помнік беларусам, якія загінулі за Украіну]] * [[Кіеў-Баскет]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://public.fotki.com/anokhovv/kiev/ Фота Кіева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070911182130/http://public.fotki.com/anokhovv/kiev/ |date=11 верасня 2007 }} * [http://www.stroit.kiev.ua/ Будаўнічы партал Кіева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120408034008/http://www.stroit.kiev.ua/ |date=8 красавіка 2012 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=VqOr85YLSjI&list=PLzg4Ge9VHZEwSSdtbkn0uQ3OAhutz6heM Стары Кіеў] {{ref-ua}} * [http://ukrainian.su/kiev Кіеў]{{Недаступная спасылка}} — даведнік, фотагалерэя на партале Украіны {{ref-ru}} * [https://www.youtube.com/watch?v=vzJla40JHeo Давайце пазнаёмімся. Телекурс рускай мовы. Урок 26. Сустрэча ў Кіеве (1980)] {{ref-ru}} * [https://kyivplus.info/ Kyiv Plus] * [https://locator.ua Гарадскі даведнік і анлайн карта Кіева] {{Абласныя цэнтры Украіны}} {{Кіеўская вобласць}} {{Славутасці Кіева}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады-героі}} {{Гарады-героі Украіны}} {{Населеныя пункты на Дняпры}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кіеў| ]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры]] 8p0uu4otyacqhlfr8t1yaako3d1rpp9 Кіліманджара 0 2151 5134072 4835589 2026-04-30T15:52:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134072 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Назва = Кіліманджара |Нацыянальная назва = sw/Kilimanjaro/en/Mount Kilimanjaro |Выява = Kibo_summit_of_Mt_Kilimanjaro_001.JPG |Подпіс = Гара Кіліманджара |lat_dir = S|lat_deg = 3|lat_min = 4|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 21|lon_sec = 33 |CoordScale = 50000 |Размяшчэнне = [[Вобласць Кіліманджара]] |Горная сістэма = Усходне-Афрыканская рыфтавая даліна |Хрыбет ці масіў = Усходне-Афрыканскае пласкагор'е |Форма вулкана = [[Стратавулкан]] |Апошняе вывяржэнне = невядома |Вышыня = 5895 |Крыніца вышыні = <ref>[[:en:Global Volcanism Program|Global Volcanism Program]] [http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0202-15=] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210919115441/https://volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0202-15= |date=19 верасня 2021 }}</ref> |Першае ўзыходжанне = [[1889]] ([[:en:Hans Meyer (geologist)|Ханс Меер]],[[:en:Ludwig Purtscheller|Людвіг Пуртшэлер]]) |Пазіцыйная карта = Афрыка |Пазіцыйная карта 1 = Танзанія |Краіна = Танзанія |Катэгорыя на Вікісховішчы = Kilimanjaro }} '''Кіліманджара''' ({{lang-sw|Kilimanjaro}}) — вулканічны масіў ва Усходняй Афрыцы, на паўночным усходзе [[Танзанія|Танзаніі]]. Утвораны з трох конусаў патухлых вулканаў, якія зліліся: Кіба (вышыня 5895 м, найвышэйшы пункт [[Афрыка|Афрыкі]]), Мавензі і Шыра. Займае плошчу 97 на 64 км. Кіліманджара ўзвышаецца над пласкагор’ем [[Плато Масаі|Масаі]], якое размешчана на вышыні 900 метраў над узроўнем мора. Складзены пераважна з трахібазальтаў і факалітаў. У Кіліманджара не было дакументаваных вывяржэнняў, але мясцовыя легенды кажуць аб вулканічнай актыўнасці 150—200 гадоў таму. Кіба з актыўнай сальфатарнай дзейнасцю. На схілах саванны, горныя лясы, плантацыі кавы і бананаў, на вяршыні шматгадовыя снягі і ледавікі. Найвышэйшы пункт Афрыкі быў упершыню скораны Гансам Меерам ў 1889 г. Нацыянальны парк Кіліманджара ўключаны ў [[Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. == Назва == Згодна з адной з гіпотэз (яе вылучыў нямецкі місіянер Іаган Людвік Крафт), назва Кіліманджара паходзіць ад злучэння двух слоў мовы мясцовых плямёнаў. ''Kilima'' азначае слова «гара», ''Njiaro'' азначае «караван». Магчыма, назва паходзіць з мовы [[суахілі]] і меркавана азначае «гара, якая зіхаціць»<ref>«Kilima-Njaro» (альтернативное название в 1907), ''The Nuttall Encyclopædia'', 1907, FromOldBooks.com, 2006, страница: [http://www.fromoldbooks.org/Wood-NuttallEncyclopaedia/k/kilima-njaro.html FOB-Njaro].</ref>. Недахоп гэтых тэорый палягае ў тым, што яны не могуць вытлумачыць, чаму выкарыстоўваецца змяншальнае слова ''kilima'' замест належнага для гары ''mlima''. Іншы падыход мае на ўвазе, што назва адбываецца са слова мовы кічага ''kilemanjaare'' ці ''kilemajyaro'', якое азначае «той, хто перамагае птушку/леапарда/караван». Аднак гэта тэорыя не тлумачыць факт, што само назва Кіліманджара не выкарыстоўвалася ў мове кічага да нядаўняга часу<ref name=names>[http://www.ntz.info/gen/b00769.html Hutchinson, J. A.: The Meaning of Kilimanjaro]</ref>. З 1902 па 1918 г. называўся '''Вяршыня Кайзера Вільгельма'''. == Геаграфія == === Месцазнаходжанне === {{double image|center|Tanzania map-ru.svg|263|Mount Kilimanjaro and Mount Meru map-fr.svg|313|Тапаграфічная карта Кіліманджара і гары Меру.}} [[Файл:Mount Kilimanjaro NasaWorldWind.jpg|thumb|Спадарожнікавы здымак Кіліманджара.]] Кіліманджара ўзвышаецца ў паўночна-ўсходняй [[Танзанія|Танзаніі]], недалёка ад мяжы з [[Кенія]]й, якая праходзіць па паўночных і ўсходніх схілах гары. Яна высіцца пасярод раўніннай саваны, якая атачае гару ў форме кроплі на 4 800 — 5 200 метраў, што робіць гэту гару найвышэйшай ізаляванай гарой у свеце<ref name="GVP">[http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0202-15=&VErupt=N&VSources=Y&VRep=N&VWeekly=N Global Volcanism program — Présentation du Kilimandjaro] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121108145445/http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0202-15=&VErupt=N&VSources=Y&VRep=N&VWeekly=N |date=8 лістапада 2012 }}</ref><ref name="Geology">[http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/kilimanjaro-geology/index.html Kilimanjaro geology] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100528002541/http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/kilimanjaro-geology/index.html |date=28 мая 2010 }}</ref>. Кіліманджара займае плошчу ў 388 500 гектараў<ref name="LookLike">[http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/what-does-kilimanjaro-look-like/index.html What does Kilimanjaro look like?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101005142718/http://climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/what-does-kilimanjaro-look-like/index.html |date=5 кастрычніка 2010 }}</ref>. Гара з вулканічным конусам авальнай формы, распасціраецца на 70 км з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход і на 50 кіламетраў з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад і знаходзіцца ў 340 км да поўдня ад экватара<ref>''Kilimanjaro Map and Guide'', cartes aux 1:{{formatnum:20000}}, 1:{{formatnum:30000}}, 1:{{formatnum:75000}} et 1:{{formatnum:682000}}{{e}}, EWP Map Guides, 4{{e}} édition, 1998 {{ISBN|0-906227-66-6}}</ref>. Гара Меру размешчана за 75 км на паўднёвы захад, а гара Кенія, другі па вышыні пік у Афрыцы, за 300 кіламетраў на поўнач. Найбліжэйшы горад, Машэ, знаходзіцца ў Танзаніі да поўдня ад гары, і з’яўляецца галоўнай адпраўной кропкай для ўзыходжання на яе. [[Міжнародны аэрапорт Кіліманджара]], размешаны ў пяцідзесяці кіламетрах на паўднёвы захад ад вяршыні, абслугоўвае з 1971 года ўвесь рэгіён з усімі яго паркамі. [[Дадома]], сталіца Танзаніі, і Дар-Эс-Салам, знаходзяцца адпаведна за 380 км на паўднёвы захад і 450 км на паўднёвы ўсход, тады як [[Найробі]] знаходзіцца ўсяго за 200 км на паўночна-паўночна-захад. Узбярэжжа Індыйскага акіяна — за 270 км ад гары. Адміністрацыйна Кіліманджара знаходзіцца ў рэгіёне Кіліманджара, часткова ахапляе раёны Гай (анг. Hai), Машэ Рураль (анг. Moshi Rural) і Ромба (анг. Rombo), дзе знаходзіцца найвышэйшы пункт, і большая частка гары. Вулкан цалкам улучаны ў Нацыянальны парк Кіліманджара. === Тапаграфія === Па вымярэннях, праведзеным у 2008 годзе з дапамогай сістэмы GPS і [[Гравіметрыя, геадэзія|гравіметрыі]], было зменена папярэдняе значэнне ў 5895 метраў, атрыманае ў 1952 годзе камандай брытанцаў<ref name="Altitude">Filomena Naves, [http://dn.sapo.pt/2009/01/17/ciencia/portugueses_tiraram_32_metros_quilim.html Portugueses 'tiraram' 3,2 metros ao Quilimanjaro] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120524211158/http://www.dn.pt/inicio/interior.aspx?content_id=1139124 |date=24 мая 2012 }}, ''[[Diário de Notícias]]'', {{date|17|janvier|2009}}</ref>. Вышыня, якая была прадметам вымярэнняў з 1889 года, з вынікамі, якія адрозніваліся больш за на сто метраў, з’яўляецца найбуйнейшай у Афрыцы<ref>[http://geoinfo.uneca.org/afref/NewsLetter/NewsletterSep08.pdf African geodetic reference] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120326210308/http://geoinfo.uneca.org/afref/NewsLetter/NewsletterSep08.pdf |date=26 сакавіка 2012 }}, AFREF newsletter n°7, septembre 2008</ref> і, такім чынам, Кіліманджара з’яўляецца адной з [[Сем вяршынь|Сямі вяршынь]]. Кіліманджара ўяўляе сабой [[стратавулкан]] амаль канічнай формы. Ён складаецца з трох асноўных вяршынь, якія таксама з’яўляюцца патухлымі вулканамі: Шыра на захадзе з 3962 м над узроўнем моры, Кіба 5891,8 метраў (найвышэйшы пункт [[Афрыка|Афрыкі]]) ў цэнтры і Мавензі з 5149 метраў (трэці па вышыні пік Афрыкі) на ўсходзе. У 2003 годзе вучоныя прыйшлі да высновы, што расплаўленая лава знаходзіцца ўсяго за 400 метраў пад кратарам галоўнай вяршыні Кіба. Кіба мае ў верхняй частцы эліптычную кальдэру 2,4 км у шырыню і 3,6 км у даўжыню, якая атачае кратар пад назвай Кратар Ройш (анг. Reusch Crater) і дыяметрам 900 метраў, у цэнтры якога стаіць конус попелу 200 метраў у дыяметры, які завуць Аш Піт (анг. Ash Pit)<ref name="GVP"/><ref name="Nonnotte">[http://tel.archives-ouvertes.fr/docs/00/15/90/18/PDF/These_P.Nonnotte_web.pdf Philippe Nonnotte, ''Étude volcano-tectonique de la zone de divergence Nord-Tanzanienne (terminaison sud du rift kenyan)'' — Caractérisation pétrologique et géochimique du volcanisme récent (8 Ma — Actuel) et du manteau source — Contraintes de mise en place], thèse de doctorat de l’université de Bretagne occidentale, spécialité : géosciences marines</ref>. Асноўны пік, размешчаны на паўднёвай ускраіне кратара, завецца Угур (анг. Uhuru). Іншымі вядомымі кропкам Кэба з’яўляецца Унутраны Конус (анг. Inner Cone) на вышыні 5835 метраў, Кропка Ганса Маера (анг. Hans Meyer Point), Кропка Гілман (анг. Gilman’s Point), Леапардавая кропка (анг. Leopard Point) і цясніна Ёгана (анг. Yohanas 'Notch), названая ў гонар правадыра, які суправаджаў першае ўзыходжанне на гару. На паўднёвым захадзе вяршыні каля 100 000 гадоў назад вялікі зрух стварыў Заходні Пралом (анг. Western Breach), якая ўзвышаецца на далінай Баранка (анг. Barranco Valley)<ref name="Geology"/>. Мавензі часам лічыцца трэцім па вышыні вяршыняй у Афрыцы пасля гары Кеніі<ref name="Nonnotte"/>. Яна моцна пашкоджана эрозіяй і зараз мае выгляд дамбы, якая адлучаецца ад пікаў Ганса Меера, Пуртшэлера (анг. Purtscheller Peak), Паўднёвага (анг. South Peak) і Нордэкла (анг. Nordecke). Ад іх асновы некалькі расколін ідуць ва ўсходнім кірунку, у прыватнасці Вялікая і Малая Баранка (анг. Great Barranco, Lesser Barranco). Сядло (анг. The Saddle) — плато плошчай 3600 га паміж Мавензі і Кіба. Шыра, ад якой адлучаецца Кропка Джонсела (анг. Johnsell Point), складаецца з паловы расколатага кратара, ад якога засталіся толькі паўднёвы і заходні краі. Да паўночнага ўсходу ад яго, на 6200 гектарах, гара мае форму плато. Каля 250 меншых конусаў знаходзяцца па абодва бакі ад гэтых трох пікаў на восі паўночны захад / паўднёвы ўсход<ref name="LookLike"/>. === Клімат === Пераважае кантынентальны клімат. У сувязі з тым, што Кіліманджара ляжыць у цэнтральнай Афрыцы, можна вызначыць дзве пары года — сухая і вільготная. Апошняя дзеліцца на дзве часткі: * доўгіх дажджоў — ад [[май|мая]] да [[чэрвень|чэрвеня]] * кароткіх дажджоў — ад [[кастрычнік]]а да [[снежань|снежня]] Сярэдняя колькасць ападкаў залежыць ад вышыні над узроўнем мора і бока схілу. Вагаецца паміж 2500 мм у год (усходні схіл на вышыні 3 000 м), да 250 мм (на вяршыні). [[Снег]]ам пакрытая прыкладна 4 км² паверхні вяршыні. === Гідралогія === Лёдавая шапка Кіліманджара абмяжоўваецца вяршыняй Кибо. У 2003 годзе яна пакрывала тэрыторыю агульнай плошчай 2 км². Яна складаецца з ледавіка Фюртванглера (анг. Furtwangler) у верхняй часткі, ледавікоў Дрыгальскага (анг. Drygalski), Вялікі Панк (анг. Great Penck), Малы Панк (анг. Little Penck), Пенгальскі (анг. Pengalski), Лёртшэр Нотч (анг. Lortscher Notch) і Крэднер (анг. Credner) на поўначчу лёдавай падлозе (анг. Northern Icefield), ледавікоў Баранка (анг. Barranco) (ці Малы і Вялікі Разломы (анг. Little Breach, Big Breach)), Страла (анг. Arrow) і Уліг (анг. Uhlig) на захадзе, ледавікоў Балета (анг. Balletto), Дыямент (анг. Diamond), Хейм (анг. Heim), Карстан (анг. Kersten), Дэкен (анг. Decken), Ребман (анг. Rebmann) і Ратцэль (анг. Ratzel) на паўднёвай лёдавай падлозе (анг. Southern Icefield) і, нарэшце, усходняга лёдавага поля (анг. Eastern Icefield). Геаграфічная зменлівасць ападкаў і сонечнага святла тлумачыць розніцу ў памерах паміж рознымі лёдавымі палямі<ref name="Pomel2">{{кніга|аўтар=François Bart,Milline J. Mbonile,François Devenne|частка=Simon Pomel, Guilène Réaud-Thomas|загаловак=Kilimandjaro: montagne, mémoire, modernité|выдавецтва=DYMSET|год=2003|старонкі=39-64|isbn=2-906621-31-5}}</ref>. Гэту шапку было некалі добра бачна, але цяпер яна знаходзіцца ў працэсе хуткага раставання<ref name="Hastenrath">Stefan Hastenrath, ''Recession of equatorial glaciers: a photo documentation'', Sundog Publishing, juillet 2008 {{ISBN|978-0-9729033-3-2}}</ref>. Яна ахапляла плошчу 12,1 км² у 1912 годзе, 6,7 км² у 1953 годзе, 4,2 км² у 1976 годзе і 3,3 км² у 1996 годзе. Цягам дваццатага стагоддзя, яна страціла 82 % сваёй плошчы<ref name="Pomel2"/>. Яна страціла ў сярэднім 17 метраў таўшчыні паміж 1962 і 2000 гадамі<ref name="Retreat">[http://bprc.osu.edu/Icecore/KilimanjaroGlacierRetreat.html Tanzania — Mt. Kilimanjaro — Glacier retreat] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140529204609/http://bprc.osu.edu/Icecore/KilimanjaroGlacierRetreat.html |date=29 мая 2014 }}, ''National Science Foundation’s Earth System History Program'', 2000</ref>. Яна робіцца ўсё больш разрэджанай і павінна цалкам знікнуць да 2020 года, па ацэнках экспертаў і NASA<ref name="NASA">[http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10856 Snow and Ice on Kilimanjaro], [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]]</ref> палеакліматолагаў Лоні Томпсана (англ. Lonnie Thompson), прафесар універсітэта Агая<ref>Earle Holland, [http://researchnews.osu.edu/archive/kilicores.htm African ice core analysis reveals catastrophic droughts, shrinking ice fields and civilization shifts] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040313081211/http://researchnews.osu.edu/archive/kilicores.htm |date=13 сакавіка 2004 }}, ''Research'', {{date|3|octobre|2002}}</ref><ref>Kevin Krajick, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/sci;298/5593/518 Ice Man: Lonnie Thompson Scales the Peaks for Science], ''Science'', vol. 298. n° 5593, {{date|18|octobre|2002}}, pages 518—522</ref><ref>Lonnie G. Thompson, ''et al.'', [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/298/5593/589 Kilimanjaro Ice Core Records: Evidence of Holocene Climate Change in Tropical Africa], ''Science'', vol. 298. n° 5593, {{date|18|octobre|2002}}, pages 589—593</ref>, ці да 2040 года паводле разлікаў навуковай групы з аўстрыйскага ўніверсітэта Інсбрука<ref name="Amos">Jonathan Amos, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6561527.stm Kilimanjaro’s ice set to linger], ''[[BBC News]]'', Vienne, {{date|17|avril|2007}}</ref>, ці да 2050 па выкладках Каліфарнійскай акадэміі навук. Лёд на некаторых схілах можа трымацца яшчэ некалькі дадатковых гадоў з-за адрозненняў у мясцовых кліматычных умовах<ref name="Retreat"/>. Шапка гары Кіліманджара скарачаецца прыкладна з 1850 года з-за натуральнага змяншэння колькасці ападкаў на 150 мм, але гэта тэндэнцыя значна паскорыліся ў ХХ стагоддзі. Накшталт цяперашняга хуткае і амаль поўнае раставанне ледавіка<ref name="Agrawala"/> на Кіліманджара адбывалася 4000 гадоў назад падчас доўгай 300-гадовай засухі<ref name="Retreat"/><ref name="NASA"/>. Такім чынам, сярэднясутачная тэмпература павялічылася на 3&nbsp;°C цягам апошніх трыццаці гадоў на Ліямунгу (анг. Lyamungu), на 1230 м на паўднёвым схіле<ref name="Blot">Jacques Blot, Kilimandjaro : montagne, mémoire, modernité, op. cit., pages 67-79</ref>. Тым не менш, тэмпература ўвесь час застаецца ніжэй 0&nbsp;°C на вышыні, дзе знаходзяцца ледавікі. Георг Казер з Універсітэта Інсбрука і Піліп Мотэ з Універсітэта Вашынгтона паказалі, што рэзкае скарачэнне ледавіка адбываецца галоўным чынам за кошт зніжэння колькасці ападкаў<ref>Kaser et Mote, " Les glaces du Kilimandjaro : Pourquoi elles ont régressé ", ''Pour la science'', n°362, décembre 2007, pages 72-78</ref><ref>Carolyn Gramling, [http://www.geotimes.org/aug07/article.html?id=nn_kilimanjaro.html No more «snows of Kilimanjaro»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305030127/http://www.geotimes.org/aug07/article.html?id=nn_kilimanjaro.html |date=5 сакавіка 2016 }}, ''Geotimes''</ref>. Гэта можа быць злучана з мясцовымі зменамі, выкліканымі абязлесеннем, што прыводзіць да зніжэння шчыльнасці расліннага покрыва і зніжэнне вільготнасці атмасферы. Паміж змяншэннем ледзянога покрыва і тэмпамі страты лясоў прасочваецца заканамернасць, асабліва ў пачатку дваццатага стагоддзя і падчас стабілізацыі<ref name="Pomel2"/><ref name="Blot"/>. Тым не менш, пра што сведчыць характэрная вострая форма лёду, лёд сублімуецца сонечным выпрамяненнем, пасля некалькіх вільготных дзесяцігоддзяў у дзевятнаццатым стагоддзі. Гэта, напэўна, паскараецца невялікім змяншэнне альбеда ў ХХ стагоддзі, асабліва ў 1920—1930 гадах<ref name="Hastenrath"/>. Іншая з’ява, якую выклікае скарачэнне ледавікоў — паглынанне цяпла цёмнымі вулканічнымі пародамі і яго размеркаванне ў грунце ледавікоў. Яны растаюць, робяцца няўстойлівымі і разбураюцца, павялічваючы плошча паверхні схільнай уплыву сонечнага выпрамянення<ref>[http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/the-glaciers/index.html Kilimanjaro glaciers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315155927/http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/the-glaciers/index.html |date=15 сакавіка 2010 }}</ref>. [[Файл:Glacier at summit of Mt Kilimanjaro 002.JPG|thumb|right|Ледавік на вяршыні Кіліманджара, жнівень 2003.]] Снежная шапка, што пакрывала вяршыню гары {{nobr|{{formatnum:11000}} гадоў}} з апошняга [[Ледавіковы перыяд|Ледавіковага перыяду]], хутка растае. За апошнія {{nobr|100 гадоў}} аб’ём снегу і лёду зменшыўся больш за на 80 %<ref>[http://svs.gsfc.nasa.gov/stories/kilimanjaro_20021216/index.html SVS Science Story — Melting Snows of Kilimanjaro — Dec. 18, 2002]</ref>. У [[2002]] многія эксперты ўжо прадказвалі поўнае знікненне ледавіка на працягу {{nobr|15 гадоў}}. У сакавіку [[2005]] з’явілася паведамленне, што пік практычна цалкам вызваліўся ад лёду ўпершыню за апошнія {{nobr|{{formatnum:11000}} гадоў}}. Лічыцца, што выклікана гэта не зменай тэмпературы, а скарачэннем колькасці [[снегапад]]аў. Відаць, звестка лясоў у апошняе стагоддзе сур’ёзна зменшыла колькасць [[вадзяная пара|вадзяных пар]], якія дасягаюць вяршыні Кіліманджара і выпадаюць там у выглядзе снегу. Струмені ад раставання лёду сілкуюць дзве буйныя рэкі ў гэтым раёне, але 90 % ападкаў затрымваюцца лесам. Знікненне ледавікоў не павінна непасрэдна ўплываць на мясцовы гідралагічны рэжым, у адрозненне ад азнікнення лясоў і дзейнасці чалавека ў выніку чатырохразовага павелічэння водазабораў на абвадненне за апошнія сорак гадоў. Лясы Кіліманджара атрымваюць 1,6 млн кубічных метраў вады ў год, 5 % з якой у выглядзе ападкаў. Дзве траціны вяртаюцца ў атмасферу ў выніку выпарэння. Лес гуляе патройную ролю як рэзервуар: ён утрымвае ваду ў глебе, у біямасе і ў паветры. З 1976 года колькасць ападкаў зніжаецца ў сярэднім на дваццаць мільёнаў кубічных метраў у год, што за тры гады складае аб’ём бягучай шапкі, і 25 % менш за апошнія трыццаць гадоў, эквівалентна гадавому спажыванню пітной вады мільёнам [[Джага]]<ref name="Agrawala">Shardul Agrawala, Contre vents et marées : les politiques de développement face au changement climatique, Organisation de coopération et de développement économiques, OECD Publishing, 2005 (ISBN 9264013784), pages 104—111</ref>. === Расліннасць, вышынная пояснасць === Добра выражана вышынная пояснасць: да 1800–2000 м распаўсюджаны плантацыі сельскагаспадарчых культур і дрыгасныя масівы паркавых лясоў і саван, вышэй – горныя дажджавыя лясы з багаццем эпіфітаў і дрэвападобных папарацей, якія з вышыні 3000 м змяняюцца вы­сакагорнымі лугамі і ксерафітнымі падушкападобнымі злакамі; на вяршынях утварыліся ледавікі. == Гісторыя == [[Выява:ReliefKilimanjaro.png|thumb|250px|left|Кіліманджара<ref>[http://www.maps-for-free.com/?val=-3.066667,37.359167,7,Kilimanjaro]</ref>]] {{Infobox World Heritage Site | BelName = Нацыянальны парк Кіліманджара | Name = Kilimanjaro National Park | Image = [[Выява:Kilimanjaro (paulshaffner).jpg|250px]] | State Party = {{TAN}} | Type = Прыродны | Criteria = vii | ID = 403 | Region = Афрыка | Coordinates = {{coord|3|4|0|S|37|21|33|E|region:TZ_type:landmark}} | Year = 1987 | Session = 11 | Link = http://whc.unesco.org/en/list/403 }} Першае згадванне пра гару адносіцца да II стагоддзя н.э. Кіліманджара прысутнічае на геаграфічнай карце [[Пталемей|Пталемея]]. Яшчэ перад прыбыццём еўрапейцаў, вакол вулканічнага масіва жылі невялікія плямёны качэўнікаў. Гара Кіліманджара для іх была нечым незразумелым. Яны адчувалі пагрозу з боку гары, нават назвалі яе ''Гара Злых Духаў''. Некаторыя плямёны (на прыклад Масаі), абагаўлялі ''Гару Святла''. Інтарэс да гары ўзнік у 19 стагоддзі, калі Танганіка, на тэрыторыі якой стаяла Кіліманджара, стала [[Германія|нямецкай]] калоніяй. Афіцыйнай датай адкрыцця Кіліманджара лічыцца 11 мая 1848 г., а аўтарам адкрыцця — нямецкі пастар Іаханес Рэбман. У 1861 г. была дасгнута вышыня 2500 м, у 1862 дасягнута 4200 м, у 1883, 1884 і 1887 — 5270 м; ўсе гэтыя ўзыходжання здзейсненыя венгерскім графам Самуэлем Тэлекі. [[5 кастрычніка]] [[1889]] года, нямецкі картограф [[Ганс Маер]], разам з правадніком, швейцарцам Людвікам Пуршхелерам ступілі на вяршыню. А ў 1898 годзе сюды адкрыўся першы турыстычны шлях. Мавензі была дасягнута толькі ў 1912 г. Охлерам і Клутэ. Да 1977 года на турыстах, галоўным чынам з [[Еўропа|Еўропы]], зарабляла толькі [[Кенія]]. А [[Танзанія]], на тэрыторыі якой знаходзіцца гара, не атрымлівала з гэтага ніякіх прыбыткаў. 4 лютага 1977 года ўлады Танзаніі закрылі мяжу, пакінуўшы сотні турыстаў на нейтральнай паласе. Было рэквізавана каля 200 джыпаў і 27 [[самалёт]]аў. У хуткім часе Танзанія стварыла ўласны турыстычны сектар, збудавала шмат гатэляў і пансіянатаў. Кожны, хто хацеў убачыць прыгажосць Кіліманджара, павінен быў прыехаць у Танзанію. Але прыбытак быў невялікі, і ў выніку мяжа была адкрыта ў 1983 годзе. == Альпінізм == Узыходжанне на пік Ухуру (5895 м, вулкан Кіба) лічыцца досыць простым, але патрабуе часу для вышыннай [[Акліматызацыя|акліматызацыі]]. З-за блізкасці гары да [[экватар]]а і [[Вышынная пояснасць|вышыннай пояснасці]] пры пад’ёме чалавек паслядоўна пераадольвае вялікую частку [[кліматычныя зоны|кліматычных зон]]. Маршруты для ўзыходжання: * Лемоша * Мачамэ * Марангу * Рангаі * Умбэ * Паўночны траверс<ref>[https://en.altezza.travel/climbing-kilimanjaro Kilimanjaro Climbing Routes]</ref> Па асноўных маршрутах, якія вядуць на яго (Лемоша, Мачамэ, Умбэ, Марангу і Рангаі) можа ўзлезці практычна любы здаровы чалавек, без альпінісцкай падрыхтоўкі і адмысловага рыштунку. З агульнай статыстыкі вынікае, што вяршыні дасягае толькі каля 60 % усіх ахвотнікаў, гэта адбываецца галоўным чынам з-за нядобрасумленнай працы лакальных турыстычных кампаній, праблем са здароўем ва ўзыходнікаў ці ж рэакцыі арганізму на акліматызацыю. З папулярных маршрутаў найгоршая статыстыка паспяховых узыходжанняў па сцежцы Марангу, бо толькі па ёй можна праводзіць пяцідзённае ўзыходжанне, якое для многіх з’яўляецца складаным выпрабаваннем. Яшчэ меншы лік узыходжанняў па маршруце «Заходні разлом» (Вестэрн Брыч), які прадстаўляе цікавасць толькі для альпіністаў-прафесіяналаў з прычыны складанасці. Уздымоджанне на вулкан Мавензі патрабуе альпінісцкай падрыхтоўкі і было забаронена з-за высокай рызыкі для жыцця. Практыкуюць хуткасныя ўзыходжанні на Кіліманджара. Абсалютны рэкорд сумарнага хуткаснага пад’ёму і спуску быў абноўлены 13 жніўня 2014 г: Карл Эглоф (Karl Egloff), швейцарска-эквадорскі горны гід, прабег па маршруце Умбе праз Заходні Пралом, пік Ухуру (5895 м) і ўніз да варот Мвека за 6 гадзін, 56 хвілін і 24 секунды. Перад гэтым 28 верасня 2010 года каталонскі атлет {{не перакладзена 3|Кіліян Жорнэ Бургада|Кіліян Жорнэ Бургада|en|Kilian Jornet Burgada}} усталяваў сусветны рэкорд пад’ёму за 5 гадзін 23 хвіліны і 50 секунд па маршруце Умбе. Разам са спускам яго прабежка заняла 7 гадзін 14 хвілін. Да таго рэкорд пд’ёму прыналежаў грамадзяніну Казахстана [[Андрэй Альбертавіч Пучынін|Андрэю Пучыніну]] — у 2009 годзе за 5 гадзін 24 хвіліны 40 секундаў па маршруце Марангу<ref>[http://7summits.ru/newssections/all_1/newssection_3_9/item_2019/ Обзор по Килиманджаро]: рекорд скорости состоялся, но он не очень впечатляет.</ref>. == Культурныя ўплывы == * У [[Дыснейуорлд]]зе ([[ЗША]], штат [[Фларыда (штат)|Фларыда]]) у тэматычным парку «Царства жывёл» ([[Animal Kingdom]]), які адкрыўся 22 красавіка 1998 года, ёсць атракцыён «Сафары Кіліманджара» ([[Kilimanjaro Safari]]). * У трылогіі [[Mass Effect (серыя)|Mass Effect]] імя Кіліманджара носіць адзін з дрэдноўтаў Альянсу Сістэм. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Kilimanjaro}} * [http://www.tanzaniaparks.com/kili.html Mount Kilimanjaro National Park] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120923032157/http://www.tanzaniaparks.com/kili.html |date=23 верасня 2012 }} * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10856 NASA Earth Explorer page] * [http://www.kilimanjaro.cc/glacial-recession.htm Glacial recession of Southern Icefields] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110215100701/http://www.kilimanjaro.cc/glacial-recession.htm |date=15 лютага 2011 }} * [http://www.kilicam.com/ Mt Kilimanjaro live webcam] * [http://collections.lib.uwm.edu/cdm4/results.php?CISOOP1=exact&CISOFIELD1=CISOSEARCHALL&CISOROOT=/agsafrica&CISOBOX1=Kilimanjaro+%28mountain%29 Aerial photographs of Mount Kilimanjaro, 1937-38]—University of Wisconsin-Milwaukee Libraries Digital Collections * [https://altezza.travel/articles/Climbing_Kilimanjaro Маршруты ўзыходжанняў на Кіліманджара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160324070748/https://altezza.travel/articles/Climbing_Kilimanjaro |date=24 сакавіка 2016 }} {{Сем вяршынь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вулканы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вулканы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Вулканы Танзаніі]] [[Катэгорыя:Стратавулканы]] [[Катэгорыя:Актыўныя вулканы]] [[Катэгорыя:Экстрэмальныя пункты Зямлі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] fq353dkqqb0iggn15u3roqzls0mgqvd Лондан 0 3226 5134349 5117316 2026-05-01T08:02:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134349 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Лондан |арыгінальная назва = {{lang-en|London}} |краіна = Вялікабрытанія |шырыня герба = 100 |выява = London Montage 2016.png |lat_dir = N |lat_deg= 51 |lat_min= 30 |lat_sec=26 |lon_dir = W |lon_deg= 00 |lon_min= 07 |lon_sec=39 |CoordAddon = type:city(7500000)_region:GB |CoordScale = 100000 |Яндэкскарта = http://maps.yandex.ru/?text=Вялікабрытанія%2C%20Лондон&sll=-0.078989%2C51.49006&sspn=0.887176%2C0.384618&l=map%2Cstv |памер карты краіны = 200 |памер карты рэгіёна = 0 |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйна-палітычная частка |рэгіён = Англія |рэгіён у табліцы = Англія |від раёна = Рэгіён |раён = Вялікі Лондан |раён у табліцы = Вялікі Лондан |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутранае дзяленне = 33 акругі |від главы = Мэр Лондана{{!}}Мэр |глава = [[Садзік Хан]] |дата заснавання = |першае згадванне = 43 |ранейшыя імёны = Ландыніум, Люндэнбург |статус з = |плошча = 1706,8 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = [[умераны клімат]] |афіцыйная мова = Англійская |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = 4761 |агламерацыя = ад 12 300 000 да 13 945 000 |нацыянальны склад = [[англічане]] (57,7 %), [[ірландцы]] (2,4 %), мігранты (індыйцы, нігерыйцы, пакістанцы, бангладэшцы, кенійцы і інш.) 30,9% |канфесійны склад = [[хрысціяне]] (58,2 %), [[атэізм|атэісты]] (15,8 %),<br /> [[мусульмане]] (8,5 %) |этнахаронім = лонданец, лонданка, лонданцы |часавы пояс = 0 |DST = ёсць (1) |тэлефонны код = +44 20 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |сайт = http://www.london.gov.uk/ |мова сайта = en |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = [[FIPS]] |add1 = UKH9{{efn|name="ReferenceA"|Асобны код існуе для кожнай акругі Лондана, тут прыводзіцца код Сіці}} |add2n = [[ISO]] |add2 = GB-LND{{efn|name="ReferenceA"}} }} '''Ло́ндан''' ({{lang-en|London}} {{Audio-IPA|En-uk-London.ogg|[ˈlʌndən]}}) — [[сталіца]] [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі|Вялікабрытаніі]], а таксама [[адміністрацыйны цэнтр]] [[Англія|Англіі]], ядро ​​[[Канурбацыя|канурбацыі]] [[Вялікі Лондан|Вялікага Лондана]]. Насельніцтва больш за 8 млн чал — найбуйнейшы [[горад]] на [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравах]] і другі па колькасці насельніцтва горад [[Еўропа|Еўропы]] (пасля [[Масква|Масквы]]). Плошча мегаполіса складае 1 706,8 км². Размешчаны на паўднёвым усходзе Англіі, у нізоўях ракі [[Тэмза]]. Галоўны транспартны вузел краіны, найбуйнейшы брытанскі марскі порт і цэнтр авіязносінаў. Чыгуначныя і аўтамабільныя зносіны з краінамі Еўропы — праз [[Еўратунэль]]<ref>[https://old.bigenc.ru/geography/text/2157436 Лондон]{{ref-ru}}</ref>. Шматлікія сусветна вядомыя славутасці: [[Вэстмінстэрскае абацтва]], комплекс [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскага палаца]] з [[Біг-Бен|гадзіннікавай вежай]], [[сабор Святога Паўла]], крэпасць [[Таўэр]], [[Брытанскі музей]] і іншыя. Лондан размяшчаецца на [[нулявы мерыдыян|нулявым мерыдыяне]], які таксама часта завуць грынвіцкім (па назве раёна [[Грынвіч]], які ён перасякае). Адлегласць па прамой паміж Лонданам і [[Мінск]]ам — {{nobr|1 924}} км<ref>[http://wyznacz.pl/odleglosci-drogowe Адлегласці паміж гарадамі]</ref>. == Назва == === Паходжанне назвы === Сучасная назва горада — Лондан — узыходзіць да яго лацінскага наймення «Ландыніум» ({{lang-la|Londinium}})<ref name=london_001>{{cite web|url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|title=Roman|publisher=The [[Музей Лондана|Museum of London]]|access-date=2008-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20060709214651/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|archive-date=9 ліпеня 2006|url-status=dead}}</ref>. Адзінага меркавання адносна паходжання гэтага слова няма, але вучонымі неаднаразова высоўваліся гіпотэзы пра яго этымалогію. Вось чатыры найбольш папулярных здагадкі: # Назва — лацінскага паходжання, і ўтворана ад рымскага асабістага імя, які пазначае «апантаны»<ref name="nazv">http://geosfera.info/evropa/velikobritaniya/40-london-finansovyj-centr-evropy.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120629111843/http://geosfera.info/evropa/velikobritaniya/40-london-finansovyj-centr-evropy.html |date=29 чэрвеня 2012 }} Лондан — Фінансавы цэнтр Еўропы</ref>; # Назва — лацінскага паходжання, і паходзіць ад слова Lond, што азначае «Дзікае (гэта значыць зарослае лесам) месца»<ref name="nazv" /><ref>{{cite web|url=http://www.top-mir.ru/strany/evropa/velikobritanija/london.html|title=Лондон - столица Великобритании|publisher=ТОП Туризм,Отдых,Путешествия|access-date=2010-08-01|archive-url=https://www.webcitation.org/616Jau7zs?url=http://www.top-mir.ru/strany/evropa/velikobritanija/london.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>; # Назва — кельцкага паходжання, і складаецца з двух слоў: Llyn (возера) і Dun («[[дун, крэпасць|дун]]», умацаванне): у кельцкі перыяд горад зваўся Llyndid; корань «-дун» таксама сустракаецца ў назве шматлікіх іншых кельцкіх тапонімаў<ref>http://planeta-imen.narod.ru/toponim/eurmaincity.html НАЗВАНИЯ СТОЛИЦ ЕВРОПЕЙСКИХ ГОСУДАРСТВ</ref>; # Назва паходзіць ад слова Plowonida, што азначае «Разлітая рака»<ref>[http://chr.org.uk/legends.htm Legends of London’s Origins<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === Неафіцыйныя назвы Лондана === Калісьці [[англічане]] звалі Лондан ''The Big Smoke'' (або ''The Great Smog''). Гэта назва можна літаральна перавесці як «Вялікі дым». Звязана гэта вызначэнне, зразумела, са знакамітым [[Вялікі смог 1952 года|лонданскім смогам XIX—XX стагоддзяў]].<ref>http://planetashkol.ru/articles/4409/ Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі</ref><ref name="narost">http://www.privet-london.ru/150/info.html Гід па Лондане</ref> Іншая неафіцыйная назва горада — ''The Great Wen''. ''Wen'' — гэта старое англійскае слова, якое перакладаецца літаральна як «фурункул», што ў гэтым кантэксце азначае «перанаселены горад»<ref name="narost" />. Што да мянушак раёнаў, то [[Сіці (Лондан)|Сіці]] часта таксама завуць «квадратнай міляй», паколькі раён па плошчы ледзь перавышае квадратную мілю. Гэтыя два [[троп]]ы таксама выкарыстоўваюцца для абагульненага абазначэння фінансавага сектара брытанскай эканомікі, паколькі большасць фінансавых кампаній і банкаў на працягу некалькіх стагоддзяў па традыцыі канцэнтраваліся ў Сіці <ref>{{cite web|url=http://www.thisismoney.co.uk/money/markets/article-1716751/City-of-London-still-tops-finance-league.html|title=City of London still tops finance league|publisher=This is Money|date=2011-03-25|access-date=2011-10-30|archive-url=https://www.webcitation.org/67yAaNJwK?url=http://www.thisismoney.co.uk/money/markets/article-1716751/City-of-London-still-tops-finance-league.html|archive-date=27 мая 2012|url-status=live}}</ref>. == Гісторыя Лондана == === Заснаванне горада і рымскі перыяд === [[Файл:RomanRemainsLondon.JPG|thumb|180 px|злева|Рэшткі Рымскай сцяны]] {{See also|Ландыніум}} Лондан быў заснаваны ў [[43]] годзе н.э.<ref name="roman">{{cite book |title=Roman London |last=Perring |first=Dominic |year=1991 |publisher=Routledge |location=London |isbn=0203231333|page=1}}</ref>, падчас уварвання ў [[востраў Вялікабрытанія|Брытанію]] [[Старажытны Рым|рымлян]] на чале з імператарам [[Клаўдзій|Клаўдзіем]]. Існуе тэорыя, што ўжо да часу ўварвання на гэтай тэрыторыі існавала буйнае паселішча, але падчас археалагічных раскопак нічога падобнага не было выяўлена. Зрэшты, большая частка гістарычнага цэнтра раскопкам не падвяргалася, і існаванне паселішча да ўварвання цалкам адмаўляць нельга. Спачатку Лондан займаў вельмі невялікую тэрыторыю. У [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] археолагамі было ўстаноўлена, што даўжыня горада з усходу на захад складала прыкладна 1 мілю (каля 1,6 км), а з поўначы на поўдзень — прыкладна 0,5 мілі (каля 0,8 км).<ref>http://www.tartaria.ru/dikobr74.html Тартария. Ру — родовые поместья и родовые поселения</ref> Прыкладна ў [[60]] годзе н.э. горад падвергся нападу брыцкай каралевы [[Баўдзіка|Баўдзікі]] (Баадыцэі) і значная частка Лондана была аддана агню. Рымляне адказалі на гэта захопам прыкладна 80 000 брытаў<ref>http://www.istorya.ru/book/womenofrome/22.php Жанчыны ў гісторыі Рыма. Баўдзіка</ref>. Неўзабаве пасля гэтага адбылася бітва паміж брытамі і рымлянамі<ref><span style="font-size: 90 %;">Тацыт. Аналы. Кніга XIV</span></ref>. Па ўстояным меркаванні, бітва адбылася на месцы сучаснага вакзала [[Кінгс-Крос]], а Баўдзіка, пацярпеўшы паражэнне, скончыла жыццё самагубствам, прыняўшы яд. [[Файл:Map Londinium 400 AD-de.svg|thumb|Карта [[Ландыніум]]а]] Рымляне аднавілі горад за некалькі гадоў, па выразным гарадскім плане. Неўзабаве Ландыніум стаў адным з найважнейшых населеных пунктаў [[Рымская Брытанія|Рымскай Брытаніі]]. У [[II стагоддзе|II стагоддзі]] ён дасягнуў росквіту — да [[100]] годзе Ландыніум стаў сталіцай Брытаніі, змяніўшы [[Колчэстэр]], насельніцтва складала каля 60 000 чалавек. У горадзе знаходзіліся найважнейшыя адміністрацыйныя будынкі<ref name="lonstol">http://www.russianvoyage.ru/index.php/velikob/2010-08-22-16-09-50/6244-2010-08-22-16-03-30{{Недаступная спасылка}} ЛОНДОН</ref>. Прыкладна ў [[200]] годзе Брытанія была падзелена на дзве часткі — Верхнюю і Ніжнюю. Ландыніум стаў сталіцай Верхняй Брытаніі. Прыкладна ў той жа час была пабудавана так званая Рымская сцяна — абарончае ўмацаванне па перыметры горада, рэшткі якой захаваліся ў цэнтры сучаснага Лондана. У канцы [[IV]] стагоддзя [[Брытанія]] была падзелена нанова, і Ландыніум стаў сталіцай правінцыі Максіма Цэзарэнсіс. У [[V]] стагоддзі [[Старажытны Рым|рымляне]] пакінулі Ландыніум, і горад стаў паступова засяляцца [[брыты|брытамі]]<ref name="lonstol"/>. === Саксонскі перыяд і Сярэднявечча === [[Файл:001SFEC TOWER OF LONDON-200705.JPG|thumb|right|Таўэр, закладзены пры Вільгельме Заваёўніку]] У сярэдзіне [[VI]] стагоддзі Люндэнбург («Лонданскае ўмацаванне», [[Саксы|саксонская]] назва Ландыніума) быў уключаны ў склад [[каралеўства Эсекс|Усходнесаксонскага каралеўства]]. У [[604|604 годзе]] кароль [[Саберт|Саеберт]] прыняў [[хрысціянства]], і ў горадзе ўпершыню з’явіўся біскуп. Першага лонданскага біскупа клікалі [[біскуп Меліт|Мелітыус]]. Тады ж быў пабудаваны [[сабор Святога Паўла]]. Меркавана, першапачаткова гэта была досыць сціплая капэла. Пазней сабор быў разбураны [[язычнік]]амі-спадчыннікамі Саеберта. У канцы [[VII]] стагоддзі прыкладна ў паўтары кіламетрах ад Люндэнбурга было заснавана саксонскае паселішча Люндэвік (гэта значыць Лонданскае паселішча)<ref><span style="font-size: 90 %;">Трыз, Джэфры — «Лондан. Кароткая гісторыя»</span></ref>. Мабыць, у Люндэвіку знаходзілася гавань для гандлёвых караблёў і байдаў. З [[730]] года горад перайшоў пад уладу [[Мерсія|Мерсіі]], буйнога англійскага каралеўства. У [[IX]] стагоддзі Люндэнбург падвергся нападу [[Вікінгі|вікінгаў]]. Яны кантралявалі горад на працягу дваццаці гадоў, пасля чаго кароль [[Альфрэд Вялікі]] заключыў з захопнікамі мір. Аднак у [[1013|1013 годзе]] Люндэнбург быў ізноў акупаваны [[Вікінгі|вікінгамі]] і знаходзіўся пад іх уладай да [[1042]] года. [[Файл:Map of London, 1300.svg|thumb|right|Лондан у 1300 годзе]] У [[1066|1066 годзе]] пасля перамогі [[Бітва пры Гастынгсе|пры Гастынгсе]] [[Кароль Англіі|каралём Англіі]] стаў [[Вільгельм Заваёўнік]]. Каранацыя прайшла ў толькі што дабудаваным [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскім абацтве]]. Вільгельм даў жыхарам Лондана некаторыя прывілеі ў параўнанні з жыхарамі іншых гарадоў. Пры яго кіраванні на паўднёвым усходзе горада было пабудавана ўмацаванне, цяпер вядомае як [[Таўэр]]. У [[1097]] яго сын [[Вільгельм II Руды|Вільгельм II]] пачаў будаўніцтва Вэстмінстэр-хола, які паслужыў асновай [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскага палаца]]. У [[1176|1176 годзе]] пачалося будаўніцтва знакамітага [[Лонданскі мост|Лонданскага моста]], які праіснаваў каля 600 гадоў. У [[Май|маі]] [[1216]] года Лондан быў у апошні раз акупаваны замежнымі войскамі — горад захапіў [[Кароль Францыі|французскі кароль]] [[Людовік VIII]], спыніўшы панаванне [[Іаан Беззямельны|Іаана Беззямельнага]]. Пазней супраць Людовіка паўсталі яго ўласныя бароны, і ўлада ў краіне з іх дапамогай ізноў перайшла ў рукі англічан. Такім чынам, Лондан з’яўляецца адзінай еўрапейскай сталіцай якая не была захоплена ворагам ні разу за апошнія амаль 8 стагоддзяў. [[Чума]], якая лютавала ў [[XIV]] стагоддзі ў [[Еўропа|Еўропе]], не абышла бокам і Лондан. ''«[[Чорная смерць]]»'' прыйшла ў [[Англія|Англію]] ў [[1348]] годзе. Дакладная колькасць памерлых у Лондане невядома, але мяркуецца, што ахвярамі чумы сталі ад 30 да 50 тысяч чалавек. [[Эпідэмія]] стала ўскоснай прычынай сялянскага паўстання пад правадырствам [[Уот Тайлер|Уота Тайлера]] ([[1381]]), падчас якога Лондан падвергся рабаванню і спусташэнню<ref name="B">Новы энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Ефрона</ref>. Сяляне штурмам узялі [[Таўэр]], забілі [[Лорд-канцлер|лорда-канцлера]] (важная дзяржаўная пасада ў [[Сярэднявечная Англія|сярэднявечнай Англіі]]), [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупа кентэрберыйскага]] [[Сімон Садберы|Сімона]] і хавальніка каралеўскай скарбніцы. Паўстанне было ў выніку падушана каралеўскімі войскамі, а сам Тайлер забіты падчас перамоў набліжанымі караля<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00082/36900.htm?text=%D0%A3%D0%BE%D1%82%20%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80&stpar3=1.1 Вялікая савецкая энцыклапедыя]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] Лондан падзяліўся на дзве асноўных часткі — адміністрацыйны і палітычны [[Вэстмінстэр]] і гандлёвы [[Сіці (Лондан)|Сіці]]. Гэты падзел захоўваецца і дагэтуль. Для Сярэднявечча Лондан мог лічыцца вялікім горадам — у [[1300|1300 годзе]] ў ім пражывала прыкладна 80 000 чалавек. Склалася і гарадское самакіраванне — главой Лондана стаў лорд-мэр. === Лондан у XVI—XVIII стагоддзях === [[Файл:Siege of London (MS 1168).jpg|thumb|180px|злева|Аблога Лондана [[Ланкастэр]]амі ў [[1471]] годзе]] З прыходам да ўлады дынастыі [[Цюдоры|Цюдораў]] у [[Англія|Англіі]] пачалася эпоха [[Абсалютная манархія|абсалютнай манархіі]]. Цэнтралізацыя ўлады ў руках караля прывяла да таго, што сталіца стала развівацца і багацець яшчэ хутчэй, чым раней. Спрыяльна адбіліся на горадзе часы кіравання [[Генрых VIII|Генрыха VIII]] і [[Эдуард VI|Эдуарда VI]] — былі заснаваны знакамітыя лонданскія паркі [[Гайд-парк]] і [[Кенсінгтонскія сады|Кенсінгтон-гардэн]] і адкрыта некалькі буйных бальніц<ref name = "A">Пеўснер, Нікалаус — «Лондан. Сіці і Вэстмінстэр»</ref>. [[Рэфармацыя]], якая адбылася ў Англіі пры Генрыху VIII, не скончылася, у адрозненне ад іншых краін, кровапраліццем: тут царкоўныя пераўтварэнні кантраляваліся каралём і былі ініцыяваны «зверху», а не «знізу», як у большасці іншых краін. Пасля [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] каля паловы плошчы Лондана было занята рэлігійнымі збудаваннямі і прыкладна трэць насельніцтва складалі манахі. Сітуацыя змянілася ў [[1538]]—[[1541|41 гадах]], пасля таго, як Генрых VIII выдаў закон аб вяршэнстве караля над царквой. Пасля гэтага значная частка царкоўнай маёмасці была канфіскавана і перададзена ў рукі каралю і яго найбліжэйшым [[васал]]ам. [[Файл:London - John Norden's map of 1593.jpg|thumb|right|Карта Лондана 1593 года]] Лондан развіўся да аднаго з найбуйнейшых гандлёвых цэнтраў [[Еўропа|Еўропы]]. У горадзе квітнелі малыя прадпрыемствы, а буйныя англійскія ўладальнікі вялі свой гандаль па ўсім свеце — ад [[Расія|Расіі]] да [[Амерыка|Амерыкі]]. У прыватнасці, каралева [[Елізавета I]] прымала паслоў з [[Царства Рускае|Масковіі]] ў садах прыгарадаў Лондана [[Рычманд, Лондан|Рычмандзе]]<ref name="D">Романюк С. К. [http://nkj.ru/archive/articles/3167/ «Русский» Лондон]//Наука и жизнь. № 7, 2003.</ref>. Ствараліся гіганцкія кампаніі, такія як [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індская]] ў [[1600|1600 годзе]]. Пасля таго, як у [[1572]] годзе [[іспанцы]] захапілі і разрабавалі буйны галандскі горад [[Антверпен]], Лондан стаў найбуйнейшым цэнтрам гандлю на [[Паўночнае мора|Паўночным моры]]. Імкліва павялічвалася насельніцтва сталіцы — з 50 000 чалавек у [[1530]] годзе да 225 000 у [[1605]] годзе<ref name="A"/>. Таксама ў [[XVI]] стагоддзі з’явіліся першыя карты Лондана. З’явіліся першыя публічныя тэатры, самым папулярным з якіх стаў «[[тэатр Глобус|Глобус]]», у якім ішлі п’есы [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]]. У XVI стагоддзі ў [[Вест-Энд]]зе пачалі сяліцца арыстакраты і прыдворныя. Неўзабаве раён стаў адным з самых прэстыжных месцаў горада. Дагэтуль дом у Вест-Эндзе з’яўляецца пропускам у вышэйшы свет Лондана. [[Файл:Chelsea lots road power station 1.jpg|thumb|180px|злева|Індустрыяльны Лондан: электрастанцыя ў Чэлсі]] Падчас [[Англійская грамадзянская вайна|Англійскай грамадзянскай вайны]] Лондан заняў бок [[Парламент Вялікабрытаніі|Парламента]]. Былі створаны войскі апалчэння і збудаваны абарончыя ўмацаванні, каб абараніць горад ад раялістаў, якія чым далей, тым бліжэй прасоўваліся да сталіцы — бітва пры [[Брэнтфард]]зе адбылася ўсяго ў некалькіх [[міля]]х ад Лондана. Аднак добра арганізаваная абарона не дазволіла каралеўскім войскам узяць горад, што і сыграла вырашальную ролю ў вайне — захоўваемыя ў Лондане багацці дапамаглі Парламенту атрымаць перамогу. У Лондане, як і ва ўсіх еўрапейскіх гарадах таго часу, адсутнічалі [[каналізацыя]] і сістэма [[Ахова здароўя|аховы здароўя]], да таго ж, горад быў вельмі перанаселены, і таму там рэгулярна ўспыхвалі эпідэміі са шматлікімі сотнямі, а парой і тысячамі ахвяр. Але самая страшная здарылася ў сярэдзіне [[XVII]] стагоддзя, у [[1665]]—[[1666]] гадах. У [[Англія|Англіі]] яе завуць [[Вялікая эпідэмія чумы ў Лондане|Вялікай Чумой]] ({{lang-en|The Great Plague}}). У Лондане ахвярамі эпідэміі сталі прыкладна 60 000 чалавек (пятая частка горада). [[Сэмюэл Піпс]], хранікёр горада, запісаў [[4 верасня]] [[1665]] года наступнае: ''«За тыдзень памерла больш за 7 400 чалавек, з іх 6 000 — ад чумы. Дзень ноч амаль без перапынку з вуліцы даносіцца пахавальны звон царкоўных званоў''»<ref>Хронікі Лондана Сэмюэла Піпса</ref>. [[Файл:Great Fire London.jpg|thumb|[[Вялікі лонданскі пажар]] увечары 4 верасня, карціна невядомага мастака.]] Адразу пасля заканчэння эпідэміі здарылася яшчэ адна катастрофа — [[Вялікі лонданскі пажар]] [[1666]] года. Калі Вялікая Чума пакасіла насельніцтва Лондана, то пажар нанёс сур’ёзную матэрыяльную шкоду, знішчыўшы 13 200 дамоў (каля 60 % горада) і 87 цэркваў (у тым ліку стары [[сабор Святога Паўла]]). Як ні дзіўна, але ў агні загінула ўсяго восем чалавек<ref name="B"/>, затое многія засталіся без жытла і пазбавіліся ўсіх сродкаў да існавання. Пасля аднаўлення Лондан канчаткова ператварыўся ў фінансавую сталіцу свету. У [[1694]] годзе адкрыўся [[Банк Англіі]], які дазволіў краіне яшчэ больш павялічыць свой уплыў на сусветную эканоміку. У [[1700]] годзе 80 % імпарту і 69 % экспарту [[Англія|Англіі]] прыпадала на Лондан, а насельніцтва горада перавышала 500 000 чалавек. [[Файл:Plan London 1767 9104.jpg|thumb|План Лондана, 1770]] У [[XVIII]] стагоддзі, у [[Эпоха Асветніцтва|эпоху Асветніцтва]] атрымалі шырокае распаўсюджванне [[прэса]] і [[літаратура]]. З тых часоў цэнтрам выдавецкага жыцця Лондана стала вуліца [[Фліт-стрыт]]. У тым жа стагоддзі быў адзначаны рост злачыннасці ў сталіцы, з-за чаго пакаранні сталі больш жорсткім: нават за малаважнае злачынства цяпер пагражала смяротная кара. У канцы [[XVII]] стагоддзі Лондан стаў адным з тэхналагічных цэнтраў Еўропы, пра што сведчыць наведванне горада [[Вялікае пасольства|вялікім пасольствам]], членам якога быў пад імем Пятра Міхайлава і цар [[Пётр I]], які ў прыватнасці наведаў там некалькі заводаў і [[грынвіч|грынвіцкую]] абсерваторыю<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.russianculture.ru/brit/brit11.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180108014336/http://www.russianculture.ru/brit/brit11.htm |date=8 студзеня 2018 }}</span> Руска-брытанскія культурныя сувязі ў XVIII стагоддзі. Пачатак стагоддзя. Падарожжа Пятра I</ref>. У [[1707]] годзе Лондан набыў статус сталіцы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], новай дзяржавы, створанай пасродкам аб’яднання Англіі і [[Шатландыя|Шатландыі]]. У тым жа XVIII стагоддзі былі пабудаваны новы [[сабор Святога Паўла]] і [[Букінгемскі палац]] — сімвалы сучаснага Лондана, — а таксама [[Вэстмінстэрскі мост]], які стаў усяго толькі другім мостам у Лондане праз [[Тэмза|Тэмзу]]. Да канца XVIII стагоддзя насельніцтва Лондана дасягнула мільёна чалавек. === Лондан у XIX стагоддзі === [[Файл:1806 Mogg Pocket or Case Map of London, England - Geographicus - London-mogg-1806.jpg|right|thumb|Лондан у 1806]] [[Файл:Londres - Tower Bridge.JPG|thumb|[[Таўэрскі мост]]]] [[Файл:Crystal Palace.PNG|thumb|right|[[Крыштальны палац]] у 1851 годзе]] Лондан XIX стагоддзя — горад кантрастаў. З аднаго боку, ён быў сталіцай найбуйнейшай дзяржавы ў свеце — [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]], эканамічным і палітычным цэнтрам свету, а з іншай — горадам, дзе ў трушчобах, практычна без сродкаў да існавання, жылі мільёны беднякоў. [[XIX]] стагоддзе — эпоха імклівай [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] і [[Урбанізацыя|ўрбанізацыі]] ў краінах [[Еўропа|Еўропы]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. У гэтым стагоддзі ў Лондане была пабудавана велізарная колькасць новых фабрык і заводаў, а насельніцтва павялічылася ў 6 разоў. У XIX стагоддзі Лондан быў самым вялікім горадам свету, да [[1900]] годзе яго насельніцтва складала каля 6 млн чалавек<ref name="B"/>. У сталіцы з’явіліся цэлыя прамысловыя раёны, і самы вядомы з іх — [[Іст-Энд]], які стаў супрацьлегласцю фешэнэбельнага [[Вест-Энд]]а. У XIX стагоддзі ў абліччы Лондана адбыліся кардынальныя змены. У [[1836]] годзе была адкрыта першая чыгунка, якая злучыла [[Лонданскі мост]] і [[Грынвіч]], і менш чым за 20 гадоў адкрылася 6 вакзалаў. У [[1863]] годзе ў Лондане з’явілася [[Лонданскае метро|першае ў свеце метро]]. Акрамя таго, у XIX стагоддзі былі пабудаваны [[Біг-Бен]], [[Альберт-Хол]], комплекс [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]], [[Таўэрскі мост]]. Упершыню за ўсю гісторыю існавання Лондана з’явілася [[каналізацыя]] (гл. [[Вялікі смурод]]). У XIX стагоддзі была рэфармавана сістэма гарадскога самакіравання, бо старая сістэма, якая існавала яшчэ са [[Сярэднявечча]], відавочна не адказвала патрабаванням разрослага [[Гарадская агламерацыя|мегаполіса]]. У [[1855]] годзе быў створаны Сталічны камітэт па працах ({{lang-en|Metropolitan Board of Works}}), які кантраляваў гарадское будаўніцтва і стварэнне інфраструктуры. У [[1888]] годзе гэты орган ліквідавалі, а адміністрацыйныя функцыі былі ўпершыню ўскладзены на выбарны орган — Лонданскі акруговы савет ({{lang-en|London County Council}}). У [[1851]] годзе Лондан прыняў [[Сусветная выстаўка (1851)|сусветную выстаўку]]<ref>Павлов К. А. Международные ярмарки и выставки. М., 1962, с. 12-13.</ref>. У сярэдзіне стагоддзя Лондан упершыню сутыкнуўся з масавай [[Іміграцыя насельніцтва|іміграцыяй]]. Асабліва вялікі прыток прыезджых ішоў з [[Ірландыя|Ірландыі]]. Таксама ў горадзе ўтварылася вялікая [[Яўрэі|яўрэйская]] абшчына. === Лондан у XX — пачатку XXI стагоддзяў === [[Першая сусветная вайна]] на час прыпыніла развіццё Лондана. Горад упершыню падвергся авіяналётам. У перыяд паміж дзвюма сусветнымі войнамі Лондан працягваў павялічвацца, але больш па плошчы, а не па насельніцтве. [[Вялікабрытанія]] стала прыстанкам для эмігрантаў з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ў [[XX]] стагоддзі. У [[1903]] годзе ў Лондане прайшоў другі з’езд забароненай партыі [[РСДРП]], на якім яна падзялілася на [[Бальшавікі|бальшавікоў]] і [[Меншавікі|меншавікоў]]<ref>{{cite web|url=http://www.stel.ru/museum/lenin_rsdlp_rus.htm|title=II съезд РСДРП 1903|access-date=2010-10-04|archive-url=https://www.webcitation.org/616JeCWJh?url=http://www.stel.ru/museum/lenin_rsdlp_rus.htm|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Таму, пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыі 1917]] года ў Лондан прыехалі такія эмігранты, як [[Павел Мікалаевіч Мілюкоў]]<ref>{{cite web|url=http://www.nivestnik.ru/2002_2/11.shtml|title=Новый исторический вестник|access-date=2010-10-04|archive-url=https://www.webcitation.org/616Jenucw?url=http://www.nivestnik.ru/2002_2/11.shtml|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. [[Файл:London Blitz 791940.jpg|thumb|Першы налёт на лонданскія докі. Від з берагоў Тэмзы]] У [[1930-я]] гады шматлікія жыхары горада пацярпелі з-за [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]]: моцна ўзрос узровень беспрацоўя, упаў узровень жыцця. Няздольнасць улад зрабіць штосьці прывяла да з’яўлення мноства радыкальных партый як левага, так і правага кірунку. Большасць з іх грунтавалася ў працоўным [[Іст-Энд]]зе. У [[Парламент Вялікабрытаніі|Парламенце Вялікабрытаніі]] атрымалі некалькі месцаў [[Камуністычная партыя Вялікабрытаніі, 1920|камуністы]], шырокай падтрымкай карыстаўся і [[Брытанскі саюз фашыстаў]]. Кульмінацыяй барацьбы паміж левымі і правымі стала так званая ''«Бітва на Кэбл-стрыт»'' — вулічныя баі паміж [[Палітыка|палітычнымі]] экстрэмістамі абодвух флангаў і паліцыяй. [[Файл:LondonBombedWWII full.jpg|thumb|Лонданская вуліца, пацярпелая падчас [[Лонданскі бліц|бамбардзіроўкі]] горада [[Люфтвафэ|нямецкай авіяцыяй]]]] У тыя ж 30-я ў Лондан з [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]] беглі многія [[яўрэі]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сталіца Вялікабрытаніі падвяргалася неаднаразовым авіябамбёжкам, самыя цяжкія з якіх прыйшліся на [[верасень]] [[1940]] года і [[май]] [[1941]] года. Многія жыхары былі эвакуіраваны са сталіцы. Бамбасховішчамі служылі станцыі метрапалітэна. Усяго падчас вайны ў Лондане яе ахвярамі сталі 30 000 мірных жыхароў, 50 000 атрымалі раненні, дзясяткі тысяч дамоў былі разбураны<ref>{{cite web|url=http://myweb.tiscali.co.uk/homefront/arp/arp4.html|title=Air Raid Precautions - The Blitz|publisher=Peter N. Risbey|lang=en|access-date=2010-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616Jg3cSc?url=http://myweb.tiscali.co.uk/homefront/arp/arp4.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Адразу пасля вайны Лондан у другі раз прыняў [[Летнія Алімпійскія гульні 1948|Алімпійскія гульні]] ([[1948]]). У пасляваенны час Лондан страціў статус найбуйнейшага порта [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], бо абсталяванне докаў састарэла і порт не мог абслугоўваць вялікія грузавыя караблі. Водныя тэрміналы Лондана былі перанесены ў бліжэйшыя гарады Фелікстау і Тылберы, а раён [[Доклендс]] у [[1980-я]] быў перабудаваны — зараз там знаходзяцца офісы і шматкватэрныя дамы. У [[1952]] годзе [[Вялікі смог 1952 года|Вялікі смог]], вельмі шкодная сумесь смугі і дыму прамысловага паходжання, на пяць дзён спусціўся на Лондан. Неўзабаве канцэнтрацыя ў паветры прадуктаў гарэння стала такой высокай, што за наступныя тыдні ў горадзе ад [[смог]]у загінула каля 4 000 чалавек, а яшчэ 8 000 сталі ахвярамі катастрофы ў наступныя некалькі месяцаў.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/2545747.stm Historic smog death toll rises] — BBC</ref> Тое, што адбылося прымусіла ўлады сур’ёзна заняцца гэтай праблемай, у выніку чаго былі выдадзены агульнадзяржаўны закон «Аб чыстым паветры» ([[1956]]), а таксама аналагічны гарадскі закон ([[1954]]) У [[1960-я]], дзякуючы папулярным музычным калектывам накшталт [[The Beatles|Beatles]] і [[Rolling Stones]], горад стаў адным з сусветных цэнтраў моладзевай [[Субкультура|субкультуры]] (атрымаўшы мянушку «Свінгуючы Лондан»). У [[1966]] годзе [[Зборная Англіі па футболу|зборная Англіі]] выйграла ў фінале на стадыёне «[[Уэмблі, 1923|Уэмблі]]» [[Чэмпіянат свету па футболу]]. Мішэнню для тэрарыстаў Лондан стаў у [[1970-я]], калі горад упершыню падвергся нападам [[Ірландская Рэспубліканская Армія|Ірландскай Рэспубліканскай Арміі]]. Гэтыя напады рэгулярна паўтараліся да канца [[XX]] стагоддзя, пасля чаго на змену [[Ірландцы|ірландцам]] прыйшла групоўка [[Аль-Каеда]], якая арганізавала [[Выбухі ў Лондане 7 ліпеня 2005|серыю выбухаў]] у лонданскім публічным [[транспарт|транспарце]] [[7 ліпеня]] [[2005]] года. З сярэдзіны стагоддзя, нягледзячы на прыток імігрантаў з краін [[Садружнасць|Садружнасці]] (асабліва з [[Індыя|Індыі]], [[Пакістан]]а і [[Бангладэш]]), насельніцтва горада пачало скарачацца, паменшыўшыся з амаль 9 да 7 млн чалавек у [[1980-я]], пасля чаго яно стала павольна расці. [[Файл:The London Eye (April 2005).jpg|thumb|180px|right|«[[Лонданскае вока]]», кола агляду, адкрытае на пачатку трэцяга тысячагоддзя]] Новае тысячагоддзе Лондан сустрэў адкрыццём некалькіх новых будынкаў, такіх як Купал міленіума (''Millennium Dome'') і [[Лонданскае вока]] (''London Eye''), кола агляду, якое стала новым сімвалам горада. Напачатку [[XXI]] стагоддзя Лондан дамогся права на правядзенне [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Алімпійскіх гульняў 2012 года]]. Сталіца [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] стане першым горадам, які тройчы прыняў [[Алімпійскія гульні|Алімпіяду]]. У [[2004]] годзе быў прыняты план па развіцці горада. Паводле яго, да [[2016]] годзе насельніцтва Лондана павінна дасягнуць 8,1 млн чалавек, павінна павялічыцца колькасць [[небаскроб]]аў. Улады таксама маюць намер удасканаліць сістэму грамадскага [[транспарт]]у. У ліпені [[2005]] года Лондан стаў аб’ектам [[Выбухі ў Лондане, 2005|тэрарыстычных нападаў]] з боку ісламскіх фундаменталістаў. У жніўні [[2011]] года на ўскраінах горада адбыліся буйныя [[Беспарадкі ў Лондане, жнівень 2011 года|беспарадкі]], якія суправаджаюцца падпаламі аўтамабіляў і пагромамі. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Тапаграфія === [[Файл:London, United Kingdom.JPG|thumb|Спадарожнікавы здымак Лондана]] Лондан займае плошчу ў 1706,8 км². З паўднёвага захаду да ўсходу горад перасякае [[Тэмза]], суднаходная рака, якая ўпадае ў [[Паўночнае мора]]. Даліна [[Тэмза|Тэмзы]] — урадлівая і досыць плоская, што дазволіла Лондану пашырацца раўнамерна. Першапачаткова рака была шырэйшай, а берагі яе былі багністымі і гразкімі, але з-за дзейнасці чалавека ўсё гэта знікла. Тэмза — прыліўна-адліўная рака, і таму ў Лондане існуе небяспека паводкі<ref><span style="font-size: 90 %;">http://for-ua.com/incident/2006/04/06/161636.html Брытанія рыхтуецца да патопу</ref>. У апошнія гады гэта небяспека павялічылася з-за ўзняцця ўзроўню вады ў рацэ. [[Файл:A London View - geograph.org.uk - 303994.jpg|thumb|180px|злева|Тэмза]] Паняцце «каардынаты горада» ўмоўныя. Традыцыйна лічыцца, што намінальны цэнтр Лондана размешчаны на скрыжаванні [[:en:Eleanor Cross|Eleanor Cross]] і [[Чарынг-Крос]]. Гэта месца размешчана непадалёк ад [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]]. Такім чынам, каардынаты горада прыблізна складаюць{{Coord|51|30|26|N|00|07|39|W|type:city(7,000,000)_region:GB}}.<ref name=london_039>{{Citation|url=http://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2005/08/15/charingcross_feature.shtml|title=London — Features — Where is the Centre of London?|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=2008-06-06}}</ref>. === Клімат === {{main|Клімат Лондана}} [[Файл:Nelsons Column in the clounds.jpg|thumb|right|Калона Нэльсана і неба, зацягнутае аблокамі]] Клімат у Лондане — умерана-марскі. Ён адрозніваецца мяккасцю і ўмеранасцю на працягу ўсяго года. Улетку тут цёпла, але рэдка горача. Дзённая тэмпература ўлетку рэдка паднімаецца вышэй 33 °C, хоць у апошнія гады адзначаецца гарачэйшае летняе надвор’е. Рэкордная спякота назіралася ў [[2003]] годзе, калі тэмпература дасягнула 38,1 °C.<ref name="AverageWeatherLondon">{{Citation |url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003790 |title=Average Conditions, London, United Kingdom |publisher=[[British Broadcasting Corporation]] |access-date=2010-09-30}}</ref> Узімку халаднавата, але не марозна (прыкладна як у кастрычніку ў Мінску), уначы тэмпература, як правіла, не апускаецца ніжэй −7 °C. Снегапады рэдкія. Снежны полаг захоўваецца толькі каля 5 дзён у годзе і вышыня снежнага полага малаважная (каля 25 мм). Сярэднегадовая колькасць ападкаў складае 584 мм, што менш, чым у [[Рым]]е ці [[Сідней|Сіднеі]]. Гарадскі масіў стварае ўласны мікраклімат. Мяккасць кліматычных умоў звязана з наяўнасцю цёплага Севера-Атлантычнага цячэння, якое абмывае заходняе ўзбярэжжа Еўропы. Вятры, якія дзьмуць з Атлантычнага акіяна, улетку прыносяць прахалоду, а ўзімку — цяпло. Асаблівасцю лонданскага клімату з’яўляецца вельмі невялікая міжсезонная амплітуда ваганняў: ад +5,1 °C у студзені да +18,1 °C у ліпені (розніца складае 13 °C). Такім чынам, зіма ў Лондане такая ж мяккая, як у горадзе поўначы субтрапічнага пояса (напрыклад, [[Сочы]]), а лета па сярэдняй тэмпературы нават больш халаднаватае, чым у [[Мінск]]у і [[Талін]]е, і такім чынам, з’яўляецца ўмерана-цёплым, але не гарачым. ==== Табліца месячных кліматычных нормаў ==== {{Клімат горада |Горад_род=Лондана |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate2/03772.htm Надвор'е і Клімат] | Сту_сяр=5.0 | Сту_сяр_апад=56 | Лют_сяр=4.9 | Лют_сяр_апад=41 | Сак_сяр=7.1 | Сак_сяр_апад=42 | Кра_сяр=9.2 | Кра_сяр_апад=42 | Май_сяр=12.6 | Май_сяр_апад=51 | Чэр_сяр=15.6 | Чэр_сяр_апад=45 | Ліп_сяр=17.9 | Ліп_сяр_апад=44 | Жні_сяр=17.6 | Жні_сяр_апад=49 | Вер_сяр=14.9 | Вер_сяр_апад=48 | Кас_сяр=11.4 | Кас_сяр_апад=69 | Ліс_сяр=7.7 | Ліс_сяр_апад=57 | Сне_сяр=5.3 | Сне_сяр_апад=55 | Год_сяр=10.8 | Год_сяр_апад=599 | Сту_сяр_мін=2.4 | Сту_сяр_макс=7.7 | Лют_сяр_мін=2.1 | Лют_сяр_макс=8.0 | Сак_сяр_мін=4.0 | Сак_сяр_макс=10.9 | Кра_сяр_мін=5.3 | Кра_сяр_макс=13.8 | Май_сяр_мін=8.3 | Май_сяр_макс=17.3 | Чэр_сяр_мін=11.3 | Чэр_сяр_макс=20.4 | Ліп_сяр_мін=13.4 | Ліп_сяр_макс=22.9 | Жні_сяр_мін=13.3 | Жні_сяр_макс=22.5 | Вер_сяр_мін=11.1 | Вер_сяр_макс=19.2 | Кас_сяр_мін=8.2 | Кас_сяр_макс=14.9 | Ліс_сяр_мін=4.8 | Ліс_сяр_макс=10.7 | Сне_сяр_мін=2.6 | Сне_сяр_макс=7.9 | Год_сяр_мін=7.2 | Год_сяр_макс=14.7 | Сту_а_макс=14.9 | Сту_а_мін=-16.6 | Лют_а_макс=18.5 | Лют_а_мін=-16.1 | Сак_а_макс=22.2 | Сак_а_мін=-11.1 | Кра_а_макс=27.1 | Кра_а_мін=-4.9 | Май_а_макс=30.6 | Май_а_мін=-2.4 | Чэр_а_макс=34.3 | Чэр_а_мін=1.4 | Ліп_а_макс=35.0 | Ліп_а_мін=2.4 | Жні_а_макс=37.3 | Жні_а_мін=0.2 | Вер_а_макс=33.4 | Вер_а_мін=-0.4 | Кас_а_макс=28.2 | Кас_а_мін=-5.7 | Ліс_а_макс=18.9 | Ліс_а_мін=-9.1 | Сне_а_макс=15.2 | Сне_а_мін=-16.1 | Год_а_макс=37.3 | Год_а_мін=-16.6 |}} {{Клімат горада |Горад_род=Лондана (Хітрау) за перыяд 2001 - 2011 гг |Крыніца=[http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2001&LMM=12&LYY=2011&WMO=03772&CONT=ukuk&REGION=0003&LAND=UK&ART=TMX&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab www.weatheronline.co.uk] | Сту_сяр=5.8 | Сту_сяр_апад=57 | Лют_сяр=6.1 | Лют_сяр_апад=50 | Сак_сяр=7.9 | Сак_сяр_апад=41 | Кра_сяр=11.0 | Кра_сяр_апад=33 | Май_сяр=13.8 | Май_сяр_апад=46 | Чэр_сяр=17.1 | Чэр_сяр_апад=53 | Ліп_сяр=18.8 | Ліп_сяр_апад=50 | Жні_сяр=18.5 | Жні_сяр_апад=57 | Вер_сяр=16.2 | Вер_сяр_апад=35 | Кас_сяр=12.8 | Кас_сяр_апад=59 | Ліс_сяр=8.9 | Ліс_сяр_апад=69 | Сне_сяр=5.5 | Сне_сяр_апад=53 | Год_сяр=11.9 | Год_сяр_апад=602 | Сту_сяр_мін=3.5 | Сту_сяр_макс=8.0 | Лют_сяр_мін=3.4 | Лют_сяр_макс=8.8 | Сак_сяр_мін=4.3 | Сак_сяр_макс=11.5 | Кра_сяр_мін=6.5 | Кра_сяр_макс=15.6 | Май_сяр_мін=9.3 | Май_сяр_макс=18.3 | Чэр_сяр_мін=12.3 | Чэр_сяр_макс=21.9 | Ліп_сяр_мін=14.1 | Ліп_сяр_макс=23.5 | Жні_сяр_мін=14.1 | Жні_сяр_макс=23.0 | Вер_сяр_мін=12.0 | Вер_сяр_макс=20.4 | Кас_сяр_мін=9.5 | Кас_сяр_макс=16.1 | Ліс_сяр_мін=6.3 | Ліс_сяр_макс=11.5 | Сне_сяр_мін=3.3 | Сне_сяр_макс=7.7 | Год_сяр_мін=8.2 | Год_сяр_макс=15.5 | Сту_а_макс= | Сту_а_мін= | Лют_а_макс= | Лют_а_мін= | Сак_а_макс= | Сак_а_мін= | Кра_а_макс= | Кра_а_мін= | Май_а_макс= | Май_а_мін= | Чэр_а_макс= | Чэр_а_мін= | Ліп_а_макс= | Ліп_а_мін= | Жні_а_макс= | Жні_а_мін= | Вер_а_макс= | Вер_а_мін= | Кас_а_макс= | Кас_а_мін= | Ліс_а_макс= | Ліс_а_мін= | Сне_а_макс= | Сне_а_мін= | Год_а_макс= | Год_а_мін= |}} Цікава, што з-за цяпла, выпрацоўваемага горадам, тэмпература ў Лондане можа быць прыкладна на 5 °C вышэй, чым за горадам<ref><span style="font-size: 90 %;">Крыніца даных пра клімат — http://www.svali.ru/climat/100000/3772/index.htm</span></ref>. === Экалогія === [[Файл:Qantas b747 over houses arp.jpg|240px|thumb|Нізкалётныя самалёты зблізку Хітрау]] Лондан пакутаваў ад задымлення паветра з часоў Сярэднявечча. Пасля катастрафічных наступстваў [[Вялікі смог 1952 года|Вялікага смогу]] 1952 гады былі прыняты заканадаўчыя меры, якія прывялі да паляпшэння якасці атмасфернага паветра. Тым не менш, па стане на 2011 год Лондан заставаўся адным з самых забруджаных гарадоў Еўропы<ref>{{cite web| datepublished=7 верасня 2011| url=http://www.guardian.co.uk/environment/2011/sep/07/london-worst-european-cities-air-pollution| title=London ranks among worst European cities for air pollution| publisher=// guardian.co.uk| access-date=2012-10-12| archive-url=https://www.webcitation.org/6BOkhuKh5?url=http://www.guardian.co.uk/environment/2011/sep/07/london-worst-european-cities-air-pollution| archive-date=14 кастрычніка 2012| url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. Асноўнай крыніцай забруджвання атмасферы з’яўляецца аўтамабільны транспарт, каля 1/3 якога прыпадае на знос шын і тармазоў. Як і шматлікія іншыя еўрапейскія гарады, Лондан не адказвае нарматывам ЕС па канцэнтрацыі найбольш шкодных забруджвальных рэчываў, да якіх адносяцца аксід азоту (NO<sub>2</sub>) і ўзважаныя часціцы (PM<sub>10</sub>). Выкіды аксіду вугляроду (CO<sub>2</sub>) у 2008 годзе былі на 17 % ніжэй, чым у сярэднім па краіне. За перыяд з 2000 па 2011 гады шкодныя выкіды ў цэлым скараціліся на 11 %. Каля 40 % канцэнтрацыі PM<sub>10</sub> (як і істотная доля канцэнтрацыі NO<sub>2</sub>) у цэнтры горада пераносіцца ветрам з прыгараднай зоны. Найбольшыя канцэнтрацыі NO<sub>2</sub> адзначаюцца ва Унутраным Лондане і ў раёне аэрапорта Хітрау. Дрэнная якасць гарадскога паветра можа з’яўляцца прычынай больш чатырох тысяч смерцяў у год.<ref>{{кніга|аўтар=Адміністрацыя Вялікага Лондана.|загаловак=Clearing the air. Executive Summary|спасылка=http://www.london.gov.uk/sites/default/files/MAQS%20Executive%20Summary%20FINAL.pdf|выданне=The Mayor’s Air Quality Strategy|месца=Лондан|год=2010|старонкі=1—2, 4|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012131937/http://www.london.gov.uk/sites/default/files/MAQS%20Executive%20Summary%20FINAL.pdf|archive-date=12 кастрычніка 2012|archivedate=12 кастрычніка 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121012131937/http://www.london.gov.uk/sites/default/files/MAQS%20Executive%20Summary%20FINAL.pdf}}{{ref-en}}</ref> Тэмза з’яўляецца адной з самых чыстых рэк у свеце, якія праходзяць праз сталіцы<ref>{{кніга|аўтар=Адміністрацыя Вялікага Лондана.|загаловак=Greener London|спасылка=http://legacy.london.gov.uk/gla/publications/environment/soereport/full-report.pdf|выданне=The Mayor’s State Of Environment Report For London|месца=Лондан|год=2007|старонкі=14}}{{ref-en}}</ref>. Шкоду эстуарыю ракі наносіць скід ліўневай каналізацыі ў перыяд праліўных дажджоў. Каля 42 % насельніцтва схільныя да шумавога ўздзеяння на ўзроўні 55 дБ і вышэй, якое вырабляецца аўтамабільным транспартам, і каля 6 % — чыгуначным транспартам. Аб’ём бытавых адыходаў за перыяд з 2000 па 2008 гады скараціўся.<ref>{{кніга|аўтар=Адміністрацыя Вялікага Лондана.|загаловак=London's Environment Revealed|спасылка=http://data.london.gov.uk/documents/SOE-2011-report.pdf|выданне=Даклад пра стан навакольнага асяроддзя Лондана|месца=Лондан|год=2011|старонкі=7—9, 52|старонак=86|isbn=978-1-84781-449-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20121006221819/http://data.london.gov.uk/documents/SOE-2011-report.pdf|archive-date=6 кастрычніка 2012|archivedate=6 кастрычніка 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121006221819/http://data.london.gov.uk/documents/SOE-2011-report.pdf}}{{ref-en}}</ref> == Палітыка і адміністрацыйны падзел == === Палітыка === [[Файл:Foreign.office.london.arp.jpg|thumb|злева|Міністэрства замежных спраў Вялікабрытаніі]] Лондан ужо амаль два тысячагоддзя з’яўляецца сталіцай краіны: спачатку [[Рымская Брытанія|Рымскай Брытаніі]], затым [[Англія|Англіі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Усё [[Каралі Англіі|англійскія]] і [[Каралі Вялікабрытаніі|брытанскія]] каралі кіравалі галоўным чынам з Лондана, і горад заўсёды быў цэнтрам палітычнага жыцця краіны. Тым не менш само найменне горада як «сталіцы» нідзе не замацавана ў пісьмовай форме. Паводле слоўніка англійскай мовы Колінса Лондан лічыцца месцам размяшчэння ўрада<ref>(1994) ''Collins English Dictionary'', Collins Education plc.</ref>. Паводле Оксфардскага слоўніка Лондан — самы важны горад<ref>''Oxford English Reference Dictionary'', Oxford English.</ref>. Усе органы дзяржаўнай улады [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] размяшчаюцца ў Лондане, у раёне [[Вэстмінстэр]]а. [[Парламент Вялікабрытаніі|Парламент]] краіны засядае ў знакамітым [[Вэстмінстэрскі палац|будынку Парламента]], [[Кабінет міністраў Вялікабрытаніі|Кабінет міністраў]] і міністэрствы знаходзяцца непадалёк у раёне вуліцы [[Уайтхол]] — у прыватнасці, рэзідэнцыя [[Прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі|прэм’ер-міністра]] размяшчаецца на [[Даўнінг-стрыт, 10]]. [[Файл:Boris Johnson -opening bell at NASDAQ-14Sept2009-3c cropped.jpg|thumb|140px|Мэр Лондана [[Борыс Джонсан]]]] Вярхоўны Суд краіны знаходзіцца насупраць Парламента ў будынку Мідлсекс-Гілдхал. Яго будаўніцтва абышлася прыкладна ў 56 мільёнаў [[Фунт стэрлінгаў|фунтаў]], а яго ўтрыманне па некаторых даных абыдзецца краіне ў 14 мільёнаў фунтаў штогод. Такую лічбу агучыла адміністратар суда Джэні Роу<ref><span style="font-size: 90 %;">[http://www.pravo.ru/interpravo/news/view/18795/ У Вялікабрытаніі прайшла цырымонія адкрыцця будынка Вярхоўнага суда.] [[The Associated Press]] </span></ref>. З [[5 мая]] [[2008]] г. — [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|кансерватар]] [[Борыс Джонсан]]. Папярэдні мэр — [[Лейбарысцкая партыя Вялікабрытаніі|лейбарыст]] [[Кен Лівінгстан]] — займаў крэсла главы горада два тэрміны: у [[2000]] годзе ён быў выбраны на пасаду як незалежны кандыдат, у [[2004]] перамог на выбарах, высоўваючыся ад партыі [[Вігі|лейбарыстаў]]. Лондан прадстаўлены ў палаце абшчын [[Парламент Вялікабрытаніі|брытанскага Парламента]] 74 дэпутатамі, з якіх 44 [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|лейбарыста]], 21 [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|кансерватар]], 8 [[Ліберальныя дэмакраты (Вялікабрытанія)|ліберал-дэмакратаў]] і 1 член партыі RESPECT. === Адміністрацыйны падзел і гарадское самакіраванне === [[Файл:Ken Livingstone 2007.jpg|thumb|left|Кен Лівінгстан]] Гарадское самакіраванне Лондана мае досыць складаную структуру. Яно мае два ярусы — першы гэта гарадское кіраванне, другі — мясцовае. Гарадскім кіраваннем займаецца [[Адміністрацыя Вялікага Лондана]] ({{lang-en|Great London Authority}}, скарочана ''GLA''), мясцовым — лакальныя адміністрацыі муніцыпальных акруг. Гарадская адміністрацыя адказвае за стратэгічнае планаванне, эканамічнае развіццё горада, паліцыю, пажарную службу і транспарт, лакальныя — за мясцовае планаванне, школы, сацыяльныя службы і г. д. Адміністрацыя Вялікага Лондана, у сваю чаргу, складаецца з дзвюх частак. Першая — гэта [[Мэр Лондана|мэр горада]], які прадстаўляе выканаўчую ўладу, другая — [[Лонданская асамблея|Лонданская гарадская асамблея]], якая абмяжоўвае паўнамоцтвы мэра і зацвярджае гарадскі гадавы бюджэт. Адміністрацыя Вялікага Лондана з’явілася нядаўна, у [[2000]] годзе, замест скасаванага ў [[1986]] годзе [[Савет Вялікага Лондана|Савета Вялікага Лондана]] (такім чынам, 14 гадоў горад існаваў без цэнтральнай улады). Адміністрацыйна Лондан раздзельны на 33 раёны, у лік якіх уваходзіць 32 муніцыпальныя акругі, якія пазначаюцца спецыяльным словам бора ({{lang-en|borough}}) і Сіці. У кожнай з акруг ёсць уласная адміністрацыя і акруговы савет, выбары ў які праходзяць кожныя чатыры гады. У Сіці раённай адміністрацыі няма, але ў раёне існуе традыцыйны орган улады — [[Лонданская гарадская карпарацыя|Лонданскі муніцыпалітэт]] ({{lang-en|Corporation of London}}), практычна без змен захаваны яшчэ з Сярэднявечча. Акрамя таго, у Сіці існуе ўласная паліцыя, незалежная ад гарадской. [[Файл:A typical london street.jpg|thumb|180 px|right|Вуліца Мэл у цэнтры Лондана (удалечыні — Мемарыял Вікторыі на фоне Букінгемскага палаца).]] {|class="toccolours" |width="170" |1 — [[Сіці (Лондан)|Сіці]] |rowspan=17 align=center|{{Раёны Лондана (Карта выяў)|400px|center}} <small>''(Пры націску на нумар або выяву якой-небудзь акругі будзе ажыццёўлены пераход на адпаведны артыкул.)''</small> |width="150"|18 — [[Сатан, Лондан|Сатан]] |- |2 — [[бора Вэстмінстэр|Вэстмінстэр]]||19 — [[Кройдан, Лондан|Кройдан]] |- |3 — [[Кенсінгтон і Чэлсі]]||20 — [[Бромлі]] |- |4 — [[Хамерсміт]] і [[Фулем]]||21 — [[Луішэм]] |- |5 — [[Вандсварт]]||22 — [[Грынвіч]] |- |6 — [[Ламбет]]||23 — [[Бекслі]] |- |7 — [[Саўтварк]]||24 — [[Хаверынг]] |- |8 — [[Таўэр Хэмлетс]]||25 — [[Баркінг і Дагенхэм]] |- |9 — [[Хэкні]]||26 — [[Рэдбрыдж]] |- |10 — [[Іслінгтан]]||27 — [[Ньюхэм]] |- |11 — [[Кэмдэн]]||28 — [[Уолтхэм Форэст]] |- |12 — [[Брэнт, Лондан|Брэнт]]||29 — [[Хэрынгі]] |- |13 — [[Ілінг]]||30 — [[Інфілд, Лондан|Інфілд]] |- |14 — [[Хаўнслау]]||31 — [[Барнет, Лондан|Барнет]] |- |15 — [[Рычманд, Лондан|Рычманд]]||32 — [[Харау]] |- |16 — [[Кінгстан-апан-Тэмс|Кінгстан на Тэмзе]]||33 — [[Хілінгдан]] |- |17 — [[Мертан, Лондан|Мертан]] |} == Эканоміка == {{main|Эканоміка Лондана}} Лондан — найважнейшы эканамічны і фінансавы цэнтр [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Еўропа|Еўропы]], адзін з [[Сусветныя фінансавыя цэнтры|сусветных фінансавых цэнтраў]]. Валавы рэгіянальны прадукт горада ў [[2004]] годзе склаў 365 млрд [[Долар ЗША|$]] (17 % [[ВУП]] Вялікабрытаніі). Эканамічнае значэнне ж усёй Лонданскай агламерацыі яшчэ вышэй — рэгіянальны прадукт у [[2004]] годзе склаў 642 млрд $. [[Файл:City of London skyline from London City Hall - Oct 2008.jpg|thumb|[[Лонданскі Сіці]] — адзін з сусветных [[фінансавы цэнтр|фінансавых цэнтраў]] нароўні з [[Нью-Ёрк]]ам]] Найважнейшая галіна эканомікі горада — фінансы, уключаючы банкаўскі сэрвіс, страхаванне, кіраванне актывамі; у Лондане размешчаны штаб-кватэры найбуйнейшых банкаў і фінансавых кампаній, уключаючы такія як [[HSBC]], [[Reuters]], [[Barclays]]. Адзін з найбуйнейшых сусветных цэнтраў валютнага і фондавага гандлю — [[Лонданская фондавая біржа]]. На працягу стагоддзяў цэнтрам гарадскога фінансавага жыцця з’яўляецца дзелавы раён [[Сіці (Лондан)|Сіці]], аднак з 1990-х гадоў за званне фінансавага і дзелавога цэнтра Лондана змагаецца [[Кэнэры-Уорф]] ва ўсходняй частцы горада. [[Файл:City.hall.london.arp.jpg|thumb|right|[[Сіці-хол, Лондан|Сіці-Хол]]]] Другой па значнасці галіной у эканоміцы Лондана з’яўляецца інфармацыйная<ref><span style="font-size: 90 %;">«Месца Лондана ў эканоміцы Вялікабрытаніі», — Оксфардскі ўніверсітэт, 2005</span></ref>. У сталіцы размяшчаецца штаб кватэра [[Бі-Бі-Сі]], адной з найбуйнейшых медыякарпарацый у свеце. У Лондане выдаюцца найпапулярныя газеты, у ліку якіх [[The Times]], якая выдаецца амаль 700-тысячным тыражом штодня<ref><span style="font-size: 90 %;">[http://en.wikipedia.org/wiki/The_Times#The_Times_today Артыкул пра Times у англійскім раздзеле Wikipedia]</span></ref>, [[The Sun]], [[The Daily Mirror]] і іншыя. [[Файл:Gracechurch street.jpg|thumb|180 px|left|Сэрца Лондана (Gracechurch street)]] У Лондане размяшчаюцца штаб-кватэры мноства англійскіх і транснацыянальных кампаній, сярод якіх [[BP]], [[Royal Dutch Shell]], [[Unilever]], [[Corus Group]], [[SABMiller]], [[Cadbury Schweppes]] і інш. Цэнтральныя офісы больш 100 з 500 найбуйнейшых еўрапейскіх кампаній размешчаны ў брытанскай сталіцы. [[Файл:PiccadillyCircusAdverts.jpg|thumb|right|Рэклама на плошчы Пікадзілі]] Лондан застаецца адным з найбуйнейшых прамысловых цэнтраў Брытаніі. Прамысловасць горада і прыгарадаў прадстаўлена машынабудаваннем (аўтамабілебудаванне, электронная прамысловасць, станкабудаванне, суднабудаванне і суднарамонт і інш.), шырока развіта лёгкая, харчовая, нафтаперапрацоўчая і нафтахімічная галіны, паліграфія і інш. Адной з найважнейшых крыніц прыбытку для Лондана з’яўляецца [[турызм]]. У [[2005]] годзе гэта галіна забяспечвала сталай працай 350 000 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.personneltoday.com/Articles/2005/02/15/27958/London+is+the+HR+centre+of+opportunity+in+the+UK.htm|title=London is the HR centre of opportunity in the UK|publisher=Personneltoday|lang=en|access-date=2010-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616JgZpgb?url=http://www.personneltoday.com/articles/2005/02/15/27958/london-is-the-hr-centre-of-opportunity-in-the-uk.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. За год прыезджыя пакідаюць у Лондане 10 млрд [[Фунт стэрлінгаў|£]]<ref>http://www.travel.ru/news/2008/08/05/125606.html Усё менш турыстаў едзе ў Лондан</ref>. Лічылася, што па папулярнасці ў турыстаў горад саступае толькі [[Парыж]]у<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.posetili.ru/index.php?cur=region&id=145 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110914101942/http://www.posetili.ru/index.php?cur=region&id=145 |date=14 верасня 2011 }} </span>Вялікабрытанія " Лондан</ref>, аднак апошнія даныя паказалі, што ў 2010 годзе ў Лондан было прададзена 45 млн пуцёвак, тады як у Парыж — усяго 33,9 млн<ref><span style="font-size: 90 %;">http://blozek.ru/2010/07/01/parizh-ustupil-londonu-v-populyarnosti-nadolgo-li.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111061148/http://blozek.ru/2010/07/01/parizh-ustupil-londonu-v-populyarnosti-nadolgo-li.html |date=11 студзеня 2012 }} </span>Парыж саступіў Лондану ў папулярнасці- ці надоўга</ref>. Нягледзячы на тое, што калісьці Лондан быў адным з найбуйнейшых партоў [[Еўропа|Еўропы]], цяпер ён нават у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] знаходзіцца толькі на трэцім месцы. Штогадовы грузаабарот — 50 млн тон грузаў<ref><span style="font-size: 90 %;">Штогадовая справаздача адміністрацыі лонданскага порта</span></ref>. Сэрца эканамічнага Лондана — [[Лонданскі Сіці|Сіці]]. Таксама мноства офісаў розных кампаній знаходзіцца ў раёне [[Плошча Пікадзілі|плошчы]] [[Пікадзілі]]. Нерухомасць у Лондане лічыцца адной з [http://www.longrad.com/news/2011/01/22/samye-dorogie-raiony-londona/ самых дарагіх у свеце]. У 2011 годзе ў Лондане было прададзена больш за 3,000 [http://www.longrad.com/news/2012/01/22/london-v-razreze/ дамоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711063230/http://www.longrad.com/news/2012/01/22/london-v-razreze/ |date=11 ліпеня 2015 }} коштам вышэй 1 мільёна фунтаў — больш, чым у якім або іншым горадзе свету <ref name ="Лондан">http://www.longrad.com/news/2012/01/22/london-v-razreze {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711063230/http://www.longrad.com/news/2012/01/22/london-v-razreze/ |date=11 ліпеня 2015 }} Лонград | Лондан у Разрэзе</ref> == Дэмаграфія == === Колькасць насельніцтва === Хутчэй усяго насельніцтва Лондана павялічвалася ў [[XIX стагоддзе|XIX]] — пачатку [[XX]] стагоддзяў, у перыяд урбанізацыі. Прыкладна з [[1825]] па [[1925]] год Лондан быў самым населеным горадам у свеце, пасля чаго яго апярэдзіў [[Нью-Ёрк]]. Найвышэйшага ўзроўню ў сваёй гісторыі насельніцтва Лондана дасягнула ў [[1939]] годзе (каля 8,6 млн чал.). Цяпер гэта другі па насельніцтве горад [[Еўропа|Еўропы]] (пасля [[Масква|Масквы]]) і [[Гарады свету па колькасці насельніцтва|дваццаць першы горад свету]]. Першы перапіс жыхароў адбыўся ў [[1801]] годзе. Больш раннія лічбы вылічаны гісторыкамі і археолагамі. {| class="wikitable" cellpadding="5" cellspacing="5" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Год !! Прыблізная<br />колькасць<br />жыхароў !! Год !! Прыблізная<br />колькасць<br />жыхароў |- | [[50]] || 5—10 тыс. || [[1801]] || 959 тыс. |- | [[140]] || 45—60 тыс. || [[1831]] || 1,655 млн |- | [[300]] || 10—20 тыс. || [[1851]] || 2,363 млн |- | [[400]] || Менш 5 тыс. || [[1891]] || 5,572 млн |- | [[500]] || Некалькі сотняў || [[1901]] || 6,507 млн |- | [[700]] || Некалькі тысяч || [[1911]] || 7,161 млн |- | [[900]] || Некалькі тысяч || [[1921]] || 7,387 млн |- | [[1000]] || 5—10 тыс. || [[1931]] || 8,110 млн |- | [[1100]] || 10—20 тыс. || [[1939]] || 8,615 млн |- | [[1300]] || 50—100 тыс. || [[1951]] || 8,197 млн |- | [[1350]] || 25—50 тыс. || [[1961]] || 7,993 млн |- | [[1500]] || 50—75 тыс. || [[1971]] || 7,453 млн |- | [[1600]] || 200 тыс. || [[1981]] || 6,805 млн |- | [[1650]] || 350 тыс. || [[1991]] || 6,829 млн |- | [[1700]] || 550 тыс. || [[2001]] || 7,322 млн |- | [[1750]] || 700 тыс. || [[2003]] || 7,388 млн |} === Этнічны склад === {{Main|Этнічныя групы Лондана}} {| align="right" !Этнічныя групы Лондана, 2011 год<ref>{{cite web|date=18 мая 2011|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=Cl2BQyHLxP1CGht1HxbcphTT4mmLnWx20lhTrTBYJ9LGqS2BSYym!1836994905!1349699531075?a=7&b=276743&c=london&d=13&e=13&g=325264&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1349699531075&enc=1&dsFamilyId=1812&nsjs=&nsck=&nssvg=false&nswid=1599|title=???|description=Адзнака колькасці пастаяннага насельніцтва па этнічных групах (у працэнтах)|publisher=???|access-date=2012-10-8|archive-url=https://www.webcitation.org/6BOkon4bM?url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=Cl2BQyHLxP1CGht1HxbcphTT4mmLnWx20lhTrTBYJ9LGqS2BSYym!1836994905!1349699531075?a=7|archive-date=14 кастрычніка 2012|url-status=live}}</ref> |- |<timeline> ImageSize = width:360 height:auto barincrement:30 PlotArea = left:100 top:0 right:0 bottom:0 AlignBars = late Period = from:1 till:59 TimeAxis = orientation:horizontal BarData= bar:1 text:Белыя брытанцы bar:2 text:Іншыя белыя bar:3 text:Індыйцы bar:4 text:Іншыя азіяты bar:5 text:Негроіды bar:6 text:Метысы bar:7 text:Іншыя групы PlotData= color:green width:15 bar:1 from:start till:59.0 bar:2 from:start till:10.0 bar:3 from:start till: 6.0 bar:4 from:start till: 7.0 bar:5 from:start till:10.0 bar:6 from:start till: 3.0 bar:7 from:start till: 3.0 TextData= fontsize:9 textcolor:black pos:(180,167) text:"59 %" textcolor:white pos:(180,142) text:10 % pos:(180,117) text:6 % pos:(180,90) text:7 % pos:(180,65) text:10 % pos:(180,39) text:3 % pos:(180,13) text:3 % </timeline> |} Падчас перапісу [[2001]] года 71 % лонданцаў аднеслі сябе да белай ([[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай]]) расы, з іх 60 % лічылі сябе [[брытанцы|брытанцамі]] (гэта значыць [[англічане]], [[шатландцы]], [[валійцы]]), 3 % — [[ірландцы]] (астатнія белыя — 8,5 %); 10 % лонданцаў — выхадцы з [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]] і з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]; 11 % — прадстаўнікі [[Негроідная раса|негроіднай расы]] (5,5 % — [[афрыка]]нцы, 5 % — [[Карыбскае мора|карыбцы]], 1 % — астатнія); 1 % — [[Хань, народ|кітайцы]], 2 % прыпадае на астатнія нацыянальнасці (па большай частцы, гэта [[філіпінцы]], [[японцы]], [[В'еты|в’етнамцы]]). 27 % лонданцаў нарадзілася па-за межамі [[Еўрасаюз]]а<ref name = "C">«Лондан: усе расы, колеры, народы і рэлігіі свету» — Guardian ад 21 студзеня 2005</ref>. Для кожнага трэцяга лонданскага школьніка роднай мовай з’яўляецца не англійская. Пры ацэнцы 2007 года сітуацыя ў цэлым засталася ранейшай: 69,0 % жыхароў аднеслі сябе да белай расы. 57,7 % — да брытанцаў, 2,4 % — да ірландцаў, і 8,9 % былі класіфікаваны як «астатнія белыя». Выхадцаў з Паўднёвай Азіі і Блізкага Усходу налічвалася 13,3 %. 10,6 % — прадстаўнікі негроіднай расы ўключаючы 5,5 % — выхадцаў з Афрыкі<ref name = "2007 ethnicity">{{Citation|url = http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276743&c=london&d=13&e=13&g=325264&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1280577856710&enc=1&dsFamilyId=1812|title = Neighbourhood Statistics|publisher = Neighbourhood Statistics|access-date = 2010-07-31|archive-url = https://www.webcitation.org/5yo0zAWsM?url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7|archive-date = 19 мая 2011|url-status = dead}}</ref>. Па даных 2008, 40 % жыхароў горада належалі да т.з. «этнічных меншасцей»<ref name=london_093>[https://web.archive.org/web/20081204105439/http://www.londoncouncils.gov.uk/media/pressreleases/2008Jantodate/PressReleaseLondonsblackandminoritycommunitieshelpedtohaveagreatervoicebyLondonCou.htm London’s black and minority communities helped to have a greater voice]. londoncouncils.gov.uk</ref>. === Рэлігійны склад === [[Файл:St Paul's Cathedral, London, England - Jan 2010.jpg|thumb|right|Сабор Св. Паўла]] З вераванняў найбольшай папулярнасцю карыстаецца [[хрысціянства]] — 58,2 %. Следам за ім ідуць [[іслам]] — 7,8 %; [[індуізм]] — 4,1 %; [[іўдаізм]] — 2,1 % і [[сікхізм]] — 1,5 %<ref name="C"/>. Даволі шмат у Лондане [[атэізм|атэістаў]] — 15,8 %. Месцы кампактнага пражывання лонданскіх мусульман — [[Таўэр-Хэмлетс]] і [[Ньюхэм]]. Буйная індуісцкая абшчына размешчана ў паўночна-заходніх акругах [[Харау]] і [[Брэнт, Лондан|Брэнт]], сікхі пражываюць галоўным чынам ва ўсходніх і заходніх раёнах, а іўдзеі — у [[Стэмфард-Хіл]]е і [[Голдэрс-Грын]], якія размяшчаюцца ў паўночнай частцы Лондана. === Беларуская абшчына ў Лондане === Лондан — адзін з важнейшых асяродкаў нацыянальна-культурнага жыцця беларусаў Вялікабрытаніі. У 1947 заснаваны лонданскі аддзел [[ЗБВБ|Згуртавання беларусаў Вялікабрытаніі]] (ЗБВБ). У 1954 членамі ЗБВБ, дзеячамі беларускай эміграцыі і англійскімі вучонымі-беларусістамі для пашырэння ведаў пра Беларусь сярод англічан створана [[Англа-беларускае таварыства]]. У 1965—1988 таварыства выпускала «[[The Journal of Byelorussian Studies]]» («Часопіс беларускіх даследаванняў»). Для ўсіх, хто цікавіцца беларусістыкай адчынены [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны]]. Гэты грамадска-культурны асяродак у 1979 атрымаў статус «незалежнай навукова-харытатыўнай установы» і з’яўляецца «ўласнасцю ўсіх беларусаў». У Лондане існуе місія [[БАПЦ|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]]. У 1947 створана Беларуская каталіцкая місія; пры Доме марыянаў у Лондане дзейнічае царква Св. Пятра і Паўла, у 1961—1975 тут працавала беларуская школа для хлопчыкаў імя Св. Кірылы Тураўскага. У 1989 створаны Беларускі камітэт дапамогі ахвярам радыяцыі, які ўзначаліў айцец [[Аляксандр Надсан]]. Дзейнічае нядзельная школа св. Кірылы Тураўскага, а пры ёй бацькоўска-настаўніцкая асацыяцыя<ref>[http://zbsb.org/node/9879 zbsb.org]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2016 годзе была пабудавана [[Царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа]]. У Лондане нарадзіліся: * [[Вера Рыч]] (1936—2009) — англійская паэтэса, перакладчыца з беларускай мовы, журналістка і гісторык; * [[Гай Пікарда]] (1931—2007) — музыказнаўца і даследчык беларускай культуры; * [[Пітэр Джон Мэё]] (1944—2004) — англійскі мовазнавец-славіст і папулярызатар беларусістыкі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. У Лондане пахаваны шэраг выбітных беларускіх дзеячоў (гл. [[Могілкі Святога Панкрата]]). == Транспарт == [[Файл:Природа и люди 40 Лондонский вокзал Черинг-Кросс.jpg|thumb|Чэрынг-Крос у [[1915]] годзе]] [[Файл:Charing сross station.jpg|thumb|Станцыя Чэрынг Крос (Charing Cross) — адна з цэнтральных чыгуначных станцый Лондана ў [[2012]] годзе]] [[Файл:Dabbldecker.jpg|thumb|Двухпавярховыя лонданскія [[Лонданскі даблдэкер|даблдэкеры]], якія прыйшлі на змену знакамітаму [[Рутмастэр]]у на вуліцах Лондана]] Большасць госцяў Лондана трапляюць у горад праз чыгуначныя вакзалы. Шматлікія з іх былі пабудаваны ў XIX стагоддзі і паслужылі правобразам вакзалаў па ўсёй Еўропе. Сярод найбольш загружаных вакзалаў Лондана — [[вакзал Ватэрлоа|Ватэрлоа]] (цягнікі з паўднёва-заходніх графстваў), [[вакзал Вікторыя|Вікторыя]] (цягнікі з прыгарадных графстваў), [[вакзал Падынгтан|Падынгтан]] (цягнікі з заходніх графстваў і [[Уэльс]]а), [[вакзал Сент-Панкрас|Сент-Панкрас]] (цягнікі з Еўропы) і [[Кінгз Крос]] (цягнікі з [[Шатландыя|Шатландыі]]). Сістэма грамадскага транспарту Лондана — адна з самых загружаных у свеце, і таму яе прыходзіцца ўвесь час павялічваць і тым самым ускладняць. Наступны віток павелічэння транспартнай сеткі горада звязаны з падрыхтоўкай да [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|летняй Алімпіядзе 2012 года]]. Тры асноўныя віды грамадскага транспарту ў Лондане — гэта [[аўтобусы]], [[Лонданскі метрапалітэн|метро]] і [[таксі]]. Улетку 2010 года пачала развівацца муніцыпальная сістэма [[веласіпед|веласіпеднага транспарту]]<ref>{{cite web |url = http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2010/07/100730_london_bike_hire.shtml |title = Лондон запустил городскую систему «велосипед напрокат» |date = 2010-07-30 |publisher = BBC Русская служба |access-date = 2010-10-04 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/616Ji6phr?url=http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2010/07/100730_london_bike_hire.shtml |archive-date = 21 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. За гарадскі транспарт Лондана адказвае муніцыпальная служба [[Transport for London]]. У прыватнасці, яна эксплуатуе метро, аўтобусы і [[Трамвай Лондана|трамваі]] Лондана і ліцэнзуе гарадскія таксі і водны грамадскі транспарт. Аўтобусы служаць для лакальных перамяшчэнняў. Існуе 700 маршрутаў, па якіх аўтобусы перавозяць у будныя дні да 6 мільёнаў пасажыраў<ref>{{cite web|url=http://www.jazztour.ru/united_kingdom/england/london/info/transport/|title=Транспартная сістэма Лондана|lang=ru|access-date=2010-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616JjB2f0?url=http://www.jazztour.ru/united_kingdom/england/london/info/transport/|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. [[Лонданскі даблдэкер|Знакамітыя аўтобусы]] мадэлі [[Routemaster]], якія сталі адным з сімвалаў не толькі Лондана, але і ўсёй [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], былі зняты з лінейнай эксплуатацыі ў [[2005]] годзе і цяпер ходзяць толькі па экскурсійных маршрутах. Ім на змену ў лютым 2012 года, у пераддзвер’і [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|летніх Алімпійскіх гульняў 2012 года]], прыйшоў «Новы лонданскі аўтобус» (у арыгінале — New bus 4 London). Адна паездка ў аўтобусе абыходзіцца ў два з лішнім фунта стэрлінгаў, квіткі трэба купляць загадзя на прыпынку ў аўтаматычнай касе. Можна зэканоміць на кошце паездкі, калі купіць [[:en:Oyster card|Oyster card]] у спецыялізаваным ларку. Паездка па гэтай карце будзе каштаваць ужо трохі больш аднаго фунта. Пры афармленні карты на дэпазіт утрымліваецца 5 фунтаў стэрлінгаў. Па заканчэнні карыстання карту можна здаць і вярнуць дэпазіт. [[Файл:Lancaster Gate tube.jpg|thumb|left|Станцыя найстарэйшага ў свеце [[Лонданскі метрапалітэн|Лонданскага метро]]]] [[Лонданскі метрапалітэн]] — найстарэйшы ў свеце. Ён бесперапынку працуе з [[1863]] года і штодня перавозіць 3 мільёны пасажыраў, што ў год складае колькасць, прыкладна роўную 1 мільярду чалавек<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.prometro.ru/kartalondon.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120817004350/http://www.prometro.ru/kartalondon.html |date=17 жніўня 2012 }}</span> Лонданскі метрапалітэн</ref>. [[Лонданскае метро]] складаецца з 12 ліній, большасць з якіх злучае цэнтр горада з яго ўскраінамі. Лонданцы часта завуць метрапалітэн ''«трубой»'' з-за вельмі невялікага дыяметра тунэляў глыбокага залажэння. За апошнія дзесяць гадоў попыт на метро вырас на 70 %. Абслугоўвае метро парадку 16000 чалавек. [[Файл:Dlr emu at tower gateway.jpg|thumb|right|Цягнік [[Docklands Light Railway]]]] Акрамя «класічнага» метро, у Лондане з [[1987]] года дзейнічае сістэма [[Docklands Light Railway]]<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.tfl.gov.uk/dlr/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041217090102/http://www.tfl.gov.uk/dlr/ |date=17 снежня 2004 }}</span> Docklands Light Railway</ref>, якую можна назваць [[лёгкарэйкавы транспарт|лёгкім метро]]. У адрозненне ад «класічнага» [[Лонданскі метрапалітэн|лонданскага метро]] траса Docklands Light Railway пракладзена галоўным чынам не ў тунэлях, а на эстакадах. Цягнікі Docklands Light Railway ідуць у аўтаматычным рэжыме. Існуе некалькі станцый перасадак паміж лонданскім метрапалітэнам і Docklands Light Railway. Раней у Лондане мелася разгалінаваная трамвайная сістэма, але яна была зачынена ў [[1952]] годзе. З [[2000]] года ў [[Кройдан]]е, прыгарадзе Лондана, дзейнічае сучасная трамвайная сістэма Tramlink<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.tfl.gov.uk/trams/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060519144311/http://www.tfl.gov.uk/trams/ |date=19 мая 2006 }} London Trams</span></ref>. Маюцца планы будаўніцтва новых трамвайных ліній бліжэй да цэнтра горада: напрыклад [[:en:West London Tram|West London Tram]], які падтрымалі большасць жыхароў раёна<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.thisislocallondon.co.uk/news/topstories/503788.majority_support_for_west_london_tram_poll Большасць падтрымалі будаўніцтва West London Tram</ref>. Аднак затым план быў адкладзены і вырашана была надаць большую ўвагу развіццю аўтобуснага парку<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/london/6929064.stm План развіцця West London Tram адкладзены</ref>.Таксама планавалася адкрыць [[:en:Cross River Tram|Cross River Tram]], аднак і гэты праект быў згорнуты з прычыны недахопу сродкаў<ref>http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110928025758/http://www.tfl.gov.uk/corporate/projectsandschemes/2043.aspx Праект Cross River Tram спынены</ref>. Апроч трамваяў у Лондане існавалі тралейбусныя зносіны, якія былі спынены ў 1962 годзе. [[Файл:Hackney carriage.jpg|thumb|left|[[Black Cab]] [[Austin FX4]] з’яўляецца «класічным» таксі ў Лондане]] [[Файл:Heathrow T5.jpg|thumb|left|У аэрапорце [[Хітрау]]]] Таксама ў Лондане маецца грамадскі водны транспарт. Сістэма гарадскіх водных маршрутаў вядомая як London River Services<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.tfl.gov.uk/tfl/press-centre/metro/article.asp?id=1012</span></ref>. Некаторыя маршруты накіраваны на турыстаў, іншыя часцей выкарыстоўваюцца самімі лонданцамі як звычайны грамадскі транспарт, напрыклад для паездак на працу. Хоць London River Services ліцэнзуюцца Transport for London, эксплуатацыя ажыццяўляецца прыватнымі фірмамі, і на водных маршрутах Лондана праязныя на аўтобус і метро не дзейнічаюць (хоць могуць даваць зніжкі). Знакамітыя лонданскія чорныя таксі выглядаюць абсалютна гэтак жа, як семдзесят гадоў назад, калі не лічыць рэкламы, якая пакрывае зараз шматлікія з гэтых аўтамабіляў. Зараз у Лондане ў якасці таксі таксама выкарыстоўваюцца і аўтамабілі навейшых мадэляў, якія выглядаюць больш сучасна. Варта заўважыць, што, у адрозненне ад большасці буйных гарадоў, у Лондане ўсе таксі кантралююцца гарадской адміністрацыяй, дакладней муніцыпальнай службай Transport for London. Бліжэй да ўскраін горада рух на вуліцах пераважна аўтамабільнае. У Лондане дзейнічае некалькі высакаскорасных трас, унутраная кальцавая аўтадарога. За ўезд прыватных аўтамабіляў у цэнтр горада спаганяецца [[Плата за праезд у цэнтр Лондана|плата]] (з [[2003]] года — 8 ф.стэр.)<ref>[http://auto.lenta.ru/news/2007/08/07/tax/ Auto.lenta.ru: Автожизнь: Уезд у цэнтр Лондана падаражэе ў тры разу<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> У Лондане знаходзіцца пяць аэрапортаў: адзін з самых загружаных у свеце [[Хітрау]]<ref><span style="font-size: 90 %;">[http://www.heathrowairport.com/portal/site/heathrow/menuitem.888f49c6cf8f83feac81cb109328c1a0/?lang_code=ru Інфармацыя пра Хітрау на афіцыйным сайце аэрапорта]</span></ref>, яшчэ адзін буйны аэравакзал [[Гэтвік]], невялікія [[Станстэд]] і [[аэрапорт Лутан|Лутан]], а таксама [[аэрапорт Лондан Сіці|Лондан-Сіці]], прызначаны галоўным чынам для чартарных рэйсаў бізнесменаў. Напачатку [[2012]] года было высунута прапанова аб будаўніцтве ў горадзе яшчэ аднаго аэрапорта<ref>[http://riarealty.ru/news_infrastructure/20120119/397103368.html РІА Навіны: У Лондане можа быць пабудаваны яшчэ адзін аэрапорт за $77 млрд]</ref>. == Сацыяльная сфера == === Ахова здароўя === У Лондане дзейнічае нацыянальная сістэма аховы здароўя ([[:en:National Health Service|NHS]]), якой 5 ліпеня 2008 года споўнілася 60 гадоў.<ref name="zdravo">http://news.bbc.co.uk/hi/russian/talking_point/newsid_7486000/7486911.stm Бі-бі-сі | Ваша меркаванне | 60 гадоў NHS: вачамі відавочцаў</ref>. Гэта сістэма падае бясплатную медыцынскую дапамогу ўсім жыхарам Лондана. На сённяшні дзень гэта сістэма падвяргаецца крытыцы за нізкі ўзровень прафесіяналізму, недастатковы догляд, дрэнныя ўмовы і доўгае чаканне аперацыі. Карыстальнікі гэтай сістэмы тлумачаць гэтыя недахопы рознымі прычынамі, у прыватнасці, тым, што сістэма была «на хуткае выздараўленне або на хуткую смерць» пацыента і не прыстасавана да вялікай колькасці хранічных захворванняў, якая маецца цяпер<ref name="zdravo"/>. === Адукацыя === [[Файл:Grinvich university.jpg|thumb|left|Грынвіцкі ўніверсітэт. 2012г]] У Лондане навучаецца каля 400 000 студэнтаў<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.londonhigher.ac.uk/helondon.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128113743/http://www.londonhigher.ac.uk/helondon.html |date=28 студзеня 2012 }}</span> About London’s HE</ref>, прычым 120 000 з іх — у [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскім універсітэце]]<ref>http://www.london.ac.uk/aboutus {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170126204859/http://www.london.ac.uk/aboutus |date=26 студзеня 2017 }} University of London: About Us</ref>. Гэты ўніверсітэт з’яўляецца найбуйнейшым у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і складаецца з 20 каледжаў і некалькі інстытутаў. Іншыя буйныя вышэйшыя навучальныя ўстановы: [[Лонданскі ўніверсітэт Метраполітэн]], [[Універсітэт Усходняга Лондана]], [[Вэстмінстэрскі ўніверсітэт]], [[Універсітэт Саўт-Банк]], [[Лонданскі гарадскі ўніверсітэт|Універсітэт Сіці]], [[Універсітэт Грынвіч]], [[Універсітэт Мідлсекс]], [[Нью-Лондан-Каледж]], [[Каралеўская акадэмія драматычнага мастацтва]]. == Культура і вольны час == [[Файл:British Museum from NE 2.JPG|thumb|[[Брытанскі музей]]]] === Музеі і бібліятэкі === {{main|Музеі Лондана}} Цэнтрам лонданскіх музеяў з’яўляецца раён [[Паўднёвы Кенсінгтон|Паўднёвага Кенсінгтона]], у якім знаходзяцца [[Музей прыродазнаўства, Лондан|Музей прыродазнаўства]], [[Музей навукі, Лондан|Музей навукі]], [[Музей Вікторыі і Альберта]] (найбуйнейшы ў свеце збор дэкаратыўна-прыкладнага мастацтва і дызайну). Іншыя вядомыя музеі — [[Брытанскі музей]], калекцыя якога складае каля 7,5 мільёнаў экспанатаў; [[Лонданская нацыянальная галерэя]], адзін з найбольш паважаных спецыялістамі мастацкіх музеяў свету, [[галерэя Тэйт]] (самы буйны ў свеце збор англійскага мастацтва); знакаміты [[Музей васковых фігур мадам Цюсо]]; [[Музей Шэрлака Холмса]]. [[Файл:Nationalgallery.jpg|thumb|злева|Лонданская Нацыянальная Галерэя]] Можна назваць музеем і дзеючую каралеўскую рэзідэнцыю — [[Букінгемскі палац]], частка памяшканняў якога адкрыта для наведвальнікаў звычайна адзін месяц у годзе (жнівень-верасень). Таксама экскурсійныя туры праводзяцца па [[Будынкі Парламента, Лондан|Будынкам Парламента]], [[Таўэр]]у, лонданскім саборам. У Лондане знаходзіцца нацыянальная [[Брытанская бібліятэка]]. === Тэатры === {{main|Тэатры Лондана}} [[Файл:Royal Albert Hall, London.jpg|thumb|[[Альберт-Хол]] уначы]] Некалькі буйных камерцыйных тэатраў, якія спецыялізуюцца на пастаноўцы [[мюзікл]]аў, [[Камедыя|камедый]] і [[Драма (жанр)|драм]], знаходзяцца ў раёне [[Вест-Энд]]. Існуе нават адмысловы тэрмін ''вест-эндскі тэатр'' ({{lang-en|West End theatre}}), які выкарыстоўваецца ў Англіі для абазначэння забаўляльных камерцыйных тэатраў [[Брадвейскі тэатр|брадвейскага]] тыпу<ref name="cgt">Christopher Innes, 'West End' in ''The Cambridge Guide to Theatre'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1998), pp.1194-1195, ISBN 0-521-43437-8</ref>. З класічных тэатраў варта адзначыць [[Нацыянальны Тэатр, Лондан|Нацыянальны Тэатр]] у раёне [[Саўт Бэнк]], новы тэатр «[[тэатр Глобус|Глобус]]» і [[Тэатр пры каралеўскім двары]]. Шырока вядомыя ў свеце лонданскія тэатры класічнай музыкі: знакаміты [[Каралеўскі тэатр оперы]] ў [[раён Ковент-Гардэн|Ковент Гардэне]], [[Альберт-Хол|Каралеўскі Альберт-Хол]], [[Тэатр Елізаветы II]]. === Знакамітыя вуліцы і плошчы === * [[Пікадзілі]] (вуліца і [[Плошча Пікадзілі|плошча]]) — эканамічны цэнтр горада. Сцены дамоў на плошчы завешаны рэкламай. У сярэдзіне (але не ў геаметрычным цэнтры) плошчы [[Пікадзілі]] знаходзіцца фантан і знакамітая скульптура [[Антэрас]]а, званая ў народзе [[Эрас]]ам. * [[Трафальгарская плошча]] прысвечана [[Трафальгарская бітва|разгрому]] [[Іспанія|іспанска]]-[[Францыя|французскага]] флоту ў [[1805]] годзе. Пасярэдзіне плошчы знаходзіцца манумент у гонар [[Гарацыа Нэльсан]]а, [[адмірал]]а, які камандаваў англійскім флотам у [[Трафальгарская бітва|Трафальгарскай бітве]]. На [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]] знаходзіцца [[Лонданская Нацыянальная Галерэя]]. * [[Оксфард-стрыт]] — гэта вуліца магазінаў. Тут знаходзяцца буцікі і гандлёвыя цэнтры. * [[Харлі-стрыт]] — вуліца ў [[Вэстмінстэр]]ы, якая праславілася як вуліца ўрачоў — шматлікія дактары дагэтуль вядуць практыку менавіта на гэтай Харлі-стрыт. * [[вуліца Эбі-роўд|Эбі-роўд]] знакамітая аднайменнай [[Студыя Эбі Роўд|гуказапісной студыяй]], на якой рабілі свае запісы шматлікія легендарныя музыканты: [[The Beatles]], [[Pink Floyd]], [[Manfred Mann]] і іншыя. [[The Beatles]] у [[1969]] годзе выпусцілі альбом пад назвай «[[Abbey Road|Эбі Роўд]]» ({{lang-en|Abbey Road}}). * [[Бейкер-стрыт]] — вуліца, на якой размешчаны музей [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]]. === Храмы === [[Файл:Westminster Abbey London 900px.jpg|thumb|200px|right|Заходні фасад [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскага абацтва]]]] Дамінантная рэлігія ў Лондане — [[хрысціянства]], яго вызнае больш паловы насельніцтва горада. Таму большасць храмаў сталіцы — хрысціянскія, галоўным чынам, [[Англіканская царква|англіканскія]]. Сярэднявечных цэркваў амаль не захавалася — большасць была знішчана [[Вялікі лонданскі пажар|Вялікім пажарам]] [[1666]] года. Сімваламі Лондана даўно сталі [[сабор Святога Паўла]], пабудаваны напачатку [[XVIII]] стагоддзя і [[Вэстмінстэрскае абацтва]]. У гэтых храмах вядуцца службы па [[Англіканская царква|англіканскім]] абрадам. Не варта блытаць [[Вэстмінстэрскае абацтва]] з [[Вэстмінстэрскі сабор|Вэстмінстэрскім саборам]], які знаходзіцца недалёка і з’яўляецца найбуйнейшым у Англіі [[Каталіцызм|каталіцкім]] храмам. Варта таксама згадаць [[Саўтваркскі сабор]] — галоўную англіканскую царкву лонданскага раёна Саўтварк, размешчаную адразу за Лонданскім мостам. Статус сабора яна атрымала ў 1905 годзе. [[Царква Святы Этэльдрэды]], пабудаваная ў другой палове XIII стагоддзя ў гонар [[Святая Этэльдрэда|Святой Этэльдрэды]], з’яўляецца найстарэйшай па часе пабудовы дзеючай каталіцкай царквой Англіі. У [[Рыджэнтс-парк]]у знаходзіцца [[Цэнтральная Лонданская мячэць]]. Храм [[Неасдэн]] у [[Брэнт, Лондан|Брэнце]] з’яўляецца адным з найбуйнейшых культавых [[Індуізм|індуісцкіх]] збудаванняў у [[Еўропа|Еўропе]]. Дзейнічаюць дзве рускія [[Праваслаўе|праваслаўныя]] цэрквы. Цэнтральным з’яўляецца сабор Унебаўзяцця Божай Маці і ўсіх Святых, які знаходзіцца побач са станцыяй метро «Найтсбрыдж»<ref>http://drevo-info.ru/articles/4363.html Лонданскі ўспенскі сабор</ref>. Раней тут размяшчаўся англіканскі прыхадскі храм усіх святых. Ён быў пабудаваны ў XIX стагоддзі ў псеўдараманскім стылі. У комплекс уваходзяць яшчэ пяць будынкаў акрамя сабора<ref>http://drevo-info.ru/news/6260.html Апісанне храма</ref>. Таксама ёсць уніяцкая царква Беларускай Грэка-Каталіцкай Царквы. Узначальвае ўніяцкую дыяспару Лондана апостальскі візітатар для беларусаў-каталікоў замежжа айцец [[Аляксандр (Надсан)]]. === Забавы === [[Файл:Harrods, London - June 2009.jpg|thumb|180px|злева|Harrod’s]] Самым вядомым месцам для шопінгу ў Лондане з’яўляецца [[Оксфард-стрыт]], але гэта не адзіная гандлёвая вуліца горада: у лонданцаў і турыстаў карыстаюцца таксама папулярнасцю [[Бонд-стрыт]] у [[Мэйфейр]]ы і Найтсбрыдж, у якім размяшчаецца знакаміты гандлёвы цэнтр «[[Harrod’s]]». Магазіны моднай адзежы можна знайсці ў тым жа [[Мэйфейр]]ы, на [[Карнабі-стрыт]] у [[Соха]] і на вуліцы Кінгс-роўд у [[Чэлсі]]. У Лондане можна знайсці мноства рэстаранаў на любы густ. Самыя дарагія знаходзяцца ў [[Вэстмінстэр]]ы, больш дэмакратычныя — у [[Соха]]. Па ўсім горадзе раскіданы рэстараны, якія спецыялізуюцца на нацыянальнай кухні розных народаў, найбольш вядомыя з іх — кітайскія ў лонданскім [[Чайна-таўн, Лондан|Чайна-таўне]] і бангладэшскія на вуліцы Брыклейн. Адным з самых вядомых месцаў Лондана з’яўляецца [[Соха]] — маленькі раён, у якім знаходзяцца бары, рэстараны, пабы і магазіны. Акрамя ўсяго іншага, Соха вядома дзякуючы пажыўным установам, у тым ліку [[Бардэль|бардэлям]] і начным клубам. У Соха таксама знаходзіцца некалькі клубаў і пабаў для [[гомасексуал]]аў. === Мода ў Лондане === [[Файл:Dandys 1830.jpg|thumb|180 px|right|Дэндзі]] Лондан стаў адным з цэнтраў сусветнай моды ў [[XIX]] стагоддзі. Сталіца [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у адрозненне ад [[Парыж]]а або [[Мілан]]а набыла вядомасць дзякуючы мужчынскай модзе. Вуліцай модных майстэрняў стала [[Сэвіл-Роу]]. Да пачатку пазамінулага стагоддзя адносіцца з’яўленне стылю [[Дэндзі, франт|дэндзі]], які распаўсюдзіўся па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]. Другі віток папулярнасці англійскай моды прыйшоўся на пачатак 1960-х гадоў, калі ў заходнееўрапейскім грамадстве адбылася культурная рэвалюцыя. На першае месца выйшлі дысгармонія, асіметрыя, якія выказвалі пратэст супраць кансерватыўнага буржуазнага ўкладу жыцця. Атрымлівае развіццё стыль [[casual]], ён хутка становіцца папулярным у коле розных моладзевых рухаў: [[моды]], [[скінхэды]], [[футбольныя хуліганы]]. Наватарам стылю выступіў [[Бен Шэрман]], акрамя таго, вялікай папулярнасцю карыстаўся тэнісіст у адстаўцы [[Фрэд Перы]], брытанскі аналаг француза [[Рэнэ Лакост]]а, які таксама калісьці з ракеткай наперавес заваёўваў разнастайныя тэнісныя ўзнагароды, а на пенсіі прысвяціў сябе модзе. Вядучымі дызайнерамі моладзевай моды сталі [[Мэры Куант]] і [[Барбара Хуланіцкі]]. [[1970-я]] сталі эпохай [[Панкі|панкаў]]. Лідарам сярод англійскіх дызайнераў стала [[Віўен Вэствуд]]. Сучасныя вядучыя дызайнеры [[Вялікабрытанія|брытанскай]] моды — [[Пол Сміт, дызайнер|Пол Сміт]], [[Аляксандр Мак-Куін]], [[Джуліян Макдональд]], [[Стэла Макартні]]. У Лондане штогод праходзіць Тыдзень высокай моды з пачатку [[1990-я|1990-х]] колькасць паказаў падчас тыдня павялічылася з 15 да 47<ref>http://www.fashiontime.ru/news/977.html Неделя Высокой Моды в Лондоне (London Fashion Week): цель — российский потребитель</ref>. == Субкультура Лондана == Насельніцтва Лондана настолькі вялікае, што ў ім непазбежна павінны былі з’явіцца ўнутраныя традыцыі, плыні і дыялекты, што разам складае з’ява [[Субкультура|субкультуры]]. Роля Лондана ў жыцці [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] такая, што ён заўсёды станавіўся цэнтрам нефармальных моладзевых рухаў краіны. === Свінгуючы Лондан === {{main|Свінгуючы Лондан}} [[Файл:Mini.bristol.750pix.jpg|thumb|180 px|right|Аўтамабіль «Міні-купер»]] [[Свінгуючы Лондан]] ({{lang-en|Swinging London}}) — гэта лонданская моладзевая [[субкультура]] ў [[1960-я]] гады. Тэрмін нарадзіўся ў [[1966]] годзе дзякуючы артыкулу ў часопісе «[[Time]]». Гэты перыяд характарызуецца адмовай моладзі ад традыцыйных каштоўнасцей, [[геданізм]]ам і [[аптымізм]]ам. Перыяд ''«свінгуючага Лондана»'' адбіўся на [[Музыка|музыцы]], [[Літаратура|літаратуры]], [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]], не гаворачы ўжо пра стыль жыцця. Сапраўднымі [[поп-ікона|культурнымі іконамі]] гэтага часу сталі [[рок-музыкант]]ы [[The Beatles]], літаратурны персанаж [[Ян Флемінг|Яна Флемінга]] [[Джэймс Бонд]], [[аўтамабіль]] [[MINI|Міні]]. Перыяд свінгуючага Лондана скончыўся прыкладна ў [[1967]] годзе, калі на змену яму з’явілася субкультура [[хіпі]], якая прыйшла з заходняга ўзбярэжжа [[ЗША]]. === Cool Britannia === [[Файл:Geri Halliwell in concert cropped.jpg|thumb|злева|Выступленне салісткі [[Spice Girls]] [[Джэры Холіўэл]], сукенка якой уяўляе сабой [[Юніян Джэк]] — сцяг Вялікабрытаніі.]] <!-- Гэта наогул тады трэба ў артыкул пра Брытанію, а не пра Лондан, а то пра Лондан тут сказана толькі ў адной прапанове--> Значнай з’явай у культурным жыцці [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[1990-я]] стаў перыяд [[Cool Britannia]] («Клёвая Брытанія»). Яго пачатак (магчыма, невыпадкова) супаў з прыходам да ўлады ў краіне [[Лейбарысцкая партыя Вялікабрытаніі|лейбарыстаў]] на чале з [[Тоні Блэр]]ам. Перыяд характарызуецца ўздымам [[патрыятызм]]у, а таксама агульнай цікавасці да брытанскай культуры, што адбілася, у прыватнасці, у музыцы, модзе, кіно, а таксама ў архітэктуры горада. Сусветную вядомасць набылі шматлікія новыя героі Лондана: мадэль [[Мос]], групы [[Blur]], [[Oasis]], [[Suede]], якія выконвалі музыку ў стылі [[брыт-поп]], які здабыў шырокую папулярнасць, новыя [[поп-музыка|поп-зоркі]] [[Робі Уільямс]], [[Spice Girls]], [[East 17]], кінарэжысёр [[Гай Рычы]]. === Лонданскія дыялекты === Найбольш вядомае лонданскае прастамоўе, распаўсюджанае сярод ніжэйшых сацыяльных пластоў насельніцтва горада — [[кокні]]. Для [[кокні]] характэрна спрошчанае вымаўленне слоў, няправільнае выкарыстанне ці пропуск некаторых гукаў. Дыялект [[кокні]] ў [[Англія|Англіі]] часта служыць тэмай для анекдотаў і жартаў. Іншы вядомы від мясцовага вымаўлення — ''Estuary English'', распаўсюджаны не толькі ў Лондане, але і ў басейне [[Тэмза|Тэмзы]] ў цэлым. Акрамя таго, з наплывам імігрантаў з [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] атрымаў распаўсюджванне [[Ямайка|ямайскі]] [[Крэолы|крэольскі дыялект]]. == Архітэктура Лондана == {{гл. таксама|Архітэктура Вялікабрытаніі}} [[Файл:St Pauls Cathedral from West adj.JPG|thumb|180 px|right|Сабор святога Паўла, архітэктар — Крыстафер Рэн]] [[Файл:Nelsons Column.JPG|thumb|180 px|Калона віцэ-адмірала Нэльсана на [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]]]] Архітэктура Лондана прадстаўлена амаль усімі стылямі ад [[Нармандскі стыль|нармандскага]] да [[постмадэрнізм]]у. Шматлікія сярэднявечныя пабудовы, аднак, не захаваліся, галоўным чынам, з-за Вялікага пажару [[1666]] года, які знішчыў больш за 13 000 будынкаў, і авіябамбаванняў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. [[Нармандская архітэктура|Нармандскую архітэктуру]] ў [[Англія|Англію]] прынёс [[Вільгельм Заваёўнік]]. Са збудаванняў нармандскага стылю ў Лондане вядомы [[Таўэр]], які пачаў будавацца пры [[Вільгельм Заваёўнік|Вільгельме]] і шматкроць дабудоўваўся іншымі каралямі. Акрамя таго, у тым жа стылі выкананы пабудаваны ў 1097 годзе [[Вэстмінстэрская зала]] прыёмаў<ref>{{Cite journal|last1=Cescinsky|first1=Herbert|last2=Gribble|first2=Ernest R.|date=February 1922|title=Westminster Hall and Its Roof|journal=The Burlington Magazine for Connoisseurs|volume=40|issue=227|pages=76–84|url=http://www.jstor.org/pss/861585|access-date=2010-09-28}}</ref>. На той момант гэта была самая вялікая зала ў Еўропе. [[XIII стагоддзе]] стала стагоддзем ранняй [[Англійская готыка|англійскай готыкі]]. Адным з найярчэйшых узораў гэтага стылю служыць [[Вэстмінстэрскае абацтва]]. Іншыя ўзоры гэтага перыяду ў Лондане не захаваліся. Следам за ранняй наступіла эпоха дэкараванай англійскай готыкі, але яе прыкладаў у сучасным Лондане няма, як і прыкладаў вертыкальнай готыкі — трэцяга гатычнага перыяду [[Англія|англійскай]] [[Архітэктура|архітэктуры]]. У [[XIV]] стагоддзі для захоўвання казны Эдуарда III была пабудавана вежа Каштоўнасцей, як частка тагачаснага Вэстмінстэрскага палаца. {{не перакладзена 3|Цюдорская архітэктура|Цюдорскі перыяд|en|Tudor_period_architecture}} лагічна завяршыў Сярэднявечча. Архітэктура эпохі [[Цюдоры|Цюдораў]] падобная на [[Готыка|гатычную]], але са значнымі зменамі накшталт глыбокіх і высокіх вокнаў. Капліца Генрыха VII у [[Вэстмінстэр]]ы і палац [[Хэмптан-корт]] у [[Рычманд, Лондан|Рычмандзе]] — помнікі архітэктуры цюдорскага перыяду. Пры каралі Якаве I пачалося ўладкаванне [[Грынвіцкі парк|Грынвіцкага парку]]. [[Файл:Westminster.cathedral.frontview.london.arp.jpg|thumb|180 px|left|Вэстмінстэрскі каталіцкі сабор]] [[Файл:Lloyds rogers.jpg|thumb|180 px|left|Будынак страхавой кампаніі Lloyd у Лондане, архітэктар [[Рычард Джордж Роджэрс|Рычард Роджэрс]]. 1978—1986гг]] [[Файл:SwissReHQ.jpg|thumb|180 px|right|[[Сент-Мэры Экс 30]] («Агурок»), архітэктар — [[Норман Фостэр]].]] Напачатку [[XVII]] стагоддзя ў Лондане працаваў родапачынальнік англійскай архітэктурнай традыцыі [[Ініга Джонс]]. Ён прышчапіў брытанскаму дойлідству ідэі [[Андрэа Паладзіа|паладыянства]] ([[класіцызм]]у), у аснове якіх — строгая геаметрычнасць, лаканічнасць, функцыянальнасць, элегантнасць, адсутнасць дробных дэталяў і іншых архітэктурных празмернасцей. З твораў Джонса ў Лондане захаваліся толькі два — [[Банкетынг-хаус|Банкетная зала]] ва [[Уайтхол]]е і капэла [[Сент-Джэймскі палац|Сент-Джэмскага палаца]]. У другой палове [[XVII]] стагоддзя на змену Джонсу прыйшоў [[Крыстафер Рэн]]. Менавіта ён склаў план аднаўлення Лондана пасля Вялікага пажару. Акрамя таго, [[Крыстафер Рэн|Рэн]] спраектаваў шпіталі ў [[Грынвіч]]ы і [[Чэлсі]], знакаміты [[сабор Святога Паўла]] і яшчэ некалькі дзясяткаў будынкаў. [[Геаргіянская архітэктура]], эра якой наступіла ў сярэдзіне [[XVIII]] стагоддзі, у цэлым адпавядала агульнаеўрапейскаму [[класіцызм]]у. У ёй галоўным былі выразныя формы і прапорцыі. Гэты перыяд не прадстаўлены ў Лондане нейкімі вядомымі будынкамі, але ў геаргіянскім стылі пабудаваны шматлікія жылыя і адміністрацыйныя будынкі горада. Варта адзначыць цэрквы, спраектаваныя [[Нікалас Хоўксмур|Нікаласам Хоўксмурам]], палац [[Сомерсет-хаус]] ([[Уільям Чэмберс|сэр Уільям Чэмберс]]) з і забаўляльны цэнтр «Пантэон» на [[Оксфард-стрыт]] архітэктара [[Джэймс Уает|Джэймса Уаета]]. У першыя гады [[XVIII]] стагоддзя бацькам і сынам [[Крыстафер Рэн|Рэнамі]] для [[Сара Чэрчыль|Сары Чэрчыль]] — найбліжэйшай сяброўкі і канфіданткі [[Ганна Сцюарт|каралевы Ганны]] быў пабудаваны [[Мальбара-хаус]]— асабняк на [[Пэл-Мэл]]. У 1759 годзе былі заснаваны [[каралеўскія батанічныя сады К'ю]]— [[Садова-паркавы комплекс|комплекс]] [[батанічны сад|батанічных садоў]] і [[аранжарэя|аранжарэй]] плошчай 121 гектар<ref>[http://www.kew.org/ksheets/pdfs/k16kewhistory.pdf Royal Botanic Gardens, Kew: History and Heritage: World Heritage Site<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080829192523/http://www.kew.org/ksheets/pdfs/k16kewhistory.pdf |date=29 жніўня 2008 }}</ref>. На тэрыторыі гэтага комплексу ў 1761-62 гадах была збудавана [[Вялікая пагада, Лондан|вялікая пагада]] — першы ўзор кітайскай архітэктуры ў Еўропе. Насупраць гэтых садоў была пабудавана сядзіба [[Саян-хаус]]— старадаўні асабняк герцагаў Нартумберлендаў, выкананы ў стылі чыстага класіцызму, выдатны майстэрскім чаргаваннем геаметрычных форм і тонкім каларыстычным майстэрствам. Праца над інтэр’ерамі Саян-хауса працягвалася да 1769 года, калі ў герцага скончыліся сродкі. [[XIX]] стагоддзе адрозніваецца ад папярэдніх разнастайнасцю стыляў. У [[Неаготыка|неагатычным]] ключы пабудаваны знакаміты будынак Парламента з вежамі [[Біг-Бен]] і [[Вежа Вікторыі|Вікторыі]] на ім. Гэты будынак быў пабудаваны пасля пажару [[16 кастрычніка]] [[1834]] года на месцы старога [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскага палаца]] па праекце [[Чарльз Бэры|Ч. Бэры]] і [[Аўгустус Уэлбі П'юджын|А. У. П’юджына]]. Варта таксама адзначыць [[Каралеўскі судны двор]], пабудаваны 1873—1882 гг. па праекце былога адваката Джорджа Эдмунда Стрыта. У ліку знамянальных манументаў гэтага стылю вылучаецца [[Мемарыял прынца Альберта]] (англ. Albert Memorial) — манумент у [[Кенсінгтонскі парк|Кенсінгтонскім парку]]. Манумент быў спраектаваны Георгам Гілбертам Скотам і адкрыты ў [[1875]] годзе. У [[1839]] годзе, як частка плану па стварэнні сямі вялікіх, сучасных могілак былі створаны [[Хайгейцкія могілкі]]<ref>{{cite web|url=http://www.highgate-cemetery.org/index.php/history|title=Кароткая гісторыя Хайгейцкіх могілак|access-date=2010-10-06|archive-url=https://www.webcitation.org/616JkId9X?url=http://www.highgate-cemetery.org/index.php/history|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Першапачатковы дызайн быў распрацаваны архітэктарам і перакладчыкам Стывенам Гіры. Астатнія 6 могілак былі пабудаваны прыкладна ў той жа час і таксама атрымалі значную вядомасць: * Кенсальскія зялёныя могілкі — 1832 * Могілкі Заходняга Норвуда — 1837 * Могілкі парку Эбні — 1840 * Нанхэдскія могілкі — 1840 * Бромптанскія могілкі — 1840 * Могілкі Таўэр Хэмлетс — 1841 У стылі класіцызму працаваў вядомы [[Джон Нэш]], аўтар комплексу [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]], [[Букінгемскі палац|Букінгемскага палаца]] і [[Мармуровая арка|Мармуровай аркі]]; [[Вэстмінстэрскі сабор]] з’яўляецца ўзорам [[Неавізантыйскі стыль|неавізантыйскага стылю]]. Цяпер неіснуючы [[Крыштальны палац]] адносіўся да {{не перакладзена 3|Індустрыяльны стыль|індустрыяльнага стылю|en|Industrial_style}}. У [[XX]] стагоддзі ў горадзе з’явіліся небаскробы: будынак [[Lloyd’s of London]] у [[Сіці (Лондан)|Сіці]], комплекс [[Канары Ворф]] у [[Доклендс]], [[One Canada Square]] і [[The Shard]] (самы высокі). У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя вядучым брытанскім архітэктарам стаў [[Норман Фостэр]], які пабудаваў у Лондане небаскроб «[[Сент-Мэры Экс 30]]» і [[Сіці-хол, Лондан|Нью-сіці-хол]], будынак мэрыі. Таксама да знамянальных пабудоў можна аднесці [[Буш-хаус]], які будаваўся з 1923 па 1935 год, спраектаваны і пабудаваны амерыканцамі і амерыканскімі кампаніямі. == Традыцыі і цырымоніі == [[Файл:Queens.guard.buck.palace.arp.jpg|thumb|left|Змена варты]] [[Вялікабрытанія]] вядомая як краіна традыцый. Шматлікія з іх захаваліся з даўніх часоў, і лонданцы нязменна паважаюць іх. * Змена варты ў каралеўскага [[Букінгемскі палац|Букінгемскага палаца]] з’яўляецца адной з самых вядомых і папулярных у турыстаў лонданскіх традыцый. Гэта цырымонія праходзіць штодня ў 11:30 з [[красавік]]а да [[жнівень|жніўня]], у іншыя поры года — у той жа час, але праз дзень. Практычнай карысці ад змены варты, вядома, няма, але гэта традыцыя — адна з самых прыгожых у Лондане. * Цырымонія ключоў — гэта 700-гадовы рытуал закрыцця [[Таўэр]]а, якую выконвае яго галоўным вартавы роўна ў 21:50 кожны дзень. [[Файл:Speakers Corner London.jpg|thumb|right|Куток аратараў]] * Каралеўскія гарматныя салюты ажыцяўляюцца па асаблівым выпадкам, да якіх адносяцца дзень узыходжання каралевы на трон ([[6 лютага]]), дзень нараджэння каралевы ([[21 красавіка]]), дзень каранацыі ([[2 чэрвеня]]), дзень нараджэння [[Герцаг Эдынбургскі|герцага Эдынбургскага]] ([[10 чэрвеня]]). Калі свята выпадае на [[нядзеля|нядзелю]], то салют здзяйсняецца на наступны дзень. * Фестываль Тэмзы праходзіць у сярэдзіне верасня і складаецца з параднага паходневага шэсця, кірмашу, феерверку і канцэрту. * Куток аратараў ({{lang-en|Speakers' corner}}) знаходзіцца ў [[Гайд-парк]]у. Кожны жадаючы там можа забрацца на якое-небудзь узвышэнне і папрактыкавацца ў прамоўніцкім мастацтве на любую тэму. Цяпер гэта традыцыя ў заняпадзе — яна стала звычайнай турыстычнай славутасцю, а нешматлікіх выступоўцаў-аратараў амаль не чуваць з-за шуму машын на суседняй вуліцы Парк-лейн (выкарыстанне мікрафонаў у кутку аратараў забаронена традыцыяй). * Акрамя [[Вялікдзень|Вялікадня]], [[Ражство|Ражства]] і [[Новы год|Новага года]], усе святы ў Англіі прыпадаюць строга на панядзелак. Новы год — [[1 студзеня]], святкуецца ў сямейным асяроддзі з традыцыйным яблычным пірагом. Вялікдзень заўсёды адзначаецца ў красавіку, у каталіцкіх храмах у гэты дзень праводзяцца канцэрты арганнай музыкі. Велікодны панядзелак — у гэты дзень прынята віншаваць адзін аднаго з Вялікаднем, дарыць падарункі, дзецям на вуліцах даваць цукеркі і цацкі. == Спорт == [[Файл:Trophy presentation Highbury 2004.JPG|thumb|right|Футбольны клуб «Арсенал» — чэмпіён Англіі]] Лондан тройчы прымаў летнія Алімпійскія гульні ([[Летнія Алімпійскія гульні 1908|1908]], [[Летнія Алімпійскія гульні 1948|1948]], [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|2012]]). Сталіца Вялікабрытаніі стала першым горадам свету, які прыняў тры алімпіяды. У самым папулярным у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і свеце відзе [[спорт]]у — [[футбол]]е — лонданскія клубы дамагліся вялікіх поспехаў. Нягледзячы на тое, што традыцыйна наймацнейшымі камандамі [[Англія|Англіі]] заўсёды былі «[[ФК Ліверпул|Ліверпул]]» і «[[Манчэстэр Юнайтэд]]», сталіца найбольш шырока — адразу шасцю клубамі — прадстаўлена ў [[Англійская Прэм'ер-ліга|англійскай Прэм’ер-лізе]]. Вось гэтыя каманды: «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]», «[[Вест Хэм Юнайтэд]]», «[[Куінз Парк Рэйнджэрс]]», «[[Тотэнхэм Хотспур]]», «[[ФК Фулхэм|Фулхэм]]» і «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]». На гэты момант лонданскія клубы «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]» і «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» уваходзяць у лік наймацнейшых клубаў [[Еўропа|Еўропы]] і свету. «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» за апошнія гады тройчы выйграваў [[Англійская Прэм'ер-ліга|Прэм’ер-лігу]], а таксама выйграў Лігу чэмпіёнаў УЕФА ў 2012 годзе, а «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]» 13 раз станавіўся чэмпіёнам Англіі і ўдзельнічаў у фінале розыгрышу [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] ў 2006 годзе. Чатырма клубамі Лондан прадстаўлены ў чэмпіянаце Англіі па [[рэгбі]]. [[Файл:Wembley Stadium closeup.jpg|thumb|right|Стадыён «Уэмблі»]] Найбуйнейшы стадыён горада — «[[стадыён Уэмблі|Уэмблі]]» — быў ізноў адкрыты ў маі 2007 года пасля доўгай рэканструкцыі. Першы матч на абноўленым стадыёне адбыўся 19 мая паміж камандамі «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» і «[[Манчэстэр Юнайтэд]]». На «Уэмблі» праходзяць фіналы розыгрышаў [[Кубак Англіі па футболу|Кубка Англіі па футболу]] і [[Кубак выкліку|Кубка выкліку]] (буйнога нацыянальнага турніру па [[рэгбі]]). Таксама «Уэмблі» з’яўляецца хатнім стадыёнам [[Зборная Англіі па футболу|англійскай футбольнай зборнай]]. Першы гол за нацыянальную [[Зборная Англіі па футболу|зборную Англіі]] на новым стадыёне забіў [[Джон Тэры]], быўшы тады капітанам. Матчы ў крыкет праходзяць на стадыёнах «[[Оўвал]]» і «[[Lord’s Cricket Ground|Лордс]]» у раёне [[Сент-Джонс-Вуд]]. У Лондане, а дакладней, у яго прыгарадзе [[Уімблдан]]е, штогод праходзіць аднайменны [[тэніс]]ны [[Уімблданскі турнір|турнір]]. Таксама ў Лондане праводзіцца знакаміты Лонданскі марафон. == У нумізматыцы == * У 2010 годзе Каралеўскі манетны двор выпусціў манету вартасцю ў 1 фунт стэрлінгаў у гонар Лондана. Манета выпушчана як частка серыі з чатырох аднафунтовых манет, сярод якіх, таксама будуць манеты ў гонар гарадоў Ірландыі, Шатландыі і Уэльса<ref>{{cite web |url=http://www.museum-of-money.org/world_news/2009.12.21/|title =Музей грошай >> Тэматычныя навіны|access-date= 2010-10-04}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Германія}} [[Берлін]], [[Германія]]<ref>[http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/staedtepartnerschaft_ueberblick.de.html Städtepartnerschaften] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100908235902/http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/staedtepartnerschaft_ueberblick.de.html |date=8 верасня 2010 }} {{ref-de}}</ref> * {{Сцяг|Кітай}} [[Пекін]], [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітай]] ([[10 красавіка]] [[2006]])<ref>{{cite web |url=http://www.gov.cn/misc/2006-04/10/content_250542.htm |title=Beijing, London establish sister city ties |publisher=Gov.cn |date=2006-04-10 |lang=en |access-date=2010-05-23 |archive-url=https://www.webcitation.org/5yoKM2Hdx?url=http://www.gov.cn/misc/2006-04/10/content_250542.htm |archive-date=20 мая 2011 |url-status=dead }}</ref> * {{Сцяг|ЗША}} [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]<ref>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/mayor/international/city_partnerships/docs/new_york_partnership_agreement.pdf|archive-url=https://www.webcitation.org/5mxnSYQPt?url=http://www.london.gov.uk/mayor/international/city_partnerships/docs/new_york_partnership_agreement.pdf|archive-date=22 студзеня 2010|title=The New York City-London sister city partnership|last=Barfield|first=M|date=2001-03|format=PDF|publisher=Greater London Authority|lang=en|access-date=2009-10-26|url-status=live}}</ref> * {{сцяг|Егіпет}} [[Каір]], [[Егіпет]] == Выдатныя асобы == * [[Айла Арлеанс]] (1897—1962) — [[юрыст]] і [[паэт]]. * [[Джэфры Чосер]] * [[Гільберт К. Чэстэртан]] * [[Аляксандр Поп]] * [[Вірджынія Вульф]] * [[Мэры Шэлі]] * [[Рэйчэл Вайс]] * [[Хелена Бонэм Картэр]] * [[Джордж Арліс]] * [[Хелен Мірэн]] * [[Джэйн Біркін]] * [[Алан Паркер|А. Паркер]] (1944—) — брытанскі кінарэжысёр і сцэнарыст, старшыня Брытанскай рэжысёрскай гільдыі * [[Адэль (спявачка)|Адэль]] * [[Кара Дэлевінь]] * [[Джон Генры Ньюман]] == Гл. таксама == * [[Лонданскі заапарк]] * [[Каралеўскі тэатр Ковент-Гардэн]] * [[Spice Girls]] * [[Лонданская каралеўская біржа]] {|class="graytable" |+ | width="20%"|[[Файл:London Thames Sunset panorama - Feb 2008.jpg|center|380px]] | width="10%"|[[Файл:Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|center|190px]] | width="20%"|[[Файл:London 2010 Tower Bridge.jpg|center|190px]] |- | align="center"|Заход Сонца на Тэмзе | align="center"|Краявід [[Вэстмінстэрскі палац|будынка Парламента]] | align="center"|[[Таўэрскі мост]] |} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Акройд, Питер — «Лондон. Биография»; Москва, 2005 * Мортон, Генри В. — «Лондон. Красота и величие столицы мира»; 2006 * Цзян И — «Молчаливый странник в Лондоне»; Москва, 2005 * {{Cite book | last=Ackroyd | first=Peter | title=London: The Biography | url=https://archive.org/details/londonbiography0000ackr | publisher=Vintage | location=London | year=2001 | isbn=978-0-09-942258-7 | page=[https://archive.org/details/londonbiography0000ackr/page/n880 880] }} * {{Cite book | last=Mills | first=David | title=Dictionary of London Place Names | url=https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill | publisher=Oxford Paperbacks | year=2001 | isbn=978-0-19-280106-7 | oclc=45406491 }} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.london.gov.uk Афіцыйны сайт горада] * [http://www.bbc.co.uk/london/ Хатняя старонка Лондана на сайце Бі-Бі-Сі] * [https://archive.today/20120801063630/www.guardian.co.uk/graphic/0,5812,1395103,00.html Карта нацыянальнасцей Лондана] * [https://web.archive.org/web/20050123033531/http://www.guardian.co.uk/graphic/0,5812,1395106,00.html Карта рэлігій Лондана] * [http://tfl.gov.uk Афіцыйны сайт муніцыпальнай арганізацыі «Транспарт для Лондана»] * [http://www.thetube.com Афіцыйны сайт лонданскага метро] * {{placemark|http://googis.info/load/0-0-0-724-20|Лондан у часе (анімацыя)}} ([[Трохмерная графіка|3D]] мадэль — выява [[KMZ]] для [[Google Earth]]) {{Сталіцы Еўропы}} {{Сталіцы летніх Алімпіяд}} {{Лондан}} {{бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Горад}} [[Катэгорыя:Лондан| ]] [[Катэгорыя:Гарады Англіі]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 2zid4ht3836ujw4xlu5c6itxt0cwryw 1329 0 8580 5134361 4882815 2026-05-01T08:35:12Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5134361 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[26 сакавіка]]: Вялікі князь уладзімірскі [[Іван I Данілавіч Каліта]] узведзены на [[Ноўгарад|наўгародскі]] стол. == Нарадзіліся == * == Памерлі == * [[7 чэрвеня]]: [[Роберт Брус]], кароль Шатландыі * [[30 жніўня]]: [[Хашыла]], кітайскі імператар {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1329| ]] iayq3yqr15l1fsfsk47rxi3zjtbmxoo Каптаруны 0 10051 5134468 5129333 2026-05-01T11:02:42Z Peisatai 111348 /* Назва */ бяссувязна 5134468 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Каптаруны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 06|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 15|lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Лынтупскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242999351 }} '''Каптару́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kaptaruny}}, {{lang-ru|Каптаруны}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лынтупскі сельсавет|Лынтупскага сельсавета]]. == Назва == Як "Kaptaruny" назва засведчаная ўжо ў 1746 г. (у архіве Свянцянскага касцёла)<ref>Księga Metryk Slubnych Kościoła Parafialnego Swięcianskiego Od roku 1742. Julÿ 13. Do roku 1748. Maia 12. С. 12.</ref>. Па-беларуску ''коптар'' «верх», ''коптарам'' «звыш узроўня»<ref>И. И. Носович. Словарь белорусского наречия. Санкт-Петербург, 1870. С. 245.</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Артур Аляксандравіч Клінаў]] (нар. 1965) — мастак, жыхар Каптарун == Славутасці == * [[Дзіравы камень каптарунскі]] — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. * «Арт-вёска Каптаруны» Артура Клінава<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/2021/11/30/artur-klinov|title=Создал арт-вёску, возил в Венецию инсталляции из соломы и увидел в Минске идею «Города Солнца». Рассказываем, кто такой Артур Клинов - Лайфстайл Onlíner|first=Любовь|last=Гаврилюк|website=Onlíner|date=2021-11-30|access-date=2023-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.culturepartnership.eu/article/artur-klinau|title=Артур Клинов: «Арт-деревня — это проект на грани искусства и реальной жизни»|website=www.culturepartnership.eu|access-date=2023-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2019/10/31/art-derevnja|title=«Вложил сюда все свои сбережения». Как один человек возрождает деревню на Голубых озерах и переманивает туда столичный бомонд - Недвижимость Onlíner|first=Евгения|last=Штейн|website=Onlíner|date=2019-10-31|access-date=2023-12-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лынтупскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Каптаруны| ]] [[Катэгорыя:Лынтупскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] jy9xg414n8slmo9m5xulhkavuq5ugsk 5134475 5134468 2026-05-01T11:06:49Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5134475 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Каптаруны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 06|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 15|lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Лынтупскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242999351 }} '''Каптару́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kaptaruny}}, {{lang-ru|Каптаруны}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лынтупскі сельсавет|Лынтупскага сельсавета]]. == Назва == Як "Kaptaruny" назва засведчаная ўжо ў 1746 г. (у архіве Свянцянскага касцёла)<ref>Księga Metryk Slubnych Kościoła Parafialnego Swięcianskiego Od roku 1742. Julÿ 13. Do roku 1748. Maia 12. С. 12.</ref>. Ёсць літоўскі прозвішчны патранімічны ўтваральнік -''ūn''-<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 213-214.</ref>. У старабалцкіх двухасноўных імёнах вядомыя асновы ''Kap-, Tar-'' (першая рэдкая, як у прускім імені ''Cap-yoth'', Кап'ят)<ref>А. Мікус. Вітаўты і Вітарты. М., 2025. С. 32.</ref><ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 147-148.</ref>. З іншага боку, па-беларуску ''коптар'' «верх», ''коптарам'' «звыш узроўня»<ref>И. И. Носович. Словарь белорусского наречия. Санкт-Петербург, 1870. С. 245.</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Артур Аляксандравіч Клінаў]] (нар. 1965) — мастак, жыхар Каптарун == Славутасці == * [[Дзіравы камень каптарунскі]] — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. * «Арт-вёска Каптаруны» Артура Клінава<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/2021/11/30/artur-klinov|title=Создал арт-вёску, возил в Венецию инсталляции из соломы и увидел в Минске идею «Города Солнца». Рассказываем, кто такой Артур Клинов - Лайфстайл Onlíner|first=Любовь|last=Гаврилюк|website=Onlíner|date=2021-11-30|access-date=2023-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.culturepartnership.eu/article/artur-klinau|title=Артур Клинов: «Арт-деревня — это проект на грани искусства и реальной жизни»|website=www.culturepartnership.eu|access-date=2023-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2019/10/31/art-derevnja|title=«Вложил сюда все свои сбережения». Как один человек возрождает деревню на Голубых озерах и переманивает туда столичный бомонд - Недвижимость Onlíner|first=Евгения|last=Штейн|website=Onlíner|date=2019-10-31|access-date=2023-12-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лынтупскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Каптаруны| ]] [[Катэгорыя:Лынтупскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] cc640tm7eveblhrndk62isxrp2wh9sb Масленікі 0 10058 5134535 4878933 2026-05-01T11:55:12Z Peisatai 111348 5134535 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Масленікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 00|lat_sec = 08 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 16|lon_sec = 51 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Лынтупскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242998805 }} '''Ма́сленікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Maslieniki}}, {{lang-ru|Масленики}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лынтупскі сельсавет|Лынтупскага сельсавета]]. У 1940—1959 гадах цэнтр [[Масляніцкі сельсавет|Масляніцкага сельсавета]]. == Назва == Тут сама фіксавалася лынтупскае прозвішча Масленік<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/267116432/316108301/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=88</ref>. Было старое літоўскае Маслен, ёсць латышскае ''Maslens''<ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=1450%2F1%2F28</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/649271</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лынтупскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лынтупскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] 9pmh203g7vp768k41k4pbjk1sfk6uf9 Янанішкі 0 10094 5134529 4878967 2026-05-01T11:51:04Z Peisatai 111348 5134529 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Янанішкі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 5|lat_sec =59.2 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 17|lon_sec = 56.2 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Лынтупскі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2155 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 242999345 }} '''Яна́нішкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jananiški}}, {{lang-ru|Янанишки}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лынтупскі сельсавет|Лынтупскага сельсавета]]. == Назва == З-пад Ліды фіксавалася прозвішча Янан<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89FL-9GX3?i=88&cat=2325345</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лынтупскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лынтупскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] ae8hcnjs7nypvxf7010gpu18ss6sfrz Сукачы (Драгічынскі раён) 0 10862 5134524 5133424 2026-05-01T11:45:21Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5134524 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Сукачы}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Сукачы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52.3288249969482|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 25.0293445587158|lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Драгічынскі |сельсавет = Імянінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 1644 |паштовы індэкс = 225853 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Сукачы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sukačy}}, {{lang-ru|Сукачи}}) — [[вёска]] ў [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Імянінскі сельсавет|Імянінскага сельсавета]]. == Назва == Якраз у гэтым рэгіёне, з-пад Кобрыні, у 1563 г. фіксавалася прозвішча Сукачэвіч<ref>Ревизия Кобринской экономии: составленная в 1563 году королевским ревизором Дмитрием Сапегой. Вильна, 1876. С. 82.</ref>. У 19 ст. фіксавалася слонімскае Сукач<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-4SH3-2?i=642&cat=1054770</ref>. Беларускі савецкі антрапаніміст [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]] прозвішча Сукач выводзіў ад слова ''сукач'' — «ссуканая (не звітая) з пянькі ці льну вяровачка»<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 397.</ref>. З іншага боку, ёсць латышскае прозвішча ''Sukačs''<ref>https://uzvardi.lv/surname/709939</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Імянінскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Імянінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Драгічынскага раёна]] q1p6ahgwsjhk5w5e63smrn2sfsvvawk Бабруйская крэпасць 0 10973 5134258 5103855 2026-04-30T23:24:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134258 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Крэпасць |Выява = Babruysk_fortress_1811.jpg |Подпіс выявы = Бабруйская крэпасць у XIX стагоддзі |Шырыня выявы = 300 |Статус = Аб'ект рэспубліканскага значэння |Пачатак будаўніцтва = 1810 |Заканчэнне будаўніцтва = 1836 }} [[File:00-пределы-018-a.jpg|250px|thumb]] [[File:06-б-5-6-214a.jpg|thumb|250px]] [[File:26-пороховой-склад-011a.jpg|thumb|250px|Парахавое сховішча]] [[File:07-п-казарма-010a.jpg|thumb|250px|Казармы]] '''Бабруйская крэпасць''' — [[Крэпасць|комплекс абарончых збудаванняў]] у [[Бабруйск]]у першай паловы XIX стагоддзя. == Гісторыя == === Пачатак будаўніцтва === Будаўніцтва крэпасці ў Бабруйску пачалося ў чэрвені 1810 года, хоць у некаторых даследаваннях сустракаюцца звесткі аб тым, што крэпасць пачалі будаваць яшчэ па загаду расійскай імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]]<ref>Ненадавец, А. М. Крэпасць на Бярэзіне. — Мн., 1993. — С. 5</ref>. Нягледзячы на праекты ваенных інжынераў па ўмацаванню заходніх граніц [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], ні адзін з іх не быў увасоблены ў жыццё пры Кацярыне II (дарэчы, Бабруйск, у якасці горада, дзе прапаноўвалася пабудаваць крэпасць, не згадваўся ні ў адным з праектаў)<ref>Пивоварчик, С. А. Белорусские земли в системе фортификационного строительства Российской империи и СССР (1772—1941). — Гродно, 2006. — С. 28 — 31</ref>. Пасля прызначэння на пасаду інспектара Інжынернага корпуса генерал-маёра [[Карл Іванавіч Оперман|Карла Іванавіча Опермана]] намаганні расійскіх ваенных інжынераў былі засяроджаны на ўмацаванні заходняй мяжы імперыі. У пачатку сакавіка 1810 года Ваеннае міністэрства камандзіравала інжынераў для выбару ў заходніх губернях месцаў, найбольш зручных для размяшчэння ўмацаванняў. Было рэкамендавана звярнуць увагу на Будзілаў, [[Рагачоў]], [[Быхаў]], [[Полацк]] як на месцы магчымага размяшчэння крэпасцей. Сярод гэтых інжынераў быў і капітан [[Тэадор Нарбут]], які прапанаваў пабудаваць адну з новых крэпасцей у Бабруйску<ref>Шумахер, Л. И. Бобруйская крепость. Исторический очерк крепости и города. — М., 1963. — С. 18.</ref> на месцы старажытнага горада ў сутоцы рэк [[Бярэзіна]] і [[Бабруйка]]<ref name="ЛАЗ">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 336 |старонак = 431 |серыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |тыраж = }}</ref>. У пабудове ўдзельнічалі 50 [[батальён]]аў [[салдат]] і шмат вольнанаёмных, а таксама прыгонныя сяляне [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губерняў. Крэпасць была пастаўлена на месцы [[Бабруйскі замак|старажытнага замка]]. На першым этапе ў 1810—1812 гадах паводле праекта інжынера К. Опермана (кіраўнік работ генерал Я.П. Фелькерзам, са студзеня 1811 года — палкоўнік С.С. Фёдараў) былі ўзведзены 5 асноўных [[Бастыён|бастыён]]аў, [[Вал (фартыфікацыя)|валы]] і [[Роў (фартыфікацыя)|равы]], будынкі [[казарма]]ў, [[Бабруйскі крапасны шпіталь|шпіталя]], складоў, [[Брама|брамы]], а [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Бабруйск)|кляштар езуітаў]], які меўся тут, перабудаваны ў [[арсенал]]. Уваход у крэпасць быў праз Мінскую, Слуцкую і Вадзяную брамы<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Бабруйская крэпасць|том=1|старонкі=255—256}}</ref>. === Вайна 1812 года === У 1812 годзе крэпасць была ўзброеная больш за 300 гарматамі, сцены [[казарма]]ў мелі таўшчыню 7—8 [[цэгла|цаглін]], асобных [[бастыён]]аў — 8—10 цаглін і былі непрабівальнымі для тагачаснай [[Артылерыя|артылерыі]]. Крэпасць была абкружана высокім земляным валам і водным каналам. У пачатку [[вайна 1812 года|французска-расійскай вайны]] летам 1812 года камандзір II расійскай арміі генерал [[Пётр Іванавіч Баграціён|Пётр Баграціён]] прызначыў [[Мінскае ваеннае губернатарства|мінскага часовага ваеннага губернатара]] [[Гаўрыіл Аляксандравіч Ігнацьеў|Гаўрыіла Ігнацьева]] на пасаду бабруйскага ваеннага губернатара, улада якога распаўсюджвалася на [[Бабруйск]] і акругу. Пасля жорсткіх баёў з французскімі войскамі Баграціён даў за сценамі крэпасці адпачынак салдатам, назапасіў харчоў, боепрыпасаў, пакінуў тут раненых. Крэпасць вытрымала [[Абарона Бабруйска (1812)|працяглую французскую аблогу]] ў час вайны. === Пасля 1812 года === Другі этап будаўніцтва (1812—1836) характарызаваўся шырокім размахам: была павялічана тэрыторыя крэпасці, узведзены 17 дадатковых бастыёнаў (да 1820 года), [[Вежа|вежы]], [[форт]] «Фрыдрых Вільгельм» (1822). Паводле плана 1818 года архітэктара [[Аляксандр Ягоравіч Штаўберт|А. Штаўберта]] планіроўку Бабруйскай крэпасці вызначала сетка ўзаемна перпендыкулярных вуліц, забудаваных мураванымі 2—3-павярховымі дамамі. На перакрыжаванні дзвюх галоўных вуліц знаходзілася парадная Саборная плошча з домам каменданта (1818), будынкамі шпіталя (1822) і штаба (1824), [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Бабруйск)|саборам Аляксандра Неўскага]] (архітэктар А. Штаўберт, размалёўка інтэр’ераў П. Урандзіна). У заходняй частцы крэпасці размяшчаліся казармы, ва ўсходняй — склады, артылерыйскі і інжынерны паркі. У аздабленні будынкаў крэпасці выкарыстаны элементы архітэктуры [[класіцызм]]у — [[рызаліт]]ы, [[Рустыка|рустоўка]], абрамленні аконных праёмаў. У 1830-я гады на вонкавым рове ўзвездены [[капанір]]ы для флангавага артылерыйскага і ружэйнага агню<ref name="ЭГБ"/>. У крэпасці распрацаваны Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года, які прадугледжваў арышт цара і яго світы ў час агляду войскаў у крэпасці. У лютым 1826 года прапаршчык С.І. Трусаў спрабаваў узняць паўстанне раскватараванага тут Палтаўскага палка. Пасля задушэння [[Дзекабрысты|дзекабрысцкага руху]] крэпасць ператворана ў катаржную турму, дзе знявольвалі рэвалюцыянераў. Яе вязнямі былі [[дзекабрысты]], [[Петрашэўцы (гурток)|петрашэўцы]]. Салдат крэпасці спрабавалі агітаваць члены [[Братэрскі саюз літоўскай моладзі|Братэрскага саюза літоўскай моладзі]]. Пасля паражэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] тут было зняволена каля 2 тысяч яго ўдзельнікаў<ref name="ЭГБ"/>. У [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Беларусі|рэвалюцыю 1905—1907 гадоў]] у крэпасці размяшчаўся дысцыплінарны батальён у колькасці 900 салдат, у тым ліку 300 матросаў [[Балтыйскі флот Расійскай імперыі|Балтыйскага флоту]], якія адбывалі пакаранне за рэвалюцыйную дзейнасць. У знак пратэсту супраць суровага рэжыму ўтрымання тут адбыліся бабруйскія выступленні салдат [[Бабруйскае выступленне салдатаў (1905)|1905 года]] і 1907 года<ref name="ЭГБ"/>. На пачатку 1918 года крэпасць была занята [[Польскі корпус|І Польскім Корпусам]] пад кіраўніцтвам генерала [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбара-Мусніцкага]]. Да мая 1918 года яна з’яўлялася галоўнай сядзібай Корпуса і сталіцай тэрыторыі пад польскай адміністрацыяй, у склад якой уваходзіў горад Бабруйск і яго наваколлі. У маі немцы вымусілі дэмабілізацыю польскіх войскаў і занялі крэпасць. У крэпасці знаходзіліся польскі лагер для ваеннапалонных чырвонаармейцаў (1919—1920), нямецкі лагер смерці ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (забітыя і замораныя голадам каля 40 тыс. савецкіх вайскоўцаў і каля 40 тыс. цывільных людзей з наваколля). У чэрвені 1944 года [[Бабруйская аперацыя|савецкія войскі акружылі і знішчылі тут варожы гарнізон]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{ГККРБ|512Г000059}} * Скрыпка М. Цытадэль над Бярэзінай // {{крыніцы/ПГКБ|1987|4}}. С.18—19. * [[Сяргей Піваварчык|Піваварчык С.]] Беларусь у фартыфікацыйным ўмацаванні Расійскай Імперыі. ― Гродна, 2004. * [http://teplyakov1812.livejournal.com/26760.html ''Тепляков, С.'' Оборона Бобруйской крепости в 1812 году] * [http://mil.ru/et/war/more.htm?id=11055499@cmsArticle Бобруйская крепость] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130125092030/http://mil.ru/et/war/more.htm?id=11055499@cmsArticle |date=25 студзеня 2013 }} // Міністэрства абароны Расійская Федэрацыі == Спасылкі == {{Commons|Category:Babruysk Fortress}} * {{Архіварта|babrujskaja-krjepasc}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Славутасці Бабруйска]] [[Катэгорыя:Крэпасці Беларусі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Бабруйска]] [[Катэгорыя:1812 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Бабруйску]] [[Катэгорыя:Крэпасці Расійскай імперыі]] 2bd19odns8ef0c17svatv3y23a9i7ut Густаў Клімт 0 11966 5134056 5111908 2026-04-30T15:19:50Z Surajr7 165596 5134056 wikitext text/x-wiki {{Мастак |імя = Густаў Клімт |імя пры нараджэнні = Gustav Klimt }} '''Густаў Клімт''' ({{Lang-de|Gustav Klimt}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Аўстрыя|аўстрыйскі]] мастак, адзін з найвядомейшых прадстаўнікоў венскага [[мадэрн]]у. Галоўным прадметам яго творчасці было жаночае цела, і большасць яго прац адрознівае адкрыты эратызм. == Біяграфія == === Дзяцінства і адукацыя === Нарадзіўся ў венскім прадмесці Баўмгартэн 14 ліпеня 1862 года ў сям’і [[мастак]]а-[[Гравюра|гравёра]] і ювеліра Эрнэста Клімта. Густаў быў другім з сямі дзяцей — трох хлопчыкаў і чатырох дзяўчынак<ref>Fliedl, Gottfried, page 230, 1994.</ref>. Клімтаў бацька быў выхадцам з [[Багемія|Багеміі]] і гравёрам па [[Золата|золаце]], маці, Ганна Клімт, народжаная Фінсцэр, спрабавала, але не змагла стаць музыкантам. Большую частку свайго дзяцінства Клімт правёў у беднасці, бо [[Эканоміка|эканамічная]] сітуацыя ў краіне была цяжкая, і яго бацькі не мелі сталага месца працы. Усе тры сыны Эрнэста Клімта сталі мастакамі. На першым часе Густаў вучыўся маляваць у бацькі, затым з [[1876]] года — у венскім мастацка-рамесным вучылішчы пры Аўстрыйскім музеі мастацтва і прамысловасці, у якое ў [[1877]] годзе таксама паступіў і яго брат Эрнст. Густаў Клімт навучаўся там да [[1883]] года і спецыялізаваўся на [[Архітэктура|архітэктурным]] [[жывапіс]]е. Узорам для яго ў гэты перыяд быў мастак гістарычнага жанру Ганс Макарт. У адрозненне ад шмат якіх маладых мастакоў, Клімт пагадзіўся з прынцыпамі кансерватыўнай акадэмічнай адукацыі. З [[1880]] года Густаў, яго брат Эрнст і іх мастак Франц Мач працавалі разам, аздаблялі [[фрэска]]мі [[тэатр]]ы ў [[Ліберац|Райхенбергу]], [[Рыека]] і [[Карлавы Вары|Карлавых Варах]] (гарадах аўстра-венгерскай правінцыі). У [[1885]] годзе яны працавалі над афармленнем венскага будынка «[[Бургтэатр]]а» і Мастацка-гістарычнага музея. У [[1888]] годзе Клімт атрымаў узнагароду ад [[імператар]]а [[Франц Іосіф I|Франца Іосіфа]] — «Залаты Крыж» за заслугі ў мастацтве. Ён таксама стаў ганаровым членам [[Мюнхенскі ўніверсітэт Людвіга-Максіміліяна|Мюнхенскага]] і [[Венскі ўніверсітэт|Венскага]] універсітэтаў. У [[1892]] годзе бацька і брат Эрнст паміраюць, і на Густава накладаецца фінансавая адказнасць за сям’ю. Апрача таго, гэтыя падзеі адбіліся на яго мастацкім поглядзе, і ў хуткім часе ён пачаў развіваць глыбока індывідуальны стыль. У пачатку [[1890]]-х мастак сустракае Эмілію Флюгэ, якая, нягледзячы на яго адносіны з іншымі жанчынамі, заставалася яго спадарожніцай да канца дзён. === Венскі сецэсіён === [[Файл:Gustav Klimt 044.jpg|thumb|right|100px|Голая праўда (Nuda Veritas). [[Аўстрыйская нацыянальная бібліятэка]]]] Клімт ў [[1897]] годзе стаў адным з заснавальнікаў і прэзідэнтам Венскага сецэсіёна і часопіса «Ver Sacrum (часопіс)» (Вясна Свяшчэнная), які выдаваўся групай. Ён заставаўся ў групе да [[1908]] года. Першапачаткова мэтамі сецэсіёна былі наладжванне выставак для маладых мастакоў, якія малююць у незвычайным стылі, прыцягненне найлепшых работ замежных мастакоў у Вену, і папулярызацыя работ членаў групы дзякуючы часопісу. Група не мела маніфесту, і яна не спрабавала выпрацаваць агульны стыль: у ёй суіснавалі [[Натуралізм (жывапіс)|натуралісты]], рэалісты і [[Сімвалізм|сімвалісты]]. Урад падтрымаў іх намаганні і здаў ім у арэнду ўчастак гарадской зямлі для пабудовы выставачнай залы. Сімвалам групы была [[Афіна|Афіна Палада]] — сімвал правасуддзя, мудрасці і мастацтва. З пачатку 1890-х гадоў Клімт штогод адпачываў разам з сям'ёй Флеге на возеры Атэрзэе і стварыў там мноства пейзажаў. Па стылі пейзажы Клімта падобныя да яго маляваных фігур, яны ўтрымліваюць тыя ж элементы дызайну. Пейзажы Атэрзэе настолькі ўдала ўкладзеныя ў плоскасць палатна, што часам мяркуюць, што Клімта разглядаў іх у тэлескоп<ref>Anselm Wagner: «Klimt’s Landscapes and the Telescope», ''Gustav Klimt Landscapes'', pages 161—171. Prestel, 2002.</ref>. У [[1894]] годзе Клімт атрымаў заказ на стварэнне трох карцін для ўпрыгожвання столі галоўнага будынка [[Венскі ўніверсітэт|Венскага універсітэта]]. Карціны «Філасофія», «Медыцына» і «Юрыспрудэнцыя» былі скончаны да [[1900]] году. Іх рэзка крытыкавалі за тэматыку, якую называлі «[[Парнаграфія|парнаграфічнай]]». Клімт змяніў традыцыйныя алегорыі і сімвалы ў новую мову, з вялікім націскам на эротыку, і таму больш раздражняльны кансерватыўных гледачоў. Незадаволенасць выказвалі усе колы - палітычныя, эстэтычныя і рэлігійныя. У выніку карціны не былі выстаўлены ў галоўным будынку універсітэта. Гэта быў апошні публічны заказ, які мастак пагадзіўся выканаць. Пасля гэтага карціны набылі прыватныя калекцыянеры, а калі [[Германія]] ў [[1930]]-я гады захапіла Аўстрыю, нацысцкая дзяржава іх прысвоіла. У канцы вайны гэтыя працы перавезлі ў замак Імерхоф, але ў [[1945]] годзе ў гэту мясцовасць ўвайшлі саюзніцкія сілы, і адыходзячыя войскі [[СС]] падпалілі замак. Карціны загінулі. Усё, што сёння маем - гэта разрозненыя папярэднія накіды, дрэнныя чорна-белыя здымкі трох карцін і адна каляровая фатаграфія Гігеі з «Медыцыны». Яе бліскучыя залатыя і чырвоныя фарбы даюць уяўленне аб тым, калі магутна выглядалі гэтыя тры страчаныя творы мастацтва. Карцінай «Аголеная ісціна» ([[1899]]) Клімта працягнуў выклік грамадскасці. Аголеная рудая жанчына трымае люстэрка ісціны, над якім змешчана цытата з [[Фрыдрых Шылер|Шылера]]: «Калі ты не можаш тваімі справамі і тваім мастацтвам спадабацца ўсім, спадабайся нешматлікім. Падабацца шматлікім - зло». У [[1902]] годзе Клімт завяршыў «Бетховенскі фрыз» для 14-й выставы сецэсіёна. Фрыз уяўляў сабой частку помніка кампазітару і утрымліваў таксама манументальную размаляваную скульптуру працы [[Макс Клінгер|Макса Клінгера]]. Фрыз прызначаўся толькі для выставы і быў выкананы непасрэдна на сцяне няўстойлівымі матэрыяламі. Пасля выставы фрыз быў захаваны, хоць і не выстаўляўся больш да [[1986]] года. === «Залаты перыяд» === [[Файл:The Kiss - Gustav Klimt - Google Cultural Institute.jpg|left|thumb|Пацалунак (1907—1908)]] [[Файл:Klimpt01.JPG|thumb|right|150pt|Юдзіф I ([[1901]]). Аўстрыйская галерэя. [[Вена]]]] «Залаты перыяд» творчасці Клімта адзначаны пазітыўнай рэакцыяй крытыкі і з'яўляецца самым паспяховым для Клімта. Назва перыяду адбываецца ад пазалоты, якую мастак выкарыстаў ў многіх работах, пачынаючы з «Палаца Афіны" ([[1898]]) і «Юдзіф» ([[1901]]), але найбольш вядомай яго працай гэтага перыяду з'яўляецца «[[Пацалунак (Густаў Клімт)|Пацалунак]]» ([[1907]]-[[1908]]). Залаты фон і сімволіка, блізкая візантыйскай, узыходзяць да [[Мазаіка|мазаік]] [[Венецыя|Венецыі]] і [[Равена|Равенны]], ўбачаных Клімтам падчас падарожжа па [[Італія|Італіі]]. У гэты ж час ён захапіўся дэкаратыўным мастацтвам ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]]. У [[1904]] годзе ён з групай мастакоў атрымаў заказ на аздабленне [[Палац Стокле|палаца Стокле]], які належыць бельгійскаму прамыслоўцу і які стаў адным з самых вядомых помнікаў ар-нуво. Клімту належаць дэталі упрыгожванняў сталовай, якія ён сам адносіў да сваіх лепшым дэкаратыўных твораў<ref>Frank Whitford, Klimt, Thames and Hudson, 1990. p.103</ref>. Паміж [[1907]] і [[1909]] гадамі Клімт выканаў пяць партрэтаў жанчын, апранутых у футра. Клімт вёў даволі просты лад жыцця, працаваў ва ўласным доме, прысвячаў ўвесь час жывапісу (у тым ліку руху сецэсіона) і сям'і, і не знаходзіўся ў сяброўскіх адносінах з іншымі мастакамі. Ён быў досыць знакаміты для таго, каб атрымліваць шмат прыватных заказаў, і меў магчымасці выбіраць з іх тое, што было яму цікава. Як і [[Агюст Радэн|Радэн]], Клімт выкарыстаў міфалогію і алегорыю для маскіроўкі сваёй глыбока эратычнай натуры, і яго малюнкі часта выдаюць сексуальную цікавасць да жанчын. Як правіла, яго мадэлі згаджаліся пазіраваць ў любых калі заўгодна эратычных палажэннях; многія з іх былі прастытуткамі. Клімт вельмі мала пісаў аб сваім бачанні мастацтва ці сваіх метадах. Ён не вёў дзённіка, і пасылаў Флеге паштоўкі. У творы «Каментар на неіснуючы аўтапартрэт» ён сцвярджае: «Я ніколі не пісаў аўтапартрэтаў. Мяне значна менш цікаўлю я сам у якасці прадмета карціны, чым іншыя людзі, перш за ўсё жанчыны ... У мяне няма нічога асаблівага. Я мастак, пішучы дзень за днём з раніцы да ночы ... Хто хоча што-небудзь пра мяне ведаць ... павінен уважліва разгледзець мае карціны.»<ref>Frank Whitford, Klimt, Thames and Hudson, 1990. p.18</ref>. === Асабістае жыццё === [[Файл:Gustav Klimt 046.jpg|left|thumb|Партрэт Адэлі Блох-Баўэр. (1907)]] Густаў Клімт ніколі не быў жанаты, але ў яго былі шматлікія раманы. Яму прыпісваюць ад трох да сарака пазашлюбных дзяцей. У яго найбольш працяглых і блізкіх адносінах з жанчынай [[секс]], магчыма, наогул адсутнічаў на думку біёграфаў. Клімт пазнаёміўся з Эміліяй Флюгэ ў пачатку 1890-х, калі яе сястра Хелен выйшла замуж за Эрнста, брата мастака. Пасля смерці Эрнста Хелен вярнулася ў бацькоўскі дом разам з дачкой, апекуном якой быў прызначаны Густаў. У [[1904]] годзе тры сястры Флюгэ заснавалі дом моды і зрабіліся вядучымі венскімі куцюр’е. Адаптуючы парыжскія моды да мясцовых густаў і ствараючы ўласныя мадэлі, сёстры апраналі самых элегантных і багатых жанчын Аўстрыі. Клімт ўнёс свой уклад у мадэлі Флюгэ і дапамог дэкараваць дэманстрацыйную залу. Паступова Эмілія і Густаў сталі неразлучныя — прынамсі, у справах. Многія біёграфы і эксперты сумняваюцца ў тым, што ў іх быў раман. Эмілія ганарылася сваёй сучаснасцю, у асабістым жыцці ніхто ёй быў не ўказ і Клімт, падобна, ставіўся да яе як да роўнай яму асобы. Яны былі настолькі блізкія, што апошнімі словамі Клімта былі: «Пашліце за Эміліяй». === Апошнія гады === У [[1911]] годзе карціна Клімта «''Жыццё і смерць''» атрымала прыз на Сусветнай выставе ў [[Рым]]е. У [[1915]] годзе памерла яго маці. [[6 лютага]] [[1918]] года Густаў Клімт памёр у [[Вена|Вене]] ад пнеўманіі, перад гэтым перанёс інсульт. Пахаваны на могілках Хітцынг у Вене. Мноства карцін засталіся ннезавыершанымi. == Спадчына == Сто трыццаць пяць мільёнаў долараў было заплачана на аўкцыёне ў 2006 годзе за «Партрэт Адэлі Блох-Баўэр», напісаны Густавам Клімтам у 1907 годзе <ref>Ланді Э. «Тайная жыццё вялікіх мастакоў», М. 2011, ISBN 978-5 — 98697-228-2. стр.200</ref>. «Дама з веерам» (''Dame mit Fächer'') з выявай невядомай жанчыны была адной з дзвюх карцін, знойдзеных у майстэрні мастака пасля яго смерці ў 1918 годзе. 27 чэрвеня 2023 года на лонданскім аўкцыёне ''Sotheby’s'' апошняя завершаная карціна Густава Клімта прададзена за рэкордную для Еўропы суму 74 млн фунтаў стэрлінгаў. == Галерэя == <gallery> Файл:(Venice) Gustav Klimt - Giuditta II (Judith II) - Museo d'arte moderna.jpg|Юдзіф II. 1901. Галерэя сучаснага мастацтва. [[Венецыя]] Файл:Gustav Klimt 045.jpg|Афіна Палада. 1898. Гістарычны музей горада Вены. [[Вена]] Файл:Gustav Klimt 036.jpg|Залатыя рыбкі. 1901—1902. Прыватная калекцыя. [[Швейцарыя]] Файл:Gustav Klimt 023.jpg|Надзея I. 1903. Нацыянальная галерэя Канады. [[Атава]] Файл:Gustav Klimt 067.jpg|Вадзяныя змеі I (1904-1907) Файл:Watersnakes II Gustav Klimt.jpg|Вадзяныя змеі II (1904-1907) Файл:Klimt - The Three Ages of Woman (1905) Google Art Project.jpg|Тры ўзросту жанчыны. 1905. Нацыянальная галерэя сучаснага мастацтва. [[Рым]] Файл:Gustav Klimt 001.jpg|[[Адам]] и [[Ева]]. 1917 год. Аўстрыйская галерэя. [[Вена]] Файл:Gustav Klimt 021.jpg|Сяброўкі. 1916-1917. Карціна знішчана пажарам ў 1945 годзе Файл:KlimtPanna.jpg|Нявіннасць. 1913. Нацыянальная галерэя. [[Прага]] Файл:Gustav Klimt 010.jpg|Даная. 1907-1908. Музей Леапольда. [[Вена]] Файл:Hope2-Klimt.jpg|Надзея II (1907-08). Галерэя сучаснага мастацтва. [[Нью-Ёрк]] </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://климт.com Рускамоўны сайт пра Густава Клімта.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161027035110/http://www.xn--h1addf4a.com/ |date=27 кастрычніка 2016 }} * [http://www.wm-painting.ru/MasterPieces/p19_sectionid/51/ Галерэя карцін Густава Клімта] * [http://klimt.ru Рускамоўны сайт пра Густаве Клімта. Рэпрадукцыі карцін, поўнае жыццяпіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190212142958/http://klimt.ru/ |date=12 лютага 2019 }} * [http://www.gustavklimt-musical.at/ Сайт мюзікла пра Густаве Клімта (на нем.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130701145308/http://www.gustavklimt-musical.at/ |date=1 ліпеня 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клімт Густаў}} [[Катэгорыя:Мастакі Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі]] [[Катэгорыя:Мадэрн]] hh0g8433or614pz408me2n9c8osdclc Латвія 0 14481 5134261 4945178 2026-04-30T23:24:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134261 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Дзяржава |Беларуская назва = Латвійская Рэспубліка |Арыгінальная назва = Latvijas Republika |Родны склон = Латвіі |Дэвіз = [[Dievs, Svētī Latviju]] |Пераклад дэвізу = Божа, дабраславі Латвію |Назва гімна = Dievs, Svētī Latviju |Аўдыё = Latvian National Anthem.ogg |Форма кіравання = [[Парламенцкая рэспубліка]] |lat_dir = N|lat_deg = 57|lat_min = 00|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 00|lon_sec = |Дата незалежнасці = [[18 лістапада]] [[1918]] |Незалежнасць ад = [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Рыга]], [[Даўгаўпілс]], [[Ліепая]], [[Елгава]], [[Юрмала]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Латвіі|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Эдгарс Рынкевічс]] <br/> [[Эвіка Сіліня]] |Плошча = 64 589 |Працэнт вады = 1,5 |Этнахаронім = [[Латышы]] |Месца па насельніцтву = 147 |Насельніцтва = 1 891 000 |Год ацэнкі = 2023 |Насельніцтва па перапісу = 2.070.371 |Год перапісу = 2011 |Шчыльнасць насельніцтва = 30,1 |Месца па шчыльнасці = 167 |ВУП (ППЗ) = 53.467 млрд<ref>http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=11&sy=2016&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=941%2C946%2C939&s=NGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=</ref> |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2018 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 29.489 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 49 |ВУП (намінал) = 28.324 млрд |Год разліку ВУП (намінал) = 2012 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 13.984 |ІРЧП = {{рост}}0,830 |Год разліку ІРЧП = 2015 |Месца па ІРЧП = 44 |Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">вельмі высокі</span> }} '''Ла́твія''' ({{Lang-lv|Latvija}}, {{Lang-liv|Leţmō}}) — дзяржава ў [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]]. Другая паводле плошчы і колькасці насельніцтва з трох балтыйскіх краін — меншая за Літву, большая за Эстонію. На поўдні Латвія мяжуе з [[Беларусь|Беларуссю]] і [[Літва|Літвой]], на ўсходзе — з [[Расія]]й, на поўначы — з [[Эстонія]]й. З захаду краіна абмываецца [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]]. Латвія складзена з чатырох гістарычных краёў — [[Курляндыя|Курляндыі]] ({{Lang-lv|Kurzeme}}) на паўднёвым захадзе, [[Відзэмэ]] ({{Lang-lv|Vidzeme}}) на паўночным захадзе, [[Семігалія|Семігаліі]] ({{Lang-lv|Zemgale}}) на паўночным усходзе і [[Латгалія|Латгаліі]] ({{Lang-lv|Latgale}}) на паўднёвым усходзе. Законам 2021 года створаны пяты рэгіён — [[Сэлія]]. Да стварэння ў 1918 годзе незалежнай латышскай дзяржавы, тэрыторыя сучаснай Латвіі ўваходзіла ў склад дзяржаўных утварэнняў [[Тэра Марыяна|нямецкіх Ордэнаў]], [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пры панавальнай ролі нямецкай арыстакратыі. У 1940—1990 гадах [[Латвійская ССР]] уваходзіла ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. Латвія — адна з краін з невялікай колькасцю насельніцтва, што працягвае скарачацца. Тэмпы скарачэння колькасці насельніцтва — адны з найвышэйшых у свеце. Дзяржаўная мова — [[латышская мова|латышская]], адна з дзвюх жывых [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх моў]]. Сталіца Латвіі — [[Рыга]], найбуйнейшы балтыйскі горад. Іншыя вялікія гарады — [[Даўгаўпілс]] і [[Вэнтспілс]]. Латвія — член [[НАТА]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], таксама ўваходзіць у [[Еўразона|Еўразону]] і [[Шэнгенская зона|Шэнгенскую зону]]. Пра эканамічныя поспехі Латвіі сведчыць яе членства ў [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]], а [[Сусветны банк]] адносіць яе да краін з высокім даходам. == Назва == Назва Латвія паходзіць ад назвы балцкага племені [[Латгалы|латгалаў]], якое жыло на ўсходзе сучаснай Латвіі. Пісьмовыя крыніцы XI—XIII стагоддзяў называюць гэтае племя ''летьгола, Lethigalli, Лотыгола''. Другая аснова ад агульнабалцкага *''galas'' «канец, край». Першая аснова, якая і дала назву латышам і Латвіі, [[гідронім|гідранімічнага]] паходжання, ад напэўна не ідэнтыфікаванай ракі з назвай накшталт ''*Lata'' / *''Leta'', якую параўноўваюць з літоўскімі гідронімамі ''Latava, Latuva, Lat-upis'' (рэкі), ''Lat-ežeris'' (возера), латышскімі (у задзвінскім [[Відзэмэ]]) ''Late, Lat-upe''. Далей да індаеўрапейскага ''*lat-'' «цячы»<ref>K. Karulis. Latviešu etimoloģijas vārdnīca. Rīga, 2001. C. 504—507.</ref>. Назвы многіх рэгіёнаў, утвораныя ад назваў балцкіх плямёнаў, звязаныя менавіта з гідронімамі, якія найчасцей таксама не захаваліся і не ідэнтыфікуюцца. Назвы [[Галінды]]я, Натангія (прускія землі), [[Яцвягі|Яцвязь]] або Судовія<ref>V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 207—208, 296—289, 649, 890.</ref>, [[Селы|Селія]]<ref>Топоров В. Н. Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *''neur-'': *''-nour-'' и *''sel-'' (неумирающая память об одном балтийском племени) // Балто-славянские исследования. XVII. Москва, 2006. С. 479—482.</ref>, [[Нальшчаны|Нальшаны]], імаверна і [[Літва (зямля)|Літва]], звязваюцца з гідронімамі з асновамі ''Gal-ind-, Nat-ang-, Jat-(а)v-, Sūd-(а)v-, Sel-, Nal-š-, Liet-(u)v-''<ref>Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius: Mokslas, 1981. — С. 105, 137, 182, 185, 223, 231—232, 295, 319.</ref>. Існуе думка, што на адпаведных рэчках маглі знаходзіцца сакральна-рэлігійныя цэнтры пэўнага рэгіёна (племені). == Геаграфічнае становішча == {{main|Геаграфія Латвіі}} Латвія — еўрапейская дзяржава, што мае выхад да Балтыйскага мора. Адзінай думкі аб рэгіянальнай прыналежнасці Латвіі вучоныя не маюць: краіну адносяць як да [[Усходняя Еўропа|Усходняй]], так і да [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропы]]. Агульная працягласць латвійскай мяжы складае 1866 кіламетраў (з іх 1368 — сухапутная мяжа). На поўдні Латвія мяжуе з [[Беларусь|Беларуссю]] і [[Літва|Літвой]] на ўсходзе — з [[Расія]]й, на поўначы — з [[Эстонія]]й. З захаду краіна абмываецца [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]], у тым ліку даволі глыбока ўрэзаным у сушу мелкім [[Рыжскі заліў|Рыжскім залівам]] на паўночным захадзе. У Балтыйскім моры Латвія мае марскую мяжу са Швецыяй, Літвой і Эстоніяй. Заходняя тэрыторыя, што выступае ў Балтыйскае мора, разглядаецца некаторымі географамі як Курляндскі [[паўвостраў]]. == Прырода == {{main|Геаграфія Латвіі}} [[Файл:Latvia mapa be.png|thumb|Карта]] [[Файл:Gaizinkalns1.JPG|thumb|left|Агляд з узгорка Гайзінькалнс]] Латвія размешчана на заходняй ускраіне [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]]. Нягледзячы на нязначныя абсалютныя вышыні, латвійскія краявіды багатыя на ўзгоркі і азёры, што абумоўлена стваральнай працай старажытнага ледавіка, паходжаннем якому абавязаны ўзвышшы: Курземскае на захадзе, Латгальскае на ўсходзе і Відземскае ў цэнтральнай частцы. Да апошняга належыць найвышэйшы пункт краіны — узгорак [[Гайзінькалнс]] (312 м). Узбярэжжа ж Балтыйскага мора нізіннае і (нешырокая Прыморская нізіна) аднастайна пакатае. Іншыя нізіны разлегліся па берагах буйных рэк і на поўначы краіны. Латвія знаходзіцца ў пераходнай зоне паміж марскім і кантынентальным кліматам. На Курземскім паўвостраве пераважаюць рысы марскога клімату, кантынентальнасць расце на ўсход не толькі ў сувязі з павелічэннем аддаленасці ад мора, але і з ростам вышыні над яго ўзроўнем. Так на ўзгорак Гайзінькалнс снегавое покрыва кладзецца на 10-15 дзён раней за яго больш нізкія ваколіцы. Найбуйнейшая рака Латвіі — [[Заходняя Дзвіна|Даўгава]], так латышы называюць Заходнюю Дзвіну. Латвіі належаць 352 км яе ніжняга цячэння. Найбольшую працягласць на тэрыторыі Латвіі мае рака Гаўя (452 км). Азёры пераважна ледавіковага паходжання. Самае буйное возера Латвіі — [[Лубанс]] (80,7 кв.км.). Лясы займаюць 52 % тэрыторыі Латвіі.<ref>[https://www.lvm.lv/ru/lesnoj-sektor Гослеса. Лесистость Латвии 1925—2016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220716233806/https://www.lvm.lv/ru/lesnoj-sektor |date=16 ліпеня 2022 }}</ref> У тыповым латышскім пейзажы, пушчы чаргуецца з палямі, сядзібамі і лугамі. Плямы раллі перамяжаюцца бярозавымі гаямі. У Латвіі сотні кіламетраў неасвоенага марскога ўзбярэжжа, парослага сасновым лесам, аздобленага нізкамі [[выдма]]ў ды белых пясчаных пляжаў. Каля 9 % тэрыторыі занята балотамі, 70 % з якіх не крануты чалавекам. З фаўны распаўсюджаныя [[алень|алені]], [[ліса|лісы]], [[лось|ласі]], [[воўк|ваўкі]], [[Бабёр еўрапейскі|бабры]]. Рэкі Латвіі — дом для буйнейшай ва ўсходняй Балтыі папуляцыі ласосевых рыб. Прырода краіны захоўваецца ў нацыянальных парках. У кожным з чатырох рэгіёнаў Латвіі створаны адзін парк: Гаўя ў Відземе, Кемеры ў Земгале, Слітэрэ ў Курземе і Разнас у Латгале. У 2012 Латвія была другой у свеце пасля Швейцарыі паводле індэксу экалагічнай эфектыўнасці<ref>https://archive.today/20120605011220/http://epi.yale.edu/epi2012/rankings</ref>, што азначае як высокую ступень захаванасці экасістэм, так і беражлівае стаўленне да прыроды ў наш час. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Латвіі}} {{main|Гістарычныя вобласці Латвіі}} Усходні бераг Балтыйскага мора быў заселены пратабалцкімі плямёнамі ў III тыс. да н.э. Старажытныя балты прадавалі металы і [[бурштын]] у Рым і [[Візантыйская Імперыя|Візантыю]]. У IX ст н.э. галоўнымі балцкімі плямёнамі былі: [[куршы]], [[латгалы]], [[селы]], [[земгалы]], на тэрыторыі сучаснай Латвіі існавала 14 асобных [[княства]]ў. [[Файл:Medieval Livonia 1260.svg|thumb|Сярэднявечная Лівонія, 1260]] У высокім [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] вядомыя як Ліфляндыя або Інфлянты, землі сучаснай Латвіі трапілі спачатку пад нямецкі ўплыў, а пасля — уладу{{Што}}. У XII ст. уверх па Даўгаве актыўна падымаюцца місіянеры, пасланыя Папскім прастолам, але паганцы-балты не спяшаюцца прымаць хрысціянства. Тады Папы натхняюць нямецкіх рыцараў на крыжовы паход ва ўсходнюю Балтыю (1193). У пачатку XIII ст. крыжакамі заснавана Рыга, а ў пачатку XIII ст. на тэрыторыі сучасных Латвіі і Эстоніі створаны [[Лівонскі ордэн]]. У 1282 Рыга становіцца ўсходнім фарпостам гандлёвага [[Ганза|Ганзейскага саюза]]. Пасля заняпаду ордэна Інфлянты ў 1562 годзе трапілі ў склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а пазней — [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], пры гэтым усходняя латгальская зямля засталася ў складзе ВКЛ пад назвай Інфлянцкага ваяводства. У складзе Рэчы Паспалітай Лівонія мела значную [[Аўтаномія|аўтаномію]]. У пачатку XVII ст. паўночная Латвія была заваявана [[Швецыя]]й. Латвійскія гісторыкі пазітыўна ацэньваюць шведскі перыяд, у гэты час была створана сетка школаў, абмежавана ўлада мясцовых магнатаў. Да XVII ст. сфарміравалася сучасная латышская нацыя. Ад нямецкага і шведскага панавання Латвія атрымала ў спадчыну і [[лютэранства]] як нацыянальную рэлігію. У XVIII ст. тэрыторыя Латвіі была паступова далучана да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]: паводле [[Ніштацкі мірны дагавор|Ніштацкага міру]] Расіі дасталіся [[Відзэмэ]] з [[Рыга]]ю і [[Зэмгалэ]]; у выніку падзелаў Рэчы Паспалітай — [[Латгалія]] і [[Курляндыя]]. Новадалучныя тэрыторыі мелі вялікую аўтаномію: урад, законы, [[Нямецкая мова|нямецкую мову]] як дзяржаўную. У Балтыі раней за астатнюю Расію быў адменены прыгон — у 1818—1819 гадах. У сярэдзіне XIX ст. шырока разгарнуўся латышскі нацыянальны рух, накіраваны супраць нямецкага засілля; была створана арганізацыя «Маладая Латвія». [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстанне 1863 года]] Латвію практычна не закранула, але да краіны дакацілася хваля [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]. Зрэшты, нацыяналісты таго часу не бачылі ў ёй зла і асноўнае, што можна сказаць аб нацыянальным руху канца стагоддзя: ён моцна палявеў. Два стагоддзі Расійскай Імперыі былі адзначаны неверагодным эканамічным бумам: развівалася прамысловасць, будаваліся чыгункі, пашыраўся гандаль. А Рыга стала найбуйнейшым портам імперыі. [[Файл:Riga 1940 Soviet Army.jpg|thumb|left|Чырвоная Армія ўваходзіць у Рыгу, 1940]] Падчас [[Еўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны|Першай Сусветнай вайны]] латвійская зямля стала арэнай баявых дзеянняў. [[18 лістапада]] [[1918]] года Латвія абвясціла незалежнасць ад ахопленай рэвалюцыяй Расіі. У 1920 годзе Савецкая Расія прызнала незалежнасць Латвіі. У 1934 годзе Латвія стала аўтарытарнай дзяржавай пад уладай прэзідэнта Карліса Улманіса. 17 ліпеня 1940 года Латвія згодна з [[Пакт Молатава-Рыбентропа|Пактам Молатава-Рыбентропа]] была ўключана ў склад [[СССР]] на правах рэспублікі. З 1941 па 1945 гады, падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], нямецкі [[вермахт]] акупаваў Латвію, якая стала [[Генеральная акруга Латвія|Генеральнай акругай Латвіяй]] у складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. Пачаліся акцыі [[Халакост у Латвіі|знішчэння нямецкімі акупантамі яўрэяў]], пры ўдзеле добраахвотнікаў з латышоў (у прыватнасці, каманды Арайса), што прывяло да амаль поўнага знішчэння яўрэйскай грамады Латвіі. У 1944—1945 гадах краіна была зноў занята савецкімі войскамі. За гэтым адбылася новая хваля дэпартацый латышоў углыб СССР. 21 жніўня 1991 года Латвія аднавіла незалежнасць. Урад дзяржавы ўзяў курс на еўраінтэграцыю, не стаў далучацца да пост-савецкага аб’яднання [[СНД]]. На працягу 1990-х гадоў краіна прайшла праз шэраг маштабных дэмакратычных і рыначных рэформ. 20 верасня 2003 года на рэферэндуме 67 % латвійцаў выказаліся за ўступленне краіны ў [[Еўрапейскі Саюз]] з 1 мая 2004 года (супраць — 32 %, устрымаліся — 0,7 %, прагаласавала 72,5 % выбаршчыкаў). 29 сакавіка 2004 года Латвія стала членам [[НАТА]]. == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Палітыка Латвіі}} Латвія — [[рэспубліка]]. Дзейнічае Канстытуцыя 1922 года, адноўленая і мадыфікаваная 6 ліпеня 1993. Кіраўнік дзяржавы — [[Прэзідэнты Латвіі|прэзідэнт]], якога выбірае [[парламент]] на 4 гады. Заканадаўчая ўлада належыць аднапалатнаму парламенту — [[Сейм Латвіі|Сейму]] (100 дэпутатаў), які выбіраецца на 4 гады. Выканаўчая ўлада належыць ураду на чале з [[прэм’ер-міністр]]ам, якога прызначае прэзідэнт. == Адміністрацыйны падзел == Да 2009 Латвія мела двухузроўневы падзел, па вышэйшым узроўні яна падзялялася на 26 раёнаў і 7 гарадоў асаблівага статусу. У выніку рэформы ўтвораны адзін узровень адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу: 109 муніцыпалітэтаў (лат. ''novadi'') і 9 рэспубліканскіх гарадоў (лат.: ''republikas pilsētas''). Пасля рэформы 2021 года ў краіне 33 муніцыпалітэты, якія часта супадаюць з былымі раёнамі, і 10 дзяржаўных гарадоў (лат.: ''valstspilsētas''). == Адносіны з Беларуссю == [[Файл:1209 (25-hoddzie ŭstaliavannia dyplamatyčnych adnosin pamiž Respublikaj Bielaruś i Latvijskaj Respublikaj).jpg|thumb|[[Паштовая марка]] [[Беларусь|Беларусі]], прысвечана 25-годдзю беларуска-латвійскіх адносін, 2017 год.]] {{main|Беларуска-латвійскія адносіны}} У снежні 1991 года Рэспубліка Беларусь і Латвійская Рэспубліка падпісалі Дэкларацыю аб прынцыпах добрасуседскіх адносін. У 1993 годзе ў [[Мінск]]у адкрылася латвійскае пасольства, а ў Рызе — беларускае. У 1994 годзе Беларусь адкрыла генеральнае консульства ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]], а Латвія — у [[Віцебск]]у<ref name="Ціхаміраў">[[Аляксандр Ціхаміраў]]. [http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=27174&Itemid=19 Рыгу падштурхоўваюць адліга і крызіс]{{Недаступная спасылка}}// [[Пагоня (1992)|Пагоня]]. 9 сакавіка 2009</ref>. У 1993 годзе Латвію наведаў з візітам міністр замежных спраў Беларусі [[Пётр Кузьміч Краўчанка]]. У 1995 годзе ў Мінску двойчы пабываў прэм’ер-міністр Латвіі [[Марыс Гайліс]]. У тым жа годзе ўпершыню адбыўся візіт у Беларусь дэлегацыі латвійскага парламента. У верасні 1997 года на міжнароднай нарадзе ў [[Вільнюс]]е адбылася сустрэча прэзідэнтаў. У 2006 годзе Латвія аб’явіла, што не дапусціць на сваю тэрыторыю вышэйшых службовых асоб Беларусі, якія маюць дачыненне да парушэння правоў чалавека і дэмакратычных норм. Латвія з’яўляецца адной з нешматлікіх краін Еўрасаюза, у якія ў XXI стагоддзі здзейсніў візіт [[прэм’ер-міністр Беларусі]].<ref>[http://naviny.by/rubrics/economic/2010/09/23/ic_news_113_352445/ Сідорскі здзяйсняе працоўны візіт у Латвію] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100929131643/http://naviny.by/rubrics/economic/2010/09/23/ic_news_113_352445/ |date=29 верасня 2010 }}</ref> У жніўні 1993 года Беларусь і Латвія падпісалі пагадненне аб прыгранічных пунктах пропуску, у лютым 1994 года — пагадненне, якое спрашчае працэдуру пропуску праз мяжу жыхароў прыгранічных тэрыторый. 21 лютага 1994 года ўрады падпісалі Дамову аб мяжы. За аснову мяжы была прынята лінія, якая склалася да моманту ўключэння Латвіі ў склад [[СССР]] у 1940 годзе. У маі 1998 года бакі пачалі працэс дэмаркацыі і ў кастрычніку 2006 года завяршылі яго, устанавіўшы апошні памежны знак ля вёскі Карасіна ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]].<ref name="Ціхаміраў"/>. == Узброеныя сілы == {{main|Нацыянальныя ўзброеныя сілы Латвійскай Рэспублікі}} == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Латвіі}} [[Файл:Population-of-Latvia.PNG|thumb|Дынаміка колькасці насельніцтва, 1920—2015]] У канцы 2010-х у Латвіі пражывае каля 2 млн чалавек, гэта больш за Эстонію, але менш за Літву. Да пачатку 1990-х насельніцтва краіны павялічвалася і на сваім піку (1990) дасягнула 2,67 млн чал. Пасля распаду СССР і ўступлення Латвіі ў ЕС колькасць насельніцтва краіны паменшылася на 0,7 млн чал. або на 27 % і працягвае памяншацца. У 2017 годзе ў Латвіі жыло столькі ж народу, колькі ў 1950-м. Падобныя тэмпы дэпапуляцыі ў свеце толькі ў Літвы і Балгарыі. Скарачэнне колькасці насельніцтва мае пад сабою два складнікі: перавышэнне смяротнасці (14,5 на адну тысячу) над нараджальнасцю (9,7) і міграцыйны адток у краіны Заходняй Еўропы (-6). Такім чынам, тэмп змяншэння насельніцтва Літвы ў 2017 склаў −1,08 %<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/lg.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150905150547/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/lg.html |date=5 верасня 2015 }}</ref>. [[Файл:Latvijas novadi.rus.png|thumb|Сукупная доля рускіх, беларусаў, украінцаў у землях Латвіі, перапіс 2011]] Латвія — шматнацыянальная дзяржава з перавагай тытульнай нацыі. Дадзеныя аб нацыянальным складзе ўзятыя з апошняга перапісу (2011): з двухмільённага насельніцтва краіны 62,1 % складаюць [[латышы]], 26,9 % — [[рускія]], 3,3 % — [[беларусы]], 2,2 % — [[украінцы]], 2,2 — [[палякі]], 1,2 % — [[літоўцы]], 2,1 % — іншыя этнічныя групы (сярод іх [[эстонцы]], [[немцы]], [[лівы]], яўрэі)<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic-comm2011.htm |title=Архіўная копія |access-date=15 жніўня 2018 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012011/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic-comm2011.htm |url-status=dead }}</ref>. Для параўнання: перапіс 1935 года зафіксаваў долю латышоў, роўную 76,9 %, а рускіх — 8,8 %; да Другой Сусветнай вайны вялікую этнічную меншасць складалі прыбалтыйскія немцы, амаль цалкам прымусова рэпатрыяваныя ў Германію ў 1939—1941. Пасля вайны адбываўся магутны прыток працоўных мігрантаў з іншых рэспублік СССР, у асноўным славян, і апошні савецкі перапіс (1989) адзначыў долю латышоў у 52,05 %, а рускіх — 33,96 %, у час незалежнасці рост удзельнай вагі тытульнай нацыі суправаджаецца змяншэннем долі астатніх меншасцей. Латышы абсалютна пераважаюць у сельскай мясцовасці, у вялікіх гарадах (Рыга, Даўгаўпілс) іх доля меншая за сукупную долю прадстаўнікоў іншых нацый. У Латвіі дагэтуль здараюцца канфлікты вакол рускай меншасці, прадстаўнікі якой часта адмаўляюцца атрымліваць латышскае грамадзянства па ўстаноўленай працэдуры, якая прадугледжвае іспыт па латышскай мове, а латышскія ўлады парушаюць правы рускіх на навучанне на роднай мове. Прыкладна траціна рускамоўных мае статус неграмадзян і не мае права голасу на выбарах і некаторых іншых правоў і свабод грамадзян. На 2022 год 9,7 % насельніцтва краіны не мае ніякага грамадзянства.<ref>[https://lvportals.lv/dienaskartiba/341677-latvija-iebraukuso-skaits-lidzsvaro-aizbrauceju-skaitu-2022 Демографическая статистика Латвии]</ref> Паводле некаторых дадзеных<ref name="cia.gov" />, Латвія адносіцца да самых нерэлігійных краін свету. Каля 64 % насельніцтва не атаясняе сябе ні з якой рэлігіяй. [[Лютэранства]], традыцыйную веру латышоў, спавядае каля 19 % насельніцтва (паводле іншых дадзеных — 34,2 %), яшчэ 15-17 % адносяць сябе да праваслаўных, гэта ў асноўным рускамоўнае насельніцтва. Палякі і літоўцы, а таксама частка латгальскіх латышоў — каталікі (па некаторых дадзеных — да 20 %).<ref name="cia.gov" /> Насельніцтва размешчана па тэрыторыі краіны даволі раўнамерна пры сярэдняй шчыльнасці каля 30 чалавек на кв.км. У 2018 годзе крыху больш за дзве траціны латышоў (68,1 %) жыло ў гарадах. Буйнейшы горад Латвіі і ўсёй Балтыі — Рыга (637 тыс. у 2018)<ref name="cia.gov" />. Наступныя буйныя гарады на парадак меншыя за сталіцу: Даўгаўпілс, 93 тыс.; [[Ліепая]], 76 тыс.; [[Елгава]], 59 тыс.; Юрмала, 50 тыс.<ref>https://www.csb.gov.lv/sites/default/files/publikacijas/2015/Nr%2012%20Latvijas%202011.gada%20Tautas%20skaitisanas%20rezultati_Results%20of%20the%202011%20Population%20and%20housing%20census%20in%20Latvia%20(15_00)_LV_EN.pdf</ref> === Адукацыя і навука === {{main|Адукацыя ў Латвіі}} Далучэнне Латвіі да [[СССР]] змяніў усе сферы культурнага жыцця, уключаючы сістэму адукацыі. Усе ўзроўні сістэмы адукацыі развіваліся па двух моўных кірунках — латышскім і рускім, латышы знаёміліся з інтэрнацыянальнай культурай народаў СССР і іншых краін. З пачатку XXI ст. у краіне праводзяць палітыку дэрусіфікацыі сістэмы адукацыі. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Латвіі}} Эканоміка сучаснай Латвіі, як і яе балтыйскіх суседзяў, сфарміравалася ў выніку перабудовы гаспадаркі з планавага ўзору на рынкавы пасля распаду СССР і наступнай еўраінтэграцыі. Гэтыя працэсы прывялі да скарачэння ўдзельнай вагі галін цяжкай прамысловасці, павелічэння ролі і долі сферы паслуг у ВУП да 75 %<ref name="cia.gov" />, імклівага росту агульнага дабрабыту. ВУП на душу насельніцтва па ППЗ у 2018 складае амаль 30000, што крыху меней за Эстонію і Літву. З 2014 Латвія з’яўляецца часткай [[Еўразона|еўразоны]], з 2016 — [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]]. Асабліва хуткімі тэмпамі латвійская эканоміка развівалася ў 2000—2007 гадах, за што Латвія разам з Літвой і Эстоніяй былі названыя «[[Балтыйскія тыгры|Балтыйскімі тыграмі]]». Сусветны крызіс 2008—2009 негатыўна паўплываў на гаспадаркі «тыграў». У 2009 годзе ВУП Латвіі скараціўся на 14 %, і, нягледзячы на ўстойлівы рост эканомікі пачынаючы з 2011, толькі да 2017 года краіна здолела вярнуцца на дакрызісны ўзровень. Да сур’ёзных выклікаў, з якімі прыходзіцца змагацца сучаснай латвійскай эканоміцы, адносяцца высокі ўзровень карупцыі, што дасюль адпужвае інвестараў<ref name="cia.gov" />; а таксама дэпапуляцыя і эміграцыя, што адмоўна адбіваюцца на колькасці і якасці працоўнай сілы. У Латвіі адзін з найвышэйшых у ЕС паказчыкаў эканамічнай няроўнасці. [[Файл:Plavinu HES.JPG|thumb|Плявіньская ГЭС]] У складзе СССР Латвія вылучалася развітым цяжкім машынабудаваннем, тут збіраліся электрацягнікі (Рыга), мікрааўтобусы (Елгава). Сённяшняя Латвія — невялікая краіна з адкрытай эканомікай, інтэграванай у агульнаеўрапейскую гаспадарку, з коштам экспарту большым за палову ВУП<ref name="cia.gov" />. Найважнейшай галіной прамысловасці Латвіі застаецца [[машынабудаванне]], прычым, на першае месца ў складзе галіны ў XXI стагоддзі высунулася электроніка; ажыццяўляецца зборка аўтамабіляў. Іншыя галіны прамысловасці: фармацэўтыка, вытворчасць мэблі і тэкстыльная прамысловасць. Апроч таго, важную ролю маюць марское рыбалоўства, сельская гаспадарка і звязаная з імі харчовая прамысловасць. Латвія мае тры вялікіх гідраэлектрастанцыі на Даўгаве: [[Плявіньская ГЭС]] (825 МВт), Рыжская ГЭС (402 МВт) і Кегумская ГЭС (192 МВт). У апошнія гады пабудавана некалькі дзясяткаў ветраных электрастанцый рознага маштабу. Выгаднае эканоміка-геаграфічнае становішча дазваляе зарабляць на транзіце нафты і нафтапрадуктаў з Расіі і Беларусі. Традыцыйна вялікае значэнне мае [[турызм]], што зноў перажывае рост пасля атрымання незалежнасці. У знешнім гандлі для Латвіі характэрны ўстойлівы адмоўны баланс (-7 млрд долараў у 2016). Аснову экспартнай прадукцыі складаюць драўніна і вырабы з яе, прадукцыя харчовай прамысловасці і машынабудавання. Найважнейшыя гандлёвыя партнёры Латвіі — краіны Паўночнай Еўропы (безумоўна, у першую чаргу тут вылучаюцца балтыйскія суседзі (28 % экспарту і 18 % імпарту ў 2016)); Расійская Федэрацыя (24 % імпарту, у першую чаргу, вуглевадародаў), Польшча, Германія<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=132&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Partner&year=2016</ref>. Доля Беларусі ў латвійскім экспарце складае 0,94 %, у імпарце — 1,23 %. == Транспарт == Транспартная інфраструктура Латвіі добра развітая. Цэнтр транспартнай сеткі — сталіца Рыга. === Чыгунка === {{main|Латвійская чыгунка}} За апошнія 10 гадоў чыгунка перажыла вялікае зніжэнне пасажырапатоку. Найбуйнейшае прадпрыемства чыгункі — LDZ ([[Latvijas dzelzceļš]]). Важнымі застаюцца таварныя перавозкі да балтыйскіх портаў, прыгарадныя электрычкі ў Рыжскай агламерацыі, пасажырскія перавозкі з Рыгі ў [[Даўгаўпілс]], а таксама з Рыгі ў Вільнюс, Каўнас, Мінск, Маскву і Санкт-Пецярбург. === Авіяцыйны транспарт === Буйнейшы аэрапорт краіны знаходзіцца ў Рызе. Таксама там размешчана найбуйнейшая авіякампанія Латвіі — [[airBaltic]], што ажыццяўляе рэйсы ў Скандынавію, краіны Цэнтральнай Еўропы і іншыя краіны Прыбалтыкі. [[Файл:Ventspils osta.jpg|thumb|Вентспілскі свабодны порт]] === Аўтамабільны транспарт === Латвія мае прамянёвую сістэму шашэй з цэнтрам у Рызе. Важнае значэнне мае аўтастрада [[Via Baltica]], што ідзе праз усю краіну з поўначы на поўдзень праз Рыгу. === Марскі транспарт === Марскі транспарт на Балтыцы — важны складнік транспартнай сістэмы рэгіёна з Сярэднявечча. Марскія парты Латвіі — Рыга, Вентспілс і Ліепая. Паромныя маршруты злучаюць Латвію з краінамі [[Скандынавія|Скандынавіі]], Польшчай, [[Германія]]й. Апроч таго, багата марскіх камунікацый ідуць уздоўж латышскага ўзбярэжжа. == Культура і грамадства == За сваю гісторыю Латвія трапляла пад культурныя ўплывы розных краін. Найбольш яскравы ўплыў краін Паўночнай Еўропы. Архітэктура старых гарадоў тыповая для гарадоў Ганзы. Таксама і сучасная латышская культура мае шчыльныя сувязі з шведскай, фінскай і, асабліва, нямецкай культурамі. Важную ролю ва ўтварэнні культурнага ландшафту Латвіі адыграла расійскае панаванне, што доўжылася амаль два стагоддзі. Руская мова дагэтуль вельмі пашыраная ў краіне, асабліва ў гарадах і на ўсходзе, сярод рускіх і іншых нацыянальных груп, што складаюць да 40 % насельніцтва. Частка сучаснай Латвіі вакол Даўгаўпілса (Латгалія) гістарычна была населена беларусамі, уваходзіла ў Полацкае княства і нават была ўключана ў склад [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў 1918 годзе. Сам Даўгаўпілс мае адпаведную беларускую назву — Дзвінск. Апроч таго, у Латвіі пражывае народнасць ліваў колькасцю 170 чалавек,<ref>[https://www.latvia.eu/ru/latvians/latvian-livs Latvia.eu. Ливы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220716233805/https://www.latvia.eu/ru/latvians/latvian-livs |date=16 ліпеня 2022 }}</ref> перш за ўсё ў Рызе і некаторых прыморскіх вёсках. Пануючай у Латвіі рэлігіяй пасля Рэфармацыі стала [[лютэранства]], за выняткам пераважна [[каталіцтва|каталіцкай]] Латгаліі. Сярод рускамоўных латвійцаў пашыранае [[праваслаўе]]. Колькасць рэгулярна наведваючых царкву ў Латвіі сёння вельмі малая, ці не самая нізкая ў Еўропе. [[Латышская лютэранская царква]] вельмі кансерватыўная і адмаўляе жанчынам у праве прапаведаваць, у чым яна супярэчыць з латышскай лютэранскай царквой у замежжы ў Швецыі і іншых краінах. Вялікую ролю граюць абрады і элементы традыцыйных балцкіх вераванняў. Самае яскравае народнае свята ў латышоў — Купалле (Ligo), з якім таксама звязана шмат звычаяў і абрадаў. Латвія знакамітая сваёй культурай народных спеваў. Тыповая латышская форма спеваў — Дайны, чатырохрадковыя, невершаваныя спевы на розныя тэмы, ад міфалагічных да побытавых сюжэтаў. Этнографамі было сабрана больш за мільён народных дайнаў, што ёсць рэкордам, зважаючы на колькасць насельніцтва невялікай Латвіі. Запіс дагэтуль перадаваных у вуснай форме дайнаў пачаў пад канец XIX ст. Крыш’яніс Баронс; сабраная ім для гэтага Шафа Дайнаў дагэтуль з’яўляецца свайго кшталту нацыянальнай святыняй. Кожныя 5 год у Рызе (за савецкім часам — за мяжой) праходзіць вялікае Спеўніцкае свята, у якім бяруць удзел тысячы латышскіх і замежных хораў, хораў латышскае дыяспары. Як і ў Эстоніі, гарадская культура і буйныя паны ў Латвіі былі да Рэвалюцыі 1917 года нямецкамоўнымі. Таксама нямецкамоўнаю была інтэлігенцыя. Падчас Другой Сусветнай вайны нямецкая меншасць была вывезена ў Германію. Таксама амаль не засталося ў Латвіі пасля Другой Сусветнай вайны яўрэяў. == Цікавае == Паводле некаторых вучоных, у Латвіі ў 1510 г. была ўстаноўлена першая яліна ў свеце. Іншая тэорыя адносіць гэта вынаходніцтва да [[Страсбург]]а ў французскім [[Эльзас]]е. == Гл. таксама == * [[Гарадзішча Даўгмале]] * [[Рэферэндум у Латвіі (2012)|Рэферэндум у Латвіі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * ''Блейере, Д.'' История Латвии. XX век / Д. Блейере [и др.]; [пер. Жанна Эзит]. — Рига : Jumava, 2005. — 473 с. * ''Воробьева, Л. М.'' История Латвии от Российской империи к СССР / Л. М. Воробьева ; Фонд содействия актуальным ист. исслед. «Историческая память», Российский ин-т стратегических исслед. — Москва : Фонд «Историческая память» : РИСИ, 2009. — 384 с. * ''Плаканс, А.'' Краткая история стран Балтии: [перевод с английского] / А. Плаканс. — Москва : Весь Мир, 2016. — 478 с. * ''Plakans, A.'' The Latvians : a short history / A. Plakans. — Stanford, Calif. : Hoover Institution Press, Stanford University, 1995. — 257 p. {{Краіны Еўропы}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{НАТА}} {{Краіны ў Балтыйскага мора}} {{Міжземнаморскі Саюз}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Латвія| ]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] 4u4oaieonnlm6fvquwfofw098a25fer Усяслаў Брачыславіч 0 14506 5134169 5088711 2026-04-30T20:59:50Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ дапаўненне 5134169 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Усяслаў Брачыславіч | арыгінальнае імя = Всеславъ сынъ Брѧчиславль | партрэт = Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Усяслаў Брачыславіч на мініяцюры [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]], XV ст. | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князі полацкія|князь полацкі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[1044]] | перыядканец = [[1068]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Брачыслаў Ізяславіч]] | пераемнік = [[Мсціслаў Ізяславіч]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | тытул_2 = | парадак_2 = | перыядпачатак_2 = [[1071]] | перыядканец_2 = [[14 красавіка]] [[1101]] | папярэднік_2 = [[Святаполк Ізяславіч]] | пераемнік_2 = [[Барыс Усяславіч]] | тытул_3 = [[Вялікія князі кіеўскія|вялікі князь кіеўскі]] | парадак_3 = | перыядпачатак_3 = [[1068]] | перыядканец_3 = [[1069]] | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = [[Барыс Усяславіч|Барыс]], [[Глеб Усяславіч|Глеб]], [[Раман Усяславіч|Раман]], [[Давыд Усяславіч|Давыд]], [[Расціслаў Усяславіч|Расціслаў]], [[Святаслаў Усяславіч|Святаслаў]] | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | вядомы як = | дзейнасць = | манаграма = | рэлігія = праваслаўе | Commons = Vseslav of Polotsk | Rodovid = 597 }} '''Усясла́ў Брачысла́віч''' або '''Усясла́ў Брачысла́вавіч''' ([[Старажытнаруская мова|ст.-рус.]] ''Всеславъ сынъ Брѧчиславль''), у папулярнай літаратуры '''Усяслаў Чарадзей''' і '''Усяслаў Полацкі''' (каля {{ДН|||1029}} — {{ДС|21|4|1101|14}}) — князь полацкі (1044—1068, 1071—1101), князь кіеўскі (1068—1069). Адстойваў і пашыраў свае ўладанні — [[Полацкае княства]].<!--Полацкае княства было часткай родавых уладанняў Рурыкавічаў, якою былі абмежаваны Ізяславічы праз лесвічнае права. Т.б. суверэнітэт, дзяржава і г.д. гэта паняцці цяперашняга дня і ніяк не тычацца часоў Усяслава.--> Пабудаваў у [[Полацк]]у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]] — найранейшы помнік манументальнай архітэктуры сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]. Агульны час княжання Усяслава ў Полацку — 54 гады — найпрацяглейшы перыяд кіравання дзяржавай у гісторыі Беларусі. == Біяграфія == === Паходжанне і імя === [[Файл:Belarus-Junction of Dzvina and Palata Rivers.jpg|thumb|Рэкі [[Палата]] (на пярэднім плане) і [[Дзвіна]] каля полацкага Верхняга горада (дзяцінец часоў Усяслава, на левым беразе Палаты) і Запалоцця (пасад часоў Усяслава, на правым беразе Палаты).]] [[Файл:Usiasłaŭ (Połacak). Усяслаў (Полацак).jpg|thumb|Пачатак княжання Усяслава. Фрагмент мініяцюры Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] Сын полацкага князя [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава Ізяславіча]], унук полацкага князя [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслава Уладзіміравіча]] і праўнук кіеўскага князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]] і полацкай княжны [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеды Рагвалодаўны]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. Праз Рагнеду — прапраўнук першага вядомага з крыніц полацкага князя [[Рагвалод]]а. Такім чынам, належаў да сёмага пакалення Рурыкавічаў і трэцяга пакалення іх галіны — Ізяславічаў Полацкіх, якія валодалі Полацкай зямлёй як спадчынай Рагвалода, таму дынастыю часта называюць Рагвалодавічамі<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|3|Ізяславічы|[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]|476—477|В. Насевіч, А. Іоў}}</ref>. Імя атрымаў паводле схемы, ужытай прадзедам Уладзімірам для называння сваіх сыноў, напэўна, князь Брачыслаў гэтым падкрэсліваў належнасць свайго сына да ўладарнай на Русі дынастыі. Магчыма, названы па памерлым у маленстве дзядзьку — [[Усяслаў Ізяславіч|Усяславу Ізяславічу]]. Імя двухасноўнае — ''уся-'' (ст.-рус. ''вьсь'' — увесь) і ''слаў-'' (параўн.: слава)<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/personal_names/580/%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2 Всеслав // Словарь русских личных имен / Сост. Н. А. Петровский. — М.: «Русский язык», 1980. — 384 с.] {{ref-ru}}</ref> — з агульным прыкладным сэнсам «усім слаўны», пазней стала дынастычным у Ізяславічаў Полацкіх, а пазней увайшло ва ўсходнеславянскі [[Анамастыка|анамастыкон]]. Хроснае імя невядома. Мянушку «Чарадзей» і падобныя не згадваюць крыніцы, яна наватвор часоў беларускага адраджэння канца XIX — пачатку XX стст. === Ранні перыяд === Час нараджэння Усяслава не вядомы, з акалічнасцяў жыцця і быліны пра {{нп5|Волх Усяславіч|Валхва Усяславіча|ru|Вольга Святославич}} прынята лічыць годам нараджэння 1029. Паводле [[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]], маці нарадзіла яго ''«от волъхвования»'' і ''«бысть ему язвено на главе его»''. Валхвы сказалі ''«се язвено навяжи на нь, да носить е до живота своего»'', — і Усяслаў яго ''«носить… и до сего дне на собе; сего ради немилостив есть на кровьпролитье»'' — запісаў, відавочна, летапісец-сучаснік Усяслава. Слова «язвено» тлумачаць па рознаму, адны як радзімую пляму, на якой князь насіў павязку, іншыя — як з частку плоднай абалонкі на галаве, якую ён насіў як амулет. Напэўна, быў адзіным сынам, прынамсі, пра іншых дзяцей князя Брачыслава няма звестак. Заняў полацкі сталец у 15—16-гадовым узросце пасля смерці бацькі ў 1044 годзе. Першыя 16 гадоў княжання Усяслава не асветлены крыніцамі, але зыходзячы са «Слова пра паход Ігараў», ён быў актыўны і вядомы ўсёй Русі. Вядомы спявак [[Баян (спявак)|Баян]] складаў пра яго песні. Напэўна, у гэты перыяд у Полацку пабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], на думку некаторых даследчыкаў, як сімвалам роўнасці Полацка з Кіевам і Ноўгарадам, дзе былі такія самыя саборы. Першы раз упамінаецца крыніцамі пад 1060 годам, калі з князямі Яраславічамі — сынамі вялікага князя кіеўскага [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава Уладзіміравіча]] — здзейсніў паспяховы паход супраць [[Торкі (племя)|торкаў]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. Тым часам, напэўна, трымаўся бацькавай палітыкі — саюзу з Кіевам. === Вайна з Яраславічамі === [[Файл:Усяслаў на стальцы, Радзівілаўскі летапіс.jpg|thumb|Усяслаў на стальцы (злева). Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] Аднак, у 1065 годзе Усяслаў аблажыў [[Пскоў]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}, разбіў на {{нп5|Чароха (рака)|Чарасе|ru|Черёха (река)}} ноўгарадскага князя [[Мсціслаў Ізяславіч|Мсціслава Ізяславіча]], які ішоў на дапамогу гораду, а пасля, ужо ў 1066 (сакавіцкім) годзе, захапіў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]] «з жонкамі і дзецьмі», то-бок узяў палон і парабаваў{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. Летапісец асобна адзначыў, што з наўгародскага [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Сафійскага сабора]] знялі [[Звон|званы]] і [[Панікадзіла|панікадзілы]], на думку некаторых даследчыкаў, гэтыя рэчы аздобілі Сафійскі сабор у Полацку{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}<ref>''[http://www.krotov.info/acts/12/pvl/novg01.htm Въ лѣто 6574 (1066)]'' // ''Новгородская первая летопись старшего извода''.</ref>. Пскоў і Ноўгарад былі пад вярхоўнай уладай вялікага князя кіеўскага. Матывы Усяслава дыскусійныя, адны даследчыкі лічаць паход звычайным рабаўніцтвам, іншыя — адказам на тэрытарыяльныя спрэчкі. Паводле [[Генадзь Мікалаевіч Семянчук|Генадзя Семянчука]], магчыма, дзеянні Усяслава справакаваў паход вялікага князя кіеўскага [[Ізяслаў Яраславіч|Ізяслава Яраславіча]] на [[Сакала (мааконд)|сакальцаў]] (стар.-руск. ''сосолы'') — эстаў у Ніжнім Падзвінні, і абкладанне іх данінай, а таксама іншыя падобныя дзеяннямі Яраславічаў, якія не вядомы цяпер з крыніц<ref>''[[Генадзь Мікалаевіч Семянчук|Семянчук Г.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_siemianczuk.htm Усяслаў Брачыславіч, князь полацкі (штрыхі да гістарычнага партрэта)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070702132032/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_siemianczuk.htm |date=2 ліпеня 2007 }} // Białoruskie zeszyty historyczne. 2002. № 28. (Гл. гэты ж артыкул у [http://arche.bymedia.net/2004-3/siemiancuk304.htm ARCHE (2’2004)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071102083013/http://arche.bymedia.net/2004-3/siemiancuk304.htm |date=2 лістапада 2007 }}, дапоўнены і перапрацаваны.)</ref>. [[Файл:Battle on Nemiga 02.jpg|thumb|[[Бітва на Нямізе]] ў 1067 годзе. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] У адказ, амаль праз год, тры браты Яраславічы пайшлі супраць Усяслава, але не да Полацка, а на [[Мінск|Менск]] — чаму яны абралі такі кірунак ёсць некалькі думак даследчыкаў. Усяслаў выйшаў супраць Яраславічаў да Менска, паводле іншай гіпотэзы, ён ішоў з захаду ці поўдня да Полацка, а Яраславічы сталі на яго шляху, у кожным разе — войскі сышліся на рацэ [[Няміга (рака)|Нямізе]]. Паводле [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчава]], тыдзень яны стаялі ў глыбокім снезе адно супраць другога, урэшце, Усяслаў атакаваў. Адбылася [[бітва на Нямізе]] (1067) — адна з буйнейшых і крывавейшых міжусобных бітваў Рурыкавічаў, шмат вояў загінула з абодвух бакоў{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. Усяслаў або разбіты і адступіў у Полацк, або здолеў прарвацца да Полацка скрозь войскі Яраславічаў, у кожным разе яны не гналіся за ім. Паводле Тацішчава, Яраславічы пачалі рабаваць паўднёвую частку Полацкай зямлі. [[Файл:Vseslav of Polotsk.jpg|thumb|Усяслаў з сынамі плыве на перамовы з Яраславічамі, 1067 г. Справа — кіеўскі поруб, куды Яраславічы іх пасадзілі. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] Праз чатыры месяцы па бітве Яраславічы запрасілі Усяслава на перамовы, цалавалі крыж, што не зробяць благога. Усяслаў з двума сынамі каля вусця [[Аршыца|Аршыцы]] пераплыў у чоўне [[Дняпро]] для перамоў, але Яраславічы парушылі цалаванне крыжа, схапілі Усяслава з сынамі і кінулі ў земляную турму-«поруб» у Кіеве{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. === Княжанне ў Кіеве === [[Файл:Usiasłaŭ Čaradziej, Kyiv. Усяслаў Чарадзей, Київ.jpg|thumb|Кіяне вызваляюць Усяслава з поруба ў 1068 годзе. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] Усяслаў больш за 14 месяцаў быў у зняволенні — да часу, калі ў 1068 годзе на Кіеўскую зямлю напалі полаўцы, якія ў {{нп5|бітве на рацэ Альце (1068)|бітве на Альце|ru|Битва на реке Альте (1068)}} разбілі войскі Яраславічаў. Кіяўляне патрабавалі ад Яраславічаў коней і зброі, каб самім ісці супраць полаўцаў. Яны абвінавачвалі ў паразе княжацкіх ваяводаў і патрабавалі вызвалення Усяслава, на іх думку, дасведчанага военачальніка, каб ён узначаліў паход супраць полаўцаў. Яраславічы адмовілі кіяўлянам ва ўсім і нават паслалі забіць Усяслава, але [[Кіеўскае паўстанне (1068—1069)|кіяўляне паўсталі]], вызвалілі Усяслава з поруба і абвясцілі вялікім князем кіеўскім{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}, а Яраславічы збеглі. [[Файл:Usiasłaŭ Połacki, Kyiv. Усяслаў Полацкі, Київ.jpg|thumb|Усяслаў на велікакняжацкім кіеўскім стальцы (з правага боку) у 1068—1069 гадах. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] На велікакняжацкім стальцы Усяслаў быў сем месяцаў{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}, за гэты час разбіў полаўцаў. Неўзабаве [[Ізяслаў Яраславіч]] вярнуўся з дапамогай ад свайго пляменніка, польскага князя [[Баляслаў II Смелы|Баляслава Смелага]]. Атрымаўшы весткі, што Ізяслаў вяртаецца з палякамі, Усяслаў з кіяўлянамі пайшоў ім насустрач{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}, але з дыскусійных прычын уначы збег ад [[Белгарад Кіеўскі|Белгарада]] ў Полацк. Ізяслаў вярнуўся ў Кіеў, заняў велікакняжацкі сталец і прагнаў Усяслава з [[Полацк]]а, пасадзіў туды свайго сына Мсціслава Ізяславіча, а потым другога — [[Святаполк Ізяславіч|Святаполка Ізяславіча]]. === Пазнейшыя падзеі === У кастрычніку 1069 года Усяслаў на чале [[водзь|водскага]] войска прыйшоў пад Ноўгарадам, але наўгародцы разбілі важан ў баі 23 кастрычніка 1069 года, Усяслаў трапіў у палон, але неўзабаве яго адпусцілі. У 1071 годзе Усяслаў выгнаў з Полацка [[Святаполк Ізяславіч|Святаполка Ізяславіча]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}} і пайшоў да Менска супраць [[Яраполк Ізяславіч|Яраполка Ізяславіча]], яшчэ аднаго Ізяславава сына, але пацярпеў паразу каля [[Галацічаск]]а (цяпер не лакалізаваны). Пасля гэтага, паводле летапісу, Усяслаў з Ізяславам «сваціліся», то бок дамаўляліся пра шлюб сваіх дзяцей або сваякоў як замацавання нейкіх дамоўленасцей. Падазраючы Ізяслава ў саюзе з Усяславам, у 1073 годзе браты вялікага князя — чарнігаўскі князь [[Святаслаў Яраславіч]] і пераяслаўскі князь [[Усевалад Яраславіч]], — выгналі яго з Кіева, у 1073—1076 гадах там княжыў Святаслаў. Пасля смерці Святаслава Яраславіча (1076) пачалася наступная фаза барацьбы Усяслава з Яраславічамі, вядомая толькі з «{{нп5|Павучанне Уладзіміра Манамаха|Павучання Уладзіміра Манамаха|ru|Поучение Владимира Мономаха}}». Вясной 1077 года, імаверна, Усяслаў здзейсніў паход на Ноўгарадскую зямлю, супраць князя наўгародскага {{нп5|Глеб Святаславіч (князь наўгародскі)|Глеба Святаславіча|ru|Глеб Святославич (князь новгородский)}}, бо таму на дапамогу са Смаленка тады хадзіў [[Уладзімір Манамах]]. У адказ, летам 1077 і зімой 1078 (сакавіцкіх) гадоў Яраславічы здзейснілі два паходы на Полацк. Першы здзейсніла чарнігаўскае войска на чале з вялікім князем Усеваладам Яраславічам і яго сынам — смаленскі князем Уладзімірам Манамахам, болей пра гэты паход нічога не вядома. Другі — кіеўскае войска на чале з наўгародскім князем Святаполкам Ізяславічам і ўжо чарнігаўскім князем Уладзімірам Манамахам, а таксама полаўцы, якія ўпершыню ў гісторыі Русі ўзялі ўдзел у міжусобнай вайне, тады Яраславічы спалілі ваколіцы Полацка (''ожьгъше Полтескъ''), потым Святаполк вярнуўся ў Ноўгарад, а Уладзімір Манамах з полаўцамі паваяваў полацкія ўладанні ў кірунку [[Одрск]]а (''с половци на Одрьскъ, воюя'') і вярнуўся ў Чарнігаў. На мяжы 1070—1080-х гадоў Усяслаў здзейсніў паход пад Смаленск{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}, Уладзімір Манамах з Чарнігава імкліва прыйшоў на дапамогу Смаленку, але Усяслава там не заспеў, пераследваў яго і спусташаў на шляху полацкія ўладанні, потым паваяваў землі ў кірунку [[Лагойск]]а, [[Лукомль|Лукомля]], [[Друцк]]а і адтуль вярнуўся ў Чарнігаў. Некалькімі гадамі пазней, Уладзімір Манамах з Чарнігава, разам з полаўцамі, здзейсніў паход на Менск, знянацку захапіў горад, спустошыў яго і ваколіцы (''изъѣхахом городъ, и не оставихом у него ни челядина, ни скотины''). Потым, да канца жыцця Усяслава, з крыніц не вядома пра сутыкненні з Яраславічамі. Усяслаў падзяліў родавыя ўладанні паміж сваімі сынамі, пасля яго смерці [[Полацкае княства]] раздрабілася на ўдзелы. === Час смерці === Пра смерць Усяслава Іпацьеўскі спіс АМЧ паведамляе пад 6609 годам (які звычайна суадносяць з 1101) «априля в 14 день у 9 день в среду». Фармулёўка ўнікальная і спалучае тры храналагічныя параметры — каляндарны (14 красавіка), дзень тыдня (серада) і незвычайны «9 дзень», праз падвоеную дату даследчыкі традыцыйна лічылі яе скажонай і ў асноўным не давалі «9 дню» тлумачэння. Толькі некаторыя спрабавалі развязаць супярэчнасць.{{Sfn|Журавель|2005|p=60-62}} На думку [[Даніла Восіпавіч Свяцкі|Данілы Свяцкага]] «9 дзень» значыць 9-ы месячны круг паводле 19-гадовага цыкла, што адпавядае 1113 году<ref>''Святский Д. О.'' Астрономические явления в русских летописях с научно-критической точки зрения // Известия Отделения русского языка и словесности Академии наук (ИОРЯС). 1915. Т. 20. Кн. 1. — С. 206.</ref>. [[Сяргей Васілевіч Цыб|Сяргей Цыб]] спрабаваў звязаць дату з сонечным зацьменнем 1114 года ў пазнейшым Густынскім летапісе<ref>''Цыб С. В.'' Древнерусское времяисчисление в «Повести временных лет». Барнаул, 1995. — С. 12-33.</ref>. [[Апалон Рыгоравіч Кузьмін|Апалон Кузьмін]] лічыў найбольш імаверным 1109 год, бо у ім 14 красавіка прыпадала на сераду<ref>''Кузьмин А. Г.'' Начальные этапы древнерусского летописания. М., 1977. — С. 248.</ref>.{{Sfn|Журавель|2005|p=60-62}} Пазней [[Аляксандр Вячаслававіч Журавель|Аляксандр Журавель]] прыйшоў да высновы, што запіс у летапісе не скажоны, а даволі рэдкі выпадак захавання сапраўднай месячнай датыроўкі. Па думку Жураўля, толькі 1098 год ідэальна адпавядае ўсім тром параметрам (14 красавіка, серада, 9-ы месячны дзень). Даследчык адзначыў, што такое датаванне дае выкарыстанне месячных табліц — лунніка {{Не перакладзена 5|Тлумачальная палея|Тлумачальнай палеі|ru|Толковая палея}}, якімі карысталіся тагачасныя кніжнікі для разлікаў царкоўных святаў. У 1098 годзе (13-ы месячны круг) 14 красавіка па табліцах менавіта 9-ы дзень. Такім чынам, на думку Жураўля, летапісец кіраваўся менавіта «кніжным» (таблічным) адлікам, які і дае 9-ы дзень, бо з рэальнага назірання маладзіка (праўдзівых лунарыяў) 14 красавіка 1098 года ў Полацку магло быць 10-м днём месячным днём.{{Sfn|Журавель|2005|p=60-62}} У выпадку з датаваннем прапанаваным Кузміным — 14 красавіка 1109 года, «кніжны» 9-ы месячны дзень выпадаў на 13 красавіка, а паводле праўдзівых лунарыяў на 11 красавіка. Прапанова ж Свяцкага не тлумачыць чаму 9-ы месячны круг летапісец назваў «днём», а не ўласна «кругам». Гіпотэза Цыба ахарактарызавана Жураўлём як «экстравагантная і некарэктная падмена», якая не мае крыніцазнаўчага грунту.{{Sfn|Журавель|2005|p=60-62}} == Сям’я == Імя жонкі Усяслава Брачыславіча невядома. Усяслаў меў 6 сыноў:  * [[Барыс Усяславіч|Барыса]] (кан. 1040-х — 1128) — князя полацкага; * [[Глеб Усяславіч|Глеба]] (кан. 1040-х — 1119) — князя менскага; * [[Раман Усяславіч|Рамана]] (1050-я — 1114/1116) — удзел не вядомы; * [[Давыд Усяславіч|Давыда]] (сяр. 1050-х — пасля 1130) — удзел пэўна не вядомы, лічаць князем ізяслаўльскім або лагожскім, або ізяслаўльска-лагожскім, потым спрабаваў заняць полацкі сталец; * [[Расціслаў Усяславіч|Расціслава]] (пач. 1060-х — пасля 1130) — удзел не вядомы, пазней яго называлі [[Віленскае княства|віленскі князем]]; * [[Святаслаў Усяславіч|Святаслава]] (Георгій; 1050-я — пасля 1130) — удзел не вядомы, яго нашчадкі былі [[Князі віцебскія|князямі віцебскімі]]. Старшынство і колькасць сыноў Усяслава дыскусійныя. Так, часам называюць не шэсць, а сем сыноў і нават дачку Усяслава. Звычайна, згадка сямі сыноў звязана з думкай некаторых даследчыкаў пра асобнае існаванне Рагвалода Усяславіча, таксама ў сучаснай гістарыяграфіі даюцца думкі пра тоеснасць Рагвалода з Барысам<ref>''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ — ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. Мн., [[1998]]. — 260 с.</ref> і пра наогул уяўнасць Рагвалода Усяславіча. Існаванне дачкі Усяслава было вынікам павярхоўнага вывучэння крыніц. Вызначэнні княжанняў Усяславічаў пасля смерці бацькі таксама спрэчныя. Пэўна вядома, што Барыс княжыў у Полацку, а Глеб у Мінску. Рэтраспектыўна месцам княжання Давыда вызначаюць Ізяслаўль, а Святаслава — Віцебск. Расціслаў пазнейшымі крыніцамі звязаны з Вільняй. Рамана летапіс называў князем полацкім, але гэта агульнае вызначэнне і яго ўдзел не вядомы, ён быў выгнаны з Полацкай зямлі кімсьці з братоў і жыў у Разані або Мураме. == Пытанне пра княжацкі знак == Асабісты знак Усяслава Брачыславіча не вядомы. На думку [[Сяргей Васілевіч Бялецкі|Сяргея Бялецкага]], асабістым знакам яго бацькі — Брачыслава Ізяславіча — была выява трызуба з крыжападобнай вяршыняй цэнтральнага зубца і трохвугольнай ножкай, якая абапіраецца на крыж. Знак падобны да таго, што [[Пячатка Ізяслава Уладзіміравіча|прыпісваюць Ізяславу Уладзіміравічу]] і дапоўнены крыжам у аснаванні. Паводле ж Бялецкага, крыжападобная вяршыня цэнтральнага зубца была прыкметай [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў Полацкіх]]. Пры археалагічных раскопках у [[Мінск]]у знойдзены фрагмент рогавага кісцяня з выявай трызуба з крыжападобнай вяршыняй цэнтральнага зубца і, напэўна, з крыжам у аснаванні, але без трохвугольнай ножкі, Бялецкі прыпісвае гэты знак Усяславу Брачыславічу<ref>''Белецкий, С. В.'' [http://nestoriana.files.wordpress.com/2012/09/pvl_beleckiy.pdf Древнейшая геральдика Руси] // «Повесть временных лет». — [[Санкт-Пецярбург|СПб.]], Вита Нова, 2012. — С. 434, 441—443, 449, 450, 452. {{ref-ru}}</ref>. Пры археалагічных раскопках знойдзены выявы княжацкага знака канца ХI — пачатку ХIІ ст. — трызуб з крыжападобнай вяршыняй цэнтральнага зубца і з выгнутымі вонкі бакавымі зубцамі, без ножкі ў аснаванні . На думку Бялецкага, трызубы без ножак маглі быць знакамі княгінь — жонак Рурыкавічаў. Крыжападобная вяршыня цэнтральнага зубца, на думку Бялецкага, была прыкметай Ізяславічаў Полацкіх, таму гэты знак ён прыпісвае жонцы Усяслава Брачыславіча. Выявы знойдзены ў [[Драгічын (Польшча)|Драгічыне]] — [[Семятыцкі павет]], [[Падляскае ваяводства]], [[Польшча]] (на 2-х пломбах), Ноўгарадзе (на пломбе), і на востраве Ледніцкім — возера Ледніца, [[Малапольскае ваяводства]], Польшча (на фрагменце рогавага кісценя)<ref>''Белецкий, С. В.'' Древнейшая геральдика Руси // «Повесть временных лет». — СПб., Вита Нова, 2012. — С. 455. {{ref-ru}}</ref>. == У літаратуры і мастацтве == === У сярэдневяковых творах === У творы старажытнарускай літаратуры «[[Слова пра паход Ігараў]]» (кан. [[XII ст.]]) апісваецца захоп Усяславам Ноўгарада і бітва на Нямізе{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. Усяслаў прадстаўлены ведзьмаком і [[пярэварацень|пярэваратнем]], які актыўна «шукаў» кіеўскага вялікакняскага прастолу — тады як, па летапісу, ён хутчэй апынуўся на ім не па сваёй волі. Акрамя таго, звестка пра наведванне Усяславам [[Тмутаракань|Тмутаракані]] не пацвярджаецца летапісамі. Не ўсе месцы ў гэтым творы тлумачацца адназначна. Аўтар «Слова» падае таксама «прыпеўку» пра Усяслава, складзеную яго сучаснікам [[Баян, спявак|Баянам]], прыдворным спеваком Яраславічаў, дзе той пагражае Усяславу Божым судом: <blockquote> На седьмомъ вѣцѣ {{нп5|Траян (міфалогія)|Трояни|ru|Троян (мифология)}} връже Всеславъ жребій о дѣвицю себѣ любу. Тъй клюками подпръся окони, и скочи къ граду Кыеву, и дотчеся стружіемъ злата стола кіевскаго. Скочи отъ нихъ лютымъ звѣремъ въ плъночи изъ [[Белгарад Кіеўскі|Бѣлаграда]], обѣсися синѣ мьглѣ, утръ же воззни стрикусы, отвори врата [[Вялікі Ноўгарад|Новуграду]], разшибе славу Ярославу, скочи влъкомъ до [[Няміга (рака)|Немиги]] съ Дудутокъ. На Немизѣ снопы стелютъ головами, молотятъ чепи харалужными, на тоцѣ животъ кладутъ, вѣютъ душу отъ тѣла. Немизѣ кровави брезѣ не бологомъ бяхуть посѣяни, посѣяни костьми рускихъ сыновъ. Всеславъ князь людемъ судяше, княземъ грады рядяше, а самъ въ ночь влъкомъ рыскаше: изъ Кыева дорискаше до куръ [[Тмутаракань|Тмутороканя]], великому [[Хорс|Хръсови]] влъкомъ путь прерыскаше. Тому въ [[Полацк|Полотскѣ]] позвониша заутренюю рано у святыя Софеи въ колоколы, а онъ въ [[Кіеў|Кыевѣ]] звонъ слыша. Аще и вѣща душа въ друзѣ тѣлѣ, нъ часто бѣды страдаше. Тому вѣщей [[Баян, спявак|Боянъ]] и пръвое припѣвку, смысленый, рече: «Ни хытру, ни горазду, ни птицю горазду суда Божіа не минути!» </blockquote> У былінах кіеўскага цыкла Усяслаў выступае як [[асілак]] і {{нп5|чарадзей||ru|Колдун}}, здольны [[Пярэварацень|абарачацца зверам]]. Асоба Усяслава і падзеі кіеўскага паўстання 1068 года адбіліся ў [[быліна|быліне]] «[[Волх Усяславіч]]»{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}; тут папулярны ў народзе герой таксама вызвалены паўсталымі гараджанамі з вязніцы; яго апанент — не Ізяслаў, а агульнаэпічны «князь Уладзімір»; паўтараецца вядомы па «Слову пра паход Ігараў» матыў пярэваратніцтва галоўнага героя. Згадваецца таксама барацьба з палавецкім ханам {{нп5|Шарукан|Шаруканам|ru|Шарукан}} (Шарк-волат, Кудраванка-цар), які скарыстаўся кіеўскім паўстаннем для набегу на Русь. На думку [[Барыс Аляксандравіч Рыбакоў|Барыса Рыбакова]], Усяслаў мог быць [[паганства|паганцам]] і трымацца дахрысціянскіх вераванняў або быў {{нп5|дваяверства|дваяверцам|ru|Двоеверие}}. === У творах XIX ст. і найноўшага часу === Усяслаў Брачыславіч — галоўны антыгерой паэмы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Машэка]]» і адпаведна фільма «[[Магіла льва (фільм)|Магіла льва]]». Галоўны герой цыкла апавяданняў [[Нік Перумаў|Ніка Перумава]] «Я, Усяслаў», гістарычнага рамана [[Леанід Марцінавіч Дайнека|Леаніда Дайнекі]] «[[След ваўкалака]]» («[[Трапой Чарадзея]]»), персанаж гістарычнай аповесці {{нп5|Лізавета Аляксееўна Дварэцкая|Лізаветы Дварэцкай|ru|Дворецкая, Елизавета Алексеевна}} «[[Скарбы Харальда]]», а таксама серыі раманаў [[Сяргей Аляксеевіч Булыга|Сяргея Булыгі]]. Усяслаў Волкаў (Венцлаў або Вячаслаў Волхв), князь полацкі — адзін з галоўных герояў цыкла раманаў {{нп5|Андрэй Валянцінаў|Андрэя Валянцінава|ru|Валентинов, Андрей}} «Вока Сілы», дзе шырока развіваецца тэма нечалавечай сутнасці князя. Усяславу прысвечаны гістарычны нарыс «Усяслаў Чарадзей» [[Сяргей Васілевіч Тарасаў|Сяргея Тарасава]] (2012). Песню пра Усяслава спявае {{нп5|Пелагея (спявачка)|Пелагея|ru|Пелагея (певица)}} («Оборотень-князь», альбом «{{нп5|Тропы (альбом)|Тропы|ru|Тропы (альбом)}}») == У выяўленчым мастацтве == Усяславу Брачыславічу прысвечана значная колькасць мініяцюр Радзівілаўскага летапісу (ХV ст.), прататыпы гэтых мініяцюр магчыма створаны ў ХI ст. * {{нп5|Андрэй Пятровіч Рабушкін|Андрэй Рабушкін|ru|Рябушкин, Андрей Петрович}}, ілюстрацыя «[[Волх Усяславіч|Вольга (Волх) Усяславіч]]» да кнігі «Рускія былінныя багатыры» (1895). * [[Іван Якаўлевіч Білібін|Іван Білібін]], ілюстрацыя «Вольга са сваёй дружынай» да быліны пра Вольгу Святаславіча, або Волха Усяславіча, у вобразе якога, на думку даследчыкаў, выяўлена асоба Усяслава Брачыславіча (1903). * Карціны [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэпа Драздовіча]]: ** «Усяслаў Полацкі ў порубе пад палатамі кіеўскага князя» (1923, [[Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]); ** «Усяслаў Чарадзей пад Гародняй» (1944, [[Музей старажытнабеларускай культуры]] [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору (ІМЭФ) НАН Беларусі]]); ** «Пярсцёнак Усяслава Чарадзея» (1940—1946, Музей старажытнабеларускай культуры ІМЭФ [[НАН Беларусі]]). * Карціна [[Пётра Сергіевіч|Пётры Сергіевіча]] «Усяслаў Полацкі з воямі адпраўляецца на вайну» (1932). <center><gallery> Волга Всеславьевич.jpg|А. П. Рабушкін. Вольга Усяславіч. Volga bilibin02.jpg|І. Я. Білібін. Вольга са сваёй дружынай. Drazdovicz Usiaslau.jpg|Я. Н. Драздовіч. Усяслаў Полацкі ў порубе пад палатамі кіеўскага князя. Я. Драздовіч Князь Усяслаў Чарадзей пад Гародняй.jpg|Я. Н. Драздовіч. Усяслаў Чарадзей пад Гародняй. Я. Драздовіч Пярсцёнак князя Усяслава Чарадзея.jpg|Я. Н. Драздовіч. Пярсцёнак Усяслава Чарадзея. </gallery></center> == Памяць == * «Усяслаў» ({{lang-ru|«Всеслав»}}) — ветразевы лінейны карабель [[Балтыйскі флот Расійскай імперыі|Балтыйскага флоту]] Расійскай імперыі ў 1782—1798 гадах. * Памятныя манеты [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] «Усяслаў Полацкі» (першыя ў серыі «Умацаванне і абарона дзяржавы»). Наміналы — 1 рубель ([[Медзь|медна]]-[[Нікель|нікелевая]]) і 20 рублёў ([[Серабро|срэбная]]). Дызайн [[Святлана Заскевіч|Святланы Заскевіч]] (Беларусь), чаканка ЗАТ «Літоўскі манетны двор» (Літва). Выпушчаны ў зварот 28 снежня 2005 года<ref>[http://www.nbrb.by/bel/Coinsbanknotes/CommCoin.asp?id=94 Памятныя манеты «Усяслаў Полацкі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140811030615/http://nbrb.by/bel/Coinsbanknotes/CommCoin.asp?id=94 |date=11 жніўня 2014 }} // Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь</ref>. * [[Помнік Усяславу Чарадзею|Помнік у Полацку]] на скрыжаванні вуліц Еўфрасінні Полацкай і Кастрычніцкай. Скульптары [[Аляксандр Віктаравіч Прохараў|Аляксандр Прохараў]], [[Сяргей Ігнацьеў]], [[Леанід Аляксандравіч Мінкевіч|Леанід Мінкевіч]], архітэктар [[Дзмітрый Сокалаў]]. Ліццё прадпрыемства «Ліцейны двор» (Пухавіцкі р-н), [[бронза]]. Адкрыты 1 верасня 2007 года. <gallery> Usiaslau sr 2005.gif|Манета «Усяслаў Полацкі», рэверс. Полацк. Помнік Усяславу Брачыслававічу.JPG|Помнік Усяславу Брачыславічу ў Полацку. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х — XIII вв. — М., 1975. * {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|том=5|артыкул=Всеслав Брячиславич|старонкі=129|ref=БС. Т. 5}} * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/resource/work/30047921|ref=Журавель|аўтар=Журавель А. В.|загаловак=Месяцы «книжные» и «небесные»: их соотношение на страницах летописей|арыгінал=|год=2005|адказны=Г. М. Идлис|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Москва|выданне=Историко-астрономические исследования|выдавецтва=Наука|тып=|том=|выпуск=XXX|нумар=|старонкі=56–75|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * ''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ — ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. Мн., 1998. — 260 с. * ''Заяц Ю. А.'' Полоцкий князь Всеслав и Ярославичи в 1065—1066 г.: от Пскова до Белгорода // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 4. — Мінск, 1994. — С. 91—93. * ''Кежа Ю. Н.'' [https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=CNg2I8Od4EeR1V8gjH5mUTaKP3J7InVybCI6Imh0dHBzOi8vZWxpYi5wc3UuYnkvYml0c3RyZWFtLzEyMzQ1Njc4OS84MzIvMS8yMDEzJTIwJUQwJTlBJUQwJUI1JUQwJUI2JUQwJUIwJTIwJUQwJUFFLiVEMCU5RC4lMjAlRDAlOUElRDAlQkUlRDAlQjMlRDAlQjQlRDAlQjAlMjAlRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQkIlRDElODUlRDAlQkUlRDAlQjIlMjAlRDElODIlRDAlQjUlRDElODclRDElOTElRDElODIlMjAlRDAlQjIlRDElODElRDAlQkYlRDElOEYlRDElODIlRDElOEMuJTIwJUQwJTlGJUQwJUJFJUQxJTg1JUQwJUJFJUQwJUI0JTIwJUQwJUJBJUQwJUJEJUQxJThGJUQwJUI3JUQxJThGJTIwJUQwJTkyJUQxJTgxJUQwJUI1JUQxJTgxJUQwJUJCJUQwJUIwJUQwJUIyJUQwJUIwJTIwJUQwJUJEJUQwJUIwJTIwJUQwJTlEJUQwJUJFJUQwJUIyJUQwJUIzJUQwJUJFJUQxJTgwJUQwJUJFJUQwJUI0JTIwMTA2NiUyMCVEMCVCMy4ucGRmIiwidGl0bGUiOiIyMDEzINCa0LXQttCwINCuLtCdLiDQmtC%2B0LPQtNCwINCS0L7Qu9GF0L7QsiDRgtC10YfRkdGCINCy0YHQv9GP0YLRjC4g0J%2FQvtGF0L7QtCDQutC90Y%2FQt9GPINCS0YHQtdGB0LvQsNCy0LAg0L3QsCDQndC%2B0LLQs9C%2B0YDQvtC0IDEwNjYg0LMuLnBkZiIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3MDg3MTI1MzQ5OTcsInl1IjoiMzkzOTY1NTkzMTY2MTQzNDY5MiIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzA4NzEyNTIzJnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9MjAxMyUyMCVEMCU5QSVEMCVCNSVEMCVCNiVEMCVCMCUyMCVEMCVBRS4lRDAlOUQuJTIwJUQwJTlBJUQwJUJFJUQwJUIzJUQwJUI0JUQwJUIwJTIwJUQwJTkyJUQwJUJFJUQwJUJCJUQxJTg1JUQwJUJFJUQwJUIyJTIwJUQxJTgyJUQwJUI1JUQxJTg3JUQxJTkxJUQxJTgyJTIwJUQwJUIyJUQxJTgxJUQwJUJGJUQxJThGJUQxJTgyJUQxJThDLiUyMCVEMCU5RiVEMCVCRSVEMSU4NSVEMCVCRSVEMCVCNCUyMCVEMCVCQSVEMCVCRCVEMSU4RiVEMCVCNyVEMSU4RiUyMCVEMCU5MiVEMSU4MSVEMCVCNSVEMSU4MSVEMCVCQiVEMCVCMCVEMCVCMiVEMCVCMCUyMCVEMCVCRCVEMCVCMCUyMCVEMCU5RCVEMCVCRSVEMCVCMiVEMCVCMyVEMCVCRSVEMSU4MCVEMCVCRSVEMCVCNCUyMDEwNjYlMjAlRDAlQjMuLnBkZiZ0ZXh0PSVEMCVCMiVEMCVCNyVEMSU4RiVEMSU4MiVEMCVCOCVEMCVCNSslRDAlQkQlRDAlQkUlRDAlQjIlRDAlQjMlRDAlQkUlRDElODAlRDAlQkUlRDAlQjQlRDAlQjArMTA2NyslRDAlQjMlRDAlQkUlRDAlQjQmdXJsPWh0dHBzJTNBLy9lbGliLnBzdS5ieS9iaXRzdHJlYW0vMTIzNDU2Nzg5LzgzMi8xLzIwMTMlMjUyMCUyNUQwJTI1OUElMjVEMCUyNUI1JTI1RDAlMjVCNiUyNUQwJTI1QjAlMjUyMCUyNUQwJTI1QUUuJTI1RDAlMjU5RC4lMjUyMCUyNUQwJTI1OUElMjVEMCUyNUJFJTI1RDAlMjVCMyUyNUQwJTI1QjQlMjVEMCUyNUIwJTI1MjAlMjVEMCUyNTkyJTI1RDAlMjVCRSUyNUQwJTI1QkIlMjVEMSUyNTg1JTI1RDAlMjVCRSUyNUQwJTI1QjIlMjUyMCUyNUQxJTI1ODIlMjVEMCUyNUI1JTI1RDElMjU4NyUyNUQxJTI1OTElMjVEMSUyNTgyJTI1MjAlMjVEMCUyNUIyJTI1RDElMjU4MSUyNUQwJTI1QkYlMjVEMSUyNThGJTI1RDElMjU4MiUyNUQxJTI1OEMuJTI1MjAlMjVEMCUyNTlGJTI1RDAlMjVCRSUyNUQxJTI1ODUlMjVEMCUyNUJFJTI1RDAlMjVCNCUyNTIwJTI1RDAlMjVCQSUyNUQwJTI1QkQlMjVEMSUyNThGJTI1RDAlMjVCNyUyNUQxJTI1OEYlMjUyMCUyNUQwJTI1OTIlMjVEMSUyNTgxJTI1RDAlMjVCNSUyNUQxJTI1ODElMjVEMCUyNUJCJTI1RDAlMjVCMCUyNUQwJTI1QjIlMjVEMCUyNUIwJTI1MjAlMjVEMCUyNUJEJTI1RDAlMjVCMCUyNTIwJTI1RDAlMjU5RCUyNUQwJTI1QkUlMjVEMCUyNUIyJTI1RDAlMjVCMyUyNUQwJTI1QkUlMjVEMSUyNTgwJTI1RDAlMjVCRSUyNUQwJTI1QjQlMjUyMDEwNjYlMjUyMCUyNUQwJTI1QjMuLnBkZiZscj0xNTcmbWltZT1wZGYmbDEwbj1ydSZzaWduPTcwMDk3M2ZmZTgyMGNiMTc4MzdlMGRjYzk2ZDU3YzU3JmtleW5vPTAifQ%3D%3D&lang=ru Когда Волхов течёт вспять. Поход князя Всеслава на Новгород 1066 г.] / Ю. Н. Кежа // Родина. — 2013 — № 5. — С. 76—78. * Князь полоцкий Всеслав по прозванию Чародей. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2017. — 128 с.; илл. — ISBN 978-985-471-996-2 * ''[[Дзмітрый Сяргеевіч Леанардаў|Леонардов Д. С.]]'' Полоцкий князь Всеслав и его время. — Полоцко-Витеб. старина, издав. Витеб. Учен. архивной комис., 1912, вып. 2, с. 121—216; 1916, вып. 3, с. 85—180. * ''Ліньнікава М.'' Новае пра Ўсяслава Чарадзея // Спадчына. 1994. № 3. С. 69. * ''Самонова М. Н.'' Династическая политика Всеслава Брячиславича и именослов его сыновей // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы: науч. сб. — Вып. 15. — Минск: РИВШ, 2022. — ISSN 2079—1488 — С. 31-43. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Семянчук|Семянчук Г.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_siemianczuk.htm Усяслаў Брачыславіч, князь полацкі (штрыхі да гістарычнага партрэта)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070702132032/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_siemianczuk.htm |date=2 ліпеня 2007 }} // Białoruskie zeszyty historyczne. 2002. № 28. (гл. гэты артыкул у [http://arche.bymedia.net/2004-3/siemiancuk304.htm ARCHE (2’2004)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071102083013/http://arche.bymedia.net/2004-3/siemiancuk304.htm |date=2 лістапада 2007 }}, дапоўнены і перапрацаваны) * https://www.academia.edu/resource/work/144793351 * ''Скварчэўскі Д. В.'' [https://www.academia.edu/resource/work/22246990 Нябесныя знакі падчас кіравання полацкага князя Усяслава Брачыславіча] // Віцебскія старажытнасці: матэрыялы навук. канф., прысвеч. 90-годдзю з дня нараджэння Л. В. Аляксеева, 28-29 кастр. 2010 г., Віцебск / Упр. культуры Віцеб. аблвыканкама, Віцеб. абл. краязн. музей; рэдкал.: Г. У. Савіцкі [і інш.]. — Мінск: Медисонт, 2012. — С. 323—328. * ''Шаланда А.'' Cымболіка й геральдыка Полацкае дзяржавы ў Х—ХV стст. // Спадчына № 6, 2003. * ''Banaszkiewicz J.'' Polskie dzieje bajeczne mistrza Wincentego Kadłubka. — Wrocław 2002. ISBN 83-229-2302-3. * ''Bartoszewicz J.'' [http://www.archive.org/details/dziea06bartgoog Historja pierwotna Polski] T. 3. — Warszawa, 1879. * ''Karpiński F.'' [http://books.google.pl/books?id=myQEAAAAYAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Judyta, królowa polska. Trajedya] — Lipsk, 1836. * ''Szujski J.'' [http://books.google.pl/books?id=qAk7AQAAIAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Dzieje Polski podług ostatnich badań] T. 1. Piastowie. — Lwów 1862. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Усяслаў Брачыславіч|[[Георгій Васілевіч Штыхаў|Штыхаў, Г.]]|15—16|Г. Штыхаў}} {{Полацкія князі}} {{Кіеўская Русь}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Нашчадкі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Русі]] [[Катэгорыя:Ізяславічы Полацкія]] [[Катэгорыя:Персанажы Слова пра паход Ігараў]] [[Катэгорыя:Усяслаў Брачыславіч| ]] te203ezg9e4775ns73lsjhhk9aex6x5 5134327 5134169 2026-05-01T07:26:39Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ стыль, прыбраў паўтор думкі 5134327 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Усяслаў Брачыславіч | арыгінальнае імя = Всеславъ сынъ Брѧчиславль | партрэт = Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Усяслаў Брачыславіч на мініяцюры [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]], XV ст. | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князі полацкія|князь полацкі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[1044]] | перыядканец = [[1068]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Брачыслаў Ізяславіч]] | пераемнік = [[Мсціслаў Ізяславіч]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | тытул_2 = | парадак_2 = | перыядпачатак_2 = [[1071]] | перыядканец_2 = [[14 красавіка]] [[1101]] | папярэднік_2 = [[Святаполк Ізяславіч]] | пераемнік_2 = [[Барыс Усяславіч]] | тытул_3 = [[Вялікія князі кіеўскія|вялікі князь кіеўскі]] | парадак_3 = | перыядпачатак_3 = [[1068]] | перыядканец_3 = [[1069]] | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = [[Барыс Усяславіч|Барыс]], [[Глеб Усяславіч|Глеб]], [[Раман Усяславіч|Раман]], [[Давыд Усяславіч|Давыд]], [[Расціслаў Усяславіч|Расціслаў]], [[Святаслаў Усяславіч|Святаслаў]] | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | вядомы як = | дзейнасць = | манаграма = | рэлігія = праваслаўе | Commons = Vseslav of Polotsk | Rodovid = 597 }} '''Усясла́ў Брачысла́віч''' або '''Усясла́ў Брачысла́вавіч''' ([[Старажытнаруская мова|ст.-рус.]] ''Всеславъ сынъ Брѧчиславль''), у папулярнай літаратуры '''Усяслаў Чарадзей''' і '''Усяслаў Полацкі''' (каля {{ДН|||1029}} — {{ДС|21|4|1101|14}}) — князь полацкі (1044—1068, 1071—1101), князь кіеўскі (1068—1069). Адстойваў і пашыраў свае ўладанні — [[Полацкае княства]].<!--Полацкае княства было часткай родавых уладанняў Рурыкавічаў, якою былі абмежаваны Ізяславічы праз лесвічнае права. Т.б. суверэнітэт, дзяржава і г.д. гэта паняцці цяперашняга дня і ніяк не тычацца часоў Усяслава.--> Пабудаваў у [[Полацк]]у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]] — найранейшы помнік манументальнай архітэктуры сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]. Агульны час княжання Усяслава ў Полацку — 54 гады — найпрацяглейшы перыяд кіравання дзяржавай у гісторыі Беларусі. == Біяграфія == === Паходжанне і імя === [[Файл:Belarus-Junction of Dzvina and Palata Rivers.jpg|thumb|Рэкі [[Палата]] (на пярэднім плане) і [[Дзвіна]] каля полацкага Верхняга горада (дзяцінец часоў Усяслава, на левым беразе Палаты) і Запалоцця (пасад часоў Усяслава, на правым беразе Палаты).]] [[Файл:Usiasłaŭ (Połacak). Усяслаў (Полацак).jpg|thumb|Пачатак княжання Усяслава. Фрагмент мініяцюры Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] Сын полацкага князя [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава Ізяславіча]], унук полацкага князя [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслава Уладзіміравіча]] і праўнук кіеўскага князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]] і полацкай княжны [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеды Рагвалодаўны]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. Праз Рагнеду — прапраўнук першага вядомага з крыніц полацкага князя [[Рагвалод]]а. Такім чынам, належаў да сёмага пакалення Рурыкавічаў і трэцяга пакалення іх галіны — Ізяславічаў Полацкіх, якія валодалі Полацкай зямлёй як спадчынай Рагвалода, таму дынастыю часта называюць Рагвалодавічамі<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|3|Ізяславічы|[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]|476—477|В. Насевіч, А. Іоў}}</ref>. Імя атрымаў паводле схемы, ужытай прадзедам Уладзімірам для называння сваіх сыноў, напэўна, князь Брачыслаў гэтым падкрэсліваў належнасць свайго сына да ўладарнай на Русі дынастыі. Магчыма, названы па памерлым у маленстве дзядзьку — [[Усяслаў Ізяславіч|Усяславу Ізяславічу]]. Імя двухасноўнае — ''уся-'' (ст.-рус. ''вьсь'' — увесь) і ''слаў-'' (параўн.: слава)<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/personal_names/580/%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2 Всеслав // Словарь русских личных имен / Сост. Н. А. Петровский. — М.: «Русский язык», 1980. — 384 с.] {{ref-ru}}</ref> — з агульным прыкладным сэнсам «усім слаўны», пазней стала дынастычным у Ізяславічаў Полацкіх, а пазней увайшло ва ўсходнеславянскі [[Анамастыка|анамастыкон]]. Хроснае імя невядома. Мянушку «Чарадзей» і падобныя не згадваюць крыніцы, яна наватвор часоў беларускага адраджэння канца XIX — пачатку XX стст. === Ранні перыяд === Час нараджэння Усяслава не вядомы, з акалічнасцяў жыцця і быліны пра {{нп5|Волх Усяславіч|Валхва Усяславіча|ru|Вольга Святославич}} прынята лічыць годам нараджэння 1029. Паводле [[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]], маці нарадзіла яго ''«от волъхвования»'' і ''«бысть ему язвено на главе его»''. Валхвы сказалі ''«се язвено навяжи на нь, да носить е до живота своего»'', — і Усяслаў яго ''«носить… и до сего дне на собе; сего ради немилостив есть на кровьпролитье»'' — запісаў, відавочна, летапісец-сучаснік Усяслава. Слова «язвено» тлумачаць па рознаму, адны як радзімую пляму, на якой князь насіў павязку, іншыя — як з частку плоднай абалонкі на галаве, якую ён насіў як амулет. Напэўна, быў адзіным сынам, прынамсі, пра іншых дзяцей князя Брачыслава няма звестак. Заняў полацкі сталец у 15—16-гадовым узросце пасля смерці бацькі ў 1044 годзе. Першыя 16 гадоў княжання Усяслава не асветлены крыніцамі, але зыходзячы са «Слова пра паход Ігараў», ён быў актыўны і вядомы ўсёй Русі. Вядомы спявак [[Баян (спявак)|Баян]] складаў пра яго песні. Напэўна, у гэты перыяд у Полацку пабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], на думку некаторых даследчыкаў, як сімвалам роўнасці Полацка з Кіевам і Ноўгарадам, дзе былі такія самыя саборы. Першы раз упамінаецца крыніцамі пад 1060 годам, калі з князямі Яраславічамі — сынамі вялікага князя кіеўскага [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава Уладзіміравіча]] — здзейсніў паспяховы паход супраць [[Торкі (племя)|торкаў]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. Тым часам, напэўна, трымаўся бацькавай палітыкі — саюзу з Кіевам. === Вайна з Яраславічамі === [[Файл:Усяслаў на стальцы, Радзівілаўскі летапіс.jpg|thumb|Усяслаў на стальцы (злева). Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] Аднак, у 1065 годзе Усяслаў аблажыў [[Пскоў]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}, разбіў на {{нп5|Чароха (рака)|Чарасе|ru|Черёха (река)}} ноўгарадскага князя [[Мсціслаў Ізяславіч|Мсціслава Ізяславіча]], які ішоў на дапамогу гораду, а пасля, ужо ў 1066 (сакавіцкім) годзе, захапіў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]] «з жонкамі і дзецьмі», то-бок узяў палон і парабаваў{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. Летапісец асобна адзначыў, што з наўгародскага [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Сафійскага сабора]] знялі [[Звон|званы]] і [[Панікадзіла|панікадзілы]], на думку некаторых даследчыкаў, гэтыя рэчы аздобілі Сафійскі сабор у Полацку{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}<ref>''[http://www.krotov.info/acts/12/pvl/novg01.htm Въ лѣто 6574 (1066)]'' // ''Новгородская первая летопись старшего извода''.</ref>. Пскоў і Ноўгарад былі пад вярхоўнай уладай вялікага князя кіеўскага. Матывы Усяслава дыскусійныя, адны даследчыкі лічаць паход звычайным рабаўніцтвам, іншыя — адказам на тэрытарыяльныя спрэчкі. Паводле [[Генадзь Мікалаевіч Семянчук|Генадзя Семянчука]], магчыма, дзеянні Усяслава справакаваў паход вялікага князя кіеўскага [[Ізяслаў Яраславіч|Ізяслава Яраславіча]] на [[Сакала (мааконд)|сакальцаў]] (стар.-руск. ''сосолы'') — эстаў у Ніжнім Падзвінні, і абкладанне іх данінай, а таксама іншыя падобныя дзеяннямі Яраславічаў, якія не вядомы цяпер з крыніц<ref>''[[Генадзь Мікалаевіч Семянчук|Семянчук Г.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_siemianczuk.htm Усяслаў Брачыславіч, князь полацкі (штрыхі да гістарычнага партрэта)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070702132032/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_siemianczuk.htm |date=2 ліпеня 2007 }} // Białoruskie zeszyty historyczne. 2002. № 28. (Гл. гэты ж артыкул у [http://arche.bymedia.net/2004-3/siemiancuk304.htm ARCHE (2’2004)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071102083013/http://arche.bymedia.net/2004-3/siemiancuk304.htm |date=2 лістапада 2007 }}, дапоўнены і перапрацаваны.)</ref>. [[Файл:Battle on Nemiga 02.jpg|thumb|[[Бітва на Нямізе]] ў 1067 годзе. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] У адказ, амаль праз год, тры браты Яраславічы пайшлі супраць Усяслава, але не да Полацка, а на [[Мінск|Менск]] — чаму яны абралі такі кірунак ёсць некалькі думак даследчыкаў. Усяслаў выйшаў супраць Яраславічаў да Менска, паводле іншай гіпотэзы, ён ішоў з захаду ці поўдня да Полацка, а Яраславічы сталі на яго шляху, у кожным разе — войскі сышліся на рацэ [[Няміга (рака)|Нямізе]]. Паводле [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчава]], тыдзень яны стаялі ў глыбокім снезе адно супраць другога, урэшце, Усяслаў атакаваў. Адбылася [[бітва на Нямізе]] (1067) — адна з буйнейшых і крывавейшых міжусобных бітваў Рурыкавічаў, шмат вояў загінула з абодвух бакоў{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. Усяслаў або разбіты і адступіў у Полацк, або здолеў прарвацца да Полацка скрозь войскі Яраславічаў, у кожным разе яны не гналіся за ім. Паводле Тацішчава, Яраславічы пачалі рабаваць паўднёвую частку Полацкай зямлі. [[Файл:Vseslav of Polotsk.jpg|thumb|Усяслаў з сынамі плыве на перамовы з Яраславічамі, 1067 г. Справа — кіеўскі поруб, куды Яраславічы іх пасадзілі. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] Праз чатыры месяцы па бітве Яраславічы запрасілі Усяслава на перамовы, цалавалі крыж, што не зробяць благога. Усяслаў з двума сынамі каля вусця [[Аршыца|Аршыцы]] пераплыў у чоўне [[Дняпро]] для перамоў, але Яраславічы парушылі цалаванне крыжа, схапілі Усяслава з сынамі і кінулі ў земляную турму-«поруб» у Кіеве{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. === Княжанне ў Кіеве === [[Файл:Usiasłaŭ Čaradziej, Kyiv. Усяслаў Чарадзей, Київ.jpg|thumb|Кіяне вызваляюць Усяслава з поруба ў 1068 годзе. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] Усяслаў больш за 14 месяцаў быў у зняволенні — да часу, калі ў 1068 годзе на Кіеўскую зямлю напалі полаўцы, якія ў {{нп5|бітве на рацэ Альце (1068)|бітве на Альце|ru|Битва на реке Альте (1068)}} разбілі войскі Яраславічаў. Кіяўляне патрабавалі ад Яраславічаў коней і зброі, каб самім ісці супраць полаўцаў. Яны абвінавачвалі ў паразе княжацкіх ваяводаў і патрабавалі вызвалення Усяслава, на іх думку, дасведчанага военачальніка, каб ён узначаліў паход супраць полаўцаў. Яраславічы адмовілі кіяўлянам ва ўсім і нават паслалі забіць Усяслава, але [[Кіеўскае паўстанне (1068—1069)|кіяўляне паўсталі]], вызвалілі Усяслава з поруба і абвясцілі вялікім князем кіеўскім{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}, а Яраславічы збеглі. [[Файл:Usiasłaŭ Połacki, Kyiv. Усяслаў Полацкі, Київ.jpg|thumb|Усяслаў на велікакняжацкім кіеўскім стальцы (з правага боку) у 1068—1069 гадах. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] На велікакняжацкім стальцы Усяслаў быў сем месяцаў{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}, за гэты час разбіў полаўцаў. Неўзабаве [[Ізяслаў Яраславіч]] вярнуўся з дапамогай ад свайго пляменніка, польскага князя [[Баляслаў II Смелы|Баляслава Смелага]]. Атрымаўшы весткі, што Ізяслаў вяртаецца з палякамі, Усяслаў з кіяўлянамі пайшоў ім насустрач{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}, але з дыскусійных прычын уначы збег ад [[Белгарад Кіеўскі|Белгарада]] ў Полацк. Ізяслаў вярнуўся ў Кіеў, заняў велікакняжацкі сталец і прагнаў Усяслава з [[Полацк]]а, пасадзіў туды свайго сына Мсціслава Ізяславіча, а потым другога — [[Святаполк Ізяславіч|Святаполка Ізяславіча]]. === Пазнейшыя падзеі === У кастрычніку 1069 года Усяслаў на чале [[водзь|водскага]] войска прыйшоў пад Ноўгарадам, але наўгародцы разбілі важан ў баі 23 кастрычніка 1069 года, Усяслаў трапіў у палон, але неўзабаве яго адпусцілі. У 1071 годзе Усяслаў выгнаў з Полацка [[Святаполк Ізяславіч|Святаполка Ізяславіча]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}} і пайшоў да Менска супраць [[Яраполк Ізяславіч|Яраполка Ізяславіча]], яшчэ аднаго Ізяславава сына, але пацярпеў паразу каля [[Галацічаск]]а (цяпер не лакалізаваны). Пасля гэтага, паводле летапісу, Усяслаў з Ізяславам «сваціліся», то бок дамаўляліся пра шлюб сваіх дзяцей або сваякоў як замацавання нейкіх дамоўленасцей. Падазраючы Ізяслава ў саюзе з Усяславам, у 1073 годзе браты вялікага князя — чарнігаўскі князь [[Святаслаў Яраславіч]] і пераяслаўскі князь [[Усевалад Яраславіч]], — выгналі яго з Кіева, у 1073—1076 гадах там княжыў Святаслаў. Пасля смерці Святаслава Яраславіча (1076) пачалася наступная фаза барацьбы Усяслава з Яраславічамі, вядомая толькі з «{{нп5|Павучанне Уладзіміра Манамаха|Павучання Уладзіміра Манамаха|ru|Поучение Владимира Мономаха}}». Вясной 1077 года, імаверна, Усяслаў здзейсніў паход на Ноўгарадскую зямлю, супраць князя наўгародскага {{нп5|Глеб Святаславіч (князь наўгародскі)|Глеба Святаславіча|ru|Глеб Святославич (князь новгородский)}}, бо таму на дапамогу са Смаленка тады хадзіў [[Уладзімір Манамах]]. У адказ, летам 1077 і зімой 1078 (сакавіцкіх) гадоў Яраславічы здзейснілі два паходы на Полацк. Першы здзейсніла чарнігаўскае войска на чале з вялікім князем Усеваладам Яраславічам і яго сынам — смаленскі князем Уладзімірам Манамахам, болей пра гэты паход нічога не вядома. Другі — кіеўскае войска на чале з наўгародскім князем Святаполкам Ізяславічам і ўжо чарнігаўскім князем Уладзімірам Манамахам, а таксама полаўцы, якія ўпершыню ў гісторыі Русі ўзялі ўдзел у міжусобнай вайне, тады Яраславічы спалілі ваколіцы Полацка (''ожьгъше Полтескъ''), потым Святаполк вярнуўся ў Ноўгарад, а Уладзімір Манамах з полаўцамі паваяваў полацкія ўладанні ў кірунку [[Одрск]]а (''с половци на Одрьскъ, воюя'') і вярнуўся ў Чарнігаў. На мяжы 1070—1080-х гадоў Усяслаў здзейсніў паход пад Смаленск{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}, Уладзімір Манамах з Чарнігава імкліва прыйшоў на дапамогу Смаленку, але Усяслава там не заспеў, пераследваў яго і спусташаў на шляху полацкія ўладанні, потым паваяваў землі ў кірунку [[Лагойск]]а, [[Лукомль|Лукомля]], [[Друцк]]а і адтуль вярнуўся ў Чарнігаў. Некалькімі гадамі пазней, Уладзімір Манамах з Чарнігава, разам з полаўцамі, здзейсніў паход на Менск, знянацку захапіў горад, спустошыў яго і ваколіцы (''изъѣхахом городъ, и не оставихом у него ни челядина, ни скотины''). Потым, да канца жыцця Усяслава, з крыніц не вядома пра сутыкненні з Яраславічамі. Усяслаў падзяліў родавыя ўладанні паміж сваімі сынамі, пасля яго смерці [[Полацкае княства]] раздрабілася на ўдзелы. === Час смерці === Пра смерць Усяслава Іпацьеўскі спіс АМЧ паведамляе пад 6609 годам (які звычайна суадносяць з 1101) «априля в 14 день у 9 день в среду». Фармулёўка ўнікальная і спалучае тры храналагічныя параметры — каляндарны (14 красавіка), дзень тыдня (серада) і незвычайны «9 дзень», праз падвоеную дату даследчыкі традыцыйна лічылі яе скажонай і ў асноўным не давалі «9 дню» тлумачэння. Толькі некаторыя спрабавалі развязаць супярэчнасць.{{Sfn|Журавель|2005|p=60-62}} На думку [[Даніла Восіпавіч Свяцкі|Данілы Свяцкага]] «9 дзень» значыць 9-ы месячны круг паводле 19-гадовага цыкла, што адпавядае 1113 году<ref>''Святский Д. О.'' Астрономические явления в русских летописях с научно-критической точки зрения // Известия Отделения русского языка и словесности Академии наук (ИОРЯС). 1915. Т. 20. Кн. 1. — С. 206.</ref>. [[Сяргей Васілевіч Цыб|Сяргей Цыб]] спрабаваў звязаць дату з сонечным зацьменнем 1114 года з пазнейшага Густынскага летапісу<ref>''Цыб С. В.'' Древнерусское времяисчисление в «Повести временных лет». Барнаул, 1995. — С. 12-33.</ref>. [[Апалон Рыгоравіч Кузьмін|Апалон Кузьмін]] лічыў найбольш імаверным 1109 год, бо у ім 14 красавіка прыпадала на сераду<ref>''Кузьмин А. Г.'' Начальные этапы древнерусского летописания. М., 1977. — С. 248.</ref>.{{Sfn|Журавель|2005|p=60-62}} Пазней [[Аляксандр Вячаслававіч Журавель|Аляксандр Журавель]] прыйшоў да высновы, што летапісу не скажоны, а даволі рэдкі выпадак захавання сапраўднай месячнай датыроўкі. Па думку Жураўля, усім тром параметрам (14 красавіка, серада, 9-ы месячны дзень) ідэальна адпавядае толькі 1098 год. Даследчык адзначыў, што такое датаванне дае выкарыстанне месячных табліц — лунніка {{Не перакладзена 5|Тлумачальная палея|Тлумачальнай палеі|ru|Толковая палея}}, якімі карысталіся тагачасныя кніжнікі для разлікаў царкоўных свят. У 1098 годзе (13-ы месячны круг) 14 красавіка ў табліцах менавіта 9-ы дзень. На думку Жураўля, летапісец кіраваўся менавіта «кніжным» (таблічным) адлікам, з рэальнага назірання маладзіка (праўдзівых лунарыяў) 14 красавіка 1098 года ў Полацку магло быць 10-м днём месячным днём.{{Sfn|Журавель|2005|p=60-62}} Пры датаванні прапанаваным Кузьміным — 14 красавіка 1109 года, «кніжны» 9-ы месячны дзень выпадае на 13 красавіка, а паводле праўдзівых лунарыяў на 11 красавіка. Прапанова ж Свяцкага не тлумачыць чаму 9-ы месячны круг летапісец назваў «днём», а не ўласна «кругам». Гіпотэза Цыба ахарактарызавана Жураўлём як «экстравагантная і некарэктная падмена», якая не мае крыніцазнаўчага грунту.{{Sfn|Журавель|2005|p=60-62}} == Сям’я == Імя жонкі Усяслава Брачыславіча невядома. Усяслаў меў 6 сыноў:  * [[Барыс Усяславіч|Барыса]] (кан. 1040-х — 1128) — князя полацкага; * [[Глеб Усяславіч|Глеба]] (кан. 1040-х — 1119) — князя менскага; * [[Раман Усяславіч|Рамана]] (1050-я — 1114/1116) — удзел не вядомы; * [[Давыд Усяславіч|Давыда]] (сяр. 1050-х — пасля 1130) — удзел пэўна не вядомы, лічаць князем ізяслаўльскім або лагожскім, або ізяслаўльска-лагожскім, потым спрабаваў заняць полацкі сталец; * [[Расціслаў Усяславіч|Расціслава]] (пач. 1060-х — пасля 1130) — удзел не вядомы, пазней яго называлі [[Віленскае княства|віленскі князем]]; * [[Святаслаў Усяславіч|Святаслава]] (Георгій; 1050-я — пасля 1130) — удзел не вядомы, яго нашчадкі былі [[Князі віцебскія|князямі віцебскімі]]. Старшынство і колькасць сыноў Усяслава дыскусійныя. Так, часам называюць не шэсць, а сем сыноў і нават дачку Усяслава. Звычайна, згадка сямі сыноў звязана з думкай некаторых даследчыкаў пра асобнае існаванне Рагвалода Усяславіча, таксама ў сучаснай гістарыяграфіі даюцца думкі пра тоеснасць Рагвалода з Барысам<ref>''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ — ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. Мн., [[1998]]. — 260 с.</ref> і пра наогул уяўнасць Рагвалода Усяславіча. Існаванне дачкі Усяслава было вынікам павярхоўнага вывучэння крыніц. Вызначэнні княжанняў Усяславічаў пасля смерці бацькі таксама спрэчныя. Пэўна вядома, што Барыс княжыў у Полацку, а Глеб у Мінску. Рэтраспектыўна месцам княжання Давыда вызначаюць Ізяслаўль, а Святаслава — Віцебск. Расціслаў пазнейшымі крыніцамі звязаны з Вільняй. Рамана летапіс называў князем полацкім, але гэта агульнае вызначэнне і яго ўдзел не вядомы, ён быў выгнаны з Полацкай зямлі кімсьці з братоў і жыў у Разані або Мураме. == Пытанне пра княжацкі знак == Асабісты знак Усяслава Брачыславіча не вядомы. На думку [[Сяргей Васілевіч Бялецкі|Сяргея Бялецкага]], асабістым знакам яго бацькі — Брачыслава Ізяславіча — была выява трызуба з крыжападобнай вяршыняй цэнтральнага зубца і трохвугольнай ножкай, якая абапіраецца на крыж. Знак падобны да таго, што [[Пячатка Ізяслава Уладзіміравіча|прыпісваюць Ізяславу Уладзіміравічу]] і дапоўнены крыжам у аснаванні. Паводле ж Бялецкага, крыжападобная вяршыня цэнтральнага зубца была прыкметай [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў Полацкіх]]. Пры археалагічных раскопках у [[Мінск]]у знойдзены фрагмент рогавага кісцяня з выявай трызуба з крыжападобнай вяршыняй цэнтральнага зубца і, напэўна, з крыжам у аснаванні, але без трохвугольнай ножкі, Бялецкі прыпісвае гэты знак Усяславу Брачыславічу<ref>''Белецкий, С. В.'' [http://nestoriana.files.wordpress.com/2012/09/pvl_beleckiy.pdf Древнейшая геральдика Руси] // «Повесть временных лет». — [[Санкт-Пецярбург|СПб.]], Вита Нова, 2012. — С. 434, 441—443, 449, 450, 452. {{ref-ru}}</ref>. Пры археалагічных раскопках знойдзены выявы княжацкага знака канца ХI — пачатку ХIІ ст. — трызуб з крыжападобнай вяршыняй цэнтральнага зубца і з выгнутымі вонкі бакавымі зубцамі, без ножкі ў аснаванні . На думку Бялецкага, трызубы без ножак маглі быць знакамі княгінь — жонак Рурыкавічаў. Крыжападобная вяршыня цэнтральнага зубца, на думку Бялецкага, была прыкметай Ізяславічаў Полацкіх, таму гэты знак ён прыпісвае жонцы Усяслава Брачыславіча. Выявы знойдзены ў [[Драгічын (Польшча)|Драгічыне]] — [[Семятыцкі павет]], [[Падляскае ваяводства]], [[Польшча]] (на 2-х пломбах), Ноўгарадзе (на пломбе), і на востраве Ледніцкім — возера Ледніца, [[Малапольскае ваяводства]], Польшча (на фрагменце рогавага кісценя)<ref>''Белецкий, С. В.'' Древнейшая геральдика Руси // «Повесть временных лет». — СПб., Вита Нова, 2012. — С. 455. {{ref-ru}}</ref>. == У літаратуры і мастацтве == === У сярэдневяковых творах === У творы старажытнарускай літаратуры «[[Слова пра паход Ігараў]]» (кан. [[XII ст.]]) апісваецца захоп Усяславам Ноўгарада і бітва на Нямізе{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. Усяслаў прадстаўлены ведзьмаком і [[пярэварацень|пярэваратнем]], які актыўна «шукаў» кіеўскага вялікакняскага прастолу — тады як, па летапісу, ён хутчэй апынуўся на ім не па сваёй волі. Акрамя таго, звестка пра наведванне Усяславам [[Тмутаракань|Тмутаракані]] не пацвярджаецца летапісамі. Не ўсе месцы ў гэтым творы тлумачацца адназначна. Аўтар «Слова» падае таксама «прыпеўку» пра Усяслава, складзеную яго сучаснікам [[Баян, спявак|Баянам]], прыдворным спеваком Яраславічаў, дзе той пагражае Усяславу Божым судом: <blockquote> На седьмомъ вѣцѣ {{нп5|Траян (міфалогія)|Трояни|ru|Троян (мифология)}} връже Всеславъ жребій о дѣвицю себѣ любу. Тъй клюками подпръся окони, и скочи къ граду Кыеву, и дотчеся стружіемъ злата стола кіевскаго. Скочи отъ нихъ лютымъ звѣремъ въ плъночи изъ [[Белгарад Кіеўскі|Бѣлаграда]], обѣсися синѣ мьглѣ, утръ же воззни стрикусы, отвори врата [[Вялікі Ноўгарад|Новуграду]], разшибе славу Ярославу, скочи влъкомъ до [[Няміга (рака)|Немиги]] съ Дудутокъ. На Немизѣ снопы стелютъ головами, молотятъ чепи харалужными, на тоцѣ животъ кладутъ, вѣютъ душу отъ тѣла. Немизѣ кровави брезѣ не бологомъ бяхуть посѣяни, посѣяни костьми рускихъ сыновъ. Всеславъ князь людемъ судяше, княземъ грады рядяше, а самъ въ ночь влъкомъ рыскаше: изъ Кыева дорискаше до куръ [[Тмутаракань|Тмутороканя]], великому [[Хорс|Хръсови]] влъкомъ путь прерыскаше. Тому въ [[Полацк|Полотскѣ]] позвониша заутренюю рано у святыя Софеи въ колоколы, а онъ въ [[Кіеў|Кыевѣ]] звонъ слыша. Аще и вѣща душа въ друзѣ тѣлѣ, нъ часто бѣды страдаше. Тому вѣщей [[Баян, спявак|Боянъ]] и пръвое припѣвку, смысленый, рече: «Ни хытру, ни горазду, ни птицю горазду суда Божіа не минути!» </blockquote> У былінах кіеўскага цыкла Усяслаў выступае як [[асілак]] і {{нп5|чарадзей||ru|Колдун}}, здольны [[Пярэварацень|абарачацца зверам]]. Асоба Усяслава і падзеі кіеўскага паўстання 1068 года адбіліся ў [[быліна|быліне]] «[[Волх Усяславіч]]»{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}; тут папулярны ў народзе герой таксама вызвалены паўсталымі гараджанамі з вязніцы; яго апанент — не Ізяслаў, а агульнаэпічны «князь Уладзімір»; паўтараецца вядомы па «Слову пра паход Ігараў» матыў пярэваратніцтва галоўнага героя. Згадваецца таксама барацьба з палавецкім ханам {{нп5|Шарукан|Шаруканам|ru|Шарукан}} (Шарк-волат, Кудраванка-цар), які скарыстаўся кіеўскім паўстаннем для набегу на Русь. На думку [[Барыс Аляксандравіч Рыбакоў|Барыса Рыбакова]], Усяслаў мог быць [[паганства|паганцам]] і трымацца дахрысціянскіх вераванняў або быў {{нп5|дваяверства|дваяверцам|ru|Двоеверие}}. === У творах XIX ст. і найноўшага часу === Усяслаў Брачыславіч — галоўны антыгерой паэмы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Машэка]]» і адпаведна фільма «[[Магіла льва (фільм)|Магіла льва]]». Галоўны герой цыкла апавяданняў [[Нік Перумаў|Ніка Перумава]] «Я, Усяслаў», гістарычнага рамана [[Леанід Марцінавіч Дайнека|Леаніда Дайнекі]] «[[След ваўкалака]]» («[[Трапой Чарадзея]]»), персанаж гістарычнай аповесці {{нп5|Лізавета Аляксееўна Дварэцкая|Лізаветы Дварэцкай|ru|Дворецкая, Елизавета Алексеевна}} «[[Скарбы Харальда]]», а таксама серыі раманаў [[Сяргей Аляксеевіч Булыга|Сяргея Булыгі]]. Усяслаў Волкаў (Венцлаў або Вячаслаў Волхв), князь полацкі — адзін з галоўных герояў цыкла раманаў {{нп5|Андрэй Валянцінаў|Андрэя Валянцінава|ru|Валентинов, Андрей}} «Вока Сілы», дзе шырока развіваецца тэма нечалавечай сутнасці князя. Усяславу прысвечаны гістарычны нарыс «Усяслаў Чарадзей» [[Сяргей Васілевіч Тарасаў|Сяргея Тарасава]] (2012). Песню пра Усяслава спявае {{нп5|Пелагея (спявачка)|Пелагея|ru|Пелагея (певица)}} («Оборотень-князь», альбом «{{нп5|Тропы (альбом)|Тропы|ru|Тропы (альбом)}}») == У выяўленчым мастацтве == Усяславу Брачыславічу прысвечана значная колькасць мініяцюр Радзівілаўскага летапісу (ХV ст.), прататыпы гэтых мініяцюр магчыма створаны ў ХI ст. * {{нп5|Андрэй Пятровіч Рабушкін|Андрэй Рабушкін|ru|Рябушкин, Андрей Петрович}}, ілюстрацыя «[[Волх Усяславіч|Вольга (Волх) Усяславіч]]» да кнігі «Рускія былінныя багатыры» (1895). * [[Іван Якаўлевіч Білібін|Іван Білібін]], ілюстрацыя «Вольга са сваёй дружынай» да быліны пра Вольгу Святаславіча, або Волха Усяславіча, у вобразе якога, на думку даследчыкаў, выяўлена асоба Усяслава Брачыславіча (1903). * Карціны [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэпа Драздовіча]]: ** «Усяслаў Полацкі ў порубе пад палатамі кіеўскага князя» (1923, [[Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]); ** «Усяслаў Чарадзей пад Гародняй» (1944, [[Музей старажытнабеларускай культуры]] [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору (ІМЭФ) НАН Беларусі]]); ** «Пярсцёнак Усяслава Чарадзея» (1940—1946, Музей старажытнабеларускай культуры ІМЭФ [[НАН Беларусі]]). * Карціна [[Пётра Сергіевіч|Пётры Сергіевіча]] «Усяслаў Полацкі з воямі адпраўляецца на вайну» (1932). <center><gallery> Волга Всеславьевич.jpg|А. П. Рабушкін. Вольга Усяславіч. Volga bilibin02.jpg|І. Я. Білібін. Вольга са сваёй дружынай. Drazdovicz Usiaslau.jpg|Я. Н. Драздовіч. Усяслаў Полацкі ў порубе пад палатамі кіеўскага князя. Я. Драздовіч Князь Усяслаў Чарадзей пад Гародняй.jpg|Я. Н. Драздовіч. Усяслаў Чарадзей пад Гародняй. Я. Драздовіч Пярсцёнак князя Усяслава Чарадзея.jpg|Я. Н. Драздовіч. Пярсцёнак Усяслава Чарадзея. </gallery></center> == Памяць == * «Усяслаў» ({{lang-ru|«Всеслав»}}) — ветразевы лінейны карабель [[Балтыйскі флот Расійскай імперыі|Балтыйскага флоту]] Расійскай імперыі ў 1782—1798 гадах. * Памятныя манеты [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] «Усяслаў Полацкі» (першыя ў серыі «Умацаванне і абарона дзяржавы»). Наміналы — 1 рубель ([[Медзь|медна]]-[[Нікель|нікелевая]]) і 20 рублёў ([[Серабро|срэбная]]). Дызайн [[Святлана Заскевіч|Святланы Заскевіч]] (Беларусь), чаканка ЗАТ «Літоўскі манетны двор» (Літва). Выпушчаны ў зварот 28 снежня 2005 года<ref>[http://www.nbrb.by/bel/Coinsbanknotes/CommCoin.asp?id=94 Памятныя манеты «Усяслаў Полацкі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140811030615/http://nbrb.by/bel/Coinsbanknotes/CommCoin.asp?id=94 |date=11 жніўня 2014 }} // Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь</ref>. * [[Помнік Усяславу Чарадзею|Помнік у Полацку]] на скрыжаванні вуліц Еўфрасінні Полацкай і Кастрычніцкай. Скульптары [[Аляксандр Віктаравіч Прохараў|Аляксандр Прохараў]], [[Сяргей Ігнацьеў]], [[Леанід Аляксандравіч Мінкевіч|Леанід Мінкевіч]], архітэктар [[Дзмітрый Сокалаў]]. Ліццё прадпрыемства «Ліцейны двор» (Пухавіцкі р-н), [[бронза]]. Адкрыты 1 верасня 2007 года. <gallery> Usiaslau sr 2005.gif|Манета «Усяслаў Полацкі», рэверс. Полацк. Помнік Усяславу Брачыслававічу.JPG|Помнік Усяславу Брачыславічу ў Полацку. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х — XIII вв. — М., 1975. * {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|том=5|артыкул=Всеслав Брячиславич|старонкі=129|ref=БС. Т. 5}} * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/resource/work/30047921|ref=Журавель|аўтар=Журавель А. В.|загаловак=Месяцы «книжные» и «небесные»: их соотношение на страницах летописей|арыгінал=|год=2005|адказны=Г. М. Идлис|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Москва|выданне=Историко-астрономические исследования|выдавецтва=Наука|тып=|том=|выпуск=XXX|нумар=|старонкі=56–75|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * ''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ — ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. Мн., 1998. — 260 с. * ''Заяц Ю. А.'' Полоцкий князь Всеслав и Ярославичи в 1065—1066 г.: от Пскова до Белгорода // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 4. — Мінск, 1994. — С. 91—93. * ''Кежа Ю. Н.'' [https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=CNg2I8Od4EeR1V8gjH5mUTaKP3J7InVybCI6Imh0dHBzOi8vZWxpYi5wc3UuYnkvYml0c3RyZWFtLzEyMzQ1Njc4OS84MzIvMS8yMDEzJTIwJUQwJTlBJUQwJUI1JUQwJUI2JUQwJUIwJTIwJUQwJUFFLiVEMCU5RC4lMjAlRDAlOUElRDAlQkUlRDAlQjMlRDAlQjQlRDAlQjAlMjAlRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQkIlRDElODUlRDAlQkUlRDAlQjIlMjAlRDElODIlRDAlQjUlRDElODclRDElOTElRDElODIlMjAlRDAlQjIlRDElODElRDAlQkYlRDElOEYlRDElODIlRDElOEMuJTIwJUQwJTlGJUQwJUJFJUQxJTg1JUQwJUJFJUQwJUI0JTIwJUQwJUJBJUQwJUJEJUQxJThGJUQwJUI3JUQxJThGJTIwJUQwJTkyJUQxJTgxJUQwJUI1JUQxJTgxJUQwJUJCJUQwJUIwJUQwJUIyJUQwJUIwJTIwJUQwJUJEJUQwJUIwJTIwJUQwJTlEJUQwJUJFJUQwJUIyJUQwJUIzJUQwJUJFJUQxJTgwJUQwJUJFJUQwJUI0JTIwMTA2NiUyMCVEMCVCMy4ucGRmIiwidGl0bGUiOiIyMDEzINCa0LXQttCwINCuLtCdLiDQmtC%2B0LPQtNCwINCS0L7Qu9GF0L7QsiDRgtC10YfRkdGCINCy0YHQv9GP0YLRjC4g0J%2FQvtGF0L7QtCDQutC90Y%2FQt9GPINCS0YHQtdGB0LvQsNCy0LAg0L3QsCDQndC%2B0LLQs9C%2B0YDQvtC0IDEwNjYg0LMuLnBkZiIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3MDg3MTI1MzQ5OTcsInl1IjoiMzkzOTY1NTkzMTY2MTQzNDY5MiIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzA4NzEyNTIzJnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9MjAxMyUyMCVEMCU5QSVEMCVCNSVEMCVCNiVEMCVCMCUyMCVEMCVBRS4lRDAlOUQuJTIwJUQwJTlBJUQwJUJFJUQwJUIzJUQwJUI0JUQwJUIwJTIwJUQwJTkyJUQwJUJFJUQwJUJCJUQxJTg1JUQwJUJFJUQwJUIyJTIwJUQxJTgyJUQwJUI1JUQxJTg3JUQxJTkxJUQxJTgyJTIwJUQwJUIyJUQxJTgxJUQwJUJGJUQxJThGJUQxJTgyJUQxJThDLiUyMCVEMCU5RiVEMCVCRSVEMSU4NSVEMCVCRSVEMCVCNCUyMCVEMCVCQSVEMCVCRCVEMSU4RiVEMCVCNyVEMSU4RiUyMCVEMCU5MiVEMSU4MSVEMCVCNSVEMSU4MSVEMCVCQiVEMCVCMCVEMCVCMiVEMCVCMCUyMCVEMCVCRCVEMCVCMCUyMCVEMCU5RCVEMCVCRSVEMCVCMiVEMCVCMyVEMCVCRSVEMSU4MCVEMCVCRSVEMCVCNCUyMDEwNjYlMjAlRDAlQjMuLnBkZiZ0ZXh0PSVEMCVCMiVEMCVCNyVEMSU4RiVEMSU4MiVEMCVCOCVEMCVCNSslRDAlQkQlRDAlQkUlRDAlQjIlRDAlQjMlRDAlQkUlRDElODAlRDAlQkUlRDAlQjQlRDAlQjArMTA2NyslRDAlQjMlRDAlQkUlRDAlQjQmdXJsPWh0dHBzJTNBLy9lbGliLnBzdS5ieS9iaXRzdHJlYW0vMTIzNDU2Nzg5LzgzMi8xLzIwMTMlMjUyMCUyNUQwJTI1OUElMjVEMCUyNUI1JTI1RDAlMjVCNiUyNUQwJTI1QjAlMjUyMCUyNUQwJTI1QUUuJTI1RDAlMjU5RC4lMjUyMCUyNUQwJTI1OUElMjVEMCUyNUJFJTI1RDAlMjVCMyUyNUQwJTI1QjQlMjVEMCUyNUIwJTI1MjAlMjVEMCUyNTkyJTI1RDAlMjVCRSUyNUQwJTI1QkIlMjVEMSUyNTg1JTI1RDAlMjVCRSUyNUQwJTI1QjIlMjUyMCUyNUQxJTI1ODIlMjVEMCUyNUI1JTI1RDElMjU4NyUyNUQxJTI1OTElMjVEMSUyNTgyJTI1MjAlMjVEMCUyNUIyJTI1RDElMjU4MSUyNUQwJTI1QkYlMjVEMSUyNThGJTI1RDElMjU4MiUyNUQxJTI1OEMuJTI1MjAlMjVEMCUyNTlGJTI1RDAlMjVCRSUyNUQxJTI1ODUlMjVEMCUyNUJFJTI1RDAlMjVCNCUyNTIwJTI1RDAlMjVCQSUyNUQwJTI1QkQlMjVEMSUyNThGJTI1RDAlMjVCNyUyNUQxJTI1OEYlMjUyMCUyNUQwJTI1OTIlMjVEMSUyNTgxJTI1RDAlMjVCNSUyNUQxJTI1ODElMjVEMCUyNUJCJTI1RDAlMjVCMCUyNUQwJTI1QjIlMjVEMCUyNUIwJTI1MjAlMjVEMCUyNUJEJTI1RDAlMjVCMCUyNTIwJTI1RDAlMjU5RCUyNUQwJTI1QkUlMjVEMCUyNUIyJTI1RDAlMjVCMyUyNUQwJTI1QkUlMjVEMSUyNTgwJTI1RDAlMjVCRSUyNUQwJTI1QjQlMjUyMDEwNjYlMjUyMCUyNUQwJTI1QjMuLnBkZiZscj0xNTcmbWltZT1wZGYmbDEwbj1ydSZzaWduPTcwMDk3M2ZmZTgyMGNiMTc4MzdlMGRjYzk2ZDU3YzU3JmtleW5vPTAifQ%3D%3D&lang=ru Когда Волхов течёт вспять. Поход князя Всеслава на Новгород 1066 г.] / Ю. Н. Кежа // Родина. — 2013 — № 5. — С. 76—78. * Князь полоцкий Всеслав по прозванию Чародей. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2017. — 128 с.; илл. — ISBN 978-985-471-996-2 * ''[[Дзмітрый Сяргеевіч Леанардаў|Леонардов Д. С.]]'' Полоцкий князь Всеслав и его время. — Полоцко-Витеб. старина, издав. Витеб. Учен. архивной комис., 1912, вып. 2, с. 121—216; 1916, вып. 3, с. 85—180. * ''Ліньнікава М.'' Новае пра Ўсяслава Чарадзея // Спадчына. 1994. № 3. С. 69. * ''Самонова М. Н.'' Династическая политика Всеслава Брячиславича и именослов его сыновей // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы: науч. сб. — Вып. 15. — Минск: РИВШ, 2022. — ISSN 2079—1488 — С. 31-43. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Семянчук|Семянчук Г.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_siemianczuk.htm Усяслаў Брачыславіч, князь полацкі (штрыхі да гістарычнага партрэта)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070702132032/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_siemianczuk.htm |date=2 ліпеня 2007 }} // Białoruskie zeszyty historyczne. 2002. № 28. (гл. гэты артыкул у [http://arche.bymedia.net/2004-3/siemiancuk304.htm ARCHE (2’2004)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071102083013/http://arche.bymedia.net/2004-3/siemiancuk304.htm |date=2 лістапада 2007 }}, дапоўнены і перапрацаваны) * https://www.academia.edu/resource/work/144793351 * ''Скварчэўскі Д. В.'' [https://www.academia.edu/resource/work/22246990 Нябесныя знакі падчас кіравання полацкага князя Усяслава Брачыславіча] // Віцебскія старажытнасці: матэрыялы навук. канф., прысвеч. 90-годдзю з дня нараджэння Л. В. Аляксеева, 28-29 кастр. 2010 г., Віцебск / Упр. культуры Віцеб. аблвыканкама, Віцеб. абл. краязн. музей; рэдкал.: Г. У. Савіцкі [і інш.]. — Мінск: Медисонт, 2012. — С. 323—328. * ''Шаланда А.'' Cымболіка й геральдыка Полацкае дзяржавы ў Х—ХV стст. // Спадчына № 6, 2003. * ''Banaszkiewicz J.'' Polskie dzieje bajeczne mistrza Wincentego Kadłubka. — Wrocław 2002. ISBN 83-229-2302-3. * ''Bartoszewicz J.'' [http://www.archive.org/details/dziea06bartgoog Historja pierwotna Polski] T. 3. — Warszawa, 1879. * ''Karpiński F.'' [http://books.google.pl/books?id=myQEAAAAYAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Judyta, królowa polska. Trajedya] — Lipsk, 1836. * ''Szujski J.'' [http://books.google.pl/books?id=qAk7AQAAIAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Dzieje Polski podług ostatnich badań] T. 1. Piastowie. — Lwów 1862. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Усяслаў Брачыславіч|[[Георгій Васілевіч Штыхаў|Штыхаў, Г.]]|15—16|Г. Штыхаў}} {{Полацкія князі}} {{Кіеўская Русь}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Нашчадкі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Русі]] [[Катэгорыя:Ізяславічы Полацкія]] [[Катэгорыя:Персанажы Слова пра паход Ігараў]] [[Катэгорыя:Усяслаў Брачыславіч| ]] pjt8ntgpzy8b9ptdezh967kqr4jmsfy Святаслаў Мсціславіч (князь смаленскі) 0 15567 5134011 4990531 2026-04-30T12:03:19Z M.L.Bot 261 5134011 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Святаслаў Мсціславіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[князь наўгародскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[1218]] | перыядканец = [[1219]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Мсціслаў Мсціславіч]] | пераемнік = [[Усевалад Мсціславіч]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | тытул_2 = [[Князі полацкія|князь полацкі]] | парадак_2 = | перыядпачатак_2 = [[1222]] | перыядканец_2 = [[1232]] | папярэднік_2 = [[Васілька Валадаравіч]] | пераемнік_2 = [[Брачыслаў Полацкі|Брачыслаў ІІ]] | тытул_3 = [[князь смаленскі]] | парадак_3 = | перыядпачатак_3 = [[1232]] | перыядканец_3 = [[1238]] | папярэднік_3 = [[Расціслаў ІІ Мсціславіч]] | пераемнік_3 = [[Усевалад Мсціславіч]] | тытул_4 = | парадак_4 = | перыядпачатак_4 = | перыядканец_4 = | папярэднік_4 = | пераемнік_4 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = [[Расціславічы Смаленскія]] | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = [[князь]]; | камандаваў = | бітвы = | вядомы як = | дзейнасць = | манаграма = | рэлігія = [[Выява:Symbol of Orthodoxy.svg|10 px|Праваслаўны крыж]] [[праваслаўе]] }} '''Святаслаў Мсціславіч''' (? — {{ДС|||1239}}) — [[Князі наўгародскія|князь наўгародскі]] ([[1218]]—[[1219]]), [[Князі полацкія|князь полацкі]] ([[1222]]—[[1232]]), [[Князі смаленскія|князь смаленскі]] (1232-[[1239]]). Сын [[Мсціслаў Раманавіч Стары|Мсціслава Раманавіча]]. Пасля смерці ў 1216 годзе полацкага князя [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзіміра]] ў [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]] адбыліся нейкія падзеі, якія выклікалі агрэсію з боку [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]]. Смаленскія князі захапілі [[Полацк]], полацкі сталец заняў прадстаўнік іх дынастыі — Святаслаў Мсціславіч. Верагодна, менавіта падчас гэтага нападу Полацк быў разрабаваны і ў [[Смаленск]] вывезены [[крыж Еўфрасінні Полацкай]] і іншыя каштоўнасці. У 1230 годзе, пасля смерці смаленскага князя [[Мсціслаў Давыдавіч Смаленскі|Мсціслава Давыдавіча]], смаленскі сталец па старшынстве мусіў заняць Святаслаў Мсціславіч, але смаляне чамусьці былі супраць гэтага. Тады ў 1232 годзе Святаслаў пры падтрымцы [[палачане|палачан]], у войску якіх было шмат [[літоўцы|літоўцаў]], захапіў Смаленск і, вынішчыўшы сваіх праціўнікаў, заняў сталец. Пры ім у Смаленску заставаліся полацкія войскі, якія збольшага складаліся з літоўцаў, згадваецца нават нейкі [[Князі літоўскія|літоўскі князь]]. Пасля Святаслава Мсціславіча полацкі сталец заняў [[Брачыслаў Полацкі|Брачыслаў]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Алексеев Л. В. |частка = |загаловак = Полоцкая земля: Очерки истории северной Белоруссии в IX—XIII вв. |арыгінал = |спасылка = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1966 |том = |старонкі = |старонак = 295 |isbn = |ref = Алексеев }} {{Полацкія князі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Князі смаленскія]] [[Катэгорыя:Рурыкавічы]] meenoluzo7h4f1xbk6r8iaow8rfj5k5 5134016 5134011 2026-04-30T12:11:29Z M.L.Bot 261 5134016 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Святаслаў Мсціславіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[князь наўгародскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[1218]] | перыядканец = [[1219]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Мсціслаў Мсціславіч]] | пераемнік = [[Усевалад Мсціславіч]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | тытул_2 = [[Князі полацкія|князь полацкі]] | парадак_2 = | перыядпачатак_2 = [[1222]] | перыядканец_2 = [[1232]] | папярэднік_2 = [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір]] | пераемнік_2 = [[Брачыслаў Полацкі|Брачыслаў]] | тытул_3 = [[князь смаленскі]] | парадак_3 = | перыядпачатак_3 = [[1232]] | перыядканец_3 = [[1238]] | папярэднік_3 = [[Расціслаў Мсціславіч (князь смаленскі)|Расціслаў Мсціславіч]] | пераемнік_3 = [[Усевалад Мсціславіч]] }} '''Святаслаў Мсціславіч''' ({{ВДП}}) — [[Князі наўгародскія|князь наўгародскі]] ([[1218]]—[[1219]]), [[Князі полацкія|князь полацкі]] ([[1222]]—[[1232]]), [[Князі смаленскія|князь смаленскі]] (1232-[[1239]]). Сын [[Мсціслаў Раманавіч Стары|Мсціслава Раманавіча]]. Пасля смерці ў 1216 годзе полацкага князя [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзіміра]] ў [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]] адбыліся нейкія падзеі, якія выклікалі агрэсію з боку [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]]. Смаленскія князі захапілі [[Полацк]], полацкі сталец заняў прадстаўнік іх дынастыі — Святаслаў Мсціславіч. Верагодна, менавіта падчас гэтага нападу Полацк быў разрабаваны і ў [[Смаленск]] вывезены [[крыж Еўфрасінні Полацкай]] і іншыя каштоўнасці. У 1230 годзе, пасля смерці смаленскага князя [[Мсціслаў Давыдавіч Смаленскі|Мсціслава Давыдавіча]], смаленскі сталец па старшынстве мусіў заняць Святаслаў Мсціславіч, але смаляне чамусьці былі супраць гэтага. Тады ў 1232 годзе Святаслаў пры падтрымцы [[палачане|палачан]], у войску якіх было шмат [[літоўцы|літоўцаў]], захапіў Смаленск і, вынішчыўшы сваіх праціўнікаў, заняў сталец. Пры ім у Смаленску заставаліся полацкія войскі, якія збольшага складаліся з літоўцаў, згадваецца нават нейкі [[Князі літоўскія|літоўскі князь]]. Пасля Святаслава Мсціславіча полацкі сталец заняў [[Брачыслаў Полацкі|Брачыслаў]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Алексеев Л. В. |частка = |загаловак = Полоцкая земля: Очерки истории северной Белоруссии в IX—XIII вв. |арыгінал = |спасылка = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1966 |том = |старонкі = |старонак = 295 |isbn = |ref = Алексеев }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Полацкія князі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Князі смаленскія]] [[Катэгорыя:Рурыкавічы]] farrhrkopvkatz96i1dflhliiv2vmuo Вікіпедыя:Да выдалення 4 16411 5134026 5134007 2026-04-30T12:40:10Z Feeleman 163471 /* Цемраборцы (настольная гульня) */ Адказ 5134026 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Цемраборцы (настольная гульня)]] == : {{выдаліць}}, значнасці хіба зусім няма, нейкая самастойна выдадзеная гульня ад аматараў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 27 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся, што прадукт даволі спецыфічны, але выдаліўшы гэты артыкул мы страцім інфармацыю аб пэўных фактах, звязаных са станаўленнем беларускага ролевага руху і настолак, якіх і так не так было шмат, і створым у будучыні глебу для чарговых папулісцкіх маніпуляцый а-ля "Мы, кантора ХХХ, першымі выпусцілі бел настольную картачную гульню". [[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]] ([[Размовы з удзельнікам:Shurix-noise|размовы]]) 14:43, 30 красавіка 2026 (+03) :: Я ўжо бачу, што ёсць і АК за розныя часы, і нейкія даклады. Яшчэ пазней пагляджу наколькі рэкламнае ўсё, але пакуль выглядае як нешта значнае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:49, 30 красавіка 2026 (+03) ::Абмяркоўвалі [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2023#Цемраборцы (настольная гульня)|ў 2023 годзе і пакінулі]], з таго часу яшчэ дадаліся крыніцы, ненавінавая цікавасць паказана. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся з аргументацыяй @[[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) ::{{выдаліць}}, прычым хутка [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:31, 26 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста, няма значнасці асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:55, 27 красавіка 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) :: Крыніцы ёсць, але адпаведнасць асобы адмысловым крытэрыям значнасці зусім невідавочная, таму, каб пацвердзіць [[Вікіпедыя:Значнасць]], маем падаць біяграфічную інфармацыю «досыць падрабязна», чаго ў артыкуле пакуль няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 26 красавіка 2026 (+03) :::згодзен, трэба дапісаць артыкул хоць мінімальна. У іншых вікі інфармацыі багата, трэба браць і перакладаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 26 красавіка 2026 (+03) :::Згодны. Калі аўтар артыкула не працягне дадаваць інфармацыю туды - {{Зраблю| 28.04.2026}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:37, 26 красавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) :::згодзен, што трэба раздзяліць. Хоць і аб’ём пакуль невялікі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:28, 26 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} inkhoce6l1xu716u869m1w8p9j4m8vq 5134032 5134026 2026-04-30T12:57:33Z Ueschar 151377 /* Цемраборцы (настольная гульня) */ Адказ 5134032 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Цемраборцы (настольная гульня)]] == : {{выдаліць}}, значнасці хіба зусім няма, нейкая самастойна выдадзеная гульня ад аматараў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 27 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся, што прадукт даволі спецыфічны, але выдаліўшы гэты артыкул мы страцім інфармацыю аб пэўных фактах, звязаных са станаўленнем беларускага ролевага руху і настолак, якіх і так не так было шмат, і створым у будучыні глебу для чарговых папулісцкіх маніпуляцый а-ля "Мы, кантора ХХХ, першымі выпусцілі бел настольную картачную гульню". [[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]] ([[Размовы з удзельнікам:Shurix-noise|размовы]]) 14:43, 30 красавіка 2026 (+03) :: Я ўжо бачу, што ёсць і АК за розныя часы, і нейкія даклады. Яшчэ пазней пагляджу наколькі рэкламнае ўсё, але пакуль выглядае як нешта значнае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:49, 30 красавіка 2026 (+03) ::Абмяркоўвалі [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2023#Цемраборцы (настольная гульня)|ў 2023 годзе і пакінулі]], з таго часу яшчэ дадаліся крыніцы, ненавінавая цікавасць паказана. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся з аргументацыяй @[[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}} Крыніцы ёсць + ужо абмяркоўвалася. Не бачу сэнсу кідаць не сметнішча гісторыі хоць і малыя, але свае, беларускія, праекты. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:57, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) ::{{выдаліць}}, прычым хутка [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:31, 26 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста, няма значнасці асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:55, 27 красавіка 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) :: Крыніцы ёсць, але адпаведнасць асобы адмысловым крытэрыям значнасці зусім невідавочная, таму, каб пацвердзіць [[Вікіпедыя:Значнасць]], маем падаць біяграфічную інфармацыю «досыць падрабязна», чаго ў артыкуле пакуль няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 26 красавіка 2026 (+03) :::згодзен, трэба дапісаць артыкул хоць мінімальна. У іншых вікі інфармацыі багата, трэба браць і перакладаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 26 красавіка 2026 (+03) :::Згодны. Калі аўтар артыкула не працягне дадаваць інфармацыю туды - {{Зраблю| 28.04.2026}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:37, 26 красавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) :::згодзен, што трэба раздзяліць. Хоць і аб’ём пакуль невялікі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:28, 26 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} msli8u6tyekw3yk34vjhujh7ewfh3do 5134045 5134032 2026-04-30T13:48:44Z Feeleman 163471 /* Тымаці Оліфант */ Адказ 5134045 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Цемраборцы (настольная гульня)]] == : {{выдаліць}}, значнасці хіба зусім няма, нейкая самастойна выдадзеная гульня ад аматараў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 27 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся, што прадукт даволі спецыфічны, але выдаліўшы гэты артыкул мы страцім інфармацыю аб пэўных фактах, звязаных са станаўленнем беларускага ролевага руху і настолак, якіх і так не так было шмат, і створым у будучыні глебу для чарговых папулісцкіх маніпуляцый а-ля "Мы, кантора ХХХ, першымі выпусцілі бел настольную картачную гульню". [[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]] ([[Размовы з удзельнікам:Shurix-noise|размовы]]) 14:43, 30 красавіка 2026 (+03) :: Я ўжо бачу, што ёсць і АК за розныя часы, і нейкія даклады. Яшчэ пазней пагляджу наколькі рэкламнае ўсё, але пакуль выглядае як нешта значнае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:49, 30 красавіка 2026 (+03) ::Абмяркоўвалі [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2023#Цемраборцы (настольная гульня)|ў 2023 годзе і пакінулі]], з таго часу яшчэ дадаліся крыніцы, ненавінавая цікавасць паказана. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся з аргументацыяй @[[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}} Крыніцы ёсць + ужо абмяркоўвалася. Не бачу сэнсу кідаць не сметнішча гісторыі хоць і малыя, але свае, беларускія, праекты. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:57, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) ::{{выдаліць}}, прычым хутка [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:31, 26 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста, няма значнасці асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:55, 27 красавіка 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) :: Крыніцы ёсць, але адпаведнасць асобы адмысловым крытэрыям значнасці зусім невідавочная, таму, каб пацвердзіць [[Вікіпедыя:Значнасць]], маем падаць біяграфічную інфармацыю «досыць падрабязна», чаго ў артыкуле пакуль няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 26 красавіка 2026 (+03) :::згодзен, трэба дапісаць артыкул хоць мінімальна. У іншых вікі інфармацыі багата, трэба браць і перакладаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 26 красавіка 2026 (+03) :::Згодны. Калі аўтар артыкула не працягне дадаваць інфармацыю туды - {{Зраблю| 28.04.2026}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:37, 26 красавіка 2026 (+03) ::::{{Зроблена}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 16:48, 30 красавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) :::згодзен, што трэба раздзяліць. Хоць і аб’ём пакуль невялікі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:28, 26 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} gh1man9uusozd52h9p06wc28wg1i5ty 5134047 5134045 2026-04-30T13:51:02Z Feeleman 163471 /* Тымаці Оліфант */ 5134047 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Цемраборцы (настольная гульня)]] == : {{выдаліць}}, значнасці хіба зусім няма, нейкая самастойна выдадзеная гульня ад аматараў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 27 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся, што прадукт даволі спецыфічны, але выдаліўшы гэты артыкул мы страцім інфармацыю аб пэўных фактах, звязаных са станаўленнем беларускага ролевага руху і настолак, якіх і так не так было шмат, і створым у будучыні глебу для чарговых папулісцкіх маніпуляцый а-ля "Мы, кантора ХХХ, першымі выпусцілі бел настольную картачную гульню". [[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]] ([[Размовы з удзельнікам:Shurix-noise|размовы]]) 14:43, 30 красавіка 2026 (+03) :: Я ўжо бачу, што ёсць і АК за розныя часы, і нейкія даклады. Яшчэ пазней пагляджу наколькі рэкламнае ўсё, але пакуль выглядае як нешта значнае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:49, 30 красавіка 2026 (+03) ::Абмяркоўвалі [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2023#Цемраборцы (настольная гульня)|ў 2023 годзе і пакінулі]], з таго часу яшчэ дадаліся крыніцы, ненавінавая цікавасць паказана. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся з аргументацыяй @[[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}} Крыніцы ёсць + ужо абмяркоўвалася. Не бачу сэнсу кідаць не сметнішча гісторыі хоць і малыя, але свае, беларускія, праекты. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:57, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) ::{{выдаліць}}, прычым хутка [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:31, 26 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста, няма значнасці асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:55, 27 красавіка 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) :: Крыніцы ёсць, але адпаведнасць асобы адмысловым крытэрыям значнасці зусім невідавочная, таму, каб пацвердзіць [[Вікіпедыя:Значнасць]], маем падаць біяграфічную інфармацыю «досыць падрабязна», чаго ў артыкуле пакуль няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 26 красавіка 2026 (+03) :::згодзен, трэба дапісаць артыкул хоць мінімальна. У іншых вікі інфармацыі багата, трэба браць і перакладаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 26 красавіка 2026 (+03) :::Згодны. Калі аўтар артыкула не працягне дадаваць інфармацыю туды - {{Зраблю| 28.04.2026}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:37, 26 красавіка 2026 (+03) ::::{{Зроблена}}, хоць і спазніўся на два дні. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 16:48, 30 красавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) :::згодзен, што трэба раздзяліць. Хоць і аб’ём пакуль невялікі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:28, 26 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} 8cs0br175qcrudp3c4s9ayw6wpmg51k 5134191 5134047 2026-04-30T21:50:29Z JerzyKundrat 174 /* Цемраборцы (настольная гульня) */ 5134191 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Цемраборцы (настольная гульня)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, значнасці хіба зусім няма, нейкая самастойна выдадзеная гульня ад аматараў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 27 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся, што прадукт даволі спецыфічны, але выдаліўшы гэты артыкул мы страцім інфармацыю аб пэўных фактах, звязаных са станаўленнем беларускага ролевага руху і настолак, якіх і так не так было шмат, і створым у будучыні глебу для чарговых папулісцкіх маніпуляцый а-ля "Мы, кантора ХХХ, першымі выпусцілі бел настольную картачную гульню". [[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]] ([[Размовы з удзельнікам:Shurix-noise|размовы]]) 14:43, 30 красавіка 2026 (+03) :: Я ўжо бачу, што ёсць і АК за розныя часы, і нейкія даклады. Яшчэ пазней пагляджу наколькі рэкламнае ўсё, але пакуль выглядае як нешта значнае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:49, 30 красавіка 2026 (+03) ::Абмяркоўвалі [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2023#Цемраборцы (настольная гульня)|ў 2023 годзе і пакінулі]], з таго часу яшчэ дадаліся крыніцы, ненавінавая цікавасць паказана. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся з аргументацыяй @[[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}} Крыніцы ёсць + ужо абмяркоўвалася. Не бачу сэнсу кідаць не сметнішча гісторыі хоць і малыя, але свае, беларускія, праекты. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:57, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Гэты артыкул раней выстаўляўся на выдаленне і быў пакінуты. Змен абставін вакол прадмета артыкула ці змен правілаў Вікіпедыі не адбылося. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:49, 1 мая 2026 (+03) == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) ::{{выдаліць}}, прычым хутка [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:31, 26 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста, няма значнасці асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:55, 27 красавіка 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) :: Крыніцы ёсць, але адпаведнасць асобы адмысловым крытэрыям значнасці зусім невідавочная, таму, каб пацвердзіць [[Вікіпедыя:Значнасць]], маем падаць біяграфічную інфармацыю «досыць падрабязна», чаго ў артыкуле пакуль няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 26 красавіка 2026 (+03) :::згодзен, трэба дапісаць артыкул хоць мінімальна. У іншых вікі інфармацыі багата, трэба браць і перакладаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 26 красавіка 2026 (+03) :::Згодны. Калі аўтар артыкула не працягне дадаваць інфармацыю туды - {{Зраблю| 28.04.2026}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:37, 26 красавіка 2026 (+03) ::::{{Зроблена}}, хоць і спазніўся на два дні. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 16:48, 30 красавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) :::згодзен, што трэба раздзяліць. Хоць і аб’ём пакуль невялікі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:28, 26 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} 4293vjveo5fbjl8bspi5jnwr7gkbyxk 5134238 5134191 2026-04-30T22:46:38Z MocnyDuham 99818 /* Марфінізм Пылку (музычны артыст) */ вынік 5134238 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Цемраборцы (настольная гульня)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, значнасці хіба зусім няма, нейкая самастойна выдадзеная гульня ад аматараў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 27 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся, што прадукт даволі спецыфічны, але выдаліўшы гэты артыкул мы страцім інфармацыю аб пэўных фактах, звязаных са станаўленнем беларускага ролевага руху і настолак, якіх і так не так было шмат, і створым у будучыні глебу для чарговых папулісцкіх маніпуляцый а-ля "Мы, кантора ХХХ, першымі выпусцілі бел настольную картачную гульню". [[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]] ([[Размовы з удзельнікам:Shurix-noise|размовы]]) 14:43, 30 красавіка 2026 (+03) :: Я ўжо бачу, што ёсць і АК за розныя часы, і нейкія даклады. Яшчэ пазней пагляджу наколькі рэкламнае ўсё, але пакуль выглядае як нешта значнае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:49, 30 красавіка 2026 (+03) ::Абмяркоўвалі [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2023#Цемраборцы (настольная гульня)|ў 2023 годзе і пакінулі]], з таго часу яшчэ дадаліся крыніцы, ненавінавая цікавасць паказана. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся з аргументацыяй @[[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}} Крыніцы ёсць + ужо абмяркоўвалася. Не бачу сэнсу кідаць не сметнішча гісторыі хоць і малыя, але свае, беларускія, праекты. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:57, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Гэты артыкул раней выстаўляўся на выдаленне і быў пакінуты. Змен абставін вакол прадмета артыкула ці змен правілаў Вікіпедыі не адбылося. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:49, 1 мая 2026 (+03) == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) ::{{выдаліць}}, прычым хутка [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:31, 26 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста, няма значнасці асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:55, 27 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Вельмі коратка, значнасць не паказана. Дапісваць, здаецца, ніхто не будзе. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:46, 1 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) :: Крыніцы ёсць, але адпаведнасць асобы адмысловым крытэрыям значнасці зусім невідавочная, таму, каб пацвердзіць [[Вікіпедыя:Значнасць]], маем падаць біяграфічную інфармацыю «досыць падрабязна», чаго ў артыкуле пакуль няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 26 красавіка 2026 (+03) :::згодзен, трэба дапісаць артыкул хоць мінімальна. У іншых вікі інфармацыі багата, трэба браць і перакладаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 26 красавіка 2026 (+03) :::Згодны. Калі аўтар артыкула не працягне дадаваць інфармацыю туды - {{Зраблю| 28.04.2026}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:37, 26 красавіка 2026 (+03) ::::{{Зроблена}}, хоць і спазніўся на два дні. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 16:48, 30 красавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) :::згодзен, што трэба раздзяліць. Хоць і аб’ём пакуль невялікі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:28, 26 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} 8bm4ktj62ec14puf98jsnih40gtucnu 5134239 5134238 2026-04-30T22:49:41Z MocnyDuham 99818 /* Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР */ вынік 5134239 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Цемраборцы (настольная гульня)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, значнасці хіба зусім няма, нейкая самастойна выдадзеная гульня ад аматараў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 27 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся, што прадукт даволі спецыфічны, але выдаліўшы гэты артыкул мы страцім інфармацыю аб пэўных фактах, звязаных са станаўленнем беларускага ролевага руху і настолак, якіх і так не так было шмат, і створым у будучыні глебу для чарговых папулісцкіх маніпуляцый а-ля "Мы, кантора ХХХ, першымі выпусцілі бел настольную картачную гульню". [[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]] ([[Размовы з удзельнікам:Shurix-noise|размовы]]) 14:43, 30 красавіка 2026 (+03) :: Я ўжо бачу, што ёсць і АК за розныя часы, і нейкія даклады. Яшчэ пазней пагляджу наколькі рэкламнае ўсё, але пакуль выглядае як нешта значнае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:49, 30 красавіка 2026 (+03) ::Абмяркоўвалі [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2023#Цемраборцы (настольная гульня)|ў 2023 годзе і пакінулі]], з таго часу яшчэ дадаліся крыніцы, ненавінавая цікавасць паказана. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся з аргументацыяй @[[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}} Крыніцы ёсць + ужо абмяркоўвалася. Не бачу сэнсу кідаць не сметнішча гісторыі хоць і малыя, але свае, беларускія, праекты. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:57, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Гэты артыкул раней выстаўляўся на выдаленне і быў пакінуты. Змен абставін вакол прадмета артыкула ці змен правілаў Вікіпедыі не адбылося. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:49, 1 мая 2026 (+03) == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) ::{{выдаліць}}, прычым хутка [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:31, 26 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста, няма значнасці асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:55, 27 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Вельмі коратка, значнасць не паказана. Дапісваць, здаецца, ніхто не будзе. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:46, 1 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) :: Крыніцы ёсць, але адпаведнасць асобы адмысловым крытэрыям значнасці зусім невідавочная, таму, каб пацвердзіць [[Вікіпедыя:Значнасць]], маем падаць біяграфічную інфармацыю «досыць падрабязна», чаго ў артыкуле пакуль няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 26 красавіка 2026 (+03) :::згодзен, трэба дапісаць артыкул хоць мінімальна. У іншых вікі інфармацыі багата, трэба браць і перакладаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 26 красавіка 2026 (+03) :::Згодны. Калі аўтар артыкула не працягне дадаваць інфармацыю туды - {{Зраблю| 28.04.2026}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:37, 26 красавіка 2026 (+03) ::::{{Зроблена}}, хоць і спазніўся на два дні. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 16:48, 30 красавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == {{закрыта}} Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) :::згодзен, што трэба раздзяліць. Хоць і аб’ём пакуль невялікі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:28, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крыніцы з’явіліся. ДобрыБрат трошкі яго дапрацаваў. Праблемы ёсць, але яны ўжо не звязаныя з выдаленнем. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:49, 1 мая 2026 (+03) {{/Падвал}} b4lw5z64g711wcpct4wssxro6ukb650 5134241 5134239 2026-04-30T22:52:33Z MocnyDuham 99818 /* Тымаці Оліфант */ вынік 5134241 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Цемраборцы (настольная гульня)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, значнасці хіба зусім няма, нейкая самастойна выдадзеная гульня ад аматараў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 27 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся, што прадукт даволі спецыфічны, але выдаліўшы гэты артыкул мы страцім інфармацыю аб пэўных фактах, звязаных са станаўленнем беларускага ролевага руху і настолак, якіх і так не так было шмат, і створым у будучыні глебу для чарговых папулісцкіх маніпуляцый а-ля "Мы, кантора ХХХ, першымі выпусцілі бел настольную картачную гульню". [[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]] ([[Размовы з удзельнікам:Shurix-noise|размовы]]) 14:43, 30 красавіка 2026 (+03) :: Я ўжо бачу, што ёсць і АК за розныя часы, і нейкія даклады. Яшчэ пазней пагляджу наколькі рэкламнае ўсё, але пакуль выглядае як нешта значнае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:49, 30 красавіка 2026 (+03) ::Абмяркоўвалі [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2023#Цемраборцы (настольная гульня)|ў 2023 годзе і пакінулі]], з таго часу яшчэ дадаліся крыніцы, ненавінавая цікавасць паказана. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся з аргументацыяй @[[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}} Крыніцы ёсць + ужо абмяркоўвалася. Не бачу сэнсу кідаць не сметнішча гісторыі хоць і малыя, але свае, беларускія, праекты. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:57, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Гэты артыкул раней выстаўляўся на выдаленне і быў пакінуты. Змен абставін вакол прадмета артыкула ці змен правілаў Вікіпедыі не адбылося. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:49, 1 мая 2026 (+03) == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) ::{{выдаліць}}, прычым хутка [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:31, 26 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста, няма значнасці асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:55, 27 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Вельмі коратка, значнасць не паказана. Дапісваць, здаецца, ніхто не будзе. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:46, 1 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == {{Закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) :: Крыніцы ёсць, але адпаведнасць асобы адмысловым крытэрыям значнасці зусім невідавочная, таму, каб пацвердзіць [[Вікіпедыя:Значнасць]], маем падаць біяграфічную інфармацыю «досыць падрабязна», чаго ў артыкуле пакуль няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 26 красавіка 2026 (+03) :::згодзен, трэба дапісаць артыкул хоць мінімальна. У іншых вікі інфармацыі багата, трэба браць і перакладаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 26 красавіка 2026 (+03) :::Згодны. Калі аўтар артыкула не працягне дадаваць інфармацыю туды - {{Зраблю| 28.04.2026}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:37, 26 красавіка 2026 (+03) ::::{{Зроблена}}, хоць і спазніўся на два дні. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 16:48, 30 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны. Дзякуй вялікі {{u|Feeleman}}! Застаўлена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:52, 1 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == {{закрыта}} Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) :::згодзен, што трэба раздзяліць. Хоць і аб’ём пакуль невялікі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:28, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крыніцы з’явіліся. ДобрыБрат трошкі яго дапрацаваў. Праблемы ёсць, але яны ўжо не звязаныя з выдаленнем. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:49, 1 мая 2026 (+03) {{/Падвал}} lim0hyyg3ry5st4jcqc2q96oykdvnzr Лоеў 0 16908 5134340 5080438 2026-05-01T07:41:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134340 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Лоеў |вобласць = Гомельская |раён = Лоеўскі |першае згадванне = 1505 |магдэбургскае права = 1576 |ранейшыя імёны = Лоева Гара |статус з = 1938 }} '''Ло́еў'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Lojeŭ}}) — гарадскі пасёлак у [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]]. Прыстань на [[Дняпро|Дняпры]] ў вусці [[Сож|р. Сож]]. За 92 км ад [[Гомель|Гомеля]], 60 км ад чыгуначнай станцыі Рэчыца на лініі [[Гомель]] — [[Калінкавічы]]. Аўтадарогі на [[Брагін]] і [[Рэчыца|Рэчыцу]]. Насельніцтва 6&nbsp;739 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Гісторыя == === Археалагічныя звесткі === На месцы сучаснага Лоева існавалі старажытныя паселі-шча плямён [[Мілаградская культура|мілаградскай]], [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]] культуры [[7 стагоддзе да н.э.|VII]]—[[3 стагоддзе да н.э.|III стст. да н.э.]], потым гарадзішча [[дрыгавічы|дрыгавічоў]] на Замкавай гары [[XI]]—[[XIII]] стст. Пазней тут існаваў Лоеўскі замак. У 2004—2005 гадах А. Р. Цімафеенка і [[А. А. Макушнікаў]] даследавалі плошчу да 3 га каля вусця ручая Вітач у межах забудовы гарадскога пасёлка. Было выяўлена [[Селішча (археалогія)|селішча]] (магчыма, [[пасад]]), якое датуецца [[XI]]—[[XIII]] стст. За 4 км на паўночны захад ад гарадскога пасёлка, у лесе, побач з урочышчам Грэгарава Поле знаходзіцца курганны могільнік. Налічваў больш за 70 курганоў (захаваліся 53, у т.л. паўразбураныя). Даследаваў 15 курганоў у 1890 годзе [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|У. З. Завітневіч]]. Пахаванне па абраду трупапалажэння. Датуецца [[XI]]—[[XII]] стст. За 0,1 км на паўднёвы ўсход ад курганоў ва ўрочышчы Грэгарава Поле знаходзіцца селішча плошчай каля 3,5 га. Абследавалі ў 1890 годзе [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|У. З. Завітневіч]], у 2004 годзе А. Р. Цімафеенка. Датуецца [[X]]—[[XII]] стст. === Вялікае Княства Літоўскае і Каралеўства Польскае === У [[XIV]] стагоддзі Лоеў далучыўся да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У гэты час на правым беразе Дняпра збудавалі замак, а вакол размясьцілася паселішча. Першы пісьмовы ўспамін пра Лоеў (пад назвай ''Лоева гара'') датуецца [[1505]] годам, калі ён уваходіў у склад [[Кіеўскі павет|Кіеўскага павета]]. У 2-й палове [[XV]] ст. тут быў пабудаваны [[Лоеўскі замак|замак]], які абараняў Татарскі брод цераз Дняпро. У 1505, 1506, 1536 і 1538 гадах зведаў напады крымскіх татараў<ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭВКЛ|2|Лоеў|[[Мікалай Анісавец|Анісавец М.]]|215}}</ref>. У [[1538]] годзе Лоеў згаданы як [[мястэчка]] Любецкай воласці<ref>Кондратьєв І. Любецьке староство (XVI — середина XVII ст.). — Чернігів: Видавець Лозовий В., 2014. С. 63, 292</ref>. У [[1569]] годзе, напярэдадні падпісання ўмоваў [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]], апынуўся ў складзе Каралеўства Польскага<ref name="evkl"/>. Са жніўня [[1576]] года прывілеем караля [[Стэфан Баторы|Стэфана Баторыя]] Лоеву было нададзена [[Магдэбургскае права]]<ref>Білоус Н. О. Привілей на магдебурзьке право Лоєву від 3 серпня 1576 р. // Днепровский паром. Материалы научно-исследовательского полевого семинара «Культурно-исторический потенциал Восточного Полесья и перспективы развития регионального туризма» (11-12 августа 2016 г., г. Брагин), Международных историко-краеведческих чтений «Днепровский паром» (8-9 августа 2017 г., г. Лоев). Минск, 2017; Білоус Н. Привілеї польського короля Стефана Баторія для Лоєва 1576 та 1582 рр. // Місто: історія, культура, суспільство. Е-журнал урбаністичних студій. — Київ, 2018. Вип. 1 (5). C. 168, 170—171</ref>: {{пачатак цытаты}}''…Иж мы хотячи местца пустые пограничные людми ωсадити и тое староство нашо Любецкое способнеишое и безпечнеишое учинити, позволили и злецили есмо урожоному Павлови Сопезе, кашталянови киевскому, старосте нашому любецкому и перевалскому, на кгрунте нашомъ влостномъ названомъ Лоевомъ городищу, которое лежитъ ωт замку нашого Любецкого в пяти милях на шляху татарскомъ, замокъ будовати и место ωсажати. Якож позволяемъ тымъ теперешним листомъ нашимъ всимъ вобец подданымъ панствъ наших тамъ на томъ местцу Лоевомъ городищу ωседати и будоватися водле порадку иных местъ нашихъ, яко будет назначоно черезъ того ж кашталяна киевского, старосты любецкого… Надаемъ тежъ им в томъ месте право маидемборское по тому, яко въ иных местах наших пограничныхъ естъ надано. Мают ся ωни сами также и гостеи приеждчихъ перед воитомъ своимъ ω всякие речи судити водлугъ права и порадку иных местъ наших вечными часы…''{{канец цытаты}} [[Файл:Брагін, Лоева Гара і Астраглядавічы на мапе ВКЛ 1613 г.jpg|thumb|left|Лоева Гара на карце ВКЛ 1613 г. (фрагмент).]]Але толькі ў 1582 годзе кароль прызначыў магдэбургскаму Лоеву войта; ім стаў шляхетны Фёдар Васільевіч Воўк<ref>Білоус Н. Привілеї польського короля Стефана Баторія для Лоєва 1576 та 1582 рр. С. 169, 171—172</ref>{{efn-ua|Відавочна, гэта будучы кіеўскі войт, гл.: Білоус Н. О. Привілеї на київське війтівство XVI – першої половини XVII ст. // Архіви України. – 2002. № 1-3 (249). С. 113|}}. У 1585 годзе Лоеў стаў цэнтрам [[староства]]<ref>Кондратьєв І. Любецьке староство. С. 124, 292</ref>. Прысутны ён і на карце Вялікага Княства Літоўскага 1613 года. У 1646 годзе сойм Рэчы Паспалітай далучыў Лоеўскае староства да [[Старадубскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Старадубскага павета]] [[Смаленскае ваяводства|Смаленскага ваяводства]] Вялікага Княства Літоўскага. 31 ліпеня 1649 года каля мястэчка адбылася [[Бітва пад Лоевам (1649)|бітва]] паміж казакамі [[Багдан Хмяльніцкі|Хмяльніцкага]] на чале з Крычэўскім і войскамі Вялікага Княства Літоўскага пад камандаю [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]]. У 1651 годзе А. ван Вэстэрфэльд стварыў малюнак «Выгляд Лоева ўлетку 1651», паводле якога можна ўзнавіць выгляд умацаванняў мястэчка. У [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] у 1654 годзе казацкае войска Залатарэнкі захапіла і спустошыла Лоеў<ref name="evkl"/>. Па страце Старадубскага павета ў 1667 годзе Лоеўскае староства ўвайшло ў склад [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] ВКЛ. У XVIII стагоддзі Лоеў быў значным гандлёвым цэнтрам, у якім штогод праводзілася 10 кірмашоў. У канцы XVIII ст. мястэчка падзялялася на Верхняе і Ніжняе, мела 90 двароў і 5 вуліцаў — Базарную, Паштовую, Троіцкую, Казярогавую, Супрунову, а таксама Троіцкі завулак. Каля Лоева працавалі вадзяны млын і шкляная гута, будаваліся судны-байдакі, існавалі ганчарны, гарбарны, канатны і іншыя промыслы; дзейнічала паштовая станцыя, прыстань і паромная пераправа на шастох праз Дняпро<ref name="evkl"/>. === Расійская імперыя === [[Файл:Łojeŭ, Judzicki. Лоеў, Юдзіцкі (05.1936).jpg|thumb|Былая сядзіба Юдзіцкіх, 1936 г.]] У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Лоеў апынуўся ў межах Чарнігаўскага намесніцтва (губерні), з 1796 года ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] Маларасійскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. У крыніцы, заснаванай на звестках расійскай рэвізіі 1795 года, сказана, што мястэчка Лоеў было самым шматлюдным у Рэчыцкай акрузе. Тут налічвалася 849 мужчын і 879 жанцын. Існавала адна з сямі ў акрузе юдэйскіх школ, але ў адрозненьне ад іншых, яна была мураваная<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 74, 75</ref>. Дзейнічала найбуйнейшая прыстань Мінскай губерні. Яна ў 1836 годзе загрузіла і адправіла па Дняпры ў [[Кацярынаслаў]], [[Крамянчуг]], [[Кіеў]], [[Херсон]] і [[Пераяслаў]] 30 суднаў і 37 плытоў з «гарачым віном, рознымі вырабамі, смалою, пянькою». Акрамя таго, праз прыстань у гэтым годзе прайшлі 612 суднаў і 510 плытоў, загружаных у іншых месцах<ref>Соркіна, І. Мястэчкі Беларускага Палесся ў XIX — першай трэці XX стст. / Іна Соркіна // ARCHE Пачатак. — 2013. — № 4 (121). — С. 65. ''Са спасылкай на:'' Нацыянальны гістарычны музей Беларусі ў Гродне. — Ф. 295. — Воп. 1. — Спр. 545. — Арк. 7 адв.</ref>. У 1858 годзе ў Лоеве адбыліся хваляванні сялянаў. У парэформавы перыяд мястэчка — цэнтр воласці Рэчыцкага павета. Паводле вынікаў перапісу 1897 года, у Лоеве быў 251 двор, дзейнічалі дзве царквы, каталіцкая капліца; працавалі школа, 9 млыноў, паштовая станцыя. У чэрвені—жніўні 1905 года прайшлі мітынгі і дэманстрацыі мяшчан і сялян<ref>Гісторыя сялянства Беларусі са старажытных часоў да нашых дзен: У 3 т. / З. Е. Абезгауз, [[Хаім Юдкавіч Бейлькін|Х. Ю. Бейлькін]], А. Р. Бухавец [і інш.]; НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; Галоўная рэдкал.: М, С. Сташкевіч (старшыня) і інш.; Рэд. тома В. П. Панюціч. Т. 2: Ад рэформы 1861 г. да сакавіка 1917 г. — Мн.: Беларуская навука, 2002. — 550,[1] с. — С. 301. — ISBN 985-08-0506-4. ''Са спасылкай на:'' Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі. — Ф. 124. — Воп. 43. — Спр. 2796. — Арк. 1.</ref>. === Найноўшы час === ==== Устанаўленне савецкай улады ==== Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года]] ў Расійскай імперыі, у сакавіку 1917 года, быў створаны Лоеўскі Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў. Большасць месцаў у Савеце займалі эсэры, меншавікі і бундаўцы. Бальшавікі ў Лоеве з’явіліся толькі ў жніўні 1917 года і шырокай падтрымкі з боку насельніцтва не мелі<ref name="ПамяцьС6265">Ермакоў, І. Р., Крупейчанка, В. П. Устанаўленне Савецкай улады / І. Р. Ермакоў, В. П. Крупейчанка // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Лоеўскага раёна / [укладальнікі: В. П. Крупейчанка, Л. В. Календа; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш.; Мастак Э. Э. Жакевіч]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2000. — 588 с.: іл., табл. — С. 62—65. — ISBN 985-11-0176-1.</ref>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] савецкая ўлада была ўсталявана толькі ў снежні 1917 года, калі ў доме памешчыка Лашча быў створаны бальшавіцкі Рэвалюцыйны камітэт (старшыня — марак Балтыйскага флоту Дзмітрый Васілевіч Казека). У канцы лютага 1918 года група лоеўскіх эсэраў і меншавікоў пад кіраўніцтвам эсэра Бенкера зрабіла спробу ліквідаваць бальшавіцкі рэўкам. Яна захапіла будынак валаснога савета, аднак у начным баі перамаглі бальшавікі<ref name="ПамяцьС6265"></ref>. У пачатку сакавіка 1918 года Лоеў занялі германскія войскі<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі. У 4 т. Т. 4. — Мінск, 2018. С. 19</ref><ref name="ПамяцьС6265"></ref>. Савецкая ўлада тут была ліквідавана, а павет па дамоўленасці паміж урадамі Германскай імперыі і [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] далучаны да апошняй. Неўзабаве 25 сакавіка гэтага ж года [[Рада БНР|Радай БНР]] была прынятая [[Трэцяя Устаўная грамата]], паводле ўмоў якой [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]] склаў адну з заяўленых тэрыторый Беларускай Народнай Рэспублікі, але органы ўлады рэспублікі не разгарнулі ў Лоеве дзейнасць з прычыны агульнай неарганізаванасці сярод структур БНР і адмоўнага стаўлення нямецкага франтавога камандавання да ўтварэння БНР<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|4|Лоеў|Грыцкевіч, А.|389—390}}</ref>. Разам з тым, на фоне [[Лістападаўская рэвалюцыя|Лістападаўскай рэвалюцыі ў Германіі]] і адклікання нямецкіх войск, 6 снежня 1918 года бальшавіцкі атрад пад камандаваннем Васільвіцкага заняў Лоеў, а на наступны дзень аднавіў сваю працу Лоеўскі валрэўкам, пасля чаго Лоеў апынуўся ў складзе [[Заходняя камуна|Заходняй камуны]] РСФСР<ref name="ПамяцьС6265"></ref>. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] Лоеў увайшоў у склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 16 студзеня Лоеў быў уключаны ў склад [[РСФСР]], дзе належаў да [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]<ref name="ПамяцьС6265"></ref>. Спробу ліквідаваць савецкую ўладу ў [[Лоеўская воласць|Лоеўскай воласці]] зрабіў атрад пад камандаваннем палкоўніка [[Ілья Цімафеевіч Струк|Ільі Цімафеевіча Струка]], які дзейнічаў у [[Чарнобыльскі павет|Чарнобыльскім павеце]] [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губерні]]. Струк захапіў параход і некалькі буксіраў на Дняпры і ўзброіў іх. 25 мая 1919 года ён прыбыў у Лоеў, але на падмогу бальшавікам падаспеў атрад, у які ўваходзілі рэчыцкія бальшавікі і салдаты каравульнай роты вайсковай часці з Рэчыцы пад камандаваннем [[Яўген Пятровіч Міцкевіч|Я. П. Міцкевіча]]. Струкаўцы вымушаны былі адысці ў Чарнобыльскі павет<ref name="ПамяцьС6265"></ref>. У чэрвені Лоеўскі валасны Савет прыняў рашэнне аб наборы добраахвотнікаў у [[РСЧА|Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію]], якія былі накіраваны спачатку ў [[Чарнігаў]], а затым адпраўлены супраць арміі [[Антон Іванавіч Дзянікін|Антона Дзянікіна]]<ref name="ПамяцьС6265"></ref>. 23 кастрычніка 1919 года ў раёне Лоева адбыўся мяцеж інтэрнацыянальнай брыгады, якая складалася ў асноўным з ваеннапалонных [[венгры|венграў]] пад камандаваннем Дабравольскага. На падаўленне мяцяжу былі накіраваны 2 палкі РСЧА, якія разам з [[Дняпроўская ваенная флатылія|Дняпроўскай ваеннай флатыліяй]] і мясцовымі добраахвотнікамі разграмілі мяцежнікаў. ==== Польская інтэрвенцыя ==== {{main|Польска-савецкая вайна}} У сакавіку 1920 года пачалося наступленне польскай арміі<ref name="ПамяцьС6265"></ref>. У гэты час у раёне Лоева знаходзілася пасля зімоўкі частка караблёў Дняпроўскай ваеннай флатыліі (кананерская лодка «Грамавы», старажавы карабель «Арол», параход «Расія», судны «Чыгірын», «Ваявода», «Пажарны» і інш. На пасяджэнні Лоеўскага партыйнага камітэта было прынята рашэнне па падрыхтоўцы маракоў флатыліі і мясцовых жыхароў да адбіцця наступлення праціўніка ў раёне Лоева. Ноччу з 9 на 10 сакавіка ў Лоеў прыбыў адступаючы з [[Мазыр]]а 421-ы полк 47-й стралковай дывізіі РСЧА і атрад Рэчыцкага павятовага ваенкома па барацьбе з дэзерцірствам. <ref name="ПамяцьКраўцоў">Краўцоў, І. Я. Трывожная вясна 1920 года / І. Я. Краўцоў // Памяць… — С. 65—67.</ref> У ноч на 14 мая часці [[4-я армія (Войска Польскае)|4-й польскай арміі]] занялі Лоеў<ref name="ПамяцьС6265"></ref>. У час контрнаступлення войск Паўднёва-Заходняга фронту адбыўся [[Лоеўскі прарыў]] кананерак Дняпроўскай ваеннай флатыліі<ref name="ЭГБ"></ref>. У выніку наступлення РСЧА на рэчыцкім напрамку 20 чэрвеня часці Самара-Ульянаўскай Жалезнай дывізіі вызвалілі Лоеў<ref name="ПамяцьС6265"></ref>. ==== Савецкі міжваенны перыяд ==== [[Файл:Łojeŭ, Kandakoŭ. Лоеў, Кандакоў (07.1929).jpg|thumb|Колішні завод фарбаў Кандакова, 1929 г.]] У снежні 1926 года Лоеў вярнулі [[БССР]], дзе ён стаў цэнтрам раёна. У 1938 годзе паселішча атрымала афіцыйны статус [[гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]]. ===== Вялікая Айчынная вайна ===== У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 26 жніўня 1941 года да 17 кастрычніка 1943 года Лоеў знаходзіўся пад германскай акупацыяй. ==== Пасляваенны савецкі перыяд ==== У 1962—1966 гадах Лоеў уваходзіў у склад [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]]. === Рэспубліка Беларусь === 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Лоеўскі раён]] і пасёлак Лоеў, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб'яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Лоеўскі раён]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 4667 чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 1995 год — 7,8 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 2006 год — 7,4 тыс. чал. * 2008 год — 7,4 тыс. чал. * 2016 год — 6733 чал.<ref name="2016-Estimate"/> * 2017 год — 6739 чал.<ref name="2017-Estimate"/> * 2025 год — 6028 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Гасцініца. == Культура == Дзейнічае [[Лоеўскі музей «Бітвы за Дняпро»|Музей бітвы за Дняпро]]. == Славутасці == * Магіла ахвяр фашызму (1943) — {{ГККРБ 4|313Д000461}} * Магіла ахвяр фашызму (1943, 1990), вул. Камсамольская, на грамадзянскіх могілках — {{ГККРБ 4|313Д000838}} * Былы купецкі дом (XIX стагоддзе), вул. Леніна, 6 — {{ГККРБ 4|313Г000462}} * Былы купецкі дом (XIX стагоддзе), вул. Леніна, 23 — {{ГККРБ 4|313Г000463}} * Брацкая магіла (1942), вул. Леніна — {{ГККРБ 4|313Д000464}} * Жылы дом (ХІХ стагоддзе), вул. Савецкая, 1 — {{ГККРБ 4|313Г000465}} * Былы купецкі дом (ХІХ стагоддзе), вул. Савецкая, 4 — {{ГККРБ 4|313Г000466}} * Паселішча перыяду сярэднявечча, за 0,5 — 0,7 км ад паўночна-ўсходняй ускраіны горада — {{ГККРБ 4|313В000467}} * Гарадзішча ранняга жалезнага веку і тэрыторыя былога сярэднявечнага горада Лоева (V стагоддзе да н.э.]] — II стагоддзе н.э., X—XVIII стагоддзі) — {{ГККРБ 4|313В000878}} * [[Свята-Троіцкі сабор (Лоеў)|Свята-Троіцкі сабор]] (1990) == Вядомыя асобы == * [[Андрэй Дзмітрыевіч Адэнскі]] (1897—1979) — беларускі ўрач-тэрапеўт. Доктар медыцынскіх навук (1943), прафесар (1945). * [[Павел Пятровіч Бондар]] (1952—2019) — беларускі мастак [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]. * [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч]] (1915—1985) — беларускі вучоны-географ. * [[Аляксей Васілевіч Казлоў]] (1913—1976) — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Акім Паўлавіч Карпенка]] (1915—1974) — Герой Савецкага Саюза. * [[Рыгор Сяргеевіч Пінчук]] (1912—1944) — Герой Савецкага Саюза. * [[Вольга Васілеўна Церашчатава]] (1926—1992) — беларускі [[мастацтвазнавец]]. == Гл. таксама == * [[Бітва пад Лоевам (1651)]] == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * ''[[Алег Анатольевіч Макушнікаў|Макушнікаў, А. А.]], [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Штыхаў, Г. В.]]'' Лоеў / А. А. Макушнікаў, Г. В. Штыхаў // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 23—24. — ISBN 978-985-11-0354-2. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Лоеў|433—434}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Lojeŭ|Лоеў}} {{OSM relation|5598630|Лоеў}} * [http://www.radzima.org/be/pub/794_m/ Лоеў] на [[Radzima.org]]{{Архівавана|url= |date= }} * [https://globustut.by/loev/ Лоеў на globustut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250121161544/https://globustut.by/loev/ |date=21 студзеня 2025 }} * {{Cite web|url=https://www.belhistory.eu/archives/4011|title=Юрый Мыцык. Інвентар і люстрацыі Лоева і Горваля XVII — сярэдзіны XVIII ст. {{!}} Беларускі Гістарычны Агляд|access-date=2023-10-11}} * [http://nashkraj.info/content/view/127/134/ ''Николай Анисовец''. Древний город у слияния Днепра и Сожа]{{Недаступная спасылка}} // Краяўзнаўчы сайт Гомеля і Гомельшчыны {{Лоеўскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Населеныя пункты на Дняпры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лоеў| ]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] sui6d37g9cbkbkfqyfustss5y9gufrn Мірскі замак 0 17710 5134259 5048486 2026-04-30T23:24:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134259 wikitext text/x-wiki {{Замак |Беларуская назва = Мірскі замак |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|410Г000317}} |Краіна = Беларусь |Архітэктурны стыль = [[беларуская готыка]], [[Рэнесансная архітэктура|рэнесанс]], [[барока]], [[мадэрн]] |Назва месцазнаходжання = Гарадскі пасёлак |Месцазнаходжанне = [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]] |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 27 |lat_sec = 4.56 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 28 |lon_sec = 22.42 |region = |CoordScale = |Архітэктар = |Заснавальнік = [[Юрый Іванавіч Ільініч]] |Першае згадванне = 1395 |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Пачатак будаўніцтва = XVI |Заканчэнне будаўніцтва = XVI |Стан = |Сайт = http://mirzamak.by/ |На карце = Беларусь Гродзенская вобласць |Commons = |Устаўка = {{ЮНЕСКА |Афіцыйная назва = Mir Castle Complex |Назва = Комплекс Мірскага замка |Тып = Культурны |Крытэрыі = ii, iv |ID = 625 |Рэгіён = Еўропа і Паўночная Амерыка |Уключэнне = 2000 |Пашырэнні = |У небяспецы = }} }} {{Уладальнікі Мірскага замка}} '''За́мкава-па́ркавы ко́мплекс «Мір»''', '''Мі́рскі за́мак''' — унікальны помнік беларускай нацыянальнай культуры, архітэктурны шэдэўр<ref name="ReferenceD">Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с.90</ref>, які ўваходзіць у [[Сусветная спадчына|Спіс сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны ЮНЕСКА]], адзін з нацыянальных сімвалаў<ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с. 46, 51</ref> [[Беларусь|Беларусі]]. Архітэктурны комплекс уключае ў сябе замак XVI—XX стагоддзяў, валы XVI—XVII стагоддзяў, [[сажалка|стаў]] 1896—1898 гадоў, [[Капліца Заслаўскіх (Мір)|прыдарожную капліцу]], [[капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх|капліцу-пахавальню князёў Святаполк-Мірскіх]] з [[Домік вартаўніка і брама (Мір)|домам вартаўніка і брамай]], [[Замкавы парк (Мір)|пейзажны і рэгулярны паркі]], дом упраўляючага. Знаходзіцца ў [[Мір (Карэліцкі раён)|гарадскім пасёлку Мір]], на правым беразе [[Міранка (рака)|ракі Міранкі]]<ref name="ReferenceA">Ткачев М. А. Замки Беларуси. с. 135</ref>. Пабудаваны ў пачатку XVI стагоддзя магнатам [[Юрый Іванавіч Ільініч|Юрыем Ільінічам]] замак стаў першым прыватнаўласніцкім замкам на землях [[Беларусь|Беларусі]]<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с.34</ref><ref>Анатоль Бутэвіч. Таямніцы Мірскага замка. с. 26</ref>. З 1568 года ён належаў князям [[Радзівілы|Радзівілам]], у XIX стагоддзі [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнам]] і [[Святаполк-Мірскія|Святаполк-Мірскім]]<ref name="ReferenceE">Беларуская энцыклапедыя: т. 10, с. 469</ref>. Мірскі замак -- самае ўсходняе [[готыка|гатычнае]] збудаванне, а таксама самы буйны і адзіны някультавы аб’ект з захаваных нешматлікіх узораў самабытнай [[беларуская готыка|беларускай готыкі]]<ref>Дмитрий Бубновский…" История создания. с.14</ref>. Замак у плане блізкі да [[квадрат]]а са стараной каля 75 метраў, па вуглах мае пяціпавярховыя вежы вышынёй 25—27 метраў, якія выходзяць за межы сцен. Пятая вежа — шасціпавярховая з уязной брамай<ref name="ReferenceF">Энцыклапедыя гісторыі Беларусі, с.437</ref>. Помнік удзельнічаў практычна ва ўсіх войнах, якія толькі праносіліся ў свой час па шматпакутнай беларускай зямлі: пачынаючы з [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўска-рэчыпаспалітаўскай 1654—1667 гадоў]] і да [[Вайна 1812 года|расійска-французскай 1812 года]]<ref>Памяць: Гіст. дак. хроніка Карэліцкага р-на. с. 43</ref>, замак не раз бралі ў аблогу і штурмавалі. Быў пашкоджаны ў 1665 і 1706 гадах, пасля адноўлены ў пачатку XVIII стагоддзя. Пасля зноў моцна пашкоджаны ў 1794 годзе, пасля чаго ў канцы XVIII стагоддзя заняпаў. У 1812 годзе пад сценамі замка адбыўся бой паміж французскай кавалерыяй маршала [[Луі Даву]] і ар’ергардам 2-й рускай арміі — казацкай конніцай [[Мацвей Іванавіч Платаў|Мацвея Платава]]<ref name="ReferenceE"/>. Мірскі замак для свайго часу быў магутным ваенным збудаваннем, дзе былі прыменены амаль усе вядомыя элементы [[Сярэдневякоўе|сярэднявечнай]] [[фартыфікацыя|фартыфікацыі]] і былі ўвасоблены мясцовыя традыцыі замкавага [[Архітэктура|дойлідства]]. Будавалі яго па праекту таленавітага архітэктара, які, хутчэй за ўсё, быў майстар з народа і валодаў мастацкім густам. Адсутнасць добрых прылад не перашкодзіла дойліду стварыць першакласнае для таго часу ваенна-інжынернае збудаванне і ўпрыгожыць яго разнастайнымі [[архітэктура|архітэктурнымі]] дэталямі<ref>Ткачев М. А. Замки Беларуси. с. 142</ref>. Вялікая насычанасць агнявых сродкаў пры ўзаемным перакрыванні сектараў абстрэлу, пастаноўка веж з разлікам вядзення флангавага агню ўздоўж сцен, высокія, стромкія земляныя валы з [[бастыён]]амі па кутах рабілі Мірскі замак першакласным абарончым збудаваннем свайго часу<ref>А. Я. Митятин. Замок в Мире</ref>. На працягу свайго існавання комплекс зведаў не адно аднаўленне і перабудову, аднак дадзеныя працэсы не ўнеслі значных змен у яго аб’ёмна-планавую і кампазіцыйную сістэмы. Разам з тым, Мірскі замак захаваў свае першапачатковыя стылістычныя элементы часоў [[готыка|готыкі]] і [[Адраджэнне|Рэнесансу]], набыўшы пры гэтым новыя ўнікальныя напластаванні, характэрныя стылістыцы [[барока]] і [[рамантызм]]у. Разам з першапачатковымі стылявымі рысамі яны сфарміравалі непаўторнае аблічча замка, дзякуючы якому комплекс стаў у адзін рад з архітэктурнымі помнікамі [[Сусветная спадчына|сусветнай каштоўнасці]]<ref>Андрэй Карэцкі. Гісторыя аднаўлення… с.152</ref>. Усе элементы замка складаюць цэласную архітэктурную кампазіцыю, што стварае завершаны вобраз непаўторнага збудавання, якое не мела сабе падобных на землях [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Расія|Расіі]]<ref name="ReferenceB"/>. Комплекс Мірскага замка і сёння здзіўляе сваёй архітэктурнай гармоніяй, злучнасцю з прыродай, рацыяналізмам і прадуманасцю абарончых збудаванняў, прастатой і лаканізмам форм<ref name="ReferenceB">Ткачев М. А. Замки Беларуси. с. 136</ref>. == Гісторыя == === Першыя згадкі пра Мір === {{Цытата |аўтар= Дарчая грамата [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]], выдана ў 1434 годзе ў [[Трокі|Троках]].|''«... за многія заслугі вернага нам і мілага Сенькі Гедыгалдовіча і жадаючы, каб у будучым ён яшчэ лепей нёс сваю верную службу — не так дзеля ўзнагароды, як для прыкладу іншым... дорым... гэты маёнтак з усімі яго выгодамі...''}} Першае ўпамінанне Міра адносіцца да 1395 года, калі [[крыжакі]], падтрымліваючы [[Свідрыгайла|Свідрыгайлу]] ў яго міжусобіцы супраць [[Вітаўт]]а, уварваліся на [[Навагрудскае княства|Навагрудчыну]], дасягнулі [[Мір (Карэліцкі раён)|Міра]] і знішчылі паселішча. У 1434 годзе вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Кейстутавіч]], раздаючы землі сваім прыхільнікам, даў Мір Сёмку — гэта значыць [[Сямён Гедыголдавіч|Сямёну Гедыголдавічу]], які пасля стаў віленскім кашталянам. І хаця ў гэтай грамаце ўпамінаецца ўсяго адна ''curia'' (двор) нейкага Дзяміда, археалагічныя матэрыялы пачатку XV ст. сустракаюцца не толькі на тэрыторыі сучаснага мястэчка Мір, але і на другім беразе ракі Міранкі, менавіта на тым месцы, дзе ўзвышаецца цяпер Мірскі замак. Рэшткі выяўленых дазамкавых пабудоў сведчаць аб тым, што яны былі даволі багатымі для свайго часу. Так, у культурным слоі замкавага двара знойдзены рэшткі печы, складзенай з гаршковай кафлі<ref name="ReferenceG">Памяць: Гіст. дак. хроніка Карэліцкага р-на. с. 40</ref>. Сёмка, паміраючы бяздзетным, адпісаў мірскія ўладанні сваёй названай дачцэ Ганне Бутрымаўне. Але Ганна так і не выйшла замуж і памерла маладой. У 1476 г. яна перапісала ўсю маёмасць роднай цётцы — жонцы Сенькі Мілохне<ref>Краўцэвіч А. К., Якшук Г. М. Стары Мір. с.6</ref>, а Мілохна ў сваю чаргу [[1490]] г. адпісала свае ўладанні сваяку [[Юрый Іванавіч Ільініч|Юрыю Ільінічу]]<ref>Шишигина-Потоцкая К. Я. Замки Мирский и Несвижский. с.10</ref>, маладому, але даволі заможнаму пану. Юрый быў сынам [[Івашка Ільініч|Івашкі Ільініча]], віцебскага і смаленскага старосты<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 18</ref>. Упершыню Ільініч з’яўляецца ў Міры толькі ў 1495 г. Мірскія ўладанні былі аб’ектам спрэчак з маршалкам дворным [[Літавор Храбтовіч|Літаворам Храбтовічам]], ужо ў наступны год па гэтай справе ў [[Гродна|Горадне]] праходзіць суд на карысць Храбтовіча. Судовыя спрэчкі працягнуліся пасля ваеннага паходу ў 1497 годзе ў [[Малдова|Малдову]], аднак і ў гэты раз «''Мірскія ловы''» Ільінічу атрымаць не ўдалося. Ільініч дамогся правоў на Міршчыну толькі праз 27 гадоў, ужо пасля смерці магутнага суседа-канкурэнта. У 1522 г., займаючы пасаду [[Маршалкі надворныя літоўскія|літоўскага маршалка]] і брэсцкага старосты<ref>Хілімонаў В. А. Мірскія былі. с.6</ref> і скарыстаўшы недасведчанасць нашчадкаў Літавора, а можа, нават падкупіўшы сведкаў, Ільініч праз суд дамагаецца нарэшце правоў на мірскія ваколіцы<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 20-30</ref>. === Загадка пабудовы замка === {{main|Загадка пабудовы Мірскага замка}} {{Цытата |аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля]]|''Татарскія спусташэнні, сваркі Забжазінскіх, Ільінічаў, Кішкаў, Глябовічаў і іншых літоўскіх магнатаў з гордым і магутным Міхаілам Глінскім, сваркі, якія прывялі да таго, што Забжазінскі быў пазбаўлены ваяводскай пасады, а Крыштоф Ільініч трапіў у турму, і яшчэ жахлівы лёс Яна Забжэзінскага, на якога Глінскі ўчыніў наезд, замардаваў ва ўласным доме, - усё гэта, відаць, і натхніла Юрыя Ільініча пабудаваць у Міры крэпасць''}} Цяпер цяжка вызначыць, якімі матывамі кіраваўся магнат, прымаючы рашэнне аб стварэнні ўмацаванай рэзідэнцыі. Амаль усе даследчыкі гісторыі Мірскага замка пастаянна ставяць пытанне, што прымусіла далёка не самага багатага і не самага ўплывовага ўрадніка [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ўзяцца за маштабнае будаўніцтва. Інтрыгуе і той факт, што Ільініч распачаў грандыёзнае будаўніцтва на схіле свайго жыцця<ref>Інтрыга вакол 10 тысяч дукатаў. с.102</ref>. Акрамя таго, да XVI стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім зусім не будавалася прыватных мураваных замкаў, і нават вельмі заможныя паны звычайна абыходзіліся драўлянымі ўмацаванымі дварамі<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 34</ref>. [[Файл:Mir Castle Complex 101.jpg|справа|thumb|200px|Паўночная сцяна замка захавалася да нашага часу амаль без змен]] Сярод вучоных дагэтуль працягваюцца спрэчкі і пра прызначэнне Мірскага замка. Нагодай для будаўніцтва каменнага замка маглі паслужыць войны з [[Вялікае княства Маскоўскае|Вялікім княствам Маскоўскім]], набегі [[крымчакі|крымчакоў]], складаныя адносіны з суседзямі, уласная агрэсіўнасць ці імкненне праславіцца, атрымаць тытул графа [[Свяшчэнная Рымская Імперыя|Свяшчэннай Рымскай Імперыі]] ці проста становішча [[маршалак надворны літоўскі|маршалка надворнага літоўскага]]<ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceC">МИР. Замок и местечко. Текст О. Новицкой</ref>. [[Файл:Hniezna. Гнезна (07-2007).jpg|злева|thumb|Архітэктура [[Касцёл Святога Міхаіла, Гнезна|касцёла Святога Міхаіла ў Гнезна]] сугучна з архітэктурай Мірскага замка]] Цяпер даследчыкі звязваюць пабудову замка з меркаваннямі аўтарытэту і жаданнем Юрыя Ільініча самасцвердзіцца. Ён на працягу больш чым двух дзесяцігоддзяў вёў судовыя цяжбы за права ўладання Мірскімі маёнткамі, якія завяршылася ў карысць Ільінічаў толькі ў 1522 годзе, калі мабыць і пачалося ўзвядзенне Мірскага замка<ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с. 13</ref><ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с.71</ref>. Да гэтага часу Ільініч стаў заможным магнатам і атрымліваў прыбыткі ад кіравання [[Берасцейскае староства|Берасцейскім]] і [[Ковенскае староства|Ковенскім]] староствамі і замкамі<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с. 64</ref>, а таксама магчыма скарыстаўся вялізнай сумай грошай у 10 000 залатых дукатаў ад земскага падскарбія [[Абрам Езафовіч Рабічковіч|Абрама Езафовіча Рабічковіча]]<ref>Інтрыга вакол 10 тысяч дукатаў.</ref>. Вызывае спрэчкі і дата будаўніцтва замка. Замак упершыню ўпамінаецца ў 1527 годзе ў [[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыцы]], аднак асаблівасці архітэктуры Мірскага замка паказваюць на тое, што ён быў закладзены не раней за [[1510]] год. [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіл Ткачоў]] лічыў, што замак быў пабудаваны ў 1506—1510 гадах<ref name="ReferenceA"/>, сустракаюцца таксама даты будаўніцтва — канец XV — пачатак XVI стст.<ref>Краўцэвіч А. К., Якшук Г. М. Стары Мір. с.7</ref>), і 1508—1510 гады (паводле А. Сняжко). Цяпер большасць гісторыкаў сходзяцца ў меркаванні, што ў самым канцы XV стагоддзя замка ў Міры яшчэ не было<ref>Калнин В. В. Мирский замок. с. 7</ref>. На тое, што замак будаваўся не раней за 20-я гады ўскосна ўказвае факт пабудовы ў 1524 годзе непадалёк ад [[Ваўкавыск]]а [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|касцёла Святога Міхаіла]], пластыка архітэктурных дэталяў якога вельмі падобная на архітэктурнае аздабленне замка<ref>Мирский замок: история создания и современность, А. С. Судакова, с.49</ref>. Некаторыя асаблівасці архітэктуры Мірскага замка («''крышталёвыя скляпенні''») таксама з’яўляюцца пацвярджэннем таго, што замак быў закладзены не раней чым у 1510-х гадах<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 38</ref>. У першапачатковым варыянце замак не быў дабудаваны, засталіся недабудаванымі абарончыя карпусы ўздоўж паўднёвай і ўсходняй сцен, а таксама паўночна-заходняя вежа<ref name="ReferenceH">Памяць: Гіст. дак. хроніка Карэліцкага р-на. с. 41</ref>. Тым не менш па меркаванню даследчыкаў, у той час на ўсёй тэрыторыі Беларусі як па памерах, так і па велічыні не было нічога, што магло б параўнацца з Мірскім замкам<ref>Інтрыга вакол 10 тысяч дукатаў. с.116</ref>. === Першапачатковы выгляд замка === {{Цытата |''Ды Графіч, радня хоць далёка Гарэшкаў,<br>Багаты сусед, калі выйшаў з апекі,<br>Паніч дзіўнаваты, муры спадабаў,<br>Як вярнуўся сюды з падарожы,<br>Бо, кажа, гатыцкае архітэктуры, харошы;<br>Дарма, што Суддзя з дакументам пераконаваў потым,<br>Што той архітэктар быў віленскім майстрам, не готам.''|[[Адам Міцкевіч]] "Пан Тадэвуш", пераклад [[Браніслаў Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]}} [[Файл:Рэканструкцыя Д.С. Бубноўскага. Сяр. 16 ст.JPG|справа|thumb|300px|Мірскі замак. Выгляд у пач. XVI ст., рэканструкцыя Д. Бубноўскага]] Архітэктура Мірскага замка XVI стагоддзя мела рысы беларускай позняй [[готыка|готыкі]]. Замак быў выкананы ў выглядзе [[квадрат]]нага ў плане збудавання з выступаючымі па кутах магутнымі вежамі вышынёй каля 25 м. Усе вежы былі спланаваны як самастойныя вузлы абароны. Таўшчыня сцен замка дасягала 3 м пры вышыні каля 13 м. Шматлікія падзямеллі замка стваралі складаную сістэму дапаможных памяшканняў, якія ў цэлым па плошчы пераўзыходзілі ў некалькі разоў наземную частку збудавання. Усе вежы замка зроблены аднолькава: 4-гранная аснова, 8-гранны [[купал]], які звужваецца ўверх. Квадратны план веж і размяшчэнне іх за вонкавай лініяй сцен стваралі магчымасць весці абстрэл ворага не толькі прама, але і ўздоўж сцен. Па тых часах гэта была самая прагрэсіўная схема абароны і толькі недасканаласць агнястрэльнай зброі прымушала яшчэ ўжываць традыцыйныя спосабы абароны з дапамогай [[лук]]аў, [[арбалет]]аў, камянёў, [[смала|смалы]] і вару<ref>Калнин В. В. Мирский замок. с. 10</ref>. [[Файл:Першы паверх 16 ст. рэканструкцыя.JPG|злева|thumb|План першага паверха Мірскага замка ў пачатку XVI ст. паводле В. Калніна]] Будаўніцтва замка ажыццяўлялася ў некалькі этапаў. У першым дзесяцігоддзі [[XVI ст.]] былі збудаваны сцены і вежы, а ў паўднёва-заходнім участку двара пабудавалі цаглянае аднапавярховае жылое памяшканне. Ад яго да цяперашняга часу захаваліся толькі асобныя ўчасткі падмуркаў, сляды перавязкі мура сцен гэтай пабудовы са сценамі замка, а таксама гнёзды ад заладкі канцоў бэлек перакрыцця на паўднёвай замкавай сцяне<ref name="А. Я. Митятин. Замок в Мире. с. 13">А. Я. Митятин. Замок в Мире. с. 13</ref>. Дэкаратыўнае аздабленне замка было заснавана на кантрасце чырвонай цэглы і ружовай атынкоўкі. Вонкавыя сцены арнаментаваны [[парэбрык]]амі, [[гірка]]мі, [[ніша]]мі, паяскамі, паўкалонкамі<ref>Беларуская энцыклапедыя: т. 10, с. 469—470</ref>. Пры будаўніцтве сцен была выкарыстана трохслаёвая муроўка: вонкавую частку сцен выкладвалі з цэглы з украпваннем каменя-валуна, а ўнутраная — складалася з дробнага каменя і цагляных аскепкаў, залітых вапнавым растворам<ref name="ReferenceI">Ткачев М. А. Замки Беларуси. с. 140</ref>. Аднак дальнабачнасць Юрыя Ільініча не дазволіла «зрабіць з замка проста цацку» — у выпадку патрэбы замак мог аказаць адчувальны адпор захопнікам<ref>Людмила Массакова. Сокровище мира. с.34</ref>. Усе вежы былі збудаваны з такім разлікам, каб было зручна весці флангавы агонь уздоўж сцен і знішчаць ворага на подступах да іх. Кожная вежа мела па пяць баявых ярусаў з байніцамі і складаную сістэму ўнутраных пераходаў. З часу першага этапу будаўніцтва захаваліся два каміны. Першы знаходзіцца ў праездзе на першым ярусе ўязной вежы, ім карысталіся для абагравання вартавыя, якія неслі кругласутачнае дзяжурства. У адным канале з ім знаходзіўся другі камін — у памяшканні капліцы на другім ярусе ўязной вежы<ref name="ReferenceJ">Дмитрий Бубновский. История создания… с.20</ref>. На працягу першага перыяду ўзвядзенне Мірскага замка не было завершана. Недабудаванымі засталіся верхнія ярусы паўночна-заходняй вежы, замкавыя сцены<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с. 71</ref>, а таксама капітальныя збудаванні на поўдні і ўсходзе замкавага двара, якія маглі прызначацца для жылля гарнізона і чэлядзі. Паводле старой традыцыі пад жыллё феадала адводзілася адна з веж, хутчэй за ўсё, паўночна-усходняя. Пра гэта сведчыць арыгінальны дэкор вежы: ў нішах на яе фасадах выяўлены дэкаратыўныя шматколерныя кампазіцыі, так званыя «аказійныя» роспісы, якія маглі быць створаны ў гонар атрымання ў [[1555]] годзе апошнім уладальнікам замка з [[Ільінічы|роду Ільінічаў]] тытула [[граф]]а [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]<ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с.19</ref>. Замак узводзіла насельніцтва Міршчыны і сяляне іншых з уладанняў Юрыя Ільініча. Былі пабудаваны цагельні ў вёсках Пропашы і Бірбашы. Вапну дастаўлялі са [[Новы Свержань|Свержня]]. У адно месца звозіліся сотні кубаметраў палявога каменю, там будаўнічы матэрыял абчэсвалі, парадкавалі па памеры і колеру<ref name="ReferenceA"/>. Другі этап будаўніцтва прыйшоўся на 20-30-я гг. XVI ст., калі да паўднёвай і ўсходняй сцен прыбудавалі аднапавярховы корпус з шырокім склепам,<ref name="ReferenceI"/>, які заняў амаль палову плошчы двара<ref name="А. Я. Митятин. Замок в Мире. с. 13"/>. На трэцім этапе (другая палова XVI ст. — першая палова XVII ст.) над аднапавярховым корпусам узвялі яшчэ два паверхі<ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с.21</ref>. === Пераход замка да Радзівілаў === [[Файл:Mikałaj Radzivił Čorny, Karl V. Мікалай Радзівіл Чорны, Карл V (XVII).jpg|справа|thumb|Апякун [[Юрый Ільініч, малодшы|Юрыя Ільініча-малодшага]] [[Мікалай Радзівіл Чорны]] атрымоўвае з рук [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда І]] княжацкі тытул. Пазней і сам Ільініч атрымае графскі тытул, а сваё ўладанне перадасць сыну Чорнага [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалаю Сіротцы]]]] {{Цытата |аўтар=Дарчая грамата [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда Габсбурга]] [[Юрый Феліксавіч Ільініч|Юрыю Ільінічу]]|''Яго замак Мір і ўсю адміністрацыйную акругу з усёй маёмасцю мы ўзводзім на ступень графства, гэтае званне надаём самому Юрыю Ільінічу, яго дзецям, нашчадкам і законным спадчыннікам разам з усімі іх дзецьмі абодвух полаў, цяперашнімі і тымі, якія народзяцца, ад сённяшняга дня і ва ўсе будучыя часы, называючы іх ад гэтага графства замка Мір графамі''}} [[Файл:Пячатка Юрыя Іллініча малодшага, графа на Міры, 1566.JPG|злева|thumb|200px|Пячатка [[Юрый Ільініч, малодшы|Юрыя Ільініча малодшага]], графа на Міры, 1566 год.]] Юрый Ільініч памёр у 1526 годзе, перадаўшы свае ўладанні чатыром сынам. Яго сын [[Шчасны Фелікс Ільініч|Шчасны]] перажыў усіх братоў і стаў уладальнікам спадчыны. Ён быў жанаты з Соф’яй Радзівіл, дачкой [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна Барадатага]], з якой меў сына, таксама Юрыя. Дзядзька апошняга — [[Мікалай Радзівіл Чорны]] — паслаў маладога Ільініча да двара імператара [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда І]]. У выніку гэтай паездкі [[10 ліпеня]] [[1553]] года Юрый, як уладальнік велізарнага замка, атрымаў [[граф]]скі тытул.<ref>Шишигина-Потоцкая К. Я. Замки Мирский и Несвижский. с.11</ref> Так збылася мара Юрыя Ільініча-дзеда, хоць род яго і згас. Юрый не быў жанаты, усё сваё багацці ён запісаў сыну Мікалая Радзівіла Чорнага [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалаю Крыштафу Радзівілу Сіротцы]]. Пасля смерці Мікалая Чорнага ў 1565 годзе Юрый Ільініч зрабіўся апекуном яго дзяцей. Прадчуваючы раннюю смерць, ён 25 жніўня 1568 года ўсынаўляе Радзівіла Сіротку<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с. 65</ref>, складае завяшчанне і памірае роўна праз год пасля таго, як яму прысніўся прарочы сон, — у 1569 годзе. Неўзабаве пасля смерці апошняга са згаслага роду Ільінічаў Мікалай Радзівіл Сіротка быў афіцыйна запісаны ўладальнікам Міра і [[Бяла Падляска|Белай]]. Перадаваў яму гэтыя маёнткі навагрудскі возны Рыгор Тарасевіч, а прымаў ад імя Мікалая Сіроткі стары радзівілаўскі слуга [[Мацей Кавячынскі]], вядомы ў гісторыі [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] як мецэнат [[Сымон Будны|Сымона Буднага]]<ref>Шишигина-Потоцкая К. Я. Замки Мирский и Несвижский. с. 12</ref>. Такім чынам, з 1569 і на працягу трох стагоддзяў замак належаў [[Радзівілы|Радзівілам]]<ref name="ReferenceC"/>. === Перабудова замка пры Радзівіле Сіротцы === [[Файл:Рэканструкцыя 17 ст. М. Ткачова. Мастак Я. Кулік.JPG|справа|thumb|400px|Мірскі замак. Выгляд у XVII ст. паводле М. Ткачова]] У 1580—1590-я гады на трэцім этапе да паўночных і ўсходніх сцен быў прыбудаваны трохпавярховы палац, а вежы прыстасаваны пад жыллё. Хутчэй за ўсё на пачатковым этапе кіраваў будаўнічымі работамі [[Ян Марыя Бернардоні]]. Вонкавымі сценамі палаца сталі замкавыя сцены — паўночная і ўсходняя. Частку байніц замуравалі, а на ўзроўні другога і трэцяга паверхаў зрабілі вялікія аконныя праёмы. Драўлянае перакрыцце першага паверха было заменена цаглянымі цыліндрычнымі зборамі, а папярочныя сцены першага паверха палаца былі ўзмоцнены абліцоўваннем іх абапал цэглай. З вонкавага боку замка паміж вежамі ў заходняй і паўднёвай замкавых сценах былі пабудаваны гаспадарчыя будынкі<ref name="А. Я. Митятин. Замок в Мире. с. 13"/>. Ва ўязной вежы была пабудавана замкавая капліца. Паўднёвая сцяна недабудаванага паўднёвага абарончага корпуса ўвянчалася галерэяй з [[байніца]]мі, якія аднак ужо былі мала прыдатныя для мэт абароны<ref name="ReferenceK">Дмитрий Бубновский. История создания… с.25</ref>. Перад уязной вежай узвялі падковападобную сцяну прадбрам’я ([[барбакан]])<ref name="ReferenceI"/>. Была дабудавана паўночна-заходняя вежа, дабудаваныя паверхі якой, дзякуючы прыладзе лучковых [[сандрык]]аў над вокнамі, па аб’ёмнаму рашэнню вельмі падобныя на завяршэнне паўднёва-усходняй вежы<ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с.23</ref>. Замак стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Мірскае графства|Мірскага графства]] і княжацкай загараднай рэзідэнцыяй. Сцены палаца і веж былі атынкаваны і афарбаваны ў ружовы колер, які спалучаўся з цагляным мурам чырвонага колеру. Аконныя і дзвярныя праёмы былі выкананы з шэрага пясчаніку, які прывозілі з [[Галіцыя|Галіцыі]]<ref name="ReferenceC"/>. У скляпах і на першым паверсе палаца знаходзіліся гаспадарчыя памяшканні і каморы, на другім паверсе размяшчалася адміністрацыя Мірскага графства, замкавы суд, канцылярыя, а трэці — прызначаўся для гаспадароў<ref name="ReferenceL">Мирский замок: история создания и современность, А. С. Судакова, с.50</ref>. [[Файл:Інтер'еры Мірскага замка.JPG|thumb|злева|200px|Інтэр’еры трэцяга паверха Мірскага замка. Рэканструкцыя, сучасны стан.]] Адпаведна былі аздоблены і інтэр’еры пакояў розных узроўняў. У лехах падлога была брукаванай, сцены не тынкаваліся, з ацяпляльных прыстасаванняў былі толькі прымітыўныя каміны, сталярка таксама вельмі простая. На першым і другім паверхах падлога выкладвалася керамічнай пліткай, на другім паверсе пазней былі высланы драўляныя падлогі. Сцены тынкаваліся і бяліліся, уладкоўваліся печы, прычым на першым паверсе абкладзеныя, як правіла, непаліванай кафляй, а на другім — паліванай, часцей за ўсё зялёнай. Затое трэці наверх зіхацеў усімі фарбамі, асляпляльна ззяў пазалотай. У апісаннях сустракаюцца ўпамінанні аб [[Францыя|французскім]] жывапісе на сценах (на распісных [[Фрыз (архітэктура)|фрызах]]), кесонных столях з разьбой, ляпнінай, расфарбоўкай і пазалотай, паркетных падлогах, багата ўпрыгожаных камінах і печах, якія былі аздоблены паліванай кафляй (шматколернай, па чатыры і болей колераў на адной кафліне) рознай формы ў залежнасці ад месца ўстаноўкі. Дзверы з каштоўных парод дрэва ўстаўляліся ў прыгожа прафіляваныя каменныя абрамленні. Кампазіцыю інтэр’ераў цудоўна дапаўняла багатая мэбля, творы мастацтва і іншыя прадметы ўнутранага ўбранства<ref>Памяць: Гіст. дак. хроніка Карэліцкага р-на. с. 42-43</ref>. Асабістыя пакоі князя Радзівіла Сіроткі былі абабіты чорным [[Маравія|мараўскім]] сукном, для якога чорны стаў асноўным колерам у адданасці ідэалам [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]], а таксама смутку ад смерці каханай жонкі<ref>Бохан, Ю. М. Побыт феадалаў Вялікага Княства Літоўскага ў XV — сярэдзіне XVII стагоддзя. с.98</ref>. Былі ў замку адмысловыя пакоі-«скарбцы» для захоўвання каштоўнасцей<ref>Анатоль Бутэвіч. Таямніцы Мірскага замка. с. 84</ref>. [[Файл:Капліца ў вежы. Рэканструкцыя Д. Бубноўскага.JPG|thumb|200px|Замкавая капліца. Рэканструкцыя Д. Бубноўскага]] Шмат увагі надавалася разьбе, асабліва каменнай. Дубовыя бэлькі столі пакрываліся адмысловай разьбой ці размалёўвалі фарбамі, якія імітуюць разьбу. На сценах жывапіс выконваўся ў тэхніцы [[грызайль]], імітуючы скульптурны рэльеф<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с.78</ref>. У апрацоўцы вонкавых сцен выкарыстоўвалі тэхніку [[сграфіта]]<ref name="ReferenceL"/>. [[Файл:MirskiZamak2007v1.jpg|міні|злева|Рэнесансны палац з балконам]] [[Файл:Студня. Мірскі замак.jpg|міні|180пкс|злева|Замкавая студня]] Ад італьянскага [[рэнесанс]]у пераймаецца рытмічнасць размяшчэння дзвярэй і акон, аднолькавы лік паверхаў, абшар усходаў. Але яшчэ застаюцца элементы [[готыка|готыкі]] — старая сістэма мура, [[Нервюра|нервюрныя]] скляпенні, складаныя пераходы па вежах і галерэях. Разам з тым простыя формы, светлыя сцены, вялікія вокны палаца апынуліся за межамі абарончага вала, а багаты дэкор: гаўбцы, галерэі, ганкі з разьбянымі балясамі, разьбяныя праёмы, каваныя дзверы, ліхтары — ва ўнутраным двары<ref name="Калнин В. В. Мирский замок. с. 14">Калнин В. В. Мирский замок. с. 15</ref>. Усе гэтыя архітэктурныя і мастацкія рашэнні дазваляюць казаць пра Мірскі замак як пра адносна рэдкі і найбольш яркі прыклад беларускага рэнесансу<ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с.24</ref>, у якім спалучаліся рысы позняй [[готыка|готыкі]] і [[рэнесанс]]у<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с.79</ref>. Ад палацавай аздобы часоў Сіроткі захавалася няшмат: некалькі каменных профіляў ад акон і мноства кавалкаў кафлі ад печаў, раскапаных археолагамі<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 70</ref>. У вежы над варотамі на другім ярусе размясцілася капліца [[Святы Хрыстафор|св. Хрыстафора]], а на трэцім былі ўсталяваны чаты. З капліцы прабілі выхад прама да княжых пакояў на поўнач і баявых галерэй на поўдзень. На недабудаванай паўднёвай сцяне была збудавана новая баявая [[галерэя]], таксама была перароблена старая заходняя<ref name="Калнин В. В. Мирский замок. с. 14"/>. Усё збудаванне ў цэлым фактычна пераўтварылася ў палац<ref>Памяць: Гіст. дак. хроніка Карэліцкага р-на. с. 42</ref>. Паколькі старыя сцены перасталі быць непераадольнай перашкодай для больш дасканалай артылерыі, то асноўную абарончую функцыю сталі выконваюць земляныя валы з [[бастыён]]амі па кутах так званага галандскага тыпу<ref>Бохан, Ю. М. Побыт феадалаў Вялікага Княства Літоўскага ў XV — сярэдзіне XVII стагоддзя. с.63</ref>, прарэзаныя равамі з вадой<ref>Калнин В. В. Мирский замок. с. 13-14</ref>. Вышыня вала дасягала 9 метраў і па кутах якога размяшчаліся абарончыя бастыёны. Эфектыўнасць земляных умацаванняў дапаўнялася штучна створанай сістэмай абваднення. Вал атачаў роў, напоўнены вадой дзякуючы заводненаму Замкаваму раўчуку і [[Міранка (рака)|рэчцы Міранцы]]<ref>Людмила Массакова. Сокровище мира. с.36</ref>, што дазволіла стварыць каскад сажалак з вадзянымі млынамі на плацінах. Знаходжанне воднай гладзі ўзбагаціла пейзаж маляўнічаю кампазіцыяй з выразным адлюстраваннем замка ў вадзе<ref name="ReferenceK"/>. [[Файл:Схема Мірскага замка ў 2-ой палове 16ст. паводле В. Калніна.JPG|злека|thumb|Схема Мірскага замка і наваколля ў 2-ой палове XVI ст.]] Побач з замкам у пачатку XVII ст. быў разбіты сад паўднёва-[[Італія|італьянскага]] рэнесанснага тыпу. Плошча саду была невялікая — каля 2 га. Дрэвы спачатку высаджваліся пераважна мясцовых парод ([[яблыня|яблыні]], [[груша|грушы]], [[вішня|вішні]]), пасля раслі [[апельсін]]ы, [[цытрын]]ы, [[Інжыр|фігі]], [[мірт]], [[кіпарыс]], [[самшыт]], італьянскі арэх, чырвонае і лаўровае дрэвы. Італьянскі сад аддзяляла ад навакольнага свету паласа ліп і каналаў, а кілім кветак быў павернуты да палацавых акон. Праз ланцужок сажалак, якія адлюстроўвалі замак у сваіх люстэрках, можна было патрапіць у фальварак<ref name="ReferenceL"/>. [[Фальварак]] закладваецца на ўсход ад замка са шматлікімі гаспадарчымі пабудовамі і памяшканнямі для слуг, а ў трох кіламетрах ад Міра ўладкоўваюць звярынец. Цяпер тут захаваўся [[дуб]], дзе, згодна з паданнем, знаходзіўся цэнтр звярынца, ад якога разыходзіліся просекі-прамяні для кругавога абстрэлу; вакол былі загоны, дзе трымалі звяроў<ref name="Калнин В. В. Мирский замок. с. 14"/>. Стварэнне фальварка дало магчымасць аўтаномнага забеспячэння замка харчаваннем і фактычна ператварыла рэзідэнцыю ў самадастатковую гаспадарчую адзінку<ref name="ReferenceK"/>. Сам замак пасля перабудовы стаў адным з самых выразных у Беларусі ўзораў прыватнага замкавага [[дойлідства]]. У дакументах захавалася імя майстра, які кіраваў будаўнічымі працамі. Па распараджэнню Радзівіла Сіроткі майстру Марціну Забароўскаму ў 1575 годзе перадалі дом для жылля ў Міры, дзе ў той час будаваўся [[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|касцёл Св. Мікалая]], які мае агульныя дэталі з архітэктурай Мірскага замка<ref name="Калнин В. В. Мирский замок. с. 14"/>. === Разбурэнне замка падчас вайны Расіі з Рэччу Паспалітай. Заняпад і аднаўленне замка === {{Цытата |аўтар=Данясенне [[Аляксей Мікітавіч Трубяцкой|А. Трубяцкога]] цару [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксею Міхалайлавічу]]|''...Ідучы да Слоніма, горад Мір і іншыя гарадкі, і гарады, і сёлы, і вёскі па розных дарогах і хлеб, сена і ўсякія конскія кармы павыжглі, і людзей пабівалі, і ў палон імалі, і зусім разарылі дашчэнту''}} [[Файл:Katarzyna Sobieska.jpeg|thumb|Першыя ў гісторыі замка аднаўленчыя работы пачаліся пад кіраўніцтвам [[Кацярына Сабеская|Кацярыны Радзівіл]]]] Мірнае жыццё замка абарвала [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай, 1654—1667]]. У 1655 годзе Мірскі замак упершыню спустошаны казакамі [[Іван Залатарэнка|І. Залатарэнкі]] і войскам ваяводы [[Аляксей Мікітавіч Трубяцкой|А. Трубяцкога]]. У тым жа годзе [[Багуслаў Радзівіл]] прывёў да Міра [[Швецыя|шведскі]] атрад, каб зваяваць уладальніка горада [[Міхаіл Казімір Радзівіл|Міхаіла Казіміра Радзівіла]], які не далучыўся да прашведскай кааліцыі. Шведы ўзялі штурмам замак і горад, спалілі фальварак, зламалі млыны, спусцілі ставы, зруйнавалі замак<ref>Краўцэвіч А. К., Якшук Г. М. Стары Мір. с.10.</ref>. З прычыны ахопленасці краіны неразбярыхай і грабяжамі даставалася маёнтку і ад айчынных салдат. Так, у 1660 годзе радзівілаўскімі камісарамі быў складзены «''рэестр прычыненых шкод у графстве Мірскім людзьмі з маёнтка Турэц''». Відаць, нанесеная шкода была даволі значная, бо судовы працэс па гэтай справе доўжыўся больш за стагоддзе і закончыўся толькі ў 1789 годзе<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 78</ref>. Інвентар замка, складзены 14 жніўня 1660 г., адзначае, што «''замак нагляду патрабуе, усюды цячэ, вокны, дзверы, лаўкі рэдка дзе ёсць, ва ўсіх пакоях верхніх і сярэдніх, а таксама ў скляпах дзвярэй і акон няма..''»<ref>Калнин В. В. Мирский замок. с. 16</ref>, а княжацкі фальварак і «італьянскі сад» спалены<ref name="ReferenceM">Андрэй Карэцкі. Гісторыя аднаўлення… с.148</ref>. Першыя ў гісторыі замка рамонтныя работы пачаліся ў пачатку 1680-х гадах пад кіраўніцтвам [[Кацярына Сабеская|Кацярыны Радзівіл]] з [[Сабескія|роду Сабескіх]] пасля смерці мужа князя [[Міхал Казімір Радзівіл|Міхаіла Казіміра]]. Асноўны аб’ём работ праводзіўся ў перыяд 1681—1688 гадах, а інвентар 1688 года ўжо апісвае адрамантаваны замак. За гэты час былі ўзноўлены амаль усе вокны і дзверы на палацы, пакрыты дахам вежы, памяшканні прыведзены ў належны стан і адноўлены фальварак<ref name="ReferenceM"/>. Летам 1686 года мірскі гадзіншчык Юцевіч запусціў ківач адрамантаванага замкавага гадзінніка, які аднак быў разбураны падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], ад яго засталося толькі ''''вялікае кола і на ім другое меншае і спружына з круглай бляхай''«<ref>Шишигина-Потоцкая К. Я. Замки Мирский и Несвижский. с.14</ref>. Пасля праведзенай рэстаўрацыі Мірскі замак захаваў свае першапачатковыя стылістычныя набыткі часоў [[готыка|готыкі]] і [[Рэнесанс]]у, а пашкоджаныя структурныя часткі замка падчас рамонту былі толькі спрошчаны або ўвогуле не аднаўляліся<ref name="ReferenceN">Андрэй Карэцкі. Гісторыя аднаўлення… с.149</ref>. === Выгляд замка ў XVII стагоддзі === Паводле звестак інвентара за [[1688]] г., на акружаным валам падзамчышчы размяшчаліся разнастайныя гаспадарчыя пабудовы („''стайня з вазоўняй і абозняй, усё крытае гонтам''“, а таксама „''невялікі агародзік''“). Каля варот стаяла [[кардэгардыя]], дзе былі печ „''з белай кафлі, выведзеная ўгару, тры лавы, стол і акно''“. У замку знаходзіліся княжацкая стайня з нарыхтаванымі пра запас сенам і аўсом, бровар, лазня, гаспадарчыя скляпы. Высокі ганак „''з усходцамі і парэнчамі маляванымі''“ адкрываў дарогу ў шматлікія пакоі і залы палаца. Сонца зазірала туды праз каляровае шкло акон, устаўленае ў алавяныя і драўляныя рамы дзіўнай работы, і асвятляла паркетную падлогу, высокія печы, складзеныя са шматколернай кафлі, каваную медзь падсвечнікаў, знакамітыя карэліцкія дываны („шпалеры“), дарагую зброю на сценах<ref name="ReferenceI"/>. Інвентар захаваў апісанне пакоя „''Яго Літасці Князя''“, згодна з ім, у пакой „''вядуць дубовыя дзверы з новым замком і ацынкаванымі завесамі. У ім два акны з французскім шклом у алавянай аправе ў кожным акне па васямнаццаць дубцоў, завесы, засаўкі, зашчапкі ацынкаваны… Там новая паліўная печ з рознакаляровай пліткі, з арламі, каменным адкрытым камінам, круглы стол з ліпы, два зэдлічкі, адна нізкая лаўка, дзве пафарбаваныя паліцы, новыя перакрыцці і столь, нядаўна абітая дрэвам''“<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. С. 82.</ref> Такім чынам, інвентар 1688 года паказвае Мірскі замак у XVII—XVIII стст. як раскошны палацава-замкавы комплекс, дзе ўдала спалучаліся рысы ваенна-фартыфікацыйнага збудавання і пышнасць, велічнасць палацавай пабудовы<ref>Ткачев М. А. Замки Беларуси. С. 141.</ref>. Тым не менш, гаспадарчая разруха і недахоп майстроў не дазволілі вярнуць замку былую пышнасць. Вайна паказала, што ад [[бастыён]]нага ўмацавання мала толку, і таму яго не бяруць у разлік. Абарончую вежку пасярэдзіне паўднёвай сцяны выкарыстоўваюць для склада сена. На палацы каменная разьбяная ліштва не аднаўляецца, яе замяняюць простай цэглай і тынкуюць<ref>Калнин В. В. Мирский замок. С. 17.</ref>. === Замак падчас Паўночнай вайны. Разбурэнні і рэстаўрацыя === [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночная вайна, 1700—1721]] на доўгія гады спыніла пачынанні па рэстаўрацыі замка. У красавіку 1706 войска [[Карл XII|Карла XII]] захапіла і разрабавала горад Мір, а 27 красавіка пасля артылерыйскага абстрэлу штурмам быў узяты і спалены замак<ref>Краўцэвіч А. К., Якшук Г. М. Стары Мір. с. 11.</ref>. Страты замка былі яшчэ большыя, чым у мінулую вайну. Аб разбурэнні сведчыць падрабязна апісаны выгляд пабудовы ў інвентары 1719 года: спустошаныя пакоі палацавых карпусоў, закопчаныя агнём сцены, адсутнасць дзвярэй і акон, часткова знішчаны дах на вежах і інш<ref name="ReferenceN"/>: „''ўсе пакоі зруйнаваныя і пустыя, ва ўсіх няма ані дзвярэй, ані жалеза, таксама няма ніводнага акна… Усе афіцыны адны гонтам, другія дахоўкамі пакрытыя…''“<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 84</ref> [[Файл:Мірскі замак у 18 ст. Рэканструкцыя паводле В.Калніна.JPG|thumb|Мірскі замак і наваколлі ў XVIII ст.]] У архіўных дакументах 1706—1720 гадоў грунтоўнага аднаўлення Мірскага замка не зафіксавана. Тым не менш, нязначныя работы на ім усё ж ажыццяўляліся: згодна з вопісам 1719, на вокнах замест разных абрамленняў з’явіўся просты тынк, а некаторыя з іх увогуле залажылі цэглай або забілі дошкамі, дах палаца і веж быў пакрыты часткова гонтам і чарапіцай, інтэр’ерная частка (пераважна палацавыя карпусы) знаходзілася яшчэ ў спустошаным стане. Толькі ў 1720 пасля смерці мужа [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669-1719)|Караля Станіслава Радзівіла]] [[Ганна Кацярына Радзівіл]] пачынае энергічныя дзеянні па аднаўленню замка, у гэты час крыніцамі адзначаецца выдзяленне значнай колькасці грошай на рамонт акон палаца і набыццё неабходных будаўнічых матэрыялаў<ref name="ReferenceN"/>. Да 1722 г. поўнасцю адбудавалі будынак новага фальварка непадалёк ад замка, млын і стайню, а ў самім комплексе ўставілі новыя вокны, дзверы; на палацы і вежах часткова ўзнавілі дах, у галоўнай вежы — драўляную браму<ref>Андрэй Карэцкі. Гісторыя аднаўлення… с.149-150</ref>. Пры аднаўленні арыентаваліся на значную пераробку інтэр’ернай часткі, што прывяло да стылістычных змен на замку<ref>Андрэй Карэцкі. Гісторыя аднаўлення… с. 150</ref>. Падчас аднаўленчых работ у аблічча палаца прыўносіліся рысы стылю [[барока]]. Гэта тычылася пераважна інтэр’ераў, так, калі месца аконных праёмаў не адпавядала барочнай кампазіцыі інтэр’еру, яны проста расчэсваліся і пераносіліся<ref name="ReferenceO">Дмитрий Бубновский. История создания… с.28</ref>. Упершыню сярод розных прадметаў указваецца 17 партрэтаў<ref name="ReferenceP">Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с. 83</ref>. [[Файл:Michał Kazimierz Radziwiłł Rybeńko.JPG|right|thumb|[[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька]]]] Былую раскошу замку вярнуў яго новы ўладальнік — князь [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька]]. Замест аднатыпных памяшканняў з’яўляецца [[анфілада]] залаў розных памераў, для чаго перабляюцца ўнутраныя перагародкі, змяняецца кірунак усходаў. З’яўляюцца ''Парадная'', ''Партрэтная'' і ''Танцавальная'' залы, якія ўпрыгожваюцца дубовымі паркетнымі падлогамі, пазалочанымі размаляванымі і разьбянымі столямі, цудоўнай мэбляй працы мясцовых майстроў, шпалерамі, карцінамі, парцалянавымі і фаянсавымі вырабамі, якія часткова вырабляліся на радзівілаўскіх мануфактурах. Ва ўсіх пакоях абавязкова знаходзіліся печы і камін, ляпная столь з пазалотай, паркет у малых і вялікіх квадратах, філянговыя дзверы з унутраным французскім замкам. Усяго ў замку было шаснаццаць камінаў і сямнаццаць пячэй рознай формы і колеру<ref name="ReferenceL"/><ref>Калнин В. В. Мирский замок. с. 21</ref>. Да 1738 г. аднаўленчыя работы былі завершаны; таксама хутка ліквідуюцца наступствы пажару, які ўзнік у замку ў верасні 1738 года<ref name="ReferenceP"/>. Аднаўленне тычылася і прылягаючага саду, у якім пры апісанні адзначана каля 400 рэдкіх дрэў, якія вырошчваліся ў бочках у аранжарэі, збудаванай з бярвенняў, а ўлетку выстаўляліся на адкрытае паветра<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 94</ref>. На сённяшні дзень з элементаў дэкаратыўнага аздаблення стылю барока ў Мірскім замку захаваліся хіба што фрагменты дэкаратыўнай тынкоўкі на аконных адхонах<ref name="ReferenceO"/>. Увогуле, функцыю жылля ў той час пачаў выконваць драўляны панскі дом, які мясціўся на ўваходзе на тэрыторыю фальварка і часта ўпамінаўся ў інвентарах. Гэта адпавядала патрабаванням і ладу жыцця таго часу, калі велізарныя каменныя замкі былі малапрыдатнымі для штодзённага пражывання і выкарыстоўваліся галоўным чынам для правядзення буйных мерапрыемстваў, а час у сямейным крузе праводзіўся ў невялікім утульным драўляным ''палацыку''»<ref name="ReferenceO"/>. === Замак у часы Радзівіла «Пане Каханку» === [[Файл:Karol Stanisław Radziwiłł Panie Kochanku.PNG|thumb|[[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»]] ў маладосці жыў у Мірскім замку, праводзячы тут шыкоўныя балі і паляванні]] Наступны ўладальнік замка, сын Рыбанькі, князь [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»]] пасля жаніцьбы ў [[1753]] годзе быў аддалены ад бацькі і ў 1754—1762 гадах жыў у Мірскім замку, ладзячы тут шыкоўныя балі і паляўнічыя забавы. Захавалася апісанне святкавання Новага 1761 года, якое працягвалася ад 23 снежня і аж да 4 студзеня 1762 года<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 95</ref>. Буянствы Пане Каханку выклікалі абурэнне шляхты, хутка князь апынуўся ў эміграцыі, а яго шматлікія маёнткі былі аддадзены ў арэнду крэдыторам дзеля спагнання князевых даўгоў. Пачалося нястрымнае рабаўніцтва заможных гаспадарак. Мірскае графства на працягу амаль 15 гадоў трымаў нейкі Грабоўскі і значна на гэтым узбагаціўся<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 96</ref>. Дэталі былых інтэр’ераў перадае Інвентар 1778 года, складзены пасля вяртання Кароля Радзівіла з эміграцыі. У Параднай зале меліся двое дубовых дзвярэй, акруглая печ з белай кафлі, камін французскі, над якім ляпніна была пазалочана, печ з цэглы, а з аднаго боку з белай кафлі пазалочанага, паркет дубовы, у вялікіх табліцах у клетку выкладзены. У Партрэтнай зале з шасцю незашклёнымі вокнамі паркет быў дубовы малы, печ з кававай кафлі з пазалотай, абваленую столь упрыгожвала пазалочаная ляпніна.<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с. 84</ref> У самім Міры прыжыліся [[цыгане]]: у 1778 годзе князь увёў тытул цыганскага караля і сваёй граматай зацвердзіў мешчаніна Яна Мартынкевіча каралём цыган<ref>Анатоль Бутэвіч. Таямніцы Мірскага замка. с. 89</ref>. Цыганскаму галаве ў [[ВКЛ]] надавалася права на вядзенне ўсіх цыганскіх спраў і правы суда над цыганамі. Такім чынам, Мір быў аб’яўлены неафіцыйнай сталіцай цыган<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с.</ref> === Заняпад замка ў канцы XVIII ст. === {{main|Бітва пад Мірам, 1792}} {{Цытата |аўтар=Дзённік невядомага рускага афіцэра, які наведаў Мір 7 лютага 1797 года|''Запушчаны Мірскі замак з вежамі па кутах яго і з пад'ёмнымі мастамі прыводзіць на памяць даўно мінулыя дні злых духаў і высакародных рыцараў''}} Пасля смерці Пане Каханку ў 1790 г. ўсе яго спадчынныя ўладанні перайшлі да пляменніка — князя [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма]]<ref name="ReferenceB"/>. У красавіку 1792 года войскі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ўступілі на Беларусь, а ў чэрвені яны пад Мірам разбілі корпус войска [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на чале з [[Юзаф Юдзіцкі|Юдзіцкім]]. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Т. Касцюшкі]] войскі [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] адбіваліся ў Мірскім замку ад царскага войска. Пасля аблогі і артабстрэлу замак быў узяты штурмам<ref>Краўцэвіч А. К., Якшук Г. М. Стары Мір. с. 12.</ref>. У гэты час замак прыходзіць у заняпад, што дакладна фіксуюць інвентары таго часу. Так, інвентары 1778 і 1794 гадоў адрозніваюцца толькі запісам пра колькасць пабітых [[шыба|шыб]] у вокнах і паламаных дзвярэй: «''Партрэтная зала, у ім шэсць акон без шыб, увесь спустошаны, столь з французскай пазалочанай ляпнінай цалкам абсыпалася''». Апісанне аранжарэі ў італьянскім садзе не адрозніваецца ад агульнага становішча: «''Дах часткова выпраўлены саломай, астатняя частка крыта гонтам, зусім ужо старая, падтрымліваецца на адных толькі падпорках, у сцяне ад саду дваццаць шэсць акон з цалкам пабітымі шыбамі…''»<ref>Калнин В. В. Мирский замок. с. 23</ref>. Пры складанні апошняга вядомага вопісу замка 1805 года пра трэці паверх палаца было сказана: «''залы дзве, пакояў чатырнаццаць, з іх вялікіх — восем, меншых — чатыры, а два зусім абрынуліся — адны толькі сцены. У залах і ў дванаццаці пакоях столі гіпсавыя, большаю часткай апалыя. Падлога ў шасці пакоях дашчаная, а астатнія зусім без падлогі''»<ref>Калнин В. В. Мирский замок. с. 24</ref>. === Замак падчас падзей Айчынай вайны 1812 года === {{main|Мірскі бой 1812 года}} [[Файл:platov3.jpg|справа|thumb|Карціна В. Мазуркоўскага «Справа казакаў Платава пад Мірам 9 ліпеня 1812 года», 1912]] Дамінік Радзівіл, які падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] выступіў на боку [[Напалеон]]а, памёр у [[Францыя|Францыі]] ў 1813 годзе. Пад сценамі замка 9-14 ліпеня 1812 г. адбываліся жорсткія баі паміж ар’ергардам 2-й рускай арміі [[Пётр Іванавіч Баграціён|Баграціёна]] — кавалерыяй генерала [[Мацвей Іванавіч Платаў|Платава]] і французскай кавалерыяй маршала [[Луі Даву|Даву]]<ref name="ReferenceB"/>. Баграціён загадаў Платаву затрымаць французаў як мага даўжэй, каб даць асноўным сілам перадышку ў [[Нясвіж]]ы. Казакам генерала Платава з дапамогай конніцы ўдалося спыніць авангард французскай арміі, якой камандаваў брат імператара [[Жэром Банапарт]]<ref>Шишигина-Потоцкая К. Я. Замки Мирский и Несвижский. с.15-16</ref>. «Справа казакоў Платава пад Мірам» стала першай сур’ёзнай сутычкай на полі бою ў вайне 1812 года, войскі Баграціёна два дні адпачывалі пад Нясвіжам і спакойна дайшлі да [[Слуцк]]а. Бітва пад Мірам была адлюстравана ў мастацтве: кіеўскі мастак [[Віктар Вікенцьевіч Мазуроўскі|В. В. Мазуроўскі]] ў 1912 годзе намаляваў карціну «[[Справа казакоў Платава пад Мірам]]», якая цяпер знаходзіцца ў [[Музей-панарама "Барадзінская бітва"|Музеі-панараме «Барадзінская бітва»]]<ref>Александр Ярошевич. Сражение 1812 года… с. 61-68</ref>. Пра Мірскі замак коратка адзначана ў дзённіку польскага генерала Калачкоўскага, які рухаўся з французскімі войскамі за [[Пётр Іванавіч Баграціён|Баграціёнам]]: «''замак пад Мірам, разваліны якога яшчэ захаваліся''»<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 104</ref>. 11 лістапада 1812 года пад сценамі замка адбылася бітва паміж войскам адмірала [[Павел Васільевіч Чычагаў|Чычагава]] і разрозненай групай салдат і афіцэраў французскай арміі; войска Чычагава спаліла Мірскі замак, падарвала парахавы склад у паўночна-усходняй вежы; палац быў разрабаваны, разбураны і спалены, пашкоджаны вонкавыя бастыённыя ўмацаванні<ref>Архітэктура Беларусі с.348</ref>. === Замак ва ўласнасці роду Вітгенштэйнаў === {{main|Мірскі замак ва ўласнасці Вітгенштэйнаў}} {{Цытата |аўтар=[[Ян Булгак]]. "Замак"|''Замак, нібы вялізная чорная труна, адкрывае небу пустэчу сваёй раскрытай бездані. Толькі гукі соў і пугачоў глухім рэхам зрэдку парушаюць маўклівае прышэсце ночы. Ахоплены жахам і тугою змрочнага сведкі памерлага замка, гляджу на яго...''}} {{Падвойная выява|права|Stephanie Radziwil (1809-1832), by Russian School of the 19th century.jpg|180|Lev Wittgenstein by F. Kruger.JPG|160|Пасля смерці [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Радзівіла]] яго дачка [[Стэфанія Радзівіл|Стэфанія]] пачала прэтэндаваць на Мірскі замак, а пасля яе смерці ў [[1932]] годзе прэтэнзіі перайшлі да яе мужа [[Людвіг Леан Вітгенштэйн|Людвіга Вітгенштэйна]], які канчаткова стаў уладальнікам замка толькі ў [[1846]] годзе||Стэфанія Радзівіл|Людвіг Леан Вітгенштэйн}} Пасля смерці Д. Радзівіла, яго маёнткі імператарскім распараджэннем ад 17 сакавіка 1814 былі падзелены на дзве часткі. Адну частку разам з Мірам і Нясвіжам атрымаў сын былога апекуна Дамініка [[Антоні Генрык Радзівіл|Антоній Радзівіл]], другую — дачка Дамініка — [[Стэфанія Радзівіл|Стэфанія]], якая ў 1828 выйшла замуж за царскага ад’ютанта графа [[Леў Пятровіч Вітгенштэйн|Льва Пятровіча Вітгенштэйна]], сына героя [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], да якога пасля смерці Стэфаніі ў 1832 годзе пераходзяць правы на замак<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с. 66</ref>. [[Файл:Мірскае графства, 1830.JPG|left|thumb|200px|Замак на карце [[Мірскае графства|Мірскага графства]], [[1830]]]] Між тым, становішча замка пагаршалася. Калі ў 1827 годзе царскі ўрад пачаў збіраць звесткі пра помнікі даўніны ў [[Паўночна-Заходні край|заходніх губернях]], нясвіжская адміністрацыя выслала кароткі адказ: «''Мірскі замак цяпер зусім разбураны і пакінуты, нікім не населены, належыць Антонію Радзівілу''». Таксама быў зроблены першы абмер замка, які аднак да нашага часу не захаваўся<ref name="Калнін В.В. Мірскі замак. с. 106">Калнін В. В. Мірскі замак. с. 106</ref>. У 1830 годзе лаканічны вопіс Радзівілаўскай Масы фіксуе гаротны стан замка<ref name="ReferenceQ">Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с. 86</ref>. На плане Мірскага графства 1830 года выразна бачны заняпад замка: дарогі абмінаюць будынак, а да замкавай брамы не вядуць нават сцяжынкі<ref name="Калнін В.В. Мірскі замак. с. 106"/>. Судовыя цяжбы паміж Вітгенштэйнамі і Антоніем Радзівілам скончыліся толькі ў 1846, Мірскія ўладанні па рашэнню адмысловай камісіі перайшлі да Льва Вітгенштэйна. Па завяшчанню апошняга 1853 года спачатку ў валоданне павінен быў уступіць [[Пётр Львовіч Вітгенштэйн|Пётр Вітгенштэйн]], але адразу ж перадаць іх сястры [[Марыя Вітгенштэйн|Марыі]], за якой яны былі запісаны ў шлюбным кантракце з князем [[Хлодвіг Гогенлоэ-Шылінгсфюрст|Хлодвігам Гогенлоге-Шылінгсфюрстам]]<ref>Выход Мирского замка… с. 86</ref>, які пазней у 1894—1900 гадах быў [[канцлер]]ам [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с. 67</ref>. Сам замак знаходзіўся ў моцным заняпадзе. Як адзначалася ў «''Геаграфічным слоўніку Польскага каралеўства і іншых славянскіх краін''», у 1885 годзе «''адзіным жыхаром замка быў вартаўнік, які жыў у больш-менш прыстасаванай для жылля вежы''»<ref>Хілімонаў В. А. Мірскія былі. с.9</ref>. [[Файл:Руіны Мірскага замка. Канец 19 - пачатак 20 ст..JPG|left|thumb|Стан замка ў канцы 19 ст.]] У сярэдзіне стагоддзя замак аказаўся пад пагрозай поўнага знішчэння. У 1860 годзе ў газеце «[[Віленскі кур'ер]]» з’явіўся ліст паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], у якім ён паведамляў пра планы руйнавання помніка<ref>Калнин В. В. Мирский замок. с. 27</ref>. Але катастрофы ўдалося пазбегнуць, неўзабаве ў той жа газеце з’явіўся апраўдальны ліст Мацея Ямонта, генеральнага адміністратара валоданняў Вітгенштэйна, у якім ён запэўніваў, што сцен замка не кранула і не кране кірка<ref name="Калнин В. В. Мирский замок. с. 29">Калнин В. В. Мирский замок. с. 29</ref>. У 1870 г. на чатырох вежах, акрамя ўзарванай паўночна-ўсходняй, былі зроблены часовыя гонтавыя дaxi, што зараз лічыцца першым прыкладам кансервацыі архітэктурнага аб’екта на Беларусі як помніка старажытнасці<ref name="ReferenceR">Андрэй Карэцкі. Гісторыя аднаўлення… с.151</ref>. Аднак архіўныя дакументы, фатаграфічныя матэрыялы 20-30-х гг. XX ст., а таксама шматлікія сведчанні даследчыкаў 1915—1938 гадоў паказваюць наяўнасць досыць вялікіх архітэктурна-мастацкіх страт, атрыманых замкам у XIX ст.<ref name="ReferenceR"/>. Новыя ўладальнікі замка нямецкія князі [[Гогенлоэ-Шыллінгфюрсты]] здавалі яго тэрыторыю ў арэнду. Адзін з арандатараў, Антоній Пуцята, закладаў ля замка шыкоўныя сады з прагулачнымі алеямі і сцяжынкамі, аднак «кветкавыя» мары арандатара не спраўдзіліся: выдаткаваўшы ўсе свае зберажэнні, Пуцята пакідае Мір<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 112</ref>. Паводле расійскага закона 1887 г. замежныя грамадзяне валодаць землямі на тэрыторыі [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] не маглі. Таму дачка Льва Вітгенштэйна Марыя Гагенлоэ-Шылінгфюрст, быўшы іншаземкай, вымушана была прадаваць свой вялізны зямельны фонд у мільён [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с. 67-68</ref>. === Адлюстраванне замка на выявах у XIX стагоддзі === [[Файл:Mirski zamak. Мірскі замак (1849).jpg|left|thumb|200px|Замак Ільінічаў-Радзівілаў. Літаграфія з малюнка Ф. М. Сабешанскага, [[1849]]]] Да сярэдзіны стагоддзя адносяцца першыя друкаваныя выявы Мірскага замка. У кнізе Ф. М. Сабешчанскага, выдадзенай у [[Варшава|Варшаве]] на [[польская мова|польскай мове]] ў 1849 годзе, разам з малюнкам замка з’явілася і першае яго апісанне як помніка архітэктуры, складзенае варшаўскім архітэктарам Баляславам Падчашынскім. Падчашынскі першы заўважыў розныя стылі ў архітэктуры замка і настолькі добра вывучыў Мірскі замак, што яго архітэктурным нарысам карысталіся ўсе салідныя выданні аж да пачатку XX стагоддзя. Яго бацька, вядомы прафесар архітэктуры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] Караль Падчашынскі, пасля закрыцця царскімі ўладамі гэтай навучальнай установы ўладкаваўся аканомам на гаспадарцы каля Нясвіжа<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 107</ref>. [[Файл:Mirski zamak. Мірскі замак (N. Orda, 1877).jpg|справа|thumb|300px|Мірскі Замак. Малюнак [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[1876]]]] Праз чатыры гады Уладзіслаў Сыракомля прысвячае Мірскаму замку некалькі старонак у кнізе «[[Вандроўкі па маіх былых ваколіцах]]». Там жа надрукаваны і рамантычны малюнак замка, выкананы сябрам паэта мастаком Кануціям Русецкім<ref name="Калнин В. В. Мирский замок. с. 29"/>. У канцы 60-х гадоў Мірскі замак адлюстраваў вядомы графік, малявальшчык пейзажаў і архітэктурных помнікаў [[Напалеон Орда]]. Замак быў намаляваны пад стаць рамантычным [[элегія]]м стагоддзя: на вяршыні ўзгорка, на фоне цёмнага неба зубчасты контур паўразбуранага замка, а ўнізе — ідылічная сцэна з мостам, драўлянымі агароджамі, мазанка пад саламяным дахам, жвавы конік, стомленыя падарожнікі на мосце і дама з дзіцем на прагулцы пад разгалістым дрэвам. У глыбіні за замкам віднеецца фруктовы сад. Малюнак Орды — адзін з лепшых па настрою твораў багатай спадчыны мастака. Нядзіўна, што некаторыя даследчыкі Мірскага замка ўспрынялі малюнак літаральна як дакумент і спрабавалі аднавіць вежавыя зубцы і шмат’ярусныя [[байніца|байніцы]] сцен, якіх на замку ніколі не было<ref>Калнин В. В. Мирский замок. с. 30</ref>. === Замак ва ўласнасці Святаполк-Мірскіх === {{main|Мірскі замак ва ўласнасці Святаполк-Мірскіх}} {{Цытата |аўтар=[[Міхаіл Мікалаевіч Святаполк-Мірскі]]|''Замак — гэта руіна, і другой руінай ёсць я сам''}} [[Файл:Svyatopolk-Mirsky Nikolay Ivanovich by Borel.png|thumb|[[Мікалай Іванавіч Святаполк-Мірскі]], [[1877]]]] Распродажы маёмасці Вітгенштэйнаў выклікалі небывалы ажыятаж сярод рускай арыстакратыі. У 1891 годзе гэтыя землі купляе наказны казачы атаман [[Войска Данское|Войска Данскога]] князь [[Мікалай Іванавіч Святаполк-Мірскі]] за вялізную суму ў 414 тысяч рублёў срэбрам, для гэтага ён заклаў амаль усю сваю нерухомасць у [[Наўгародская губерня|Наўгародскай]] і [[Падольская губерня|Падольскай губернях]]<ref>Надежда Усова. Наказной атаман… с. 145</ref>. Магчыма, князя прыцягнула сугучча назвы мястэчка з яго прозвішчам: хоць Святаполк-Мірскія лічыліся дваранамі [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], але да замка дачынення не мелі<ref>Надежда Усова. Наказной атаман… с. 146</ref>, тым не менш іменна Мір планавалася зрабіць радавым гняздом сям’і<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с. 68</ref> [[Файл:Мірскі замак у 20 ст. Рэканструкцыя В. Калніна.JPG|thumb|злева|Мірскі замак і наваколле пасля 1910-ых гадоў]] Новы ўладальнік замка не стаў аднаўляць помнік, для свайго пражывання ён з усходняга боку ад замка пабудаваў новы палац, які згарэў у 1914 годзе. Палац будаваўся ў формах [[неакласіцызм]]у: каменны двухпавярховы сядзібны дом з [[афіцына]]й, побач знаходзіліся гаспадарчыя пабудовы<ref name="ReferenceD"/>, а паміж новым палацам і замкам — пейзажны парк англійскага тыпу. На месцы зарослых вадаёмаў у 1898 годзе была выкапана новая сажалка, для чаго з гэтага боку былі скапаны бастыённыя ўмацаванні<ref name="ReferenceB"/>. Пры гэтым росшы на гэтым месцы яблыневы сад бязлітасна высеклі як раз у перыяд красавання. У парку пабудавалі радавую [[капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх|капліцу-пахавальню Святаполк-Мірскіх]]<ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с.31</ref>. Мікалай Іванавіч Святаполк-Мірскі памёр тут жа ў сваім маёнтку Замір’е ў ноч з 14 на 15 ліпеня 1898 года ва ўзросце 65 гадоў<ref>Надежда Усова. Наказной атаман… с. 147</ref>. Уладанні князя спярша перайшлі да жонкі, княгіні [[Клеапатра Міхайлаўна Святаполк-Мірская|Клеапатры Міхайлаўны]], а пасля да сына [[Міхаіл Мікалаевіч Святаполк-Мірскі|Міхаіла]]<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с.69</ref>. У гэты час узрастае цікавасць да Мірскага замка як да помніка старажытнай культуры. У 1915 годзе ў шостым томе «[[Древности|Древностей]]» з’явіўся артыкул [[Юзаф Ядкоўскі|Ю. Ядкоўскага]] пра замак у Міры з вялікай колькасцю фотаздымкаў, малюнкаў і абмерных чарцяжоў. Артыкул Ядкоўскага сыграў важную ролю не толькі ў навуковым даследаванні помніка архітэктуры, але і ў ратаванні помніка<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 113</ref>. [[Файл:Святаполк-Мірскі на гаўбцу.JPG|thumb|злева|Князь [[Міхаіл Мікалаевіч Святаполк-Мірскі|Міхаіл Святаполк-Мірскі]] на гаўбцу замка]] Міхаіл Мікалаевіч Святаполк-Мірскі, які да гэтага служыў у пасольстве Расіі ў [[Лондан]]е, прыняў рашэнне аднаўляць не згарэлы ў 1914 годзе новы палац, а стары замак<ref name="ReferenceS">Дмитрий Бубновский. История создания… с. 32</ref>. Працы па аднаўленню замка пачаліся ў 1922 годзе і працягваліся 16 гадоў. За перыяд 1922—1929 гадоў была поўнасцю адноўлена паўднёва-заходняя вежа, муроўка сцен усходняга корпуса палаца. Пасля [[Вялікая дэпрэсія|эканамічнай дэпрэсіі]] з 1934 па 1939 было адноўлена пяць пралётаў усходняга крыла палаца і дзве вежы: паўднёва-ўсходняя і частка паўночна-заходняй<ref name="ReferenceR"/><ref>Памяць: Гіст. дак. хроніка Карэліцкага р-на. с. 44</ref>. [[Файл:Рэканструкцыя замка ў 20 гг. 20 ст..JPG|thumb|Рэканструкцыя замка ў 20-я гады 20 ст.]] З усіх залаў, спраектаваных варшаўскім архітэктарам [[Тэадор Бурш|Тэадорам Буршам]], атрымалася завяршыць толькі ''Слановую''<ref>Шишигина-Потоцкая К. Я. Замки Мирский и Несвижский. с.19</ref>). У замак была падведзена вада і электрычнасць, працавала каналізацыя і тэлефон<ref>Хілімонаў В. А. Мірскія былі. с.14</ref>. Увогуле, ажыццяўленне аўтарскіх задум было далёкім ад літаральнага<ref name="ReferenceS"/>. Так, праломы ва ўсходняй сцяне па прапанове студэнт-архітэктара Стэфана Пысевіча забудавалі вітой лесвіцай з гаўбцом, якая атрымала назву «''сходы Стэфана''»<ref>Калнин В. В. Мирский замок. с. 34</ref>. На паўднёвай вонкавай замкавай сцяне быў уладкован невялікі гаўбечак, які стаў для князя любімым месцам зацішку<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с.95</ref>. Разам з тым ацалелыя фрагменты і руіны замка ўпершыню разглядаліся як культурная каштоўнасць<ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с. 33</ref>. Князь Міхаіл не меў сем’і і нашчадкаў, у 1937 годзе ён усынавіў пляменніка [[Аляксандр Дзмітрыевіч Святаполк-Міркі|Аляксандра Дзмітрыевіча]], якому ў 1938 годзе і перайшоў замак. Аляксандр, маючы [[Румынія|румынскі]] пашпарт, каб атрымаць польскае грамадзянства ў тым жа годзе ажаніўся з полькай, 22-гадовай графіняй Катажынай Бнін-Бнінскай. З надыходам на землі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] ў верасні 1939 года яны былі арыштаваны, але дзякуючы дыпламатычным сувязям пазбеглі высылкі ў [[Сібір]]<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с. 69-70</ref>. === Замак у савецкі час === [[Файл:Замак у 50 гг. 20 ст..JPG|thumb|Выгляд паўднёва-заходняй вежы ў 1950-я гады]] У 1939 г. ў сценах замка была размешчана вытворчая арцель. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1942 г. ў замку знаходзілася гета, куды гітлераўцы сагналі каля 1800 мясцовых [[яўрэі|яўрэяў]]. Сярод вязняў была створана група супраціўлення, і [[9 жніўня]] 1942 г. быў здзейснены пабег больш за 250 яўрэяў, а яшчэ праз тры дні людзі, якія засталіся ў гета, былі расстраляны гітлераўцамі ў лесе на месцы [[Замкавы парк (Мір)|Італьянскага саду]]. Да часу прыходу [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] ў Міры засталося толькі каля 40 яўрэяў. У памяць аб яўрэях Міра, загінуўшых у час [[Халакост|Катастрофы]], [[Яўрэйскі Нацыянальны фонд]] сумесна з муніцыпалітэтам [[Іерусалім|горада Іерусаліма]] стварылі цэльны лясны масіў у паўночным [[Іерусалім]]е — лес Мір. Першыя 1000 дрэў былі высаджаны ў пачатку 80-х гадоў на сродкі Розы Цвік, якая разам з мужам выратавалася падчас знішчэння<ref>Ірына Махоўская, Ірына Раманава Халакост у мястэчку Мір паводле матэрыялаў вуснай гісторыі. с.150</ref>. [[Файл:Працы па часовай кансервацыі Мірскага замка. 1971.JPG|thumb|злева|Працы па часовай кансервацыі Мірскага замка, [[1971]]]] год Пасля вызвалення Міра ў ліпені 1944 года ў прыдатных для пражывання памяшканнях знайшлі сабе прыстанішча мясцовыя пагарэльцы, апошняя сям’я выселілася з замка ў 1962 годзе. У 1960-я гады замак заставаўся без увагі, толькі некаторыя памяшканні выкарыстоўваліся як складскія<ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с. 34</ref>. У 50-я гады ў замку працаваў архітэктар [[Анатоль Якаўлевіч Міцянін|А. Я. Міцянін]]<ref>Калнин В. В. Мирский замок. с. 36</ref>. У 1968 годзе створаны Спецыяльныя навукова-рэстаўрацыйныя вытворчыя майстэрні, адным з першых аб’ектаў іх працы становіцца Мірскі замак. Пачалося вывучэнне помніка з мэтай яго рэстаўрацыі, у 1971 годзе была выканана часовая кансервацыя муроў<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 130</ref>. У кастрычніку 1978 года з’явілася Пастанова [[Савет Міністраў Беларускай ССР|Савета Міністраў Беларускай ССР]] аб рэстаўрацыі Мірскага замка і будаўніцтве ў пасёлку Мір мастацкага прафтэхвучылішча. Была створана комплексная праектная група па вывучэнню архітэктурна-гістарычнага ансамбля ў Міры і вырашэнню праблем яго захавання, вынікам працы групы ў 1981 годзе стаў праект рэстаўрацыі і прыстасавання Мірскага замка<ref name="Калнін В.В. Мірскі замак. с. 135">Калнін В. В. Мірскі замак. с. 135</ref>. == Рэстаўрацыя замка == Першы варыянт праекта рэканструкцыі замка з адаптацыяй яго для размяшчэння мастацкай прафесійна-тэхнічнай установы быў прапанаваны напачатку 1980-х гадоў архітэктарамі О. Атас, С. Верамейчыкам, [[Вялянцін Калнін|В. Калніным]] і археолагам [[Алег Анатольевіч Трусаў|А. Трусавым]]. [[Файл:Belarus-Mir-Castle-6.jpg|thumb|Замак падчас рэстаўрацыі, усходні бок, [[2005]] год]] Пытанні рэстаўрацыі Мірскага замка дакладваліся ў кастрычніку [[1982]] годзе на рэгіянальнай канферэнцыі Савецкага камітэта ИКОМОС (рэспублік Савецкай [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]] і [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]) у [[Клайпеда|горадзе Клайпедзе]]. 25 ліпеня 1983 адбылася ўрачыстая закладка ў паўднёвую сцяну замка цэглы з датай пачатку рэстаўрацыі помніка. Гэту ганаровую місію даручылі студэнцкаму будаўнічаму атраду «Спадчына» [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага ўніверсітэта]]. 12 красавіка 1993 года, з вялікай пышнасцю, у прысутнасці кіраўнікоў незалежнай Беларусі, адбылося адкрыццё першай экспазіцыі ў рэстаўрыраванай паўднёва-заходняй вежы<ref name="Калнін В.В. Мірскі замак. с. 135"/>, а па выніках работ у тым жа годзе Мірскі замак ганараваны Дыпломам адзнакі прэстыжнай міжнароднай арганізацыі «[[Europa Nostra]]». У далейшым навуковая канцэпцыя рэстаўрацыі і прыстасавання замка дакладвалася экспертам [[ЮНЕСКА]], якія наведалі Мірскі замак з мэтай вызначэння адпаведнасці разглядаемага аб’екта крытэрыям [[Сусветная спадчына|Спіса Сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны ЮНЕСКА]]. У 2000 годзе замкавы комплекс «Мір» быў уключаны ў Спіс спадчыны ЮНЕСКА<ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с. 46</ref><ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с. 56-57</ref>. У 1987 годзе Мірскі замак быў перададзены на баланс [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]], які прыступіў да стварэння канцэпцыі будучай музейнай экспазіцыі. У 2002 годзе на калегіі [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрствы культуры]] канцэпцыя была разгледжана і ўхвалена; у жніўні таго ж года яна была надрукавана ў газеце «Культура»<ref name="ReferenceT">Мирский замок: история создания и современность, А. С. Судакова, с.51</ref>. == Выкарыстанне замка ў сучасны перыяд == У 1997 годзе праект прыстасавання Мірскага замка быў папраўлены, каб забяспечыць магчымасць правядзення на яго базе міжнародных сустрэч на вышэйшым і дыпламатычным узроўнях, а таксама розных кангрэсаў, канферэнцый і іншых масавых мерапрыемстваў. Частка замка была прыстасавана пад размяшчэнне гасцініцы. Пры гэтым, каб павялічыць колькасць месцаў для пражывання, трэці ярус быў падзелены на два ўзроўні. Такім чынам, атрымалася 10 гасцінічных нумароў, з іх 4 — двухмесных, 1 — апартаменты<ref>Светлана Бекша. Реставрация и устройство интерьеров апартаментной части мирского замка. с. 61</ref>. Памяшканні гасцініцы абсталяваны сістэмамі [[інтэлектуальны дом|інтэлектуальнага дому]], пры гэтым узровень абсталяванасці помніка інтэлектуальнымі сістэмамі максімальны ў Рэспубліцы Беларусь і параўнальны толькі з аналагічнымі паказчыкамі [[Еўропа (атэль, Мінск)|гасцініцы «Еўропа»]] ў [[Мінск]]у. Гэта дазваляе праводзіць на базе Мірскага замка мерапрыемствы на вышэйшым узроўні. Прыстасаванне Мірскага замка да новых умоў жыццядзейнасці прывяло да арыгінальных рашэнняў яго інжынернага абсталявання. Але размяшчаць тэхнічнае абсталяванне ў арыгінальных інтэр’ерах нельга, таму ўся тэхнічная частка комплексу знаходзіцца ў дадатковай падземнай прыбудове<ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с. 53</ref>. == Крытыка рэстаўрацыі і музеіфікацыі замка == [[Файл:Гарматы. Мірскі замак.jpg|справа|thumb|200px|Музейная экспазіцыя выклікала крытыку, што замест арыгінальных рэчаў дэманструецца сучасныя муляжы]] Рэалізаваны праект рэстаўрацыі вызваў крытыку сярод спецыялістаў. Адной з крытычных заўваг было сцвярджэнне, што замак стаў выглядаць новенькім, амаль сувенірным вырабам; а замест першапачатковай паверхні атынкаваных частак з’явілася акрылавая паверхня, пафарбаваная ў ружовы колер. Іншы пункт крытыкі адносіўся да навакольнага асяроддзя помніка: элементы добраўпарадкавання (тратуарная плітка, агароджа, уваходны павільён, дарожкі) не адпавядае духу помніка. Выклікала нараканне і рэстаўрацыя [[капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх|капліцы-пахавальні Святаполк-Мірскіх]]. Згодна са сцвярджэннямі спецыялістаў, помнік згас пад слоем акрылу, і такім чынам быў зроблены амаль камерцыйны аб’ект<ref>Армэн Сардараў. Мірскі замак: архітэктура і рынак</ref>. Рэалізаваная ў Мірскім замку музейная экспазіцыя таксама выклікала мноства пытанняў сярод спецыялістаў. Адна з праблем у тым, што залы былі запоўнены выпадковымі прадметамі і новабудамі (копіямі, рэпрадукцыямі, макетамі іншых замкаў), што не стварае гістарычнай атмасферы помніка<ref>Надежда Высоцкая. Немного о главном. с. 66</ref>. Пышныя залы запоўнены вялікай колькасцю выпадковых і непатрэбных рэчаў, якія стылістычна не звязаны ні з інтэр’ерамі, ні з гісторыяй самога замка<ref>Надежда Высоцкая. Немного о главном. с. 67</ref>. У адказ музейныя работнікі заяўляюць, што арыгіналы тых эпох можна атрымаць толькі ў вельмі рэдкіх выпадках, і што аб’ём фінансавання, які амаль цалкам ішоў на рэстаўрацыю помніка, не дазваляў закупляць дарагія і рэдкія экспанаты<ref>Алёна Карпенка. Магнацкія інтэр’еры. Спроба рэканструкцыі</ref>. == Архітэктура замка == {{main|Архітэктура Мірскага замка}} {{Цытата |аўтар=Надпіс на [[лацінская мова|лацінскай мове]] (пераклад [[Валянцін Калнін|В. Калніна]]) на будынку плябаніі [[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|Мікалаеўскага касцёла]]|''Для сябе будую дом <br/> Табе, нашчадак, у добры дар,<br/>Калі падабае - прымі з удзячнасцю,<br/> Калі дрэнны - збудуй новы''}} Замак уяўляе сабой [[квадрат]]ны ў плане будынак з выступаючымі па вуглах магутнымі [[вежа]]мі вышынёй каля 25 метраў. Пятая, заходняя вежа, з’яўляецца брамнай, і калісьці мела пад’ёмны [[мост]] цераз шырокі роў. Таўшчыня сцен дасягала 3 метраў пры вышыні каля 13 м<ref name="ReferenceG"/>. У пластычным афармленні замка выкарыстаны характэрныя для беларускай готыкі выяўленчыя сродкі: гатычная муроўка (чаргаванне тычка і лажка) з умураванымі камянямі і выкарыстаннем [[Клінкерная цэгла|клінкернай цэглы]], падзел сцен разнастайнымі па форме атынкаванымі нішамі, арнаментальныя цагляныя паясы<ref name="ReferenceU">Энцыклапедыя гісторыі Беларусі, с. 437</ref>. Унутраныя плоскасці ніш, цяг і паясоў былі атынкованы ў белы колер, што ў спалучэнні з цёмначырвонай фактурай асноўнага поля цагляных сцен і цёмнымі плямамі [[амбразура]]ў, у значнай ступені спрыяла выразнасці яго архітэктуры<ref name="А. Я. Митятин. Замок в Мире. с.12">А. Я. Митятин. Замок в Мире. с.12</ref>. Некаторыя даследчыкі лічаць, што арнаментальнае аздабленне Мірскага замка, таксама, як арнамент [[Беларускі нацыянальны касцюм|народнага адзення]], прызначалася для адагнання злых духаў і абароны гаспадароў ад злой долі<ref name="ReferenceH"/>, магутныя абарончыя прыстасаванні не падкрэсліваюцца, а наадварот, як бы адводзяцца на другі план<ref name="А. Я. Митятин. Замок в Мире. с.12"/>. Нягледзячы на арыгінальнасць аблічча Мірскага замка, па сваёй схеме ён у пэўнай ступені нагадвае цагляныя замкі-манастыры Паўночнай Польшчы і Прыбалтыкі і манастырскія крэпасці [[Малдова|Малдавіі]] і [[Румынія|Румыніі]]<ref>Калнин В. В. Мирский замок. с. 11</ref>. === Асаблівасці архітэктуры сцен === [[Файл:Сцены Мірскага замка. Паўднёвая галерэя.JPG|thumb|Паўночная галерэя замкавых сцен]] Сцены Мірскага замка адметныя тым, што мелі тры ярусы бою. Ніжнюю частку сцен праразалі гарматныя байніцы падэшвавага бою; сярэдні ярус на вышыні 8 м ад зямлі меў выгляд [[калідор]]а-галерэі вышынёй каля 2 м, які злучаў паміж сабою ўсе вежы<ref>А. Я. Митятин. Замок в Мире. с.10</ref>; верхні ярус уяўляў баявую пляцоўку на самым версе сцяны<ref name="ReferenceI"/>. Завяршаліся сцены прамавугольнымі зубцамі; на адной са сцен захаваліся [[машыкуль|машыкулі]]<ref>Бохан, Ю. М. Побыт феадалаў… с.63</ref>. Сцены палаца і замка пастаўлены на масіўных падмурках глыбінёй каля 4-4,5 метраў. Падмуркі выкладзены з буйнага каменя і цэглай у якасці запаўняльніка. Сцяна складаецца з трох пластоў — двух вонкавых, выкладзеных змяшаным мурам, паміж якімі зроблена забутоўка дробным каменем і цагляным боем на вапнавым цесце<ref>А. Я. Митятин. Замок в Мире. с.11</ref>. Ніжнія часткі замкавых сцен і веж выкладзены змяшаным мурам вышынёй ад 1,2 да 7,3 метра. Верхнія часткі сцен і веж выкладзены з цэглы цёмна-чырвонага колеру, якая мае назву ''Літоўскай''. Пераважны памер цэглы 10Х15Х30 см<ref>А. Я. Митятин. Замок в Мире. с.10-11</ref>, вагой каля 6 кг<ref name="ReferenceV">В. Калнин. Жизнерадостный замок эпохи сурового средневековья</ref>. Па перыметры сцен на вышыні каля 8 м ад зямлі праходзіць арнаментальны цагляны пояс шырынёй каля 70 см з шасці радкоў цаглянага мура<ref name="ReferenceF"/>. Верхні і ніжні рады — цэгла, пакладзеныя на вугал у выглядзе традыцыйнага [[парэбрык]]а. Паміж імі праходзіць пояс, пабелены [[вапна]]й, які выразна вылучаецца на чырвоным фоне цаглянай сцяны<ref name="ReferenceB"/>. Для дасягнення выразнасці кампазіцыі будаўнікі актыўна ўжывалі папраўкі на аптычныя ілюзіі — [[курватура|курватуры]]: ўсе сцены злёгку выгнуты ў плане<ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с.15</ref>. На ўчастку паўночнай сцяны захаваліся дзве нішы і скразная адтуліна для сцёку вады, таксама ў замку меўся прыбіральня (туалет), якая ўяўляла сабой звычайны эркер, які навісаў над вонкавай гранню паўночнага ўчастку заходняй сцяны. У замку захавалася і дзейнічае сістэма скіду ліўневых сцёкаў з тэрыторыі двара<ref name="ReferenceJ"/>. === Асаблівасці архітэктуры веж === [[Файл:Мір. Паўночна-усходняя Вежа..jpg|thumb|200px|Паўночна-ўсходняя вежа першапачаткова задумвалася як жылая, пра што сведчыць дэкор і інтэр’еры вежы]] Акцэнт у мастацкім афармленні Мірскага замка быў зроблены на вежах. Архітэктурная апрацоўка іх фасадаў заснавана на чаргаванні рознай формы і велічыні дэкаратыўных [[ніша|ніш]](у некаторых з іх знойдзены [[фрэска]]вы роспіс<ref>Археалогія Беларусі. с. 93</ref>), цяг і арнаментальных паясоў<ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceU"/>. Гэты прыём меў шырокае распаўсюджанне ў беларускай архітэктуры [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] (у [[франтон]]ах [[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|Сынковічскай]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Маламажэйкаўскай]] цэркваў)<ref name="А. Я. Митятин. Замок в Мире. с.12"/>. Усе вежы маюць аднолькавую аб’ёмную кампазіцыю — ніжняя чатырохгранная частка, на якой змяшчаецца васьмігранае завяршэнне<ref>Бохан, Ю. М. Побыт феадалаў Вялікага Княства Літоўскага ў XV — сярэдзіне XVII стагоддзя. с.62</ref>. Вежы замка канструктыўна і стылістычна блізкія паміж сабой і ў той жа час кожная з іх мае сваё індывідуальнае архітэктурнае аблічча. Мастацкае дасканаласць [[фасад]]а замка асабліва падкрэсліваецца прадуманасцю і злучнасцю арнаментальных паясоў веж<ref name="ReferenceB"/>. Яны збудаваны з такім разлікам, каб было зручна весці флангавы агонь уздоўж праслаў сцен<ref>Бохан, Ю. М. Побыт феадалаў… с.62</ref>. У вежах для мэт фартыфікацыі меліся каміны<ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с. 20</ref>. Большасць вежавых [[Байніца|байніц]] прызначалася для стральбы з [[гармата|гармат]]. Усе вежы спланаваны як самастойныя вузлы абароны<ref>Ткачев М. А. Замки Беларуси. с. 136—137</ref>. Падмуркі веж выкладзены з камянёў, далей ідзе змешаная каменна-цагляная і цагляная муроўка. Таўшчыня сцен каля асновы складае каля 3 м, уверсе 2,2 м. Завяршаліся вежы [[машыкуль|машыкулямі]]<ref>Бохан, Ю. М. Побыт феадалаў Вялікага Княства Літоўскага ў XV — сярэдзіне XVII стагоддзя. с.62-63</ref>. === Архітэктура ўязной вежы === [[Файл:Мірскі замак. Від на ўязную вежу.JPG|thumb|злева|Уязная вежа. Від з боку замкавага двара]] З усіх веж Мірскага замка ўязная з’яўляецца найбольш цікавай, яркай і дасканалай<ref>Шишигина-Потоцкая К. Я. Замки Мирский и Несвижский. с.6</ref>. Яна мае вышыню 25 метраў, стаіць на падмурку памерамі 12х12 м. Вежа ўпрыгожана арнаментальнымі паясамі і дэкаратыўнымі нішамі рознага памеру і формы, якія спалучаюць у сабе традыцыйныя прыёмы і сродкі аздаблення мясцовага каменнага дойлідства<ref>Ткачев М. А. Замки Беларуси. с. 138</ref>: [[Старажытная Русь|старажытнаславянскі]] [[парэбрык]], і аркатурныя [[Фрыз (архітэктура)|фрызы]], а таксама [[ніша|нішы]]<ref name="ReferenceL"/>. На другім паверсе размяшчалася [[капліца]]. Знізу пачыналіся каменныя ўсходы, якія ішлі ў тоўшчы сцяны да чацвёртага паверха, адкрываючы выйсце на кожны ярус бою. Завяршалася вежа поясам «варавых акон»<ref name="ReferenceW">Ткачев М. А. Замки Беларуси. с. 139</ref>. Існавала цікавая сістэма блакавання ўваходу: праезд на ўязную вежу быў падняты на 1,5 м вышэй навакольнай тэрыторыі <ref name="ReferenceX">Дмитрий Бубновский. История создания… с.17</ref>. Адзіны праезд у замак праразаў увесь першы паверх вежы, ён меў двое [[дуб]]овых варот. Акрамя таго, створ варот быў дадаткова абаронены [[герса]]й (якая, аднак, не ўпамінаецца ў пісьмовых крыніцах, таму некаторыя даследчыкі выказваюць сумненні ў яе існаванні)<ref>Мікалаў Волкаў. Да пытання аб існаванні герсы ў браме Мірскага замка. с. 49-51</ref>). Яна апускалася з другога паверха і дазваляла імгненна зачыніць уваход у замак<ref>Ткачев М. А. Замки Беларуси. с. 138—139</ref><ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с.18</ref>. Для прадухілення спроб знішчэння сістэмы замыкання над уездам быў зроблен [[машыкуль]] — адтуліна, праз якую на нападаючых зліваўся кіпень, смала або скідваліся камяні<ref name="ReferenceX"/>. У канцы XVI ст. вароты былі дадаткова ўмацаваны, да іх прыбудавалі [[барбакан]]. Па цэнтры яго праразаў варотны праём на два палатны<ref name="ReferenceY">Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с. 73</ref>. Тут таксама была баявая галерэя — памост для стралкоў. У сярэдзіне барбакана выкапалі катлаван глыбінёй 2 м, які закрываўся адмысловым пад’ёмным мостам. Барбакан існаваў да канца XIX ст.<ref>Ткачев М. А. Замки Беларуси. с. 139—140</ref>. У вежы паводле апісання інвентароў 1681 і 1688 гадоў знаходзілася вязніца, яна складалася з двух памяшканняў: першае пры ўваходзе называлася ''Верхняя турма'', другое — «склеп пад брамай» (''Ніжняя турма''). Такі падзел адпавядаў нормам пакарання [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута 1588 года]]<ref>Валянцін Калнін. Зняволенне і пакаранне… с.16-18</ref>. Ніжняя турма лічылася значна больш цяжкім пакараннем і знаходзілася ў пограбе памерамі 6x4,5 м і 2,7 м вышынёй на глыбіні 4 м ад узроўню праезду<ref>Валянцін Калнін. Зняволенне і пакаранне… с.19-22</ref>. У канцы XVI ст. ў надбрамным памяшканні была зроблена капліца, да якой праз галерэю на паўночным фрагменце заходняй сцяны быў зроблены ход у ізноў збудаваны паўночны палацавы корпус. Ва ўсходняй нішы малельнай залы ў стылі [[маньерызм]]у быў устаноўлены алтар [[святы Хрыстафор|св. Хрыстафора]]<ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с.25-26</ref>. На трэцім паверсе брамы меўся вялікі гадзіннік з боем, цыферблат гадзінніка са стрэлкай размяшчаўся на вонкавай сцяне вежы<ref name="ReferenceY"/>. Паводле дадзеных інвентара замка 1688 г., каля варотнай вежы стаялі тры жалезныя гарматы<ref name="ReferenceW"/>. === Архітэктура паўднёва-заходняй вежы === [[Файл:Г.п. Мір - Мірскі замак PICT1655.jpg|thumb|злева|Паўднёва-заходняя вежа]] З усіх вуглавых веж, збудаваных у XVI ст., амаль цалкам захавалася паўднёва-заходняя, якая дазваляе вывучыць сістэму планіроўкі і арганізацыю бою ўсіх паверхаў. Падмурак вежы з’яўляецца некалькі перакошаным квадратам памерам 10x10 м з глыбінёй залажэння 4 м, складзены з [[валун]]оў даўжынёй да 1,5 м. Вышыня вежы 23 м<ref>Ткачев М. А. Замки Беларуси. с. 137</ref>. [[Файл:Лесвіца ў вежы. Мірскі замак.jpg|міні|Каменныя ўсходы вежы]] Усярэдзіне вежа падзелена на пяць ярусаў. На першым паверсе размяшчалася сем гарматных байніц, якія фланкавалі агнём замкавыя вароты, заходнюю і паўднёвую сцены. На другі паверх, дзе стаяла шэсць гармат, вялі стромкія вузкія каменныя ўсходы. У XX ст. на месцы некаторых байніц зрабілі вялікія вокны. Перакрыцце другога паверху вежы — скляпеністае, а астатніх трох — па бэльках. На верхніх паверхах былі байніцы, разлічаныя на агонь, які вялі з гармат і ручной агнястрэльнай зброі. На ўзроўні чацвёртага паверха сцяны вежы пераходзяць у «васьмярык». На самым верху вежавай сцяны месцамі захаваліся паўзакладзеныя цэглай «варавыя вокны»<ref>Ткачев М. А. Замки Беларуси. с. 137—138</ref>. Для зручнасці пад’ёму наверх ваеннага рыштунку і амуніцыі ў вежы быў спраектаваны так званы «замкавы ліфт». З самага верху вежы з цэнтра ўніз да каменнага перакрыцця трэцяга яруса апускаўся перакінуты праз бэльку ці жалезны каток шнур-вяроўка. У драўляных перакрыццях былі зроблены адмысловыя адтуліны, якія закрываліся адкіднымі дзверцамі. З замкавага двара ў сваю чаргу мелася прыстасаванне для дастаўкі грузаў на трэці ярус. «Замкавы ліфт» захаваўся да нашага часу і экспануецца ў вежы<ref>Анатоль Бутэвіч. Таямніцы Мірскага замка. с. 74-75</ref>. Астатнія вежы адрозніваюцца ад паўднёва-заходняй памерамі асноў, аб’ёмам памяшканняў і некаторымі дэталямі. Усе яны вельмі падобныя паміж сабой унутранай планіроўкай, аб’ёмна-прасторавым рашэннем і прызначэннем памяшканняў. === Архітэктура палацавага комплексу === [[Файл:Вінны скляпок. Мірскі замак.jpg|міні|злева|Вінны скляпок]] [[Файл:Мірскі замак. Выгляд на палац.JPG|thumb|Палацавы комплекс. Від з паўднёва-заходняй вежы]] Пабудова палацавых карпусоў замка мела сістэматызаваны характар. Склеп і першы паверх выкарыстоўваліся як каморы. Другі быў прызначаны для прыслугі, трэці — для гаспадароў. Планіроўка склепа і ніжніх ярусаў абодвух крылаў палаца ўяўляла сабою рад секцый, размешчаных перыядычна. Прыгатаванне ежы ажыццяўлялася ў самім замку, дзе да паўднёвай (з боку двара) і заходняй сценам прыбудавалі кухню, бровар і пякарню. З вонкавага боку да паўднёвай сцяны была прыбудавана стайня. Лічыцца, што архітэктурныя і канструктыўныя рашэнні акон запазычаны з [[Італія|Італіі]]. Вокны ўяўлялі сабою адну нітку аднакаляровага [[вітраж]]а ў металічнай раме, устаўленай у каменнае апраўленне. Механічнае іх выкарыстанне ў кліматычных умовах Беларусі стварала дадатковыя праблемы ацяплення памяшканняў, асабліва ў верхніх пакоях. Вялізныя памеры акон выклікалі значныя страты цяпла, кампенсаваць якія спрабавалі ўсталяваннем вялікай колькасці вялікіх пячэй. У велізарных парадных памяшканнях дадатковыя печы нетыповай для [[рэнесанс]]нага перыяду канструкцыі з размяшчэннем топкі знізу ўсталёўвалі ля вонкавых сцен. У палацы была створана сістэма зручных прыбіралень (туалетаў), размешчаных на трэцім і другім паверхах. Нечыстоты вымываліся з іх па ўладкованых у сценах вертыкальных каналах і скідаліся для фільтравання ў падземную выграбную яму. У сувязі з гэтым участкі паміж паўночнай і ўсходняй сценамі замка і адпаведнымі ўчасткамі землянога вала для прагулак не выкарыстоўваліся. У палацы быў пабудаваны пешаходны масток, які праходзіў з другога паверху паўночнага крыла палаца на валавы ход. Для асвятлення палаца выкарыстоўваліся падвесныя і насценныя свяцільнікі, вялікія і малыя падсвечнікі, якія ўстанаўліваліся на падлогу і на мэблю. Расстаноўка і развешванне свяцільнікаў не былі пастаяннымі, для прадухілення крадзяжоў яны захоўваліся ў адмысловых памяшканнях і ўстанаўліваліся ці развешваліся пры пэўнай патрэбе<ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с.26</ref>. === Бастыёны === [[Файл:Belarus-Mir-Castle-9.jpg|thumb|злева|Захаваны паўночна-заходні бастыён]] Напачатку XVII ст. вакол Мірскага замка былі насыпаны [[бастыён]]ныя ўмацаванні з гліны, буйнага пяску і землі. Яны мелі выгляд магутнага чатырохкутніка памерамі 170x150 м так званага галандскага тыпу, і сталі першай лініяй абароны замка<ref name="ReferenceI"/>. Існуе меркаванне, што па вуглах былі не класічныя бастыёны, а своеасаблівыя платформы, на якія ставіліся драўляныя вежы. Да нашага часу захаваліся паўночна ўсходні бастыён, паўночная і часткова заходняя ўсходняя курціны вышынёй 4 м. Раней земляныя валы былі вышынёй да 9 м, перад імі меўся роў, які напаўняўся вадой пры дапамозе сістэмы ставоў<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с.76</ref>. Адным з асноўных недахопаў бастыённых умацаванняў Мірскага замка была невялікая вышыня вала, што не дазваляла закрыць палац ад варожага абстрэлу. На версе вала не захавалася рэшткаў землянога [[бруствер]]а. Яго ролю мог выконваць драўляны [[паркан]] ці рады кашоў-габіёваў з байніцамі для стралкоў і [[амбразура]]мі для гармат<ref>Мікалай Волкаў. Фартыфікацыя і ўзбраенне Мірскага замка. с.19-20</ref>. == Фартыфікацыя і ўзбраенне Мірскага замка == {{main|Фартыфікацыя і ўзбраенне Мірскага замка}} Мірскі замак быў пабудаваны на невялікім узвышшы ля сутокі рэчак [[Міранка (рака)|Міранкі]] і Замкавай. Раўнінны характар мясцовасці абумовіў залажэнне ўмацавання правільнай формы: праслы абарончых сцен даўжынёй 55—60 метраў утвараюць блізкі да квадрата ўнутраны двор-дзядзінец. Па вуглах замка цалкам выступаюць за перыметр сцен чатыры фланкіруючыя вежы, пятая вежа-брама пабудавана пасярэдзіне заходняй сцяны. Правільная канфігурацыя муроў стварала найлепшыя ўмовы для абароны сцен з вуглавых веж<ref>Мікалай Волкаў. Фартыфікацыя і ўзбраенне Мірскага замка. с. 13</ref>. [[Файл:Mir14.JPG|thumb|злева|250px|Замкавыя вежы былі сапраўднымі цэнтрамі абароны замка, яны вынесены за перыметр сцен, што стварала дадатковыя ўмовы для вядзення агню]] Агульны рысунак фартыфікацыі першапачатковага замка меў наступны выгляд. На далёкай адлегласці ворага стрымлівала артылерыя, размешчаная на трох вуглавых вежах; падыходы да сцен закрывалі востраколы і сухі ці напоўнены вадою роў. Каля саміх замкавых сцен агонь вёўся з [[рушніца|рушніц]] і [[гакаўніца|гакаўніц]] з вуглавых веж, машыкуляў і з байнічнага пояса ў праслах сцен<ref>Мікалай Волкаў. Фартыфікацыя і ўзбраенне Мірскага замка. с. 16</ref>. [[Файл:Belarus-Mir-Castle-17.jpg|thumb|справа|250px|Байніцы ў паўночнай сцяне]] Абарона замка была сканцэнтравана ў вежах, якія былі сапраўднымі цэнтрамі абароны замка. Першы, чацвёрты і пяты паверхі прызначаліся для стралкоў з ручной агнястрэльнай зброяй, другі для ўстаноўкі цяжкіх [[гакаўніца|гакаўніц]] і гармат-фоглераў, а трэці — для вядзення агню на далёкую адлегласць<ref>Мікалай Волкаў. Фартыфікацыя і ўзбраенне Мірскага замка. с. 14-15</ref>. Для размяшчэння гармат на трэцім паверсе былі патрэбны вялікія байніцы, таму да гэтага ўзроўню вежы захоўваюць чатырохгранную форму. Далей вежа ператвараецца ў васьміграннік, што стварала магчымасць пашырыць вобласць абстрэлу вакол вежы, пакрываючы «мёртвыя зоны» перад вугламі чатырохгранніка<ref name="ReferenceZ">Мікалай Волкаў. Фартыфікацыя і ўзбраенне Мірскага замка. с. 15</ref>. Адрозніваецца ад іншых паўночна-усходняя вежа, у ёй пераход з чатырохгранніка ў васьміграннік адбываецца на ўзроўні трэцяга паверха. Гэты факт і яе надзвычай багатае дэкаратыўнае афармленне тлумачыцца тым, што вежу маглі выкарыстоўваць як жылую<ref name="ReferenceZ"/>. У вежы-браме першы паверх займае праезд брамы, а на другім паверсе знаходзіцца капліца, пачынаючы з трэцяга паверха вежа пераходзіць у васьміграннік. У вежы ўсе баявыя ўзроўні прызначаліся для стралкоў з ручной агнястрэльнай зброяй<ref name="ReferenceZ"/>. Абарончыя элементы Мірскага замка акрамя свайго прамога прызначэння займалі значную ролю ў дэкаратыўным аздабленні збудавання, яны надавалі архітэктуры замка святочнасць, урачыстасць<ref>Калнин В. В. Мирский замок. с. 12</ref>. Звесткі пра гарматы ў Міры вельмі скупыя. Даследчыкі лічаць, што гарматы маглі знаходзіцца ў байніцах, а ў брамнай вежы меліся «3 жалезныя гарматы, неапраўленыя». У «Апісанні рэчаў у мірскім скарбцы» 1636 года ўпамінаецца невялікая гармата «спіжовая дзялка» з 30 ядрамі, якая знаходзілася ў паўднева-ўсходняй вежы<ref>Мікалай Волкаў. Фартыфікацыя і ўзбраенне Мірскага замка. с. 12</ref>. Вядома, што ў арсенале мелася 56 гакаўніц, 20 «меншых» гакаўніц, 8 гакаўнічных і 15 паўгакаўнічных ствалоў, 15 «''кабыл''», альбо «''старасвецкіх пулгакаў''» (паўгакаўніц). Большасць зброі трапіпа ў замак яшчэ пры [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалаю Радзівілу Сіротку]], аднак некаторая зброя магла захоўвацца ў замку яшчэ з першай паловы XVI ст. Гакаўніцы заставаліся асноўнай зброяй для абароны замка яшчэ ў першай палове XVII ст. У 1660 годзе ў замку засталося 11 гакаўніц, 12 неапраўленых кнотавых мушкетаў, 4 самапалы з 55 мушкетамі. У хуткім часе значная частка зброі была адпраўлена ў [[Нясвіж]]<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с.73</ref>, а ў Мірскім замку засталося 35 мушкетаў і 1 гакаўніца. Паводле рэестра замка 1681 года згадваецца толькі 16 стрэльбаў і 3 мушкетныя ствалы<ref>Мікалай Волкаў. Фартыфікацыя і ўзбраенне Мірскага замка. с. 22</ref>. == Капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх == {{main|Капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх}} [[Файл:Mir44.JPG|thumb|Капліца-пахавальня]] Капліца-пахавальня была пабудавана як радавая пахавальня князёў Святаполк-Мірскіх у стылі [[ампір]]у<ref>Архітэктура Беларусі. с. 346</ref>. Знаходзіцца за паўкіламетра на ўсход ад Мірскага замка ў англійскім парку<ref>Ольга Новицкая. Княжеская церковь… с. 87</ref>, добра праглядалася з сядзібнага дома<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с.92</ref>. Праект царквы-пахавальні быў распрацаваны [[Санкт-Пецярбург|пецярбургскім]] архітэктарам Робертам Робертавічам Марфельдам па заказу [[Клеапатра Міхайлаўна Святаполк-Мірская|Клеапатры Міхайлаўны Святаполк-Мірскай]]. Будаўніцтва магільнага склепа пачалося ў 1904 годзе і працягвалася да 1910 года (па іншых звестках да 1911 года), была асвячона ў гонар Святога Мікалая — ў памяць пра мужа княгіні Клеапатры — [[Мікалай Іванавіч Святаполк-Мірскі|Мікалая Іванавіча]]<ref>Ольга Новицкая. Княжеская церковь… с. 87-88</ref>. Асноўны аб’ём будынка прамавугольны ў плане, са зрэзанымі з паўночным баку вугламі і 5-граннай [[апсіда]]й. Галоўны [[фасад]] мае асіметрычна-дынамічную аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю, дамінантай якой з’яўляецца вежа-званіца (3-ярусная, 4-гранная завершана [[купал]]ам). Галоўны фасад раскрапаваны рызалітам і аздоблены вялікім шматколерным (сіні, вохрысты, залацісты колеры) мазаічным пано — «Хрыстос Уседзяржыцель» і аб’ёмным чаканным гербам-[[Картуш (архітэктура)|картушам]] князёў Святаполк-Мірскіх з гербамі двух гарадоў: [[Кіеў|Кіева]] і [[Масква|Масквы]]. Царква складалася з [[прытвор|нартэкса]], храма і алтарнай часткі. [[Крыпта]] храма была разлічана на дваццаць пахаванняў.<ref>Ольга Новицкая. Княжеская церковь… с. 89-90</ref>. У магільным склепе шэсць пахаванняў: труны князя [[Мікалай Іванавіч Святаполк-Мірскі|Мікалая Святаполк-Мірскага]], першапачаткова пахаванага ля сцен [[Свята-Троіцкая царква (Мір)|Нікалаеўскай царквы]], княгіні [[Клеапатра Міхайлаўна Святаполк-Мірская|Клеапатры Міхайлаўны]], іх унучкі Сонечкі (дачкі сына Івана), дваіх сыноў [[Іван Мікалаевіч Святаполк Мірскі|Івана]] і [[Міхаіл Мікалаевіч Святаполк-Мірскі|Міхаіла]]<ref>Ольга Новицкая. Княжеская церковь… с. 91</ref>. У 1939 годзе царква была разрабавана, пакінутая царкоўная маёмасць вывезена ў [[Свята-Георгіеўская царква (Мір)|Свята-Георгіеўскую царкву]], а памяшканні царквы былі перададзены пад збожжасховішча спіртавога завода<ref>Ольга Новицкая. Княжеская церковь… с. 90</ref>. 1 снежня 2008 года царква-пахавальня адкрыла свае дзверы для наведвальнікаў<ref>Ольга Новицкая, Людмила Прокопенко. Княжеская церковь… с. 87</ref>. == Прыдарожная капліца == {{main|Капліца Заслаўскіх, Мір}} Прыдарожная [[капліца]] ў Міры была пабудавана на пачатку XX стагоддзя (пасля 1909 года) на месцы драўлянай капліцы па заказу мясцовай мяшчанкі Францішкі Заслаўскай. Захаваўся ўваходны надпіс: «Капліца гэта пабудавана Францішкаю Заслаўскай за спачын сына яе Уладзіміра Францавіча Заслаўскага 1909 г.»<ref>Ольга Новицкая, Людмила Прокопенко. Княжеская церковь… с. 94-95</ref> Капліца ўяўляе невялікі па сваіх памерах будынак, квадратны ў плане. Будынак атынкаваны і пабелены, пакрыты медным дахам, над якім знаходзіцца крыж. У заходняй сцяне маюцца драўляныя дзверы, у паўднёвай і паўночнай — па аднаму акну. У 30-я гады 20 ст. усярэдзіне капліцы знаходзілася [[Галгофа]] — крыж з распяццем на падстаўцы<ref>Ольга Новицкая, Людмила Прокопенко. Княжеская церковь… с. 96-97</ref>. Капліца пабудавана дзеля ўшанавання імені Уладзіміра Францавіча Заслаўскага, які памёр 28 сакавіка 1909 года ва ўзросце 37 гадоў. За тры гады да гэтага ён быў моцна збіты п’янымі [[казакі|казакамі]] [[Кубанскае войска|Кубанскага войска]] княгіні [[Клеапатра Міхайлаўна Святаполк-Мірская|Клеапатрай Святаполк-Мірскай]]. Магчыма, што Уладзіміра Заслаўскага пахавалі ля сцен [[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|Свята-Мікалаеўскага касцёла]]. Прыдарожная капліца лічыцца помнікам архітэктуры, якая захавала памяць пра прадстаўнікоў роду Заслаўскіх, якія жылі ў Міры ў XIX — першай палове XX стагоддзя<ref>Ольга Новицкая, Людмила Прокопенко. Княжеская церковь-усыпальница в Мире. с. 97</ref>. == Уязная брама з домам вартаўніка == {{main|Уязная брама з домам вартаўніка, Мір}} Домік вартаўніка быў пабудаваны ў пачатку XX ст. ў адным стылі з [[Капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх|Капліцай-пахавальняй Святаполк-Мірскіх]]<ref>Мірскі замак. Сост. и авт. текста: О. В. Новицкая</ref>. Будынак з чырвонай цэглы і камянёў з бетоннымі ўстаўкамі ўяўляе сабой невялікі квадратны ў плане будынак з тамбурам (3,5*2 м). Сцены вартоўні падзелены гарызантальнымі цягамі і на кутах — [[руст]]ам. Брама ўтворана лучковай аркай, перакінутай ад вартоўні на квадратны слуп<ref>Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. с.93</ref>. У браме размешчаны каваныя вароты. Над уязнымі варотамі размешчана ікона [[Багародзіца|Божай Маці]]. У першай палове XX ст. праз вароты праходзіла дарога з [[Мір (Карэліцкі раён)|мястэчка Мір]] да [[Капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх|княжацкай царквы]]. Упершыню домік вартаўніка ўпамінаецца ў 1930-я гады. Пасля прыходу [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і ўстанаўлення [[Савецкая ўлада|савецкай улады]] ў доміку працягваў жыць княжацкі вартаўнік, які дагэтуль быў званаром у царкве. Нашчадкі званара працягвалі жыць у гэтым доміку да 1990 года. Зараз будынак прыстасаваны пад газавую кацельню для падачы цяпла ў палацавую частку замка і ў царкву-пахавальню<ref>Мірскі замак. Сост. и авт. текста: О. В. Новицкая</ref>. == Італьянскі сад. Паркавы комплекс == {{main|Замкавы парк, Мір}} Італьянскі сад быў закладзены ў XVII ст. на поўдзень за замкавымі валамі як рэгулярны парк італьянскага тыпу з сістэмай алей і баскетаў, аранжарэямі і вадаёмамі<ref name="Архітэктура Беларусі. с.348">Архітэктура Беларусі. с.348</ref>. Сад — адзін з самых старых рэгулярных паркаў [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="Архітэктура Беларусі. с.348"/>. У 1654 годзе італьянскі сад быў знішчаны, у Інвентары за 1686 год упамінаюцца толькі 8 сажалак<ref>Анатолий Федорук. История формирования… с.92</ref>. Спустошаны Італьянскі сад упамінаецца ў чарговым Інвентары за 1688 год, у 1692 годзе садоўнікам у ім працаваў нейкі Пятроўскі<ref name="ReferenceQ"/>. Няма звестак пра сад у дзённіку стольніка [[Пётр Андрэевіч Талстой|Пятра Талстога]], які наведаў Мір у 1697 годзе, упамінаецца толькі «''звярынец — хваёвы гай абгароджаны''»<ref>Анатолий Федорук. История формирования… с.92</ref>. [[Файл:Замкавы стаў у Міры.JPG|thumb|250px|Замкавы стаў, вырыты на месцы сада Пуцяты. На дальнім беразе хвойная алея]] Паводле Інвентара за 1722 год Італьянскі сад быў «''абгароджаны ад варот замка і да фігарні''»<ref>Анатолий Федорук. История формирования… с.93</ref>, і пачаў выконваць у большай ступені эканамічнае, чым дэкаратыўнае значэнне<ref>Дмитрий Бубновский. История создания… с. 29</ref>. Дэталёвае апісанне парку вядома па інвентару 1746 г. Парк складаўся з 25 квадратаў, у якіх знаходзіліся адзінкавыя пладовыя дрэвы, гадаваліся прышчэпы і гародніна, адзін квадрат служыў агародам для лекавай травы, а некаторыя квадраты ўвогуле пуставалі. За паркам мясціліся: дом садоўніка з аранжарэяй, гаспадарчыя пабудовы, цяпліцы, а за імі — агарод<ref name="Архітэктура Беларусі. с.348"/>. Лічыцца, што да 1746 г. парк страціў сваё [[барока|барочнае]] прызначэнне<ref>Анатолий Федорук. История формирования… с.95</ref>. У 1805 годзе Італьянскі сад займаў плошчу каля 4,62 га. Вуліцы-алеі былі аформлены абапал радамі [[ліпа|ліп]], некаторыя з якіх захавалася да нашага часу. У 1830 памеры саду паменшыліся, пракладзенай дарогай на [[Стоўбцы]] парк быў асуджаны на павольнае згасанне<ref name="Архітэктура Беларусі. с.348"/>. У канцы XIX ст. быў створаны пейзажны парк плошчай каля 25 га, у кампазіцыю якога ўвайшлі рэшткі рэгулярнага парку ў заходняй частцы. У парку знаходзіўся штучны вадаём на месцы саду, закладзенага былым арандатарам маёнтка Антона Пуцятам<ref>Анатолий Федорук. История формирования… с.96</ref>, абмежаваны з поўдня {{bt-bellat|хвоя{{!}}хваёвымі|Pinus}} прысадамі; а таксама шмат экзатычных раслін: {{bt-bellat|лістоўніца|Larix}} ({{bt-bellat|Лістоўніца сібірская{{!}}сібірская|Larix sibirica}}, {{bt-bellat|Лістоўніца еўрапейская{{!}}еўрапейская|Larix decidua}}, {{bt-bellat||Larix × eurolepis}}), {{bt-bellat|хвоя чорная|Pinus nigra}}, {{bt-bellat|дугласія шэрая|Pseudotsuga menziesii var. glauca}}, {{bt-bellat|чаромха віргінская|Prunus virginiana}}, {{bt-bellat|явар пенсільванскі|Acer pensylvanicum}}, {{bt-bellat||Malus baccata}}, {{bt-bellat|дуб звычайны{{!}}дуб звычайны пірамідальны|Quercus robur}}<ref name="Архітэктура Беларусі. с.348"/>. Пасля вяртання князя [[Мікалай Іванавіч Святаполк-Мірскі|Мікалая Іванавіча Святаполк-Мірскага]] ў Мір у 1930-я гады закладваецца новы пейзажны парк на месцы поля, паміж фальваркам і замкам. У 1934 годзе пераносіцца дарога на захад, пракладзеная прыкладна сто гадоў таму. Сам парк ствараўся ў духу пейзажных натуралістычных паркаў таго часу стылю [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]<ref>Анатолий Федорук. История формирования… с.98-99</ref>. Аснову насаджэнняў складалі мясцовыя віды: {{bt-bellat|клён вастралісты|Acer platanoides}}, {{bt-bellat|ліпа драбналістая|Tilia cordata}}, {{bt-bellat|вяз гладкі|Ulmus laevis}}, {{bt-bellat|дуб звычайны|Quercus robur}}. З відаў іншаземнай флоры найбольш часта выкарыстоўваўся {{bt-bellat|ясень пенсільванскі|Fraxinus pennsylvanica}}. У групах у выглядзе [[Салітэр (ландшафтны дызайн)|салітэраў]] раслі {{bt-bellat|хвоя веймутава|Pinus strobus}}, {{bt-bellat|лістоўніца еўрапейская|Larix decidua}}, {{bt-bellat|елка канадская|Picea glauca}},{{bt-bellat|піхта аднаколерная|Abies concolor}}, {{bt-bellat|явар|Acer pseudoplatanus}}, {{bt-bellat|ліпа буйналістая|Tilia platyphyllos}}. Мелася шмат квяцістых кустоў: розныя сарты {{bt-bellat|бэз звычайны{{!}}бэзу звычайнага|Syringa vulgaris}}, {{bt-bellat|спірэя{{!}}спірэі|Spiraea}}, {{bt-bellat|язмін{{!}}язміну|Jasminum}}, {{bt-bellat|снежнаягаднік белы{{!}}снежнаягадніка белага|Symphoricarpos albus}}<ref>Анатолий Федорук. История формирования… с.99</ref>. Асабістая ўвага надавалася афармленню [[Капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх|царквы-пахавальні]], якая служыла своеасаблівай малой архітэктурнай формай парку<ref>Анатолий Федорук. История формирования… с.99-100</ref>.Усяго ў паркавых насаджэннях было выкарыстана каля 70 відаў садовых форм і гібрыдаў. Да нашага часу захавалася няшмат з раслін: частка іх вымерзла ў суровую зіму 1939—1940 гадоў, частка была высечана ў гады вайны ці былі загублена ў пасляваенны час<ref>Анатолий Федорук. История формирования… с.100</ref>. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў глыбіні былога італьянскага саду было расстраляна некалькі тысяч [[яўрэі|яўрэяў]]. У пасляваенны час на гэтым месцы быў усталяваны мемарыяльны знак<ref>А. Аксёнова, В. Кузьменя, О. Грищенков. Реставрация и приспособление памятника. с.9-10</ref>. == Археалагічныя даследаванні замка == Археалагічныя даследаванні на тэрыторыі замка праводзілі [[Юзаф Ядкоўскі|Ю. Ядкоўскі]] (1912), [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачоў]] (1972), [[Алег Анатольевіч Трусаў|А. Трусаў]] (1980—84, 1991; у 1982 з [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|І. Чарняўскім]])<ref>Беларуская энцыклапедыя: т. 10, с. 470</ref>. Першыя раскопкі ў Мірскім замку ажыццявіў Ю. Ядкоўскі. Знайшоўшы фрагменты каляровых шкельцаў і паліхромнай кафлі, ён зрабіў выснову аб наяўнасці ў замку XVI ст. [[вітраж]]оў і шматколерных кафляных пячэй<ref>Краўцэвіч А. К. Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV—XVIII стст. с.12</ref>. Ядкоўскі адзначаў, што замак быў цалкам накрыты лускавай дахоўкай. Каля палаца з поўначы на поўдзень была выкапана траншэя, але рэштак пабудоў не знайшлі. Каля галоўнай брамы быў знойдзены калодзеж<ref>Алег Трусаў. Археалагічнае вывучэнне Мірскага замка. с.3</ref>. {{Падвойная выява|права|Кафля з гербам Радзівілаў (XVII). Мірскі замак.jpg|180| Кафля з Мірскага замка (XVI—XVII).jpg|180|Кафля, знойдзенная падчас археалагічных даследванняў замка}} Падчас раскопак М. Ткачова 1972 года былі вывучаны рэшткі мураванага [[барбакан]]а канца XVI — пач. XVII ст., які знаходзіўся перад галоўнай брамай. Было высветлена, што падковападобная цагляная сцяна ў плане мела таўшчыню 1,25 м. Рэшткі гэтага мура захаваліся на той час на вышыні месцамі да 1,35 м. Спачатку М. Ткачоў датаваў гэту пабудову не пазней сярэдзіны XVI ст., але пасля пагадзіўся з даціроўкай канец XVI — пачатак XVII ст.<ref>Алег Трусаў. Археалагічнае вывучэнне Мірскага замка. с.3-4</ref>. У выніку далейшых раскопак была ўскрыта плошча каля 4000 м2. Культурны пласт мае таўшчыню ад 0,2—0,3 каля м каля замкавых сцен да 1 м у паўднёва-заходняй частцы двара. Высветлена, што на месцы мураванага замка ў другой палове 15 ст. існавала паселішча, якое загінула ў выніку моцнага пажару, пра што сведчыць вялікая колькасць вуглёў. Былі знойдзены развал глінабітнай сцяны, складзенай з гаршковай кафлі, шмат непаліванай керамікі XV — пач. XVI стст. На месцы паселішча ў пач. XVI ст. будаўнікі зрабілі насып з пяску і гліны таўшчынёй ад 0,2 да 1 м і на ім збудавалі замак, падмуркі якога заглыблены на 4—5 м. Земляныя валы і бастыёны вакол замка былі насыпаны ў больш познія часы з гліны, пяску і культурнага пласта 16 ст<ref name="ReferenceF"/><ref name="Археалогія Беларусі. с.93">Археалогія Беларусі. с.93</ref>. У 1981—84 гг. былі адкрыты падмуркі і рэшткі сцен аднапавярховых прыбудоў канца XVI — пач. XVII стст. каля паўднёвай і заходняй замкавых муроў. На поўнач ад замка прасочаны рэшткі цагляных слупоў апор мастка XVII ст., што вёў з парадных дзвярэй другога паверха паўднёвага корпуса ў італьянскі парк<ref name="Археалогія Беларусі. с.93"/>. Знойдзеныя археалагічныя знаходкі размешчаны ў музейнай экспазіцыі Мірскага замка, а таксама [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|Гродзенскага гісторыка-археалагічнага музея]] і [[Музей старажытнабеларускай культуры|музея старажытнабеларускай культуры НАН Беларусь]]<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі, с.437-438</ref>. Асобныя знаходкі шмат разоў друкаваліся ў літаратуры, нават трапілі на [[Беларускі рубель|грашовую купюру]] Рэспублікі Беларусь вартасцю 50000 рублёў. Знаходкі мелі вялікае значэнне пры распрацоўцы праекта рэстаўрацыі замка<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі, с.437-438</ref>. == Легенды і паданні Мірскага замка == * Самая вядомая легенда пра Мірскі замак кажа, што ў эпоху [[Радзівілы|князёў Радзівілаў]] паміж Мірскім і [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіжскім замкамі]] быў пракапаны падземны ход, па якім свабодна магла праехаць карэта, запрэжаная тройкай коней. Калі расійскія войскі ў 1812 годзе захапілі [[Нясвіж]], то адданыя радзівілаўскія слугі паспелі схаваць нясвіжскі скарб у падземны лаз і падарваць уваход. Гэтыя скарбы да сённяшняга дня не знойдзены, а сярод іх, як лічацца, знаходзяцца залатыя постаці [[дванаццаць апосталаў|дванаццаці апосталаў]]<ref name="ReferenceT"/>. * У Міры існуе легенда пра прывіда «Белай панны» — [[Соф'я Святаполк-Мірская|Соф’і Святаполк-Мірскай]], якую мясцовыя жыхары ласкава называюць Сонечкай. Лічыцца, што яна не так ахвотна паказваецца людзям<ref>BY. Вокруг света в Беларусь. Январь 2009</ref>, як яе «калега» з Нясвіжа — знакамітая [[Чорная Панна]], але музейныя працаўнікі жартуюць, што Соф’я часта сыходзіць па падземным ходзе да сваёй сяброўкі ў Нясвіж<ref name="ReferenceT"/>. * У канцы XIX ст. на поўдзень ад замка была выкапана вялікая сажалка, з якой звязаны розныя трагічныя гісторыі. Падчас рэканструкцыі замка і ўладкавання ландшафту князь [[Мікалай Іванавіч Святаполк-Мірскі|Мікалай Святаполк-Мірскі]], каб стварыць на гэтым месцы штучны вадаём, загадаў выкапаць возера на месцы квітнеючага саду. Мясцовыя людзі адмаўляліся выконваць загад, лічачы высечку квітнеючых дрэў вялікім грахом. Тады князь уласнаручна ссек некалькі квітнеючых яблынь<ref>Шишигина-Потоцкая К. Я. Замки Мирский и Несвижский. с. 18</ref>, пасля чаго яму ноччу ў сне з’явілася незнаёмка і пракляла яго род. Па другой версіі да князя прыйшла маці аднаго з лесарубаў, загінуўшага пры высечцы саду, і пракляла гэтыя месцы, сказаўшы, што з гэтага часу кожны год у сажалцы будзе тануць па аднаму чалавеку за кожнае высечанае дрэва. Прычым, колькі іменна дрэў ссеклі не вядома, і тонуць у сажалцы толькі мужчыны<ref name="ReferenceT"/>. Так ці інакш, але аж да нашых часоў у сажалцы кожны год тануў чалавек… А сам князь Мікалай быў знойдзены на яго беразе мёртвым у 1898 годзе. А па жаданню [[Клеапатра Міхайлаўна Святаполк-Мірская|яго жонкі]] на паляне паміж палацам і замкам як знак жалобы былі высаджаны [[хвоя|хвойныя]] дрэвы<ref>Людмила Массакова. Сокровище мира. с.38</ref>. [[Файл:Г.п. Мір - Мірскі замак, галава барана PICT1699.jpg|thumb|Галава барана на паўднёвай сцяне]] * У паўднёвай частцы замкавай сцяны ў замак умураваны камень у выглядзе галавы жывёлы. Лічыцца, што пад уплывам [[язычніцтва]] будаўнікі замуравалі ў паўднёвую сцяну сімвалічную каменную «''галаву барана''». Яна магла быць як магічным знакам і перасцярогай ворагам, так і напамінкам пра святое ягня<ref>Шишигина-Потоцкая К. Я. Замки Мирский и Несвижский. с.7</ref>. Паводле старажытнай легенды, пакуль існуе гэты «баран», стаяць будзе і Мірскі замак<ref name="ReferenceH"/>. Сярод шматлікіх паданняў хрысціянскага паходжання ёсць легенда аб прыняцці Богам ахвяры Авеля, які з пакорлівай малітвай аддаў сваё любімае ягня. Ёсць таксама тлумачэнне, што падобная выява ў сцяне — гэта «''стафія''», альбо «''стыхія''», і азначае прывід, цень жывой істоты, які ахоўвае дом і сцеражэ скарбы<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с.49</ref>. * Адна з легенд замка апавядае, што сапернік Юрыя Ільініча [[Літавор Храбтовіч]], пасля шматгадовай цяжбы, не дачакаўшыся ў судзе праўды, пракляў [[Ільінічы|Ільінічаў]]. Праклён упаў на дзяцей і ўнукаў усяго роду. Пасля смерці Юрыя замак застаўся недабудаваным. Аднаго з чатырох сыноў — Івана бацька пазбавіў спадчыны за тое, што «''меў ад яго значныя непрыемнасці''». Злы рок пераследваў і іншага сына, Мікалая, які памёр адразу пасля смерці бацькі. Сваё права на спадчыну пачынае даказваць Іван. У барацьбу братоў умяшаўся вялікі князь [[Жыгімонт Стары]], які сваёй граматай [[27 мая]] [[1527]] года пакінуў замак за трэцім сынам Станіславам, які ў 1531 годзе памірае ў маладых гадах. Згодна з іншаю легендай ён быў атручаны жонкай свайго слугі. Жонка слугі, прыгажуня Кася, была ашукана панічам і прымусова выдадзена замуж за слугу. Народжанае дзіця забілі. Таму ганарлівая міранка адпомсціла крыўдзіцелю і атруціла яго, але і сама памерла страшнай смерцю. Суд прысудзіў яе да спалення. Прысуд выканаў малодшы сын Юрыя [[Фелікс Ільініч|Фелікс]] па мянушцы Шчасны. Па яго загаду прыгажуню спалілі ў паўднёва-заходняй вежы і там жа замуравалі яе косці. У месяцавыя ночы душа няшчаснай блукае па замку ў пошуках дзіцяці. Сын Іван таксама памірае бяздзетным, і апошні сын Шчаснага Юрый таксама пражыў кароткае жыццё<ref>Шишигина-Потоцкая К. Я. Замки Мирский и Несвижский. с.10-11</ref>. * Існуе легенда, нібы падчас рэстаўрацыі замка, якая праводзілася пры [[Міхаіл Мікалаевіч Святаполк-Мірскі|Міхаіле Святаполк-Мірскім]], пры адкрыцці падлог было выяўлена два шкілеты, быццам бы ваяроў, пахаваных пазней па загаду гаспадара на праваслаўных могілках. Згодна з паданнямі, дагэтуль у навагоднюю поўнач можна пачуць ляск іх мячоў, а затым працяглыя стогны<ref>Людмила Массакова. Сокровище мира. с.38</ref>. * Па іншай легендзе, падчас пабудовы замка пры рыцці катлавана былі знойдзены косці [[мамант]]а. Але не ведалі, каму яны належаць, і таму вырашылі, што гэта косці велікана і навесілі іх на цэп варот уязной вежы<ref name="ReferenceV"/>. Народная фантазія ператварыла сапраўдныя косці жывой істоты ў легендарных волатаў-будаўнікоў Мірскага замка<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 33</ref>. * Існуе паданне, згодна з якім Юрый Ільініч атаясамляў пабудаваныя вежы з уласнай сям’ёй. Галоўная вежа азначала яго самога: вялікага і магутнага, гасцінна адчыняючага вароты для сяброў і прыяцеляў. Размешчаныя па вуглах чатыры меншыя вежы — гэта яго сыны: Мікалай, Ян, Станіслаў і Шчасны. Аднак Ян у апошнія гады бацькавага жыцця сапсаваўся на гулянках, таму ўзвядзенне яго вежы прыпынілася. І, сапраўды, узвядзенне паўночна-заходняй вежы скончылася толькі пры [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Радзівіле Сіротцы]]<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с. 51</ref>. * Яшчэ адна легенда звязана з падзеямі [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], калі быў астаўлены аўтограф на сцяне каля акна ў палацавай сталовай. Мяркуюць, што ён мог належаць французскаму маршалу [[Луі Даву]]. Аўтограф разам з датай 1812 быў знойдзены падчас рэстаўрацыі і ўзяты ў рамку<ref>Анатоль Бутэвіч. Таямніцы Мірскага замка. с. 109</ref>. * Падчас рэстаўрацыі палаца на адным з камінаў быў знойдзены выбіты на граніце надпіс: «''Тут мая Італія. Тут маё сонца''». Мякуецца, што надпіс мог належыць упраўляючаму князя Міхаіла Мікалаевіча Святаполк-Мірскага Франкліну, [[італьянцы|італьянцу]] па паходжанню. Не вядома, пры якіх абставінах быў зроблены надпіс, сам жа Франклін нядоўга служыў князю і памёр, не вытрымаўшы тутэйшага клімату<ref>Анатоль Бутэвіч. таямніцы Мірскага замка. с. 113</ref>. * Адзін з апошніх уладальнікаў замка Міхаіл Мікалаевіч Святаполк-Мірскі меў слуг розных нацыянальнасцей. Быў у князя сапраўдны арап, якога той прывёз з [[Цэйлон]]а і якога князь лічыў амаль за роднага сына. Яго звалі Джон Пярэйра, ён прыняў [[праваслаўе]] і ажаніўся з мясцовай дзяўчынай, якую мясцовыя жыхары сталі зваць Джоніхай. У гэтым шлюбе нарадзілася чацвёра дзяцей, якія таксама мелі цёмны колер скуры<ref>Анатоль Бутэвіч. таямніцы Мірскага замка. с. 113</ref>. == Цікавыя факты == * У паэме [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]» даецца апісанне выдуманага «замка Гарэшкаў», які даследчыкі творчасці паэта атаясамляюць з Мірскім замкам<ref>Дмитрий Бубновский…" История создания… с. 14</ref>. [[Файл:Мірскі замак. Спадчына вякоў 49.jpg|міні|Фестываль «Спадчына вякоў» пад сценамі замка]] * У 2012 годзе замкавы комплекс «Мір» наведала 275,5 тыс. чалавек, што дазволіла яму заняць чацвёртае месца па папулярнасці сярод музеяў краіны<ref>[http://news.tut.by/culture/348973.html Посещаемость белорусских музеев за последние семь лет выросла на 44 % (руск.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305032310/http://news.tut.by/culture/348973.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. * Доўгі час лічылася, што замак быў пабудаваны ў канцы 15 ст., таму ў 1995 годзе нават было адсвяткавана 500-годдзе пабудовы замка. Гэтую дату выставіў у 30-я гады мінулага стагоддзя мясцовы гісторык-аматар А. Снежка. У [[Вільнюс]]е захавалася яго рукапісная манаграфія пра Мір і ваколіцы. Аднак значная частка тэксту — адвольная перапрацоўка шматлікіх звестак як мясцовага паходжання, так і з друкаваных крыніц, і навуковая дакладнасць гэтых запісаў лічыцца даволі хісткай. Большасць сучасных даследчыкаў лічыць, што замак пачалі будаваць пасля 1522 года<ref>Калнін В. В. Мірскі замак. с.35</ref>. [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|thumb|справа|Купюра вартасцю 50 000 рублёў]] * Тэрыторыя комплексу Мірскага замка шмат разоў станавілася асновай сюжэтных ліній разнапланавых кінастужак, а сам замак з’яўляўся маляўнічай дэкарацыяй. Першай стужкай знятай яшчэ ў далёкім 1928 годзе ў сценах замка быў фільм «[[Пан Тадэвуш]]» Рычарда Ардынскага, які аднак захаваўся не цалкам і часткова адноўлены ўжо ў наш час. Мірскі замак і яго наваколлі прысутнічаюць у фільмах: «Праз могілкі» (1964), «[[Усходні калідор]]» (1966), «Гора баяцца — шчасця не відаць» (1973), «Тры вясёлых змены» (1977), «Пані Марыя» (1979), «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» (1994), «Ярмолавы» (2008), «[[Снайпер. Зброя адплаты]]» (2008—2009), «1812: уланская балада» (2012)<ref>[http://www.mirzamak.by/by/about_kino.html Мірскі замак у кіно] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141109131248/http://www.mirzamak.by/by/about_kino.html |date=9 лістапада 2014 }}</ref>. * Мірскі замак адлюстраваны [[беларускі рубель|на банкноце]] [[Нацыянальны банк РБ|Нацыянальнага банка]] наміналам у 50 000 рублёў. На пярэднім баку нарысован уласна замак з паўднёва-заходняга боку, на адваротным паказаны дэкаратыўны калаж з архітэктурных элементаў Мірскага замка<ref>[http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes?id=40 Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года, якія знаходзяцца ў абарачэнні]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Дарэчы, з самой купюрай атрымаўся канфуз: у мікратэксце замест слоў «МІРСКІ ЗАМАК» напісана «МИРСКІ ЗАМАК», што ўяўляе сабой звычайную арфаграфічную памылку<ref>[http://dengi.onliner.by/2012/02/23/fotofakt-na-kupyure-v-50-000-rublej-mikrotekst-mirski-zamak-napisan-s-oshibkoj Фотофакт: на купюре в 50 000 рублей микротекст «МІРСКІ ЗАМАК» написан с ошибкой]</ref>. Мірскі замак выяўлены і на пярэднім боку банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2009 года наміналам 50 рублёў, што адпавядае вартасці ў 500 000 рублёў банкнотам Нацыянальнага банка ўзору 2000 года<ref>[http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes/?id=84&mode=1 Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2009 года, якія знаходзяцца ў абарачэнні]</ref>. == Галерэя фотаздымкаў == <center><gallery> Выява:Комплекс Мирского замка.JPG| Выява:MirCastle2.JPG| Выява:MirskiZamak2007v1.jpg| Выява:Belarus-Mir-Castle-4.jpg| Выява:Belarus-Mir-Castle-11.jpg| </gallery></center> == У філатэліі == <center><gallery> Выява:1992. Stamp of Belarus 0010.jpg| Выява:Stamp 64 Castle of Mir 500 let 2006 Rybchinsky.jpg| Выява:Shtempel 64 Castle of Mir 500 let 2006 Rybchinsky.jpg| Выява:Konvert 64 Castle of Mir 500 let 2006 Rybchinsky.jpg| File:2010. Stamp of Belarus 45-2010-12-03-bl.jpg File:2011. Stamp of Belarus 29-2011-09-19-bl.jpg File:2012. Stamp of Belarus 05-2012-m-910-a.jpg File:2012. Stamp of Belarus 05-2012-m-910.jpg File:17-2014-01-04-m.jpg </gallery></center> == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == <!--* Выход Мирского замка из состава ординатских владений.--> * [[Юзаф Ядкоўскі|Иодковский И.]] Замок в Мире // Древности. — {{М.}}, 1915. * Митятин А. Я. Замок в Мире. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата архитектуры. Белорусский политехнический институт им. И. В. Сталина * [[Алег Трусаў|Трусов О. А.]], Чернявский И. М., Кравцевич А. К. Архетектурно-археологическое изучение Мирского замка и г. п. Мир // Советская археология. — 1984 — № 4. * Калнин В. В. Мирский замок.— Мн.: Полымя, 1986.— 63 с., ил. * Хілімонаў В. А. Мірскія былі: Гіст. нарыс. — Мн.: Полымя, 1990. — 53 с.: іл. ISBN 5—345—00128—6. * Краўцэвіч А. К. Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV—XVIII стст.: Планіроўка, культурны слой.— Мн.: Навука і тэхніка, 1991.— 171 с. ISBN 5-343-00615-9. * Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік/Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: А. А, Воінаў і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с.: іл. ISBN 5-85700-078-5. * [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч А. К.]], Якшук Г. М. Стары Мір.— Мн.: Навука і тэхніка, 1993. 85 с.: іл. ISBN 5-343-01107-1. * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/БелЭн|10}} * Памяць: Гіст. дак. хроніка Карэліцкага р на. — Ми. Ураджай, 2000.—645 с.; іл. ISBN 985-04-0347-0. * [[Валянцін Калнін|Калнін В. В.]] Мірскі замак. — {{Мн.}}, 2002. * Ткачев М. А. Замки Беларуси / М. А. Ткачев. — Мн.: Беларусь, 2002.-200 с.: ил. ISBN 985-07-0418-7. * Шишигина-Потоцкая К. Я. Замки Мирский и Несвижский = The castles of Mir and Nesvizh /К. Я. Шишигина-Потоцкая. — 2-е изд. — Барановичи: Баранов, укрупн. тип., 2003. — 48 с. ISBN 985-6676-35-5. * Карэцкі А. Гісторыя аднаўлення Мірскага замка ў другой палове XVII — пачатку XX стст. Мірскі замак і замкі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Праблемы рэстаўрацыі і музеіфікацыі. Міжнародная навукова-практычная канференцыя 4 чэрвеня 2005 г. г.п. Мір, Гродзенскай вобласці. Навуковы рэдактар Н. Ф. Высоцкая. Мінск., ТАА «Белпрынт», 2006, 192 с. * Інтрыга вокол 10 тысяч дукатаў. Мірскі замак. Канцэпцыя рэстаўрацыі і праблемы музеефікацыі: Рэсп. навук.-практ. канф., 16 чэрвеня 2007 г., г. п. Мір Гродзен. вобл. / Навук. рэд. А. У. Карпенка. — Мн.: ТАА «Бел- прынт», 2008. — 168 с.: іл. ISBN 978-985-459-114-8 * Калнін В. Зняволенне і пакаранне ў Вялікім княстве Літоўскім ў 16-18 стст. Мірскі замак. Канцэпцыя рэстаўрацыі і праблемы музеефікацыі: Рэсп. навук.-практ. канф., 16 чэрвеня 2007 г., г. п. Мір Гродзен. вобл. / Навук. рэд. А. У. Карпенка. — Мн.: ТАА «Бел- прынт», 2008. — 168 с.: іл. ISBN 978-985-459-114-8 * Калнин В. Жизнерадостный замок эпохи сурового средневековья // Отделочные и строительные материалы: Что выбрать, № 6, 2008. * Махоўская І., Раманава І. Халакост у мястэчку Мір паводле матэрыялаў вуснай гісторыі. Мірскі замак. Канцэпцыя рэстаўрацыі і праблемы музеефікацыі: Рэсп. навук.-практ. канф., 16 чэрвеня 2007 г., г. п. Мір Гродзен. вобл. / Навук. рэд. А. У. Карпенка. — Мн.: ТАА «Бел- прынт», 2008. — 168 с.: іл. ISBN 978-985-459-114-8 * Мирский замок: история создания и современность / А. С. Судакова (Представлено: канд. филол. наук С. М. Сороко) // Труды молодых специалистов полоцкого государственного университета. Основан в 2004 г. Выпуск 29. Гуманитарные науки: Литературоведение, Культурология, Лингвистика. Новополоцк. 2008. * Трусаў А. Археалагічнае вывучэнне Мірскага замка. Мірскі замак. Канцэпцыя рэстаўрацыі і праблемы музеефікацыі: Рэсп. навук.-практ. канф., 16 чэрвеня 2007 г., г. п. Мір Гродзен. вобл. / Навук. рэд. А. У. Карпенка. — Мн.: ТАА «Бел- прынт», 2008. — 168 с.: іл. ISBN 978-985-459-114-8 * Усова Н. Наказной атаман Войска Донского князь Николай Святополк-Мирский (1833—1898) — первый владелец Мира из рода Святополк-Мирских. Материалы к биографии. Мірскі замак. Канцэпцыя рэстаўрацыі і праблемы музеефікацыі: Рэсп. навук.-практ. канф., 16 чэрвеня 2007 г., г. п. Мір Гродзен. вобл. / Навук. рэд. А. У. Карпенка. — Мн.: ТАА «Бел- прынт», 2008. — 168 с.: іл. ISBN 978-985-459-114-8 * Федорук А. История формирования, стилевые и планировочно-композиционные особенности парков в Мире. Мірскі замак. Канцэпцыя рэстаўрацыі і праблемы музеефікацыі: Рэсп. навук.-практ. канф., 16 чэрвеня 2007 г., г. п. Мір Гродзен. вобл. / Навук. рэд. А. У. Карпенка. — Мн.: ТАА «Бел- прынт», 2008. — 168 с.: іл. ISBN 978-985-459-114-8 * [[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярошевич А.]] Сражение 1812 года под Миром в историографии и искусстве. Мірскі замак. Канцэпцыя рэстаўрацыі і праблемы музеефікацыі: Рэсп. навук.-практ. канф., 16 чэрвеня 2007 г., г. п. Мір Гродзен. вобл. / Навук. рэд. А. У. Карпенка. — Мн.: ТАА «Бел- прынт», 2008. — 168 с.: іл. ISBN 978-985-459-114-8 * Сардараў А. Мірскі замак: архітэктура і рынак. [[Архитектура и строительство]]. 10/2009 Октябрь. <!--* Сокровище мира. Людмила Массакова. BY Вокруг света в Беларусь. Февраль 2009--> * Археалогія Беларусі: энцыклапедыя. У 2 т. Т. 2. Л—Я / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2011. — 464 с.: іл. ISBN 978-985-11 −0549-2. * Бутэвіч А. І. Таямніцы Мірскага замка: Падарожжа па сівых мурах з Адамам Міцкевічам. Мінск: Літаратура і Мастацтва, 2011. — 2011. — 128 с. ISBN 978-985-6994-61-9 * Карпенка А<!--лена-->. Магнацкія інтэр’еры. спроба рэканструкцыі. Мастацтва. сакавік 2011. * Аксёнова А., Кузменя В., Грищенков О. Реставрация и приспособление памятника архитектуры XVI—XX веков замкового комплекса в г. п. Мир Гродненской области (II очередь. Регулярный парк). Рэстаўрацыя Мірскага замка. Праблема захавання прыроднага культурнага ландшафтаў : навукова-практычная канферэнцыя, г. п. Мір, 6 чэрвеня 2010 г. / Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь, Замкавы комплекс «Мір»; навук. рэд. А. А. Ярашэвіч. — Нясвіж : Нясвіжская ўзбуйненая друкарня імя С. Буднага, 2012. — 96 с. ISBN 978-985-6796-77-0. * Бекша С. Реставрация и устройство апартаментной части замка. [[Архитектура и строительство]]. № 2/2012. Март-Апрель 2012. * Бубновский Д. «На скрыжаванні ўсіх шляхоў…» История создания мирского замка. [[Архитектура и строительство]]. № 2/2012. Март-Апрель 2012. * Волкаў М. Да пытання аб існаванні герсы ў браме Мірскага замка. Рэстаўрацыя Мірскага замка. Праблема захавання прыроднага культурнага ландшафтаў : навукова-практычная канферэнцыя, г. п. Мір, 6 чэрвеня 2010 г. / Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь, Замкавы комплекс «Мір»; навук. рэд. А. А. Ярашэвіч. — Нясвіж : Нясвіжская ўзбуйненая друкарня імя С. Буднага, 2012. — 96 с. ISBN 978-985-6796-77-0. * Высоцкая Н. Немного о главном. [[Архитектура и строительство]]. № 2/2012. Март-Апрель 2012. * Земельные споры Радзивиллов—Виттгенштейнов первой половины XIX века. Рэстаўрацыя Мірскага замка. Праблема захавання прыроднага культурнага ландшафтаў : навукова-практычная канферэнцыя, г. п. Мір, 6 чэрвеня 2010 г. / Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь, Замкавы комплекс «Мір»; навук. рэд. А. А. Ярашэвіч. — Нясвіж : Нясвіжская ўзбуйненая друкарня імя С. Буднага, 2012. — 96 с. ISBN 978-985-6796-77-0. * Новицкая О., Прокопенко Л. Княжеская церковь-усыпальница в Мире. (К 100-летнему юбилею). Рэстаўрацыя Мірскага замка. Праблема захавання прыроднага культурнага ландшафтаў : навукова-практычная канферэнцыя, г. п. Мір, 6 чэрвеня 2010 г. / Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь, Замкавы комплекс «Мір»; навук. рэд. А. А. Ярашэвіч. — Нясвіж : Нясвіжская ўзбуйненая друкарня імя С. Буднага, 2012. — 96 с. ISBN 978-985-6796-77-0. * Федорук А. Т. Старинные усадьбы Беларуси. Кореличский район / А. Т. Федорук. — Минск : Беларусь, 2013. — 174 с. : ил.— (Серия «Старинные усадьбы Беларуси»). ISBN 978-985-01-1006-0. == Спасылкі == {{Сусветная спадчына|625}} {{Гісторыка-культурная каштоўнасць РБ|410Г000317}} {{Commons|Category:Mir Castle Complex}} * [http://www.mirzamak.by/ru/ Афіцыйны сайт замкавага комплексу «Мір»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141003210043/http://www.mirzamak.by/ru/ |date=3 кастрычніка 2014 }} * [http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/mir-castle Мірскі замак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130627191629/http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/mir-castle |date=27 чэрвеня 2013 }} на афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь * [http://artmuseum.by/ru/aboutmuseum/filial/mir Мірскі замак] на афіцыйным сайце Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь * {{Radzima|mirski-zamak}} * {{ГБ|http://globustut.by/mir/castle_tn_glr.htm}} * [http://szlachta.io.ua/album47476 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Старажытнае дойлідства Міра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303224143/http://szlachta.io.ua/album47476 |date=3 сакавіка 2016 }} * [http://www.sb.by/article.php?articleID=54436 Артыкул С. Ліцкевіча «У пошуках страчанага»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927203351/http://www.sb.by/article.php?articleID=54436 |date=27 верасня 2007 }} {{ref-ru}} * [http://samostoyatelnye-puteshestviya.ru/belarus/9-mirskiy-zamok-foto-legendy.html Мірскі замак — гісторыя і легенды, фотаздымкі мястэчка на сайце самастойных падарожжаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141112162519/http://samostoyatelnye-puteshestviya.ru/belarus/9-mirskiy-zamok-foto-legendy.html |date=12 лістапада 2014 }} {{ref-ru}} * {{Архіварта|mirski-zamak}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Сусветная спадчына ў Беларусі}} {{Замкі Беларусі}} {{Славутасці Міра}} {{Выдатны артыкул|Архітэктура}} {{Артыкул года|2013}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Міра]] [[Катэгорыя:Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Замкавы комплекс «Мір»]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў гатычным стылі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі рэнесанс]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на банкнотах]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] [[Катэгорыя:Мірскі замак| ]] rgg7eyfvem92it7rtum14z53e33w9i9 Нарач (возера) 0 18695 5134260 5095856 2026-04-30T23:24:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134260 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Нарач}} {{Возера |Назва = Нарач |Нацыянальная назва = |Выява = Narač - 6.jpg |Подпіс = На возеры Нарач |Шырыня выявы = |region = |Размяшчэнне = [[Мядзельскі раён]] |Вышыня над узроўнем мора = |Даўжыня = 12,8 |Шырыня = 9,8 |Плошча = 79,6 |Аб'ём = 0,71 |Даўжыня берагавой лініі = 41 |Найбольшая глыбіня = 24,8 |Сярэдняя глыбіня = 8,9 |Тып мінералізацыі = сярэднемінералізаванае |Салёнасць = |Празрыстасць = да 7,3 |Плошча вадазбору = 279 |Упадаюць = |Выцякаюць = [[Нарач (рака)|рака Нарач]] |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь |crosses180 = |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Мінская вобласць }} '''На́рач''' — найбуйнейшае возера [[Беларусь|Беларусі]]. Знаходзіцца ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]]. Плошча возера — 79,6 км², глыбіня да 24,8 м, даўжыня 12,8 км, шырыня да 9,8 км. Ляжыць у басейне [[Нарач (рака)|ракі Нарач]] (выцякае з возера), за 4 км на захад ад г. [[Мядзел]], паміж вёскамі [[Чараўкі (Мядзельскі раён)|Чараўкі]], [[Пасынкі (Мядзельскі раён)|Пасынкі]], [[Мікольцы (вёска)|Мікольцы]], [[Гатавічы]], [[Занарач]]. Уваходзіць у [[Нарачанская група азёр|Нарачанскую групу азёр]]. Размешчана ў межах Нацыянальнага парку «[[Нарачанскі нацыянальны парк|Нарачанскі]]». == Назва == Асновы ''Nar-'' i ''Ak-'' балцка-літоўскага паходжання. На тэрыторыі Літвы знаходзіцца возера ''Nar-akys''. Таксама корань ''Nar-'' у літоўскіх гідронімах ''Narantis, Narasa, Nar-upis''<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 223.</ref>, у рачной назве [[Нара (рака)|Нара]] на Верхнім Павоччы<ref>В. Н. Топоров. Древняя Москва в балтийской перспективе // Балто-славянские исследования 1981. Москва, 1982. С. 36.</ref>. Корань ''Nar-'' (''Ner''-) звязаны з літоўскім ''nerti'' «ныраць», ''naras'' «нырок (у ваду)», далей да індаеўрапейскага ''*ner-'' «ныраць, пагружацца; прытулак, логвішча, нара»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 766.</ref>. Гэты корань нясе семантыку глыбіні. Корань ''Ak-'' звязаны з лат. ''aka'' «калодзеж», літ. ''aka(s)'' «палонка ў лёдзе», лат. ''akata'' «вір у рацэ; [[Азяраўка|вочка ў балоце]]; палонка ў лёдзе». Такая семантыка развілася са значэння «вока» (індаеўрапейскае ''*ok<sup>ṷ</sup>(e)s-'')<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 775—777.</ref>: вока > палонка, калодзеж, бачажына > вада, рака. У двухасноўных гідронімах тыпу Нарач ці [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 207.</ref> ''ak-'' займае тую ж другую пазіцыю, якую ў іншых выпадках займаюць балцкае ''up-'' / ''ap-'' (літ. ''upė,'' пруск. ''ape'' «рака»)<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 170—171.</ref> або яцвяжскае -''da'' (ад яцвяжскага *''udā'' «вада, рака»)<ref>''K. Būga.'' Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da. // Tauta ir žodis. — 1923. — Т. 1. — С. 100.</ref>, як у гідронімах [[Жукопа]] або [[Ясельда]]. Назва ракі [[Нарачанка]] імаверна вытворная ад назвы возера. == Гідраграфія == Схілы катлавіны на поўначы і паўночным усходзе вышынёй 45-50 м, утвораны адгор’ямі [[Свянцянскія грады|Свянцянскіх град]]. На поўдні да возера прымыкае больш нізкая Паўднёва-Нарачанская града. Берагі пераважна нізкія, пясчаныя, месцамі стромкія і абразійныя, вышынёй 2-11 м, на паўднёвым усходзе забалочаныя, тарфяныя. Трапляюцца невялікія берагавыя валы, утвораныя прыбойнай дзейнасцю хваль і пасоўваннем ледзянога покрыва. Каля паўночна-ўсходняга берага востраў плошчай 6,2 га, які з-за сваёй надзвычайнай маляўнічасці і пражывання на ім рэдкіх звяроў і птушак, гнездавання ахоўнага віду (крахаль вялікі) аб’яўлены помнікам прыроды. Да паўднёва-ўсходняга берага прымыкае [[гідралагічны заказнік Чарэмшыцы]], на паўночным створаны біялагічныя заказнікі Някасецкі і Пасынкі. [[Файл:Narocz.svg|thumb|left|Рэльеф дна]] Дно возера адносна роўнае, на ўсходзе больш складанай будовы, трапляюцца прыўзнятыя амаль да паверхні ўчасткі (мяліны). Прыбярэжная водмель пясчаная, часткова заіленая, каля стромкіх берагоў шмат галькі і валуноў. Глыбакаводная частка дна выслана сапрапелем, глініста-пясчанымі адкладамі. Паўвостраў [[Наносы (паўвостраў)|Наносы]] (заканчваецца касой) падзяляе возера на паўночна-заходні Малы плёс (глыбіні да 18 м) і паўднёва-ўсходні Вялікі плёс (глыбіня да 24,8 м на так званых Гатаўскіх ямах каля ўсходняга берага, насупраць в. [[Гатавічы]]). Ваганні ўзроўню на працягу года да 70 см. Лёд трымаецца з 1-й дэкады снежня, таўшчыня 50-60 см, у асобныя гады да 80 см, да 1-й дэкады красавіка. У некаторыя гады паўднёва-ўсходні плёс замярзае толькі ў студзені. У зацяжныя вёсны ледзяныя палі захоўваюцца да канца красавіка, а ледзяныя таросы каля берагоў — да мая. Вясной водная маса добра перамешваецца да дна, тэмпература вады на найболыных глыбінях 10-12&nbsp;°C. Сярэднямесячная тэмпература паверхневых слаёў вады ў кастрычніку 8,7&nbsp;°C, у ліпені 18,9&nbsp;°C. На працягу года вада добра насычана кіслародам. У возера ўпадаюць 17 ручаёў (найбольшыя [[Неслуч]], [[Купскі]], [[Антанізбергскі]], [[Сіманаўскі]], [[Чараўкоўскі]], [[Слоўта (ручай)|Слоўта]]) і кароткая рака-пратока [[Скема]] з возера [[Мястра]]. == Экалогія == У воднай флоры 48 відаў уласна водных раслін, у т.л. 38 кветкавых, 8 водарасцей. Найбольш зарос Малы плёс, у паўночна-ўсходняй частцы якога шырыня паласы расліннасці да 2 км (у Вялікім плёсе 50-350 м). Характэрна хвалепрыбойная паласа без расліннасці (ад урэзу вады да глыбіні 1,5-2 м у Малым плёсе і 3,5-4 м у Вялікім плёсе). Надводная расліннасць ([[Трыснёг звычайны|трыснёг]], [[чарот]]) займае нязначную (менш за 3 %) плошчу возера, пашырана ўчасткамі да глыбіні 1,5-2 м. Падводнай расліннасцю, сярод якой пераважаюць [[харавыя водарасці]], выслана каля 15 км² плошчы дна (пашырана да глыбіні 7,5 м). У іхтыяфауне налічваецца 25 відаў рыб, прамысловае значэнне маюць акунь, плотка, [[шчупак звычайны|шчупак]], [[вугор]], верхаводка, [[лінь]], [[мянтуз]], [[гусцяра]] і інш. Возера вызначаецца багаццем вадаплаўных птушак; адзначаны гняздоўі [[Лебедзь-шыпун|лебедзя-шыпуна]], [[Крачка малая|малой крачкі]], [[скапа|скапы]], [[паганка малая|малой паганкі]], якія занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь. Нарач з’яўляецца адзіным возерам у краіне, заражаным [[цэркарыёз]]ам, што звязана з спадзістым спускам у ваду, калі ад берага да глыбіні вялікая адлегласць. У такіх умовах прыбярэжная вада добра выграваецца, што правакуе актывізацыю мікраарганізмаў. Таксама іх развіццю спрыяе разрастанне воднай расліннасці<ref>[http://naviny.by/rubrics/tourism/2013/07/10/ic_articles_126_182303/ ''Naviny.by''. Купацца ў Нарачы можна, але лепш асцярожна]</ref>. Спрыяльныя кліматычныя ўмовы, лясы паблізу возера, маляўнічыя краявіды абумовілі стварэнне вакол возера курорта Нарач. Тут дзейнічаюць санаторыі, дамы адпачынку, дзіцячыя лагеры, турбазы. На беразе возера размешчаны [[Нарач (курортны пасёлак)|курортны пасёлак Нарач]]. Возера Нарач і яго ваколіцы ўваходзяць у [[Нарачанскі нацыянальны парк]]. З мэтай аховы Нарачы і рацыянальнага выкарыстання яе рэсурсаў вядуцца комплексныя назіранні за станам возера на Нарачанскай азёрнай станцыі і біялагічнай станцыях, праводзяцца агратэхнічныя, меліярацыйныя, гідратэхнічныя і іншыя мерапрыемствы, накіраваныя на прадухіленне забруджвання басейна возера і бліжэйшых тэрыторый. == У гісторыі == Нарачанская [[кулгрында]], званая ў народзе Чортавай грэбляй, паміж вёскай [[Наносы]] і [[Мядзел]]ам, брукаваная шчыльна пакладзенымі камянямі, знаходзілася на глыбіні прыкладна 125 см ад паверхні вады, узвышалася над дном возера прыкладна на 160 см і мела ў даўжыню каля 1 км; у шырыню забяспечвала прастору для праезду чатырох запрэжаных коней адначасова. У 1921—1939 гады возера Нарач знаходзілася на тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і было самым вялікім возерам гэтай краіны. Улетку 1935 года адбылося [[Нарачанскае выступленне рыбакоў]]. == Галерэя == <center><gallery> Image:Narač - 1.jpg Image:Narač - 8.jpg Image:Narach Lake 4.jpg|Возера ў ліпені Image:Narach Lake 5.jpg|Бераг возера Image:Narač - 4.jpg Image:Lake Naroch.JPG Image:Narač - 7.jpg </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|На́рач|515}} * Блакітны скарб Беларусі: Рэкі, азеры, вадасховішчы/ Маст.: Ю. А. Тарэеў, У. І. Цярэнцьеў — Мн.: БелЭн, 2007. * ''Акудовіч Ю.'' Зачараванне Нарачы // [[Голас Радзімы]]. — 1997. — № 28-37. * Якая рыба вадзілася ў Нарачы ў 1929 годзе// Рэгіянальная газета. — № 23. — 6 чэрвеня 2014 г. == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/6967|НАРАЧ}} * [http://wikimapia.org/#lang=be&lat=54.860604&lon=26.706734&z=12&m=b&show=/2376905/be/Возера-Нарач Возера Нарач на Вікімапіі] * [http://www.naroch.com/download_files/o_nas/vodnye_obekty/ozera/new-133_oz._naroch.pdf Возера Нарач у даведніку «Водныя рэсурсы Нацыянальнага парка „Нарачанскі“»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240619152257/http://www.naroch.com/download_files/o_nas/vodnye_obekty/ozera/new-133_oz._naroch.pdf |date=19 чэрвеня 2024 }} * [[s:Вялічкаўскае возера|Легенда пра возера]] {{Нарачанскія азёры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарач (возера)| ]] [[Катэгорыя:Азёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Басейн Нарачы]] [[Катэгорыя:Нарачанская група азёр]] [[Катэгорыя:Азёры Мядзельскага раёна]] mswppxav13zd2atdl1kl8jb0teee9t7 Белавежская пушча 0 18697 5134262 4719392 2026-04-30T23:24:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134262 wikitext text/x-wiki {{Аб'ект Сусветнай спадчыны | BelName = Белавежская пушча | Name = Białowieża Forest | Image = [[Выява:Poland Bialowieza - BPN.jpg|220px]] | State Party = {{Сцяг Беларусі}} Беларусь <br /> {{Сцяг Польшчы}} Польшча | Type = Прыродны | Criteria = vii | ID = 33bis | Region = Еўропа і Паўночная Амерыка | Year = 1997 | Session = 3-я | Link = http://whc.unesco.org/en/list/33 }} '''Белаве{{націск}}жская пу́шча''' — адзін з самых старых запаведных лясных масіваў [[Еўропа|Еўропы]], знаходзіцца на мяжы [[Беларусь|Беларусі]] ([[Брэсцкая вобласць]], [[Гродзенская вобласць]]) і [[Польшча|Польшчы]] ([[Падляскае ваяводства]]) ў экарэгіёне [[Сармацкія мяшаныя лясы|Сармацкіх мяшаных лясоў]]. Агульная плошча каля 145 тыс. га. Белавежскі лес захаваў сваё дрымучае першабытнае аблічча і населены рэліктавымі супольнасцямі раслін і жывёл, якія захаваліся ў адносна некранутым стане, шматлікія з якіх беззваротна зніклі ў іншых месцах разам з высечанымі лясамі. Пушча з’яўлялася апошнім прыродным месцам пражывання самага буйнога прадстаўніка еўрапейскай фаўны — [[зубр]]а. Для аховы ўнікальных прыродных комплексаў створаны [[нацыянальны парк Белавежская пушча]] (Беларусь) і [[Белавежскі нацыянальны парк]] (Польшча). Белавежская пушча занесена ў [[Сусветная спадчына|Сусветную спадчыну ЮНЕСКА]]. == Геаграфія == Праз Белавежскую пушчу праходзіць дзяржаўная мяжа паміж Польшчай і Рэспублікай Беларусь, якая дзеліць Пушчу на дзве прыкладна роўныя часткі. Перыметр акруговай лініі ўсяго масіва складае каля 400 км. Геаграфічнае становішча Белавежскай пушчы вызначаецца 23°21'-24°21' усходняй даўгаты і 52°29'-52°57' паўночнай шыраты. У непасрэднай блізасці ад меж Белавежскай пушчы праходзіць водападзел Балтыйскага і Чорнага мораў<ref>Гельтман, Раманоўскі, 1971</ref>. Беларуская частка ляснога масіва адна з найбуйных на сярэднееўрапейскіх раўнінах. З захаду на ўсход найбольшая працягласць яе 55 км, з поўначы на поўдзень — 51. Да нядаўняга часу плошча Пушчы складала 87,6 тыс. га, з якіх 77,8 тыс. га (88,8 %) — лесапакрытай плошчы і 9,8 тыс. га (11,2 %) — нелесных земляў, у тым ліку: ралля — 0,9 тыс. га (1 %), сенажаці — 0,7 тыс. га (0,7 %), водныя паверхні — 0,9 тыс. га (1 %), балоты — 3,8 тыс. га (4,3 %), плошча на 1 студзеня 1999 г. складала 101 603 га. == Гісторыя == Як стары суцэльны лес, Пушча згадваецца яшчэ ў Іпацеўскім летапісе 983 г.<ref>Качаноўскі, Карочкіна, 1976</ref>. У [[кіеў]]скіх летапісах паказваецца, што тэрыторыя сучаснай Пушчы засялялася племем яцвягаў, якія займаліся паляваннем і рыбнай лоўляй. Пры [[Вітаўт|Вітаўце]], хоць у Пушчы пры ім і нарыхтоўвалі мяса, усталёўваюцца правілы аховы. Польскія каралі Жыгімонт I, Стэфан Баторый, Аўгуст III наладжвалі ў Пушчы раскошныя паляванні. Першая спроба атрымаць ад Пушчы прыбытак мела месца ў сярэдзіне XVI стагоддзя пры вялікім князі літоўскім і каралю польскім Жыгімонце Аўгусце, калі на яе тэрыторыі было пабудавана 4 жалезаапрацоўчых завода. У Пушчы здабывалі смалу, курылі дзёгаць, выпальвалі вугаль, спрабавалі наладзіць сплаў лесу. У 1795 г. Белавежская пушча ўвайшла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Плошча яе тады складала 120 тыс. дзесяцін. Мала цікавячыся лёсам унікальнага лесу, Кацярына II раздала значную частку яго сваім набліжаным, якія ўдзельнічалі ў заваяванні края: графу Румянцаву, Міхаілу Кутузаву, палкоўніку Дрэнякіну і інш. У 1811 г. на тэрыторыі Белавежскай пушчы адбыўся самы буйны за яе гісторыю пажар (з май па кастрычнік), выкліканы вельмі моцнай і працяглай засухай. У 1821 г. рушыў услед загад аб забароне ўсякай рубкі і паляванні ў Пушчы, аднак падчас польскага паўстання (1831 г.) гэты парадак ізноў быў парушаны. У 1842—1847 гг. у Белавежскай пушчы праведзена першае лесаўладкаванне, пасля чаго Пушча была падзелена на квартальную сетку, а ў 1861—1862 гг. мінула другое лесаўладкаванне. З гэтага моманту пачынаецца дакладны ўлік яе ляснога фонду. У 1875 г. у інтарэсах захавання зубраў вылучаецца адмысловая частка Пушчы, з стражэйшым рэжымам гаспадаркі ў ёй. У 1897 г. цар Мікалай II дае ўказанне падбаць, каб Пушча захавала характар першабытнага лесу, і не імкнуцца да вымання найбольшага прыбытку ў ёй. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] з 1915 па 1918 гг. Белавежская пушча знаходзіцца пад акупацыяй нямецкіх войскаў. Гэты перыяд з’явіўся прыкладам наймоцнай эксплуатацыі яе багаццяў. У гэты час пачынаецца інтэнсіўная пракладка вузкакалейных чыгунак (каля 300 км) з мэтай нарыхтоўкі каштоўнай драўніны, а для яе перапрацоўкі будуюцца 4 лесапільных завода. За два з паловай года ў Германію было вывезена 4,5 млн куб. м драўніны, прычым самых каштоўных парод. Гэта амаль столькі ж, колькі нарыхтавана ў Пушчы за ўсю папярэднюю гісторыю (5 млн куб. м). Пасля канчатка вайны Пушча перайшла ва ўласнасць Польшчы. Аднак эксплуатацыя яе лясоў на гэтым не скончылася. У 1921 г. бліз адміністрацыйнага цэнтра Пушчы — мястэчка «Белавежа» — на ўчастку 4594 га было адкрыта лясніцтва «Рэзерват» і ахоплена абсалютна-запаведнай аховай 1061 га лясоў (астатняя частка Пушчы часткова ахоўвалася). У 1924 г. гэтае лясніцтва атрымала статут надлясніцтва, а з 1929 г. уся яго тэрыторыя (4640 га) стала абсалютна запаведнай. У 1932 г. на месцы гэтага надлясніцтва ўтвораны «Нацыянальны парк у Белавежы» (4693 га) са строгім рэжымам аховы, які існуе і па сённяшнім дзень, толькі ў 1996 г. парк павялічаны ў памерах да 10502 га. У гэты перыяд у Пушчы пачынаюцца працы па ўзнаўленні вольнай папуляцыі зубра (1929 г.), ствараецца гадавальнік тарпанавых канёў (1936 г.), пачынае аднаўляцца колькасць аленя, кабана, казулі. Але суцэльныя рубкі лесу, хоць і ў некалькі спарадкаваным выглядзе, працягваліся. У 1939 г. Белавежская пушча ўвайшла ў склад БССР і пастановай Савета Народных Камісараў БССР на яе тэрыторыі быў арганізаваны Беларускі дзяржаўны запаведнік «Белавежская пушча». У яго склад увайшлі ўвесь лясны масіў Пушчы, лугавая гаспадарка (700 га) і Свіслацкая лясная дача — усяго 129,2 тыс. га. Аднак гэтай пастановай поўная запаведнасць усталёўвалася толькі для былога Нацыянальнага парка (4 760 га), зубрапітомніка (297 га), абмежаванай тэрыторыі (29,7 га), гэта значыць фактычна заставаўся той рэжым і ў тых жа межах, які існаваў у Белавежскім Нацыянальным парку Польшчы. Праз некаторы час была прынята пастанова "Аб гаспадарчым парадкаванні Беларускага дзяржаўнага запаведніка «Белавежская пушча», якім прадугледжвалася поўная запаведнасць усёй тэрыторыі Пушчы. Але ажыццявіцца гэтаму не атрымалася з-за пачатку вайны з фашысцкай Германіяй. Падчас [[2СВ|другой сусветнай вайны]] пры акупацыі Пушчы нямецкімі войскамі яе багацця практычна не эксплуатаваліся, бо па ініцыятыве блізкага паплечніка Гітлера — Германа Герынга было вырашана стварыць на яе тэрыторыі ўзорная паляўнічая гаспадарка Рэйха, дзе маглі бы паляваць высокія тытулаваныя асобы. Пасля вызвалення ад нямецкіх войскаў дзейнасць запаведніка была адноўлена пастановай Савета Народных Камісараў Беларускай ССР у кастрычніку 1944 г. Але пры ўсталяванні дзяржаўнай мяжы СССР з Польшчай частка запаведніка (55 тыс. га) разам з яго гістарычным цэнтрам — пасёлкам Белавежа, Нацыянальным паркам і зубрапітомнікам — адышоў да Польшчы. На тэрыторыі Беларусі засталося 74,5 тыс. га Белавежскай пушчы, практычна без базы для навуковай працы і арганізацыйнай дзейнасці. Усё гэта прыйшлося ствараць ізноў. З [[1944]] па [[1957]] гг. Пушча мела статут запаведніка, аднак у жніўні [[1957]] г. у адпаведнасці з распараджэннем Савета Міністраў СССР Дзяржаўны запаведнік «Белавежская пушча» быў рэарганізаваны ў Дзяржаўную запаведна-паляўнічую гаспадарку. Пасля распаду Савецкага саюза, пушча апынулася ў складзе Беларусі. Пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 16 верасня 1991 г. дзяржаўная запаведна-паляўнічая гаспадарка была рэарганізавана і на яе базе і ў яе межах створаны першы ў Рэспубліцы Дзяржаўны нацыянальны парк «Белавежская пушча». == Клімат == Паводле агракліматычнага раяніравання, Белавежская пушча ставіцца да цёплай няўстойліва вільготнай зоны. Тут самая кароткая і цёплая ў рэгіёне зіма, самы працяглы вегетацыйны перыяд і найбольшае цеплазабеспячэнне тэрыторыі. Сярэдняя гадавая тэмпература паветра — 6,6° найбольш цёплы месяц — [[ліпень]] (17,8°), найбольш халодны — [[студзень]] (5,4°), устойлівы снежны полаг ляжыць не больш 50-60 дзён. Для адной пятай часткі зім тут ён наогул не адзначаўся. Сярэдняя працягласць безмарознага перыяду 135 дзён. Каэфіцыент увільгатнення за цёплы перыяд года роўны 0.8. Атмасферных ападкаў у сярэднім выпадае 624 мм у год, у тым ліку 420 мм у цёплы перыяд ([[красавік]]-[[кастрычнік]]). У цэлым клімат Пушчы блізкі да цэнтральна-еўрапейскага. == Флора == Сярэдні ўзрост лясоў Белавежскай пушчы складае больш за 100 гадоў, асобныя ўчасткі лесу маюць 250—350 гадоў. У Пушчы зарэгістравана больш за тысячу дрэў-волатаў. Тут растуць 350-гадовыя ясені і хвоі, 250-гадовыя елкі. Размешчаная на мяжы дзвюх геабатанічных зон (Еўра-азіяцкай хвойна-лясной і Еўрапейскай шыракалістай), Белавежская пушча ўяўляе сабой «вузел канцэнтрацыі» біялагічнай разнастайнасці і па ліку відаў раслін і жывёл, якія растуць і насяляюць яе тэрыторыі, не мае сабе роўных на Еўрапейскім кантыненце. У Белавежскай пушчы сустракаюцца ўсе асноўныя кампаненты лясной флоры і фаўны, усе асноўныя тыпы лясных відаў, якія магчымыя ў гэтым геаграфічным рэгіёне. [[Файл:Abies alba Schleus Berg b Suhl ThW Th Dreger.jpg|thumb|[[Белая піхта]]]] Адным з першых расліннасць Белавежскай пушчы апісаў [[Станіслаў Горскі]] (1802—1864). Разнастайнасць глеб і ўмоў абумовіла вырастанне ў пушчы 958 відаў споравых і насенных раслін, што складае 64 % флоры ўсёй Беларусі. Найбольш шматлікімі з’яўляюцца: {{bt-bellat|астравыя|Asteraceae}}, {{bt-bellat|метлюжковыя|Poaceae}}, {{bt-bellat|бабовыя|Fabaceae}}, {{bt-bellat|гваздзіковыя|Caryophyllaceae}}, {{bt-bellat|ружавыя|Rosaceae}}, {{bt-bellat|казяльцовыя|Ranunculaceae}} (35), {{bt-bellat|капуставыя|Brassicaceae}} і інш. Самыя прадстаўнічыя роды {{bt-bellat|асака|Carex}} (38), {{bt-bellat|канюшына|Trifolium}} (14), {{bt-bellat|крынічнік|Veronica}} (14), {{bt-bellat|вярба|Salix}} (13), {{bt-bellat|казялец|Ranunculus}} (13). Пераважнымі іглічнымі пародамі з’яўляюцца {{bt-bellat|хвоя звычайная|Pinus sylvestris}} і {{bt-bellat|елка еўрапейская|Picea abies}}, маецца адзіны ў краіне гай {{bt-bellat|Піхта белая{{!}}піхты белай|Abies alba}}. З ліставых парод сустракаюцца: {{bt-bellat|дуб звычайны|Quercus robur}}, бярозы {{bt-bellat|Бяроза павіслая{{!}}павіслая|Betula pendula}} і {{bt-bellat|Бяроза пухнатая{{!}}пухнатая|Betula pubescens}}, {{bt-bellat|граб звычайны|Carpinus betulus}}, {{bt-bellat|вольха чорная|Alnus glutinosa}}, {{bt-bellat|ясень звычайны|Fraxinus excelsior}}, {{bt-bellat|асіна|Populus tremula}}. Значна радзей распаўсюджаны {{bt-bellat|дуб скальны|Quercus petraea}}. З 9 відаў хмызнякоў найбольш звычайныя {{bt-bellat|Вярба{{!}}вербы|Salix}}<!--тут па сэнсе сказу яўна патрэбна ўдакладніць ад роду да віду-->, {{bt-bellat|каліна звычайная|Viburnum opulus}}, {{bt-bellat|крушына ломкая|Frangula alnus}}, {{bt-bellat|ляшчына звычайная|Corylus avellana}}, {{bt-bellat|ваўчаягада звычайная|Daphne mezereum}}, {{bt-bellat|ядловец звычайны|Juniperus communis}} і інш. З хмызнячкоў шырока распаўсюджаныя {{bt-bellat|чарніцы|Vaccinium myrtillus}}, {{bt-bellat|брусніцы|Vaccinium vitis-idaea}}, {{bt-bellat|верас звычайны|Calluna vulgaris}}, {{bt-bellat|багун балотны|Ledum palustre}}, {{bt-bellat|журавіны звычайныя|Vaccinium oxycoccos}}. У Белавежскай пушчы сустракаюцца прыкладна 260 відаў мохаў і мохападобных, вядома больш як 290 відаў лішайнікаў. Флора грыбоў у цяперашні час прадстаўлена 570 відамі. Расліннасць характарызуецца па наступных буйных катэгорыях: іглічныя лясы — 68,8 % (з іх хвойнікі — 58 %, ельнікі — 11 %), шыракалістыя лясы — 5,8 %, вытворныя шыракалістыя лясы — 1,1 %, драбналісцевыя вытворныя лясы — 5,6 %, лісцевыя карэнныя балотныя лясы — 18,7 % (з іх чорнаальховыя лясы — 15,6 %), імховыя і травяныя балоты, лугі. == Фаўна == [[Файл:Zubr 003.jpg|thumb|220px|Еўрапейскі [[зубр]]]] Жывёльны свет Белавежскай пушчы шматлікі і разнастайны. У спісе фаўны налічваецца больш як 11 тысяч відаў розных груп жывёл. У цяперашні час тут 59 відаў з 6 атрадаў млекакормячых. З іх 20 відаў прадстаўлена {{bt-bellat|Грызуны{{!}}грызунамі|Rodentia}}, 13 — {{bt-bellat|Рукакрылыя{{!}}рукакрылымі|Chiroptera}}, 12 — {{bt-bellat|Драпежныя{{!}}драпежнымі|Carnivora}}, 7 — {{bt-bellat|Насякомаедныя{{!}}насякомаеднымі|Eulipothyphla}}, 5 — {{bt-bellat|Парнакапытныя{{!}}парнакапытнымі|Artiodactyla}} і 2 — {{bt-bellat|Зайцападобныя{{!}}зайцападобныя|Lagomorpha}}. Тут знаходзіцца самая буйная ў свеце папуляцыя {{bt-bellat|Зубр еўрапейскі{{!}}зуброў|Bison bonasus}}. У Белавежскай пушчы і яе наваколлях улічана 227 відаў птушак, у тым ліку пералётных (141), вандроўных (31), аселых (31), выпадкова залётных (24). На гнездзішча адзначана 169 відаў. Самым шматлікім атрадам з’яўляюцца {{bt-bellat|вераб'інападобныя|Passeriformes}} — 97 відаў. Пасля вераб’іных найбольш шматлікія {{bt-bellat|пласцінчатадзюбыя|Lamellirostres}} — 27 відаў, затым па ступені змяншэння ідуць {{bt-bellat|сеўцападобныя|}} — 25, {{bt-bellat|сокалападобныя|Falconiformes}} — 21, {{bt-bellat|Совападобныя{{!}}совы|Strigiformes }} — 11, {{bt-bellat|буслападобныя|Ciconiiformes}} — 9, {{bt-bellat|дзятлападобныя|Piciformes}} — 9, {{bt-bellat|жураўлепадобныя|Gruiformes}} — 8, {{bt-bellat|курападобныя|Galliformes}} — 7, {{bt-bellat|паганкавыя|Podicipedidae}} — 5, {{bt-bellat|голубападобныя|Columbiformes}} — 4. Адным-трыма відамі прадстаўленыя {{bt-bellat|гагары|Gavia}}, {{bt-bellat|пеліканападобныя|Pelecaniformes}}, {{bt-bellat|зязюлепадобныя|Cuculiformes}}, {{bt-bellat|лялякападобныя|Caprimulgiformes}}, {{bt-bellat|свіргулепадобныя|Apodiformes}}. Таксама ў пушчы налічваецца 11 відаў земнаводных. Самая звычайная і шматлікая сярод іх — {{bt-bellat|вострамордая жаба|Rana arvalis}}. Па колькасці ёй не саступае {{bt-bellat|травяная жаба|Rana temporaria}}. Больш рэдкая {{bt-bellat|сажалкавая жаба|Pelophylax lessonae}}. У застойных водах часта сустракаецца {{bt-bellat|трытон звычайны|Triturus vulgaris}} і значна радзей — {{bt-bellat|трытон грабеньчаты{{!}}грабеньчаты|Triturus cristatus}}, насяляе {{bt-bellat|чырвонабрухая жарлянка|Bombina bombina}}. Сустракаецца {{bt-bellat|звычайная квакша|Hyla arborea}}, {{bt-bellat|звычайная часночніца|Pelobates fuscus}}. Звычайныя ў пушчы {{bt-bellat|рапуха шэрая|Bufo bufo}} і {{bt-bellat|рапуха зялёная{{!}}зялёная|Bufo viridis}}. Рэдкім відам у пушчы з’яўляецца {{bt-bellat|рапуха чаротная|Bufo calamita}}. Паўзуны прадстаўленыя 7 відамі. Самы шматлікі від — {{bt-bellat|вуж звычайны|Natrix natrix}}, трохі радзей сустракаюцца {{bt-bellat|вераценніца ломкая|Anguis fragilis}}, {{bt-bellat|яшчарка жвавая|Lacerta agilis}}, рэдка — {{bt-bellat|гадзюка звычайная|Vipera berus}} і вельмі рэдка — {{bt-bellat|чарапаха балотная|Emys orbicularis}}. У вадаёмах пушчы налічваецца 24 відаў рыб. Найбольш шматлікія з іх — {{bt-bellat|шчупак звычайны|Esox lucius}}, {{bt-bellat|плотка|Rutilus rutilus}}, {{bt-bellat|лінь|Tinca tinca}}, {{bt-bellat|звычайны джгір|Gymnocephalus cernuus}}, {{bt-bellat|вусач|Barbus barbus}}, {{bt-bellat|акунь|Perca fluviatilis}}. Радзей сустракаецца {{bt-bellat|язь|Leuciscus idus}}, {{bt-bellat|лешч|Abramis brama}}, {{bt-bellat|краснапёрка|Scardinius erythrophthalmus}} і іншыя. Зарэгістраваны {{bt-bellat|вугор|Anguilla anguilla}} і {{bt-bellat|сом|Silurus glanis}}. Адзіны прадстаўнік класа кругларотых у пушчанскіх рэках — {{bt-bellat|мінога рачная|Lampetra fluviatilis}}. Белавежская пушча мае багатую фаўну бесхрыбтовых (больш 12 000 відаў), якая з гледзішча зоагеаграфіі характарызуецца перавагай палеарктычных, шырока распаўсюджаных у Еўропе відаў. Шматлікія тут таксама ўсходне- і цэнтральнаеўрапейскія віды, радзей сустракаюцца атлантычныя (заходнееўрапейскія) і зусім нешматлікія паўднёвыя. У цэлым фаўна бесхрыбтовых пушчы адрозніваецца ад іншых лясных масіваў Еўропы вялікай разнастайнасцю. Тут толькі насякомых налічаецца больш як 9500 відаў. Астатнія групы бесхрыбтовых (прасцейшыя, чарвякі, павукападобныя, малюскі і іншыя) да цяперашняга часу практычна не вывучаліся. Штогод на тэрыторыі польскай часткі Белавежскай пушчы навукоўцы апісваюць для навукі новыя віды. У пушчы захаваліся ўнікальныя супольнасці бесхрыбтовых — насельнікі мёртвай і гнілой драўніны, губавых грыбоў, верхавых і нізінных балот. == Помнікі культуры == [[Файл:Kamyanets5.JPG|thumb|[[Камянецкая вежа]]]] У 20 км ад Белавежскай пушчы знаходзіцца г. [[Камянец]], закладзены ў XIII стагоддзі князем Уладзімірам Валынскім, у якім узвышаецца вартаўнічая вежа «Белая Вежа» — гістарычны помнік XIII стагоддзя. На поўначы пушчы ў Свіслацкім лясніцтве размешчаная сядзіба графа Тышкевіча. З усходу на захад пушчу перасякае старадаўняя «царская дарога», па якой рускія імператары накіроўваліся ў пасёлак [[Белавежа]], які сёння з’яўляецца важным турыстычным цэнтрам [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]]. На «царскай дарозе» захаваліся старадаўнія масткі з ажурнымі парэнчамі. У цэнтры пушчы знаходзіцца маленькая вёска [[Віскулі]], дзе ў 50-я гады быў пабудаваны палац, які служыў рэзідэнцыяй кіраўнікоў СССР, а зараз Беларусі. У 1991 г. тут было падпісана вядомае «[[Белавежскае пагадненне]]», пасля чаго Віскулі атрымалі сусветную вядомасць. Улетку 1978 г. на тэрыторыі Белавежскай пушчы, на хутары на захадзе ад паселішчаў [[Роўбіцк]] і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] быў знойдзены «[[Яцвяжскі слоўнічак]]», які адкрыў новую старонку ў даследаванні [[Яцвяжская мова|яцвяжскай мовы]] і [[Яцвягі|яцвягаў]], што насялялі захад цяперашняй Беларусі ўключна з тэрыторыяй Белавежскай пушчы. == Турызм == У Пушчы, як з польскага так і з беларускага боку маюцца Музеі прыроды, адкрыты вальеры з рознымі відамі жывёл, камфартабельныя гасцініцы, абсталяваны адмысловыя турыстычныя маршруты (пешыя, конныя, аўтамабільныя), рэстараны з нацыянальнай кухняй. У Беларусі, на базе Пушчы ўсё часцей праводзяцца розныя канферэнцыі і сімпозіумы, у тым ліку і вельмі высокага міжнароднага ўзроўня. Вялікая ўвага ў Пушчы надаецца паляўнічаму турызму, ажыццяўляецца міжнародны навуковы турызм, што спрыяе распаўсюджванню інфармацыі аб Белавежскай пушчы. На беларускай тэрыторыі дзейнічае рэзідэнцыя беларускага [[Дзед Мароз|Дзеда Мароза]]. == Зноскі == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Нацыянальны парк Белавежская пушча]] * [[Еўрарэгіён Белавежская пушча]] == Спасылкі == {{Сусветная спадчына|33bis}} {{Commons|Category:Białowieża Forest}} * [http://bp21.org.by/ Белавежская пушча — ХХІ стагоддзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110514221220/http://bp21.org.by/ |date=14 мая 2011 }} * [http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/belovezhskaya-pushcha Нацыянальны парк «Белавежская пушча»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160913062153/http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/belovezhskaya-pushcha |date=13 верасня 2016 }} на афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь * [http://npbp.brest.by/ Нацыянальны парк «Белавежская пушча»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110823105441/http://npbp.brest.by/ |date=23 жніўня 2011 }} * [http://www.lasy.gov.pl/informacje/kampanie_i_akcje/zubryonline Зубры анлайн] — Вэбкамера ў Белавежскай пушчы на падкормавай пляцоўцы для зуброў, працуе кругласутачна ў рэжыме рэальнага часу * [http://www.deby.bialowieza.pl Puszcza Białowieska — Dęby] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060409122449/http://www.deby.bialowieza.pl/ |date=9 красавіка 2006 }} {{ref-pl}} * [http://www.drzewa.puszcza-bialowieska.eu Białowieski Park Narodowy — Drzewa] {{ref-pl}} * [http://whc.unesco.org/en/list/33 Белавежская пушча на сайце ЮНЕСКА] {{Сусветная спадчына ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Пушчы Беларусі]] [[Катэгорыя:Лясныя масівы Польшчы]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Запаведнікі Палесся]] [[Катэгорыя:Белавежская пушча| ]] bbr2vuacxit3nc4owerwy6kcy039q8f Канапэ 0 19040 5134424 5045181 2026-05-01T10:43:05Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Валаваны]] у [[Канапэ]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134422#Вынік 2]] 5045181 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|Канапэ|Назва з БРС 2012.}} {{Страва}} '''Канапэ'''́<ref>{{Крыніцы/Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне|verbum=https://verbum.by/brs/kanape|артыкул=канапэ́}}</ref> ({{lang-fr|canapé}}), таксама сустракаецца '''валаваны''' ({{lang-fr|vol-au-vent}} — ляціць у паветры) — акруглыя [[піражкі]] з прэснага (гэтак званага французскага або паўфранцузскага) [[цеста]], якія непасрэдна перад ужыткам напаўняюць свежай (часам гарачай) начынкай: птушкай, рыбай, [[грыбы|грыбамі]] ([[баравік]]амі, [[шампіньён]]амі), садавіной ([[спаржа]], [[брусельская капуста]]) і г.д. Як правіла, аднапарцыйныя, але могуць быць разлічаныя і на некалькі порцый. Падаюць да [[булён]]аў, а таксама як хуткую закуску на прыёмах і інш. Валаваны вынайдзеныя славутым французскім кухарам першай трэці [[19 ст.]] [[Мары-Антуан Карэм|Мары-Антуанам Карэмам]]. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Валаваны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стравы]] [[Катэгорыя:Французская кухня]] ttulgdcetfrq1cgt9bj1f9wvmjczy27 5134428 5134424 2026-05-01T10:43:35Z MocnyDuham 99818 [[Адмысловае:PermanentLink/5134422#Вынік 2]] 5134428 wikitext text/x-wiki {{Страва}} '''Канапэ'''́<ref>{{Крыніцы/Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне|verbum=https://verbum.by/brs/kanape|артыкул=канапэ́}}</ref> ({{lang-fr|canapé}}), таксама сустракаецца '''валаваны''' ({{lang-fr|vol-au-vent}} — ляціць у паветры) — акруглыя [[піражкі]] з прэснага (гэтак званага французскага або паўфранцузскага) [[цеста]], якія непасрэдна перад ужыткам напаўняюць свежай (часам гарачай) начынкай: птушкай, рыбай, [[грыбы|грыбамі]] ([[баравік]]амі, [[шампіньён]]амі), садавіной ([[спаржа]], [[брусельская капуста]]) і г.д. Як правіла, аднапарцыйныя, але могуць быць разлічаныя і на некалькі порцый. Падаюць да [[булён]]аў, а таксама як хуткую закуску на прыёмах і інш. Валаваны вынайдзеныя славутым французскім кухарам першай трэці [[19 ст.]] [[Мары-Антуан Карэм|Мары-Антуанам Карэмам]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Валаваны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стравы]] [[Катэгорыя:Французская кухня]] 7djfq11xf9it4818jwc6j72pztwypm3 Культура беларускіх зямель у IX — сярэдзіне XIII стагоддзя 0 19316 5134206 4432036 2026-04-30T21:57:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134206 wikitext text/x-wiki '''Культура [[беларусы|беларускіх]] зямель у 9 — першай палавіне 13 стст.''' была непарыўна звязана з тагачаснай культурай іншых [[усходнія славяне|усходнеславянскіх]] зямель. Важкі адбітак ў культурным жыцці [[Заходняя Русь|Заходняй Русі]], як і ўсёй [[Русь|Русі]] наогул, пакінула прыняцце [[хрысціянства]]. Першыя звесткі аб пранікненні хрысціянства на землі Заходняй Русі адносяцца да [[10 ст.]] — ісландская «Сага аб хрышчэнні» ўзгадвае пра манастыр Яна Хрысціцеля ў [[Полацк]]у, заснаваны [[Торвальд Вандроўнік|Торвальдам Вандроўнікам]]. У канцы 10 ст. кіеўскі князь [[Уладзімір Святаславіч|Уладзімір]] прыняў [[праваслаўе|хрысціянства візантыйскага узору]], была заснавана [[Полацкая епархія]]. Па меркаванні шэрага даследчыкаў, працэс распаўсюджання новай веры быў досыць мірны, але і працяглы (да 13 — 14 ст.), а адзінкавыя астраўкі [[паганства]] захаваліся да [[19 ст.|19]] — пачатку [[20 ст.]] Толькі аб [[Тураў|Тураве]] ў сувязі з прыняццем хрысціянства згадваецца паданне аб чырвонай ад крыві [[Прыпяць|Прыпяці]] і каменных крыжах, якія прыплылі па ёй з [[Кіеў|Кіева]]. Першыя хрысціянскія святары (у асноўным выхадцы з [[Балгарыя|Балгарыі]]) выкарыстоўвалі паганскія святы і абрады для скарэйшага распаўсюджання новай веры ([[Вялікдзень]] — [[Пасха]], [[Радаўніца]], [[Купалле]] — свята Яна Хрысціцеля, [[Дзяды]], [[Каляды]] — [[Нараджэнне Хрыстова]]). Суіснаванне на пэўнай тэрыторыі элементаў паганства і хрысціянства называецца двухвер'ем. Хрысціянства пераважала сярод [[горад|гарадскога]] насельніцтва, і значна марудней гэты працэс праходзіў на [[вёска|вёсцы]]. [[Файл:Druja, Barysaŭ kamień. Друя, Барысаў камень (1896).jpg|міні|Друйскі Барысаў камень, 1896]] Прыняцце хрысціянства спрыяла ўмацаванню дзяржавы і ўлады, што стала вялікім крокам наперад у эканамічным і культурным развіцці. Іменна з пачаткам хрысціянізацыі пачынае распаўсюджвацца [[кірыліца|кірылічная сістэма]] [[пісьмо|пісьма]]. Аб распаўсюджванні пісьменнасці сярод розных катэгорый насельніцтва сведчаць знаходкі спецыяльных прыстасаванняў для пісьма — [[сціло|пісал]] ([[Навагрудак]], [[Мінск]], [[Друцк]]), подпіс на пячатцы полацкага князя [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслава]] (канец 10 ст.), на [[плінфа|плінфіне]] [[Полацкі Сафійскі сабор|Сафійскага сабора ў Полацку]] ([[11 ст.]]), на каменных [[прасліца]]х з [[Пінск]]а, Друцка і [[Віцебск]]а, «[[Барысавы камяні|Барысавых]]» і «[[Рагвалодаў камень|Рагвалодавым]]» камянях ([[12 ст.]]), [[берасцяная грамата|берасцяных граматах]] і г.д. У некаторых гарадах існавалі спецыяльныя майстэрні па перапісванню [[кніга|кніг]] — [[скрыпторый|скрыпторыі]]. Найстаражытнейшым помнікам пісьменнасці Заходняй Русі, дайшоўшым да нашага часу з'яўляецца [[Тураўскае евангелле]] (11 ст.) Пісьмовыя помнікі 1-ай палавіны [[13 ст.]] даюць падставу сцвярджаць, што ўжо ў гэты перыяд пачынае фарміравацца [[старабеларуская мова|заходні варыянт русінскай мовы]] ([[дагавор Смаленска з Рыгай і Готландам, 1229]]). У першай палавіне 11 ст. відаць пачалося і заходнерускае [[летапісанне]]. Некаторыя падзеі, што адбыліся ў Заходняй Русі, упамінаюцца ў [[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]] (пачатак 12 ст.). [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|В. Тацішчаў]] у сваіх працах згадвае [[Полацкі летапіс]], страчаны ў [[18 ст.]] — помнік не толькі літаратуры, але і мастацтва 12 ст. Звесткі аб [[князі полацкія|полацкіх князях]] змешчаны ў [[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]] (10 ст.). Значная роля ў пашырэнні асветы і культуры належыць царкоўным дзеячам Заходняй Русі — [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] ([[1101]](?) — [[1173]]), [[Кірыла Тураўскі|Кірылу Тураўскаму]] (~[[1130]] — ~[[1182]]), [[Клімент Смаляціч|Кліменту Смаляцічу]] (? — пасля [[1164]]) і [[Аўрамій Смаленскі|Аўрамію Смаленскаму]] (? — ?). Даволі поўная інфармацыя аб іх дзейнасці ўтрымліваецца ў [[агіяграфія|агіяграфічнай (жыційнай) літаратуры]], росквіт якой прыпадае на канец 12 — 13 ст. [[Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|180пкс|міні|злева|Сафійскі сабор у XI ст.]] Таксама вынікам прыняцця хрысціянства стала з'яўленне [[манументальнае дойлідства|манументальнага дойлідства]]. Грэчаскія майстры прынеслі ва [[Усходняя Еўропа|Усходнюю Еўропу]] сістэму [[крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], у аснову якой быў закладзены квадрат, падзелены чатырма слупамі так, што ў плане ён уяўляў сабой крыж. Найбольш слынным з мураваных збудаванняў на нашых землях стаў [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]], пабудаваны пры [[Усяслаў Брачыславіч|Усяславе Брачыславічы]]. Храм быў узведзены з плінфы, унутры аздоблены рознакаляровымі [[фрэска]]мі. Першапачаткова гэта быў пяцінефны сямікупальны будынак, які выконваў не толькі культавыя, але і грамадскія (скарбніца, бібліятэка, зала для прыёму паслоў) функцыі і з'яўляўся своеасаблівым сімвалам незалежнасці і моцы [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]]. [[Файл:SЦарква.jpg|міні|180пкс|[[Спаса-Праабражэнская царква, Полацк|Спаская царква ў Полацку]]]] З наступленнем [[феадальная раздробленасць|феадальнай раздробленасці]] (12 ст.) памеры храмаў значна змяншаюцца. З'яўляюцца манастыры — цэлыя комплексы культавых збудаванняў. Паступова вырастаюць мясцовыя школы дойлідства. Найбольш знакамітая з якіх — [[полацкая школа дойлідства|полацкая школа]]. Для будынкаў, выкананых яе майстрамі, характэрны падоўжаны план, выступаючая толькі адна апсіда (дзве другія хаваюцца ў тоўшчы сцяны), аздабленне верхняй вонкавай часткі храма какошнікамі кілепадобнай формы. Яркім узорам такога храма з'яўляецца царква [[Полацкая Спаская царква|св. Спаса ў Полацку]], пабудаваная, па паданні, за 30 [[тыдзень|тыдняў]] дойлідам-манахам [[Іаан (дойлід)|Іаанам]] па заказе Ефрасінні Полацкай. Полацкія майстры захавалі ў сваіх будынках [[Муроўка са «схаваным радам»|муроўку са «схаваным радам»]], дзе рады плінфы перамешваюцца з радамі камянёў. [[Файл:St Barys and Hleb Church Horadnia.JPG|міні|злева|180пкс|Каложская царква ў Гродне]] Прыкладна ў гэты ж час на заходніх землях фарміруецца [[гродзенская школа дойлідства|гродзенская школа]], для помнікаў якой характэрны цагляная аднародная муроўка, вонкавае ўпрыгожванне сцен паліванымі пліткамі і шліфаванымі камянямі, наяўнасць у канструкцыі сцен гаршкоў-[[галаснік]]оў, адсутнасць фрэскавых роспісаў, аздабленне падлогі рознакаляровай [[керамічная плітка|керамічнай пліткай]]. Усе гэтыя рэчы ўвасоблены ў [[Гродзенская Барысаглебская царква|Барысаглебскай (Каложскай) царкве]] ([[Гродна|Гародня]], канец 12 ст.). [[Файл:Стары замак-8.jpg|міні|Рэшткі Княжаскага хорама ў Гродне, 1930-я гг.]] У 12 ст. у Полацку налічвалася каля дзесяці храмаў, сем — у [[Смаленск]]у, тры ў Гародні, па аднаму — у Мінску, Віцебску, Навагрудку, [[Ваўкавыск]]у, Тураве, [[Пінск]]у. Мураванае дойлідства пашыралася і ў грамадскім будаўніцтве — знойдзены рэшткі будынкаў у [[Слуцк]]у, Мінску, [[Мсціслаў|Мсціславе]], [[Княжацкі церам (Гродна)|княжацкага палаца ў Гародні]]. [[Файл:Камянецкая вежа.jpg|180px|міні|злева|[[Камянецкая вежа|Камянецкі слуп]]]] У 2-ой пал. 13 ст. будуюцца [[абарончая вежа|абарончыя вежы]], з якіх да нашых дзён дайшоў толькі «[[Камянецкая вежа|Камянецкі слуп]]», пабудаваны на беразе [[Лясная (рака)|Лясной]] дойлідам Алексам «со тоземцы». Для вежы характэрны [[готыка|гатычныя элементы]] (спічастыя праёмы, тынкаваныя нішы, пояс з пакладзеных «на вугал» цаглін). Гэты мастацкі стыль быў распаўсюджаны ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] ў 12 — [[16 ст.]] [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj - Крыж Эўфрасіньні Полацкай.jpg|180px|міні|Крыж Ефрасінні Полацкай]] З 11 ст. пад візантыйскім і заходнееўрапейскім уплывам пачынае развівацца манументальны жывапіс (фрэскі), [[іканапіс]], [[кніжная мініяцюра]]. Як і ў архітэктуры, у жывапісе назіраўся працэс фарміравання мясцовых лакальных школ. Мясцовыя майстры працавалі таксама з [[бурштын]]ам, [[шкло]]м, [[каляровыя металы|каляровымі металамі]], апрацоўвалі камень і [[драўніна|драўніну]]. Своеасаблівым сімвалам выяўленчага мастацтва Заходняй Русі можна назваць створаны ў [[1161]] полацкім майстрам [[Лазар Богша|Лазарам Богшам]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|шасціканцовы крыж на заказ Ефрасінні Полацкай]]. Культура Заходняй Русі 9 — 13 ст. развівалася ў межах сусветных культурна-гістарычных тэндэнцый. У той жа час на гэтым этапе быў закладзены падмурак фарміравання [[беларусы|беларускага этнасу]] і яго адметнай культуры. == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Гісторыя Беларусі: у 6 т. Т. 1. |частка=Культура. Вытокі беларускага этнасу |адказны=М. Касцюк (гал. рэд.) і інш. |месца=Мінск |выдавецтва=Экаперспектыва |год=2007 |старонкі=273—330}} == Спасылкі == * [http://jivebelarus.net/history/gistografia/belarus-at-9-13-century.html?page=5 С. Тарасаў — Беларусь у IX — сярэдзіне XIII ст. Рэлігія і культура] [[Катэгорыя:Культура Русі]] [[Катэгорыя:Беларуская культура]] fkuz7dxzfz9q72utl7wf5u2zl0ydrk6 Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР 0 19347 5134240 5111853 2026-04-30T22:49:59Z MocnyDuham 99818 [[Адмысловае:PermanentLink/5134239#Вынік 3]] 5134240 wikitext text/x-wiki {{няма крыніц}} {{Падзяліць|[[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]}} '''[[Індустрыялізацыя]]''', стварэнне буйной вытворчасці ва ўсіх галінах народнай гаспадаркі, і '''[[калектывізацыя]]''', аб’яднанне індывідуальных сялянскіх гаспадарак у буйныя калектыўныя гаспадаркі — складныя часткі пабудовы сацыялістычнага грамадства ў [[СССР]], стварэння падмурку рэалізацыі геапалітычных планаў савецкага кіраўніцтва. == Індустрыялізацыя == Правядзенне [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] ў БССР тлумачылася неабходнасцю стварэння машыннай вытворчасці ў прамысловасці. Прыгранічнае размяшчэнне рабіла немэтазгодным знаходжанне ў рэспубліцы прадпрыемстваў цяжкай прамысловасці, уключаючы заводы ваенна-прамысловага комплексу, таму пераважна развіваліся прадпрыемствы лёгкай прамысловасці ([[Харчовая прамысловасць Беларусі|харчовая]], гарбарная, тэкстыльная і швейная), галіны па перапрацоўцы драўніны ([[Лясная прамысловасць Беларусі|лясная]], дрэваапрацоўчая, папяровая) і мінеральнай сыравіны (паліўная, хімічная). У БССР адсутнічалі разведанныя прамысловыя радовішчы [[нафта|нафты]], [[прыродны газ|газу]], [[буры вугаль|вугалю]], [[чорныя металы|чорных]] і каляровых металаў, таму шырока выкарыстоўваліся прыродныя запасы лесу і [[торф]]у. [[Файл:Магілёўская фабрыка штучнага валакна. 1941.jpg|міні|справа|Магілёўская фабрыка штучнага валакна. 1941 год]] У 1928—1929 гадах быў распрацаваны першы пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі (пяцігодка), згодна з якім прадугледжвалася стварэнне сельскагаспадарчага машынабудавання, будаўніцтва новых і пераабсталяванне старых прадпрыемстваў. У першую пяцігодку (1928—1932 гады) былі пабудаваны і ўведзены ў строй швейная фабрыка «[[Сцяг індустрыялізацыі]]» і панчошна-трыкатажная фабрыка «[[КІМ (прадпрыемства)|КІМ]]» у [[Віцебск]]у, [[Магілёўскі завод штучнага валакна|Магілёўская фабрыка штучнага валакна]], [[ФанДАК|Бабруйскі]] і Гомельскі дрэваапрацоўчыя камбінаты, [[Гомсельмаш|завод сельскагаспадарчых машын]] у [[Гомель|Гомелі]]. На працягу другой і трэцяй [[Пяцігадовыя планы развіцця народнай гаспадаркі Беларускай ССР|пяцігодак]] (1933—1937, 1938—1941 гады) прамысловасць рэспублікі папоўнілася [[Гомельшкло|Гомельскім шкляным]] і [[Крычаўцэментнашыфер|Крычаўскім цэментным]], [[Магілёўскі трубаліцейны завод|Магілёўскімі трубаліцейным]] і [[Магілёўскі аўтарамонтны завод|аўтарамонтным заводамі]], [[Мінскі радыёзавод|Мінскім радыёзаводам]], [[Рагачоўскі малочнакансервавы камбінат|Рагачоўскім кансервавым заводам]], кандытарскімі фабрыкамі «[[Камунарка (фабрыка)|Камунарка]]» ў Мінску і «[[Спартак (кандытарская фабрыка)|Спартак]]» у Гомелі, [[Барысаўская макаронная фабрыка|Барысаўскай макароннай]] і [[Мінская каўбасная фабрыка|Мінскай каўбаснай фабрыкамі]]. Беларусь паступова ператваралася ў індустрыяльную краіну з дзяржаўнай формай уласнасці на сродкі вытворчасці. Тут па-ранейшаму пераважала [[лёгкая прамысловасць]]. Індустрыялізацыя праводзілася па прапанове [[І. Сталін]]а вельмі хуткімі тэмпамі пад лозунгам «Пяцігодку — у чатыры гады». Гэта патрабавала значных сродкаў, якія вырашана было адшукаць за кошт эканоміі, зберажэння, выкарыстання працоўнага энтузіязму, а таксама правядзення суцэльнай калектывізацыі на вёсцы. {{цытата|аўтар=[[А. І. Александровіч]],<br>паэма «Поэма імя вызваленьня» (1930)<ref>[https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A2%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%8B_(%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87,_1932%E2%80%941933)/1/III/%D0%9F%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB% Творы (Александровіч, 1932—1933)/1/III/Поэма імя вызваленьня]</ref> |Шчыльней [[пралетарыят|пролетарскія]] рады,<br> даёш [[пяцігодка|пяцігодку]] ў чатыры гады.<br> Узброім [[трактар]]амі [[калгас|колгасы]],<br> ліквідуем [[кулацтва]] як [[сацыяльны клас|клясу]].<br> … Загудзелі поўным ходам<br> гмахі [[фабрыка|фабрык]] і заводаў.<br> І ў [[селянін]]а<br> замест лучыны<br> і карча —<br> [[лямпачка Ільліча]]… Абвязаў краіне стан<br>правадамі<br>[[Асінстан]].}} Сімвалам прагрэсу і тэхналагічнай навіны для Беларусі стала будоўля [[электрастанцыя|электрастанцыі]] «Асінстан» (цяпер — [[Беларуская ДРЭС]]), першы энергаблок якой быў запушчаны 8 лістапада 1930 года<ref>[https://www.slova.by/obshchestvo/39967-belorusskaya-gres-95-let-v-istorii-otechestvennoj-energetiki Белорусская ГРЭС: 95 лет в истории отечественной энергетики]</ref>. Будоўля ішла паралельна з пабудовай [[Днепрагэс]]у ва [[Украінская ССР|Украіне]], найбуйнейшай на той час электрастанцыі Савецкага Саюза, аднаго з галоўных аб’ектаў плана [[ДЗЯЭЛРА]]. == Калектывізацыя == Суцэльная [[калектывізацыя]] сельскай гаспадаркі была звязана з масавым і хуткім аб’яднаннем дробных індывідуальных сялянскіх гаспадарак у буйныя калектыўныя гаспадаркі ([[калгас]]ы). З лета 1929 года сталі паскорана і прымусова стварацца калгасы, дзе праца ацэньвалася вельмі нізка і аплачвалі яе не грашыма, а прадуктамі па колькасці адпрацаваных дзён. Тых, хто не жадаў запісвацца ў калгасы, прылічвалі да [[Кулак (селянін)|кулакоў]] і праводзілі [[раскулачванне]], што выклікала масавае нездавальненне сялян. Тых, хто выступаў супраць ужывання прымусовых метадаў пры правядзенні калектывізацыі, абвінавачвалі ў страце класавай пільнасці і насаджэнні кулацкіх гаспадарак. Так, быў абвінавачаны [[Народны камісар земляробства БССР]] [[Дз. Прышчэпаў]], які праводзіў у 1924—1929 гадах аграрную палітыку пад лозунгам «[[Беларусь — чырвоная Данія]]», выступаў за прынцыпы добраахвотнасці і паслядоўнасці ў правядзенні калектывізацыі<ref>[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/116908/1/Khodzin_SN.pdf Ходзін, С. М. Д. Ф. Прышчэпаў: гісторыя асобы як гісторыя краіны / С. М. Ходзін // Российские и славянские исследования: науч. сб. Вып. 9. / редкол.: А. П. Сальков, О. А. Яновский (отв. редакторы) (и др.). — Мн.: БГУ, 2014. — С. 131—142. — С. 138]</ref>. Для стварэння калгасаў у вёску з горада былі накіраваны рабочыя-[[дваццаціпяцітысячнікі]] (у Беларусі іх было больш за 600 чалавек). Для забеспячэння калгасаў тэхнікай былі створаны машынна-трактарныя станцыі (МТС), а пры іх — палітычныя аддзелы, якія строга праводзілі лінію [[УКП (б)]] на ажыццяўленне суцэльнай калектывізацыі ў вёсцы. Першая МТС была створана ў [[Койданава|Койданаве]] (цяперашні [[Дзяржынск]]). == Вынікі індустрыялізацыі і калектывізацыі == Вынікам правядзення індустрыялізацыі і суцэльнай калектывізацыі стала стварэнне сучаснай на той момант матэрыяльна-тэхнічнай базы ў прамысловасці і сельскай гаспадарцы, што забяспечыла будаўніцтва новага сацыялістычнага ладу ў [[БССР]]. Шляхам велізарнага напружання сіл была пабудавана моцная індустрыяльная база, павялічылася колькасць гарадоў і гарадскога насельніцтва, палепшыліся матэрыяльныя ўмовы жыцця, быў дасягнуты высокі ўзровень адукацыі, навукі, культуры. У эканоміцы ўсталявалася адзіная [[дзяржаўная ўласнасць]] на сродкі вытворчасці. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Гісторыя эканомікі Беларусі]] fxcwukcyztc2wxt1l7p85ig7lpdybfn Беларуская народная самапомач 0 23348 5134035 4764913 2026-04-30T13:15:40Z MoniczFrancisak 96628 5134035 wikitext text/x-wiki [[Выява:БНС.jpg|thumb|right|250px|Дакументы членаў Беларускай народнай самапомачы.]] '''Беларуская народная самапомач''' (БНС) — грамадская нацыянальная арганізацыя, якая дзейнічала ва ўмовах нацысцкай акупацыі ў [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акрузе «Беларусь»]]. Паводле нямецкай задумы, арганізацыя мусіла пераняць усе функцыі [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]]<ref>К’яры, Б. Штодзённасць за лініяй фронту: Акупацыя, калабарацыя і супраціўленне у Беларусі (1941—1944 г.) / Бернгард К’яры; Пер. з ням. Л. Баршчэўскага; Навук. рэд. Г. Сагановіч. — Мн., 2008. — 390 с. — С. 130. — (Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»; 13). — ISBN 978-5272-20-6. Спасылка ў кнізе: Gartenschläger, U. Die Stadt Minsk während der deutschen Besatzung: Magisterarbeit. — Köln, 1990. — S. 86; Die Ostkartei. Grundriß des des Neuaufbaus im Osten. H. 4. № 20. S. 2, 3.</ref>. == Гісторыя == Беларуская народная самапомач была створана [[13 кастрычніка]] [[1941]] паводле загаду генеральнага камісара Беларусі [[В. Кубэ]]. БНС узначальвалі [[І. Ермачэнка]] (22.10.1941 — красавік 1943), [[В. Іваноўскі]] (30.6.1943 — лістапад 1943), [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі|Ю. Сабалеўскі]] (лістапад 1943 — 1.2.1944). Кіруючы орган — Цэнтральная рада (Цэнтраль, складалася з 13 аддзелаў-рэфератаў), якой падпарадкоўваліся акруговыя, раённыя і валасныя аддзелы. БНС дзейнічала пад кантролем і кіраўніцтвам нямецкіх акупацыйных улад. Склад цэнтральнай рады зацвярджаў Кубэ, праўленні акруговых, раённых і старшыняў валасных аддзелаў прызначалі адпаведныя гібетскамісары, раённыя і валасныя нямецкія кіраўнікі. Статут БНС абвяшчаў яе як дабрачынную народную арганізацыю, якая ставіць за мэту «памагаць пацярпелым беларусам ад ваенных дзеянняў, бальшавіцкага і польскага панавання, памагаць адбудаваць зруйнаваны чужынцамі беларускі край, пашырыць і развіць беларускую культуру». БНС займалася зборам грашовых і матэрыяльных каштоўнасцей, прадуктаў харчавання, абутку і зімовай вопраткі, аказвала матэрыяльную дапамогу пацярпелым ад вайны, займалася арганізацыяй устаноў аховы здароўя, дастаўкай друкаваных выданняў у акругі і паветы (напрыклад, газеты для сялян «[[Голас вёскі]]»). У пачатку [[1942]] быў праведзены з’езд усіх лекараў Беларусі. На ім было пастаноўлена стварыць беларускую лекарскую прафесійную арганізацыю, адкрыць беларускі медыцынскі ўніверсітэт і арганізаваць матэрыяльную дапамогу мясцовым дактарам у цяжкі ваенны час. БНС утрымлівала многія шпіталі, праводзіла рассяленне дзяцей у прытулкі, арганізаваныя на базе савецкіх санаторый (да 10000 дзяцей).<ref>{{Крыніцы/Беларусь учора і сяння|272}}</ref> Члены БНС удзельнічалі ў гвалтоўным медыцынскім аглядзе для высылання рабочай сілы ў Германію.<ref>{{Крыніцы/Беларусь учора і сяння|273}}</ref> [[Файл:Першы зьезд акруговых кіраўнікоў БНС ў Менску.jpg|thumb|250px|Удзельнікі з’езду кіраўнікоў БНС (1942).]] З’езд кіраўнікоў БНС (ліпень [[1942]]), у якім удзельнічалі Мужы Даверу, кіраўнікі БНС з акруг і вядучыя бурмістры і кіраўнікі беларускай паліцыі, дамагаўся ўнясення змен у статут БНС і прызнання за ёй права самакіравання. На з’ездзе Цэнтральнай рады і акруговых кіраўнікоў БНС (сакавік [[1943]]) быў выпрацаваны мемарандум, які патрабаваў поўнай аўтаноміі Беларусі, стварэнне беларускага ўрада і войска. Падкрэслівалася, што «ўрад абвясціць аддзяленне Беларусі ад СССР і аб’явіць яму вайну, як ворагу беларускага народа». Пры садзейнічанні БНС ствараўся [[Беларускі корпус самааховы]]. Аднак нямецкая акупацыйная адміністрацыя распараджэннем ад 18.3.1943 абмежавала дзейнасць БНС толькі аховай здароўя і матэрыяльнай дапамогай насельніцтву. І. Ермачэнка быў зняты з пасады кіраўніка БНС і высланы з Беларусі. У чэрвені 1943 БНС рэарганізавана ў Беларускую самапомач, дзейнасць якой у адпаведнасці з новым статутам была абмежавана зборам ахвяраванняў, матэрыяльнай дапамогай, вярбоўкай новых членаў. Кіраўніком арганізацыі стаў [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі|Юрый Сабалеўскі]], былы пасол у польскім сейме. [[1 сакавіка]] [[1944]] БНС перададзеная ў падпарадкаванне [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]]. Вядомыя асобы-дзеячы БНС: [[Ян Станкевіч]] (намеснік кіраўніка), [[Вінцэнт Гадлеўскі]], [[Радаслаў Астроўскі]], архіепіскап [[Філафей (Нарко)]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Антон Адамовіч]], [[Уладзіслаў Казлоўскі]], [[Іван Касяк]], [[Юльян Саковіч]] (сябры Галоўнай Рады), [[Надзея Абрамава]] (узначальвала дзіцячы сектар). == Члены Цэнтральнай рады == * [[Іван Ермачэнка]] * [[Антон Адамовіч]] * кс. [[Вінцэнт Гадлеўскі]] * Грынкевіч * [[Вацлаў Іваноўскі]] * [[Сымон Кандыбовіч]] * [[Уладзіслаў Казлоўскі]] * архіепіскап [[Філафей (Нарко)]] * Нікалаевіч * [[Язэп Найдзюк]] * [[Юліян Саковіч]] * [[Ян Станкевіч]] * [[Павел Свірыд]] == Колькасць членаў == Колькасць членаў БНС (канец 1942)<ref>К’яры, Б. Штодзённасць за лініяй фронту…С. 133.</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Акруга !! Раённых прадстаўніцтв !! Валасных прадстаўніцтв !! Членаў |- | Баранавіцкая || 8 || 81 || 8910 |- | Наваградская || — || — || — |- | Слонімская || — || — || 6000 |- | Глыбоцкая || — || — || 1000 |- | Лідская || — || — || 743 |- | Мінская гарадская || — || — || 5628 |- | Вілейка || 8 || 40 ||— |- | Мінская сельская || — || — || 9000 |- | Слуцкая || 5 || — || 1004 |- | Ганцавіцкая || — || — || 270 |- | Барысаўская || 2 || — || 2050 |- | Разам || — || — || 29605 |} {{зноскі}} == Літаратура == * Найдзюк Я., Касяк І. Беларусь учора і сяньня: Папулярны нарыс з гісторыі Беларусі / Пасьляслоўе А. Грыцкевіча; Уклад. Н. Дашкевіч. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 414 с.: іл. * [[Ігар Юр’евіч Сервачынскі|Сервачынскі, І.]] [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/221559/1/11-14.pdf Беларуская народная самапомач (з гісторыі калабарацыянізму на Беларусі)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200629190515/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/221559/1/11-14.pdf |date=29 чэрвеня 2020 }} // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3. Гісторыя, філасофія, палітыка, сацыялогія, эканоміка, права. — 1997. — № 3. — С. 11-14. * Туронак Ю. Беларусь пад нямецкай акупацыяй / пераклад з польскага В. Ждановіч; каментарыі А. М. Літвіна. — Мн.: Беларусь, 1993. — 236 с. * Рудак А., Вайна пасля вайны // Наша гісторыя, № 2, 2018, с. 16-17. ISBN 2617—2305 == Спасылкі == * [http://www.jivebelarus.net/history/new-history/guarding-parts-from-self-defense-to-belarusian-police.html О. Романько. «Части охраны правопорядка: от самообороны до белорусской полиции»]{{ref-ru}} {{Беларусь у Другой сусветнай вайне}} {{Беларускія грамадскія арганізацыі пад нямецкім кантролем (1939—1945)}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе]] 45lyso46zbq7b1ndf7sc0wcwrczoyil Сямятычы 0 32877 5134454 5082963 2026-05-01T10:56:44Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Семятычы]] у [[Сямятычы]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134451#Вынік 2]] 5082963 wikitext text/x-wiki {{перанесці|Сямятычы}} {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = Сямятычы |арыгінальная назва = Siemiatycze |выява = Siemiatycze_kosciol_WNMP.jpg |подпіс = Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі |ваяводства = Падляскае |павет = Семятыцкі }} '''Сямя́тычы'''<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:niva.bialystok.pl%20%D0%A1%D1%8F%D0%BC%D1%8F%D1%82%D1%8B%D1%87%D1%8B&aic=0&sclient=gws-wiz-serp|title=niva.bialystok.pl Сямятычы|website=www.google.com|access-date=2026-01-17}}</ref><ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 106.</ref> або '''Сямя́цічы''', таксама '''Семяты́чы'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ([[Падляшская мікрамова|падляшск.]]: ''Simjatyčy'', {{lang-pl|Siemiatycze}}) — горад у [[Польшча|Польшчы]], адміністрацыйны цэнтр [[Семятыцкі павет|Семятыцкага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]]. Утварае гарадскую гміну, таксама ёсць сядзібай вясковай [[Семятычы (гміна)|гміны Семятычы]]. Размешчаны на поўдзень ад [[Беласток]]а, на Драгічынскім узвышшы, на рацэ Каменка (правы прыток [[Заходні Буг|Буга]]), ля паўднёва-заходняй мяжы [[этнічная тэрыторыя|этнічнай тэрыторыі]] [[беларусы|беларусаў]]. Прадпрыемствы харчовай прамысловасці, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў. == Гісторыя == У [[1542]] годзе горад атрымаў [[магдэбургскае права]]. Вялікую шкоду нанесла гораду [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовая вайна]]. У 1750 Сямятычы перайшлі ва ўладанне [[Ганна Паўліна Ябланоўская|княгіні Ганны Ябланоўскай]]. Заняпалае мястэчка пад яе панаваннем пераўтварылася ў значны гандлёвы і культурны цэнтр. За ўласны кошт Ябланоўская пабудавала тут і ўтрымлівала раддом для сялянак, акушэрскую школу ды багадзельню. Акрамя гэтага, княгіня пабудавала ў Сямяцічах неіснуючыя ўжо [[Ратуша|ратушу]] і друкарню. Менавіта ў гэтай друкарні на працягу 1783—1785 гадоў княгіня Ябланоўская выдавала напісаны ёю шматтомны эканамічны трактат «Усеагульныя пастановы для кіраўнікоў маіх маёнткаў» (па-польску: ''Ustawy powszechne dla dóbr moich rządców''), які выклікаў вялікую цікавасць у краіне і хутка быў перадрукаваны ў [[Варшава|Варшаве]]<ref>* Жанчыны, найбольш знакамітыя ў гісторыі Беларусі / Ірына Масляніцына, Мікола Багадзяж — Мінск, 2008. ISBN 978-985-6802-28-0.</ref>. У 1777 княгіня пачала будаваць у Сямяцічах сваю сядзібу. Ганна Ябланоўская была вядомая як калекцыянерка, у яе палацы знаходзіліся, між іншым, багатыя батанічная і заалагічная калекцыі, велізарная калекцыя манет і медалёў, а таксама мінералагічны музей (які на той час быў адным з найлепшых у Еўропе). У сямятыцкі палац княгіні з’яжджаліся знатныя госцi, у тым ліку кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], [[Станіслаў Сташыц]], [[Гуга Калантай]]<ref>Józef Maroszek. ''Siemiatycze jako ośrodek dóbr ziemskich w XV—XVIII w.'' // Studia i materiały do dziejów Siemiatycz / рэд. Henryk Majecki — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989. С. 29-41</ref>. У [[1795]] годзе горад увайшоў у склад [[Каралеўства Прусія|Прусіі]]. Пасля [[1807]] года паводле [[Тыльзіцкі мірны дагавор|Тыльзіцкага мірнага дагавора]] быў уключаны ў склад Расійскай імперыі. У [[1931]] годзе ў горадзе жыло амаль 7000 жыхароў (65 % насельніцтва складалі яўрэі, 26 % — палякі, 8 % — [[беларусы]]). У час [[Другая Сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] быў часткай [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]. З [[1941]] года акупаваны нямецкімі войскамі, якія нішчаць яўрэйскае насельніцтва горада. Пасля вызвалення ў горадзе жыло толькі 3000 жыхароў. У [[1975]]—[[1998]] гадах Сямятычы знаходзіліся ў складзе [[Беластоцкае ваяводства (1975—1998)|Беластоцкага ваяводства]]. Паводле стану на 1 студзеня 2015 у горадзе пражывала 14&nbsp;725 жыхароў, сярод якіх 30-40 % праваслаўныя. Дзейнічаюць дзве [[праваслаўе|праваслаўныя]] [[Царква (збудаванне)|царквы]], і два [[каталіцтва|каталіцкія]] [[касцёл]]ы. У Сямятычах і ваколіцах горада акрамя палякаў жывуць [[Беларусы ў Польшчы|беларусы]]. У 10 кіламетрах ад горада знаходзіцца [[Грабарка|Святая Гара Грабарка]], важны рэлігійны цэнтр праваслаўя. == Галерэя == <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Cerkiew św Apostołów Piotra i Pawła w Siemiatyczach.jpg|Царква [[Пётр (апостал)|Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]] Siemiatycze cerkiew zmartwychwstania.jpg|Царква Cerkiew Zmartwychwstania Chrystusa w Siemiatyczach.JPG </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Францішак Яшчалд]] == Гл. таксама == * [[Падляшша]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.siemiatycze-um.com.pl/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090722011802/http://www.siemiatycze-um.com.pl/ |date=22 ліпеня 2009 }} {{Семятыцкі павет}} {{Падляскае ваяводства}} [[Катэгорыя:Семятычы| ]] kx29lcbtry0lp45paefxzzv3fn2k04d 5134456 5134454 2026-05-01T10:57:03Z MocnyDuham 99818 [[Адмысловае:PermanentLink/5134451#Вынік 2]] 5134456 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = Сямятычы |арыгінальная назва = Siemiatycze |выява = Siemiatycze_kosciol_WNMP.jpg |подпіс = Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі |ваяводства = Падляскае |павет = Семятыцкі }} '''Сямя́тычы'''<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:niva.bialystok.pl%20%D0%A1%D1%8F%D0%BC%D1%8F%D1%82%D1%8B%D1%87%D1%8B&aic=0&sclient=gws-wiz-serp|title=niva.bialystok.pl Сямятычы|website=www.google.com|access-date=2026-01-17}}</ref><ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 106.</ref> або '''Сямя́цічы''', таксама '''Семяты́чы'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ([[Падляшская мікрамова|падляшск.]]: ''Simjatyčy'', {{lang-pl|Siemiatycze}}) — горад у [[Польшча|Польшчы]], адміністрацыйны цэнтр [[Семятыцкі павет|Семятыцкага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]]. Утварае гарадскую гміну, таксама ёсць сядзібай вясковай [[Семятычы (гміна)|гміны Семятычы]]. Размешчаны на поўдзень ад [[Беласток]]а, на Драгічынскім узвышшы, на рацэ Каменка (правы прыток [[Заходні Буг|Буга]]), ля паўднёва-заходняй мяжы [[этнічная тэрыторыя|этнічнай тэрыторыі]] [[беларусы|беларусаў]]. Прадпрыемствы харчовай прамысловасці, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў. == Гісторыя == У [[1542]] годзе горад атрымаў [[магдэбургскае права]]. Вялікую шкоду нанесла гораду [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовая вайна]]. У 1750 Сямятычы перайшлі ва ўладанне [[Ганна Паўліна Ябланоўская|княгіні Ганны Ябланоўскай]]. Заняпалае мястэчка пад яе панаваннем пераўтварылася ў значны гандлёвы і культурны цэнтр. За ўласны кошт Ябланоўская пабудавала тут і ўтрымлівала раддом для сялянак, акушэрскую школу ды багадзельню. Акрамя гэтага, княгіня пабудавала ў Сямяцічах неіснуючыя ўжо [[Ратуша|ратушу]] і друкарню. Менавіта ў гэтай друкарні на працягу 1783—1785 гадоў княгіня Ябланоўская выдавала напісаны ёю шматтомны эканамічны трактат «Усеагульныя пастановы для кіраўнікоў маіх маёнткаў» (па-польску: ''Ustawy powszechne dla dóbr moich rządców''), які выклікаў вялікую цікавасць у краіне і хутка быў перадрукаваны ў [[Варшава|Варшаве]]<ref>*Жанчыны, найбольш знакамітыя ў гісторыі Беларусі / Ірына Масляніцына, Мікола Багадзяж — Мінск, 2008. ISBN 978-985-6802-28-0.</ref>. У 1777 княгіня пачала будаваць у Сямяцічах сваю сядзібу. Ганна Ябланоўская была вядомая як калекцыянерка, у яе палацы знаходзіліся, між іншым, багатыя батанічная і заалагічная калекцыі, велізарная калекцыя манет і медалёў, а таксама мінералагічны музей (які на той час быў адным з найлепшых у Еўропе). У сямятыцкі палац княгіні з’яжджаліся знатныя госцi, у тым ліку кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], [[Станіслаў Сташыц]], [[Гуга Калантай]]<ref>Józef Maroszek. ''Siemiatycze jako ośrodek dóbr ziemskich w XV—XVIII w.'' // Studia i materiały do dziejów Siemiatycz / рэд. Henryk Majecki — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989. С. 29-41</ref>. У [[1795]] годзе горад увайшоў у склад [[Каралеўства Прусія|Прусіі]]. Пасля [[1807]] года паводле [[Тыльзіцкі мірны дагавор|Тыльзіцкага мірнага дагавора]] быў уключаны ў склад Расійскай імперыі. У [[1931]] годзе ў горадзе жыло амаль 7000 жыхароў (65 % насельніцтва складалі яўрэі, 26 % — палякі, 8 % — [[беларусы]]). У час [[Другая Сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] быў часткай [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]. З [[1941]] года акупаваны нямецкімі войскамі, якія нішчаць яўрэйскае насельніцтва горада. Пасля вызвалення ў горадзе жыло толькі 3000 жыхароў. У [[1975]]—[[1998]] гадах Сямятычы знаходзіліся ў складзе [[Беластоцкае ваяводства (1975—1998)|Беластоцкага ваяводства]]. Паводле стану на 1 студзеня 2015 у горадзе пражывала 14&nbsp;725 жыхароў, сярод якіх 30-40 % праваслаўныя. Дзейнічаюць дзве [[праваслаўе|праваслаўныя]] [[Царква (збудаванне)|царквы]], і два [[каталіцтва|каталіцкія]] [[касцёл]]ы. У Сямятычах і ваколіцах горада акрамя палякаў жывуць [[Беларусы ў Польшчы|беларусы]]. У 10 кіламетрах ад горада знаходзіцца [[Грабарка|Святая Гара Грабарка]], важны рэлігійны цэнтр праваслаўя. == Галерэя == <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Cerkiew św Apostołów Piotra i Pawła w Siemiatyczach.jpg|Царква [[Пётр (апостал)|Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]] Siemiatycze cerkiew zmartwychwstania.jpg|Царква Cerkiew Zmartwychwstania Chrystusa w Siemiatyczach.JPG </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Францішак Яшчалд]] == Гл. таксама == * [[Падляшша]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.siemiatycze-um.com.pl/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090722011802/http://www.siemiatycze-um.com.pl/ |date=22 ліпеня 2009 }} {{Семятыцкі павет}} {{Падляскае ваяводства}} [[Катэгорыя:Семятычы| ]] 6ll6nmg892zmqicsv5fyl5lr83kijgo Дрывяты 0 32928 5134516 5131089 2026-05-01T11:36:11Z Peisatai 111348 /* Назва */ Загрувашчання не трэба, тут не брацкая магілаў назваў. 5134516 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва =Дрывяты |Нацыянальная назва = |Выява =Dryviaty - 1.jpg |Подпіс = |Упадаюць = |Выцякаюць =[[Друйка (рака)|Рака Друйка]] |Краіна =Беларусь |Рэгіён =Віцебская вобласць |Пазіцыйная карта 1 =Беларусь |Пазіцыйная карта 2 =Беларусь Віцебская вобласць |Плошча =36,14 |Аб'ём =0,22352 |Вышыня над узроўнем мора =129 |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая глыбіня=12,0 |Даўжыня =9,86 |Шырыня =4,50 |Даўжыня берагавой лініі=37,6 |Салёнасць =0,2—0,24 |Празрыстасць =2,4 |lat =55.6164 |long =27.0281 |lat_deg=55 |lat_min=36 |lat_sec=58 |lat_dir=N |lon_deg=27 |lon_min=1 |lon_sec=45 |lon_dir=E |Плошча вадазбору = 459 }} '''Дрывя́ты''' — [[возера]] ў [[Браслаўская група азёр|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца ў басейне [[Друйка (рака)|Друйкі]] (выцякае з возера), каля паўднёвай ускраіны [[Браслаў|Браслава]]. Найбуйнейшае ў [[Браслаўская група азёр|Браслаўскай групе азёр]] і пятае па велічыні на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]{{sfn|Шидловский|1989}}. Належыць да групы [[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёр]] і знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры»]]. == Назва == Даследчык стараеўрапейскай гідраніміі Х. Краэ назву Дрывяты ўзводзіў да літоўскага ''Druvintas'' і далей да ''Dru(u)ntos<ref>H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 55.</ref>.'' Далей да індаеўрапейскага ''*dreu''- / *''dru''- «бегчы, імкнуцца; цячы», ад якога вытворнае і ''*droṷus'' «плынь»<ref name="A. Vanagas. 1980">''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 92.</ref><ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.</ref>. [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|А. Шахматаў]] звязваў назвы ''Дрывяты, Дрыcвяты, Друя, Дрыса'' з кельцкім ''dru-'' «бегчы, цячы»<ref>A. Schachmatov. Zu den ältesten slavisch-keltischen Beziehungen // Archiv für Slavische Philologie. Berlin, 1912. Т. 33. S. 79.</ref>. Кельцкая тэорыя Шахматава адразу ж абвергнутая К. Бугам, які пастуляваў балцкае паходжанне большасці згаданых Шахматавым гідронімаў. == Гідраграфія == Плошча паверхні складае 36,1 км². Найбольшая глыбіня — 12 м. Даўжыня — 9,86 км. Найбольшая шырыня — 4,5 км. Даўжыня берагавой лініі — 37,6 км. Аб’ём вады — 223,5 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у — 459 км². Схілы [[Катлавіна|катлавіны]] пераважна пад лесам, асіметрычныя: на поўначы вышынёй 30—37 м, месцамі разараныя, на поўдні да 5 м, [[Балота|забалочаныя]]. На поўдні і паўднёвым усходзе 3 вялікія залівы. Мелкаводная зона шырокая (150—300 м) і спадзістая, глыбакаводная ўзгорыстая: упадзіны глыбінёй 10—12 м чаргуюцца з падняццямі. 6 астравоў агульнай плошчай 0,92 км². Дно да глыбіні 3,5—5 м выслана [[Пясок|пяскамі]], ніжэй — [[Глей|іламі]] і [[Сапрапель|сапрапелямі]] (агульная магутнасць адкладаў да 11 м). У возера ўпадаюць рэкі [[Усвіца (рака)|Усвіца]] (злучае з воз. [[Іказнь (возера)|Іказнь]]), [[Рака Золвіца|Золвіца]], [[Акунёўка (рака)|Акунёўка]], [[Дружнянка]], [[Рака Рака|Рака]] (злучае з возерам [[Рака (возера)|Рака]]), 6 [[Ручай|ручаёў]]. == Экалогія == Сярэднемесячная тэмпература вады да глыбіні 7 м у чэрвені 17,2 °C, ліпені — 18,8 °C, жніўні — 17,8 °C. У зімовы перыяд паверхневыя тэмпературы складаюць 0,1—0,2 °C, прыдонныя — 3—3,8 °C. Возера замярзае ў канцы лістапада — пачатку снежня, [[лёд]] трымаецца да канца сакавіка, часам да сярэдзіны красавіка — пачатку мая. Шырыня паласы [[Расліннасць|расліннасці]] ўздоўж [[бераг]]оў ад 35 да 200 м. Растуць рэдкія для [[Флора Беларусі|флоры Беларусі]] [[Біялагічны від|віды]]: [[наяда гнуткая]], [[наяда малая]], [[гідрыла кальчаковая]]. У возеры водзяцца каля 20 відаў рыб: [[лешч]], [[судак]], [[акунь]], [[плотка]], [[лінь]], [[рапушка]], [[мянтуз]], верхаводка, [[карась]], [[язь]], [[шчупак]] і іншыя; ёсць вугор. Адзначана гнездаванне ахоўнай птушкі — [[лебедзь-шыпун|лебедзя-шыпуна]]. Уваходзіць у зону адпачынку Браслаў, на паўночным беразе турбаза «[[Браслаўскія азёры, турбаза|Браслаўскія азёры]]». На ўзровень возера значны ўплыў аказалі меліярацыйныя работы (паглыбленне рэчышча і будаўніцтва плаціны на Друйцы): у 1926 годзе пры ўзроўні 132 м плошча возера складала 38,2 км², было 3 [[Востраў|астравы]]. Уздоўж берагоў утварылася шырокая [[Пойма|пойменная]] паласа. У 1958 годзе пры ўзроўні 129 метраў плошча возера 32,6 км² — 11 астравоў. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/ВодКадастр}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР}} * {{Крыніцы/ЭПБ|2|Дрывяты}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дрывя́ты|287}} * {{кніга|аўтар=Шидловский К. С.|загаловак=Браславские озёра: Путеводитель по зоне отдыха Браслав|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1989|старонкі=12—15|старонак=63|isbn=5-345-00063-8|тыраж=20000|ref=Шидловский}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/6958/|ДРЫВЯТЫ}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}} {{Браслаўскія азёры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Браслаўская група азёр]] [[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Друйкі]] 5n7bnc0584gmko4i588eigxog6ecwml 5134517 5134516 2026-05-01T11:39:24Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5134517 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва =Дрывяты |Нацыянальная назва = |Выява =Dryviaty - 1.jpg |Подпіс = |Упадаюць = |Выцякаюць =[[Друйка (рака)|Рака Друйка]] |Краіна =Беларусь |Рэгіён =Віцебская вобласць |Пазіцыйная карта 1 =Беларусь |Пазіцыйная карта 2 =Беларусь Віцебская вобласць |Плошча =36,14 |Аб'ём =0,22352 |Вышыня над узроўнем мора =129 |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая глыбіня=12,0 |Даўжыня =9,86 |Шырыня =4,50 |Даўжыня берагавой лініі=37,6 |Салёнасць =0,2—0,24 |Празрыстасць =2,4 |lat =55.6164 |long =27.0281 |lat_deg=55 |lat_min=36 |lat_sec=58 |lat_dir=N |lon_deg=27 |lon_min=1 |lon_sec=45 |lon_dir=E |Плошча вадазбору = 459 }} '''Дрывя́ты''' — [[возера]] ў [[Браслаўская група азёр|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца ў басейне [[Друйка (рака)|Друйкі]] (выцякае з возера), каля паўднёвай ускраіны [[Браслаў|Браслава]]. Найбуйнейшае ў [[Браслаўская група азёр|Браслаўскай групе азёр]] і пятае па велічыні на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]{{sfn|Шидловский|1989}}. Належыць да групы [[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёр]] і знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры»]]. == Назва == Даследчык стараеўрапейскай гідраніміі Х. Краэ назву Дрывяты ўзводзіў да літоўскага ''Druvintas'' і далей да ''Dru(u)ntos<ref>H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 55.</ref>.'' Далей да індаеўрапейскага ''*dreu''- / *''dru''- «бегчы, імкнуцца; цячы», ад якога вытворнае і ''*droṷus'' «плынь»<ref name="A. Vanagas. 1980">''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 92.</ref><ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.</ref>. [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|А. Шахматаў]] звязваў назвы ''Дрывяты, Дрыcвяты, Друя, Дрыса'' з кельцкім ''dru-'' «бегчы, цячы»<ref>A. Schachmatov. Zu den ältesten slavisch-keltischen Beziehungen // Archiv für Slavische Philologie. Berlin, 1912. Т. 33. S. 79.</ref>. Кельцкая тэорыя Шахматава адразу ж абвергнутая К. Бугам, які пастуляваў балцкае паходжанне большасці згаданых Шахматавым гідронімаў<ref>K. Būga. Rinktiniai raštai. Т. 1. Vilnius, 1958. C. 85-86.</ref>. == Гідраграфія == Плошча паверхні складае 36,1 км². Найбольшая глыбіня — 12 м. Даўжыня — 9,86 км. Найбольшая шырыня — 4,5 км. Даўжыня берагавой лініі — 37,6 км. Аб’ём вады — 223,5 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у — 459 км². Схілы [[Катлавіна|катлавіны]] пераважна пад лесам, асіметрычныя: на поўначы вышынёй 30—37 м, месцамі разараныя, на поўдні да 5 м, [[Балота|забалочаныя]]. На поўдні і паўднёвым усходзе 3 вялікія залівы. Мелкаводная зона шырокая (150—300 м) і спадзістая, глыбакаводная ўзгорыстая: упадзіны глыбінёй 10—12 м чаргуюцца з падняццямі. 6 астравоў агульнай плошчай 0,92 км². Дно да глыбіні 3,5—5 м выслана [[Пясок|пяскамі]], ніжэй — [[Глей|іламі]] і [[Сапрапель|сапрапелямі]] (агульная магутнасць адкладаў да 11 м). У возера ўпадаюць рэкі [[Усвіца (рака)|Усвіца]] (злучае з воз. [[Іказнь (возера)|Іказнь]]), [[Рака Золвіца|Золвіца]], [[Акунёўка (рака)|Акунёўка]], [[Дружнянка]], [[Рака Рака|Рака]] (злучае з возерам [[Рака (возера)|Рака]]), 6 [[Ручай|ручаёў]]. == Экалогія == Сярэднемесячная тэмпература вады да глыбіні 7 м у чэрвені 17,2 °C, ліпені — 18,8 °C, жніўні — 17,8 °C. У зімовы перыяд паверхневыя тэмпературы складаюць 0,1—0,2 °C, прыдонныя — 3—3,8 °C. Возера замярзае ў канцы лістапада — пачатку снежня, [[лёд]] трымаецца да канца сакавіка, часам да сярэдзіны красавіка — пачатку мая. Шырыня паласы [[Расліннасць|расліннасці]] ўздоўж [[бераг]]оў ад 35 да 200 м. Растуць рэдкія для [[Флора Беларусі|флоры Беларусі]] [[Біялагічны від|віды]]: [[наяда гнуткая]], [[наяда малая]], [[гідрыла кальчаковая]]. У возеры водзяцца каля 20 відаў рыб: [[лешч]], [[судак]], [[акунь]], [[плотка]], [[лінь]], [[рапушка]], [[мянтуз]], верхаводка, [[карась]], [[язь]], [[шчупак]] і іншыя; ёсць вугор. Адзначана гнездаванне ахоўнай птушкі — [[лебедзь-шыпун|лебедзя-шыпуна]]. Уваходзіць у зону адпачынку Браслаў, на паўночным беразе турбаза «[[Браслаўскія азёры, турбаза|Браслаўскія азёры]]». На ўзровень возера значны ўплыў аказалі меліярацыйныя работы (паглыбленне рэчышча і будаўніцтва плаціны на Друйцы): у 1926 годзе пры ўзроўні 132 м плошча возера складала 38,2 км², было 3 [[Востраў|астравы]]. Уздоўж берагоў утварылася шырокая [[Пойма|пойменная]] паласа. У 1958 годзе пры ўзроўні 129 метраў плошча возера 32,6 км² — 11 астравоў. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/ВодКадастр}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР}} * {{Крыніцы/ЭПБ|2|Дрывяты}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дрывя́ты|287}} * {{кніга|аўтар=Шидловский К. С.|загаловак=Браславские озёра: Путеводитель по зоне отдыха Браслав|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1989|старонкі=12—15|старонак=63|isbn=5-345-00063-8|тыраж=20000|ref=Шидловский}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/6958/|ДРЫВЯТЫ}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}} {{Браслаўскія азёры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Браслаўская група азёр]] [[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Друйкі]] d3qlkujfjddtkp46zkfhmrbxlkpmcxe 5134531 5134517 2026-05-01T11:52:44Z JerzyKundrat 174 /* Назва */ 5134531 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва =Дрывяты |Нацыянальная назва = |Выява =Dryviaty - 1.jpg |Подпіс = |Упадаюць = |Выцякаюць =[[Друйка (рака)|Рака Друйка]] |Краіна =Беларусь |Рэгіён =Віцебская вобласць |Пазіцыйная карта 1 =Беларусь |Пазіцыйная карта 2 =Беларусь Віцебская вобласць |Плошча =36,14 |Аб'ём =0,22352 |Вышыня над узроўнем мора =129 |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая глыбіня=12,0 |Даўжыня =9,86 |Шырыня =4,50 |Даўжыня берагавой лініі=37,6 |Салёнасць =0,2—0,24 |Празрыстасць =2,4 |lat =55.6164 |long =27.0281 |lat_deg=55 |lat_min=36 |lat_sec=58 |lat_dir=N |lon_deg=27 |lon_min=1 |lon_sec=45 |lon_dir=E |Плошча вадазбору = 459 }} '''Дрывя́ты''' — [[возера]] ў [[Браслаўская група азёр|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца ў басейне [[Друйка (рака)|Друйкі]] (выцякае з возера), каля паўднёвай ускраіны [[Браслаў|Браслава]]. Найбуйнейшае ў [[Браслаўская група азёр|Браслаўскай групе азёр]] і пятае па велічыні на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]{{sfn|Шидловский|1989}}. Належыць да групы [[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёр]] і знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры»]]. == Назва == Даследчык стараеўрапейскай гідраніміі Х. Краэ назву Дрывяты ўзводзіў да літоўскага ''Druvintas'' і далей да ''Dru(u)ntos<ref>H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 55.</ref>.'' Далей да індаеўрапейскага ''*dreu''- / *''dru''- «бегчы, імкнуцца; цячы», ад якога вытворнае і ''*droṷus'' «плынь»<ref name="A. Vanagas. 1980">''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 92.</ref><ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.</ref>. [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|А. Шахматаў]] звязваў назвы ''Дрывяты, Дрыcвяты, Друя, Дрыса'' з кельцкім ''dru-'' «бегчы, цячы»<ref>A. Schachmatov. Zu den ältesten slavisch-keltischen Beziehungen // Archiv für Slavische Philologie. Berlin, 1912. Т. 33. S. 79.</ref>. Кельцкая тэорыя Шахматава адразу ж абвергнутая К. Бугам, які пастуляваў балцкае паходжанне большасці згаданых Шахматавым гідронімаў<ref>K. Būga. Rinktiniai raštai. Т. 1. Vilnius, 1958. C. 85-86.</ref>. А. Шахматоў звязваў назвы ''Дрывяты, Дрыcвяты, Друя, Дрыса'' з кельцкім ''dru-'' «бегчы, цячы», ад якога, напрыклад, французскія гідронімы ''Drouvenne, Druna, Druon''<ref>A. Schachmatov. Zu den ältesten slavisch-keltischen Beziehungen // Archiv für Slavische Philologie. Berlin, 1912. Т. 33. S. 79.</ref>. Некаторыя даследчыкі лічаць угра-фінскімі фарманты ''-ты, -ды'' (азёры ''Дрывяты, Дрысвяты, Снуды'')<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 2. Мінск, 1994. С. 528.</ref>. == Гідраграфія == Плошча паверхні складае 36,1 км². Найбольшая глыбіня — 12 м. Даўжыня — 9,86 км. Найбольшая шырыня — 4,5 км. Даўжыня берагавой лініі — 37,6 км. Аб’ём вады — 223,5 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у — 459 км². Схілы [[Катлавіна|катлавіны]] пераважна пад лесам, асіметрычныя: на поўначы вышынёй 30—37 м, месцамі разараныя, на поўдні да 5 м, [[Балота|забалочаныя]]. На поўдні і паўднёвым усходзе 3 вялікія залівы. Мелкаводная зона шырокая (150—300 м) і спадзістая, глыбакаводная ўзгорыстая: упадзіны глыбінёй 10—12 м чаргуюцца з падняццямі. 6 астравоў агульнай плошчай 0,92 км². Дно да глыбіні 3,5—5 м выслана [[Пясок|пяскамі]], ніжэй — [[Глей|іламі]] і [[Сапрапель|сапрапелямі]] (агульная магутнасць адкладаў да 11 м). У возера ўпадаюць рэкі [[Усвіца (рака)|Усвіца]] (злучае з воз. [[Іказнь (возера)|Іказнь]]), [[Рака Золвіца|Золвіца]], [[Акунёўка (рака)|Акунёўка]], [[Дружнянка]], [[Рака Рака|Рака]] (злучае з возерам [[Рака (возера)|Рака]]), 6 [[Ручай|ручаёў]]. == Экалогія == Сярэднемесячная тэмпература вады да глыбіні 7 м у чэрвені 17,2 °C, ліпені — 18,8 °C, жніўні — 17,8 °C. У зімовы перыяд паверхневыя тэмпературы складаюць 0,1—0,2 °C, прыдонныя — 3—3,8 °C. Возера замярзае ў канцы лістапада — пачатку снежня, [[лёд]] трымаецца да канца сакавіка, часам да сярэдзіны красавіка — пачатку мая. Шырыня паласы [[Расліннасць|расліннасці]] ўздоўж [[бераг]]оў ад 35 да 200 м. Растуць рэдкія для [[Флора Беларусі|флоры Беларусі]] [[Біялагічны від|віды]]: [[наяда гнуткая]], [[наяда малая]], [[гідрыла кальчаковая]]. У возеры водзяцца каля 20 відаў рыб: [[лешч]], [[судак]], [[акунь]], [[плотка]], [[лінь]], [[рапушка]], [[мянтуз]], верхаводка, [[карась]], [[язь]], [[шчупак]] і іншыя; ёсць вугор. Адзначана гнездаванне ахоўнай птушкі — [[лебедзь-шыпун|лебедзя-шыпуна]]. Уваходзіць у зону адпачынку Браслаў, на паўночным беразе турбаза «[[Браслаўскія азёры, турбаза|Браслаўскія азёры]]». На ўзровень возера значны ўплыў аказалі меліярацыйныя работы (паглыбленне рэчышча і будаўніцтва плаціны на Друйцы): у 1926 годзе пры ўзроўні 132 м плошча возера складала 38,2 км², было 3 [[Востраў|астравы]]. Уздоўж берагоў утварылася шырокая [[Пойма|пойменная]] паласа. У 1958 годзе пры ўзроўні 129 метраў плошча возера 32,6 км² — 11 астравоў. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/ВодКадастр}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР}} * {{Крыніцы/ЭПБ|2|Дрывяты}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дрывя́ты|287}} * {{кніга|аўтар=Шидловский К. С.|загаловак=Браславские озёра: Путеводитель по зоне отдыха Браслав|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1989|старонкі=12—15|старонак=63|isbn=5-345-00063-8|тыраж=20000|ref=Шидловский}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/6958/|ДРЫВЯТЫ}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}} {{Браслаўскія азёры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Браслаўская група азёр]] [[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Друйкі]] 0lhk8gh1hd9vtb6peutjq9tqhrivbxv 5134533 5134531 2026-05-01T11:53:07Z JerzyKundrat 174 /* Назва */ 5134533 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва =Дрывяты |Нацыянальная назва = |Выява =Dryviaty - 1.jpg |Подпіс = |Упадаюць = |Выцякаюць =[[Друйка (рака)|Рака Друйка]] |Краіна =Беларусь |Рэгіён =Віцебская вобласць |Пазіцыйная карта 1 =Беларусь |Пазіцыйная карта 2 =Беларусь Віцебская вобласць |Плошча =36,14 |Аб'ём =0,22352 |Вышыня над узроўнем мора =129 |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая глыбіня=12,0 |Даўжыня =9,86 |Шырыня =4,50 |Даўжыня берагавой лініі=37,6 |Салёнасць =0,2—0,24 |Празрыстасць =2,4 |lat =55.6164 |long =27.0281 |lat_deg=55 |lat_min=36 |lat_sec=58 |lat_dir=N |lon_deg=27 |lon_min=1 |lon_sec=45 |lon_dir=E |Плошча вадазбору = 459 }} '''Дрывя́ты''' — [[возера]] ў [[Браслаўская група азёр|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца ў басейне [[Друйка (рака)|Друйкі]] (выцякае з возера), каля паўднёвай ускраіны [[Браслаў|Браслава]]. Найбуйнейшае ў [[Браслаўская група азёр|Браслаўскай групе азёр]] і пятае па велічыні на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]{{sfn|Шидловский|1989}}. Належыць да групы [[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёр]] і знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры»]]. == Назва == Даследчык стараеўрапейскай гідраніміі Х. Краэ назву Дрывяты ўзводзіў да літоўскага ''Druvintas'' і далей да ''Dru(u)ntos<ref>H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 55.</ref>.'' Далей да індаеўрапейскага ''*dreu''- / *''dru''- «бегчы, імкнуцца; цячы», ад якога вытворнае і ''*droṷus'' «плынь»<ref name="A. Vanagas. 1980">''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 92.</ref><ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.</ref>. [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|А. Шахматаў]] звязваў назвы ''Дрывяты, Дрыcвяты, Друя, Дрыса'' з кельцкім ''dru-'' «бегчы, цячы»<ref>A. Schachmatov. Zu den ältesten slavisch-keltischen Beziehungen // Archiv für Slavische Philologie. Berlin, 1912. Т. 33. S. 79.</ref>. Кельцкая тэорыя Шахматава адразу ж абвергнутая К. Бугам, які пастуляваў балцкае паходжанне большасці згаданых Шахматавым гідронімаў<ref>K. Būga. Rinktiniai raštai. Т. 1. Vilnius, 1958. C. 85-86.</ref>. Некаторыя даследчыкі лічаць угра-фінскімі фарманты ''-ты, -ды'' (азёры ''Дрывяты, Дрысвяты, Снуды'')<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 2. Мінск, 1994. С. 528.</ref>. == Гідраграфія == Плошча паверхні складае 36,1 км². Найбольшая глыбіня — 12 м. Даўжыня — 9,86 км. Найбольшая шырыня — 4,5 км. Даўжыня берагавой лініі — 37,6 км. Аб’ём вады — 223,5 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у — 459 км². Схілы [[Катлавіна|катлавіны]] пераважна пад лесам, асіметрычныя: на поўначы вышынёй 30—37 м, месцамі разараныя, на поўдні да 5 м, [[Балота|забалочаныя]]. На поўдні і паўднёвым усходзе 3 вялікія залівы. Мелкаводная зона шырокая (150—300 м) і спадзістая, глыбакаводная ўзгорыстая: упадзіны глыбінёй 10—12 м чаргуюцца з падняццямі. 6 астравоў агульнай плошчай 0,92 км². Дно да глыбіні 3,5—5 м выслана [[Пясок|пяскамі]], ніжэй — [[Глей|іламі]] і [[Сапрапель|сапрапелямі]] (агульная магутнасць адкладаў да 11 м). У возера ўпадаюць рэкі [[Усвіца (рака)|Усвіца]] (злучае з воз. [[Іказнь (возера)|Іказнь]]), [[Рака Золвіца|Золвіца]], [[Акунёўка (рака)|Акунёўка]], [[Дружнянка]], [[Рака Рака|Рака]] (злучае з возерам [[Рака (возера)|Рака]]), 6 [[Ручай|ручаёў]]. == Экалогія == Сярэднемесячная тэмпература вады да глыбіні 7 м у чэрвені 17,2 °C, ліпені — 18,8 °C, жніўні — 17,8 °C. У зімовы перыяд паверхневыя тэмпературы складаюць 0,1—0,2 °C, прыдонныя — 3—3,8 °C. Возера замярзае ў канцы лістапада — пачатку снежня, [[лёд]] трымаецца да канца сакавіка, часам да сярэдзіны красавіка — пачатку мая. Шырыня паласы [[Расліннасць|расліннасці]] ўздоўж [[бераг]]оў ад 35 да 200 м. Растуць рэдкія для [[Флора Беларусі|флоры Беларусі]] [[Біялагічны від|віды]]: [[наяда гнуткая]], [[наяда малая]], [[гідрыла кальчаковая]]. У возеры водзяцца каля 20 відаў рыб: [[лешч]], [[судак]], [[акунь]], [[плотка]], [[лінь]], [[рапушка]], [[мянтуз]], верхаводка, [[карась]], [[язь]], [[шчупак]] і іншыя; ёсць вугор. Адзначана гнездаванне ахоўнай птушкі — [[лебедзь-шыпун|лебедзя-шыпуна]]. Уваходзіць у зону адпачынку Браслаў, на паўночным беразе турбаза «[[Браслаўскія азёры, турбаза|Браслаўскія азёры]]». На ўзровень возера значны ўплыў аказалі меліярацыйныя работы (паглыбленне рэчышча і будаўніцтва плаціны на Друйцы): у 1926 годзе пры ўзроўні 132 м плошча возера складала 38,2 км², было 3 [[Востраў|астравы]]. Уздоўж берагоў утварылася шырокая [[Пойма|пойменная]] паласа. У 1958 годзе пры ўзроўні 129 метраў плошча возера 32,6 км² — 11 астравоў. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/ВодКадастр}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР}} * {{Крыніцы/ЭПБ|2|Дрывяты}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дрывя́ты|287}} * {{кніга|аўтар=Шидловский К. С.|загаловак=Браславские озёра: Путеводитель по зоне отдыха Браслав|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1989|старонкі=12—15|старонак=63|isbn=5-345-00063-8|тыраж=20000|ref=Шидловский}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/6958/|ДРЫВЯТЫ}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}} {{Браслаўскія азёры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Браслаўская група азёр]] [[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Друйкі]] kix9yllk3z2obpb43fxqduqlk137hau Снуды 0 32995 5134534 4846338 2026-05-01T11:55:06Z JerzyKundrat 174 5134534 wikitext text/x-wiki {{Возера |Назва = Снуды |Нацыянальная назва = |Выява = Озеро Снуды, Браслав.jpg |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 44|lat_sec =58.31 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 3|lon_sec =40.99 |region = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Вышыня над узроўнем мора = 129,6 |Даўжыня = 8,8 |Шырыня = 4,9 |Плошча = 22 |Аб'ём = 0,107 |Даўжыня берагавой лініі = 34,4 |Найбольшая глыбіня = 16,5 |Сярэдняя глыбіня = 4,9 |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = 113 |Упадаюць = |Выцякаюць = |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць }} '''Снуды́'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім р-не]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У басейне ракі [[Друйка (рака)|Друйка]], за 10 км на поўнач ад горада [[Браслаў]], уваходзіць у [[Браслаўская група азёр|Браслаўскую групу азёр]] (другое па велічыні сярод іх<ref name="sh">{{кніга|аўтар=Шидловский К. С.|загаловак=Браславские озёра: Путеводитель по зоне отдыха Браслав|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1989|старонкі=|старонак=63|isbn=5-345-00063-8|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>) і знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры»]]. == Назва == Некаторыя даследчыкі лічаць угра-фінскімі фарманты ''-ты, -ды'' (азёры ''Дрывяты, Дрысвяты, Снуды'')<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 2. Мінск, 1994. С. 528.</ref>. == Гідраграфія == Плошча 22 км². Найбольшая глыбіня 16,5 м. Даўжыня 8,8 км. Найбольшая шырыня 4,9 км. Даўжыня [[бераг]]авой лініі 34,4 км. Аб’ём вады 107 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 113 км². Схілы [[Катлавіна|катлавіны]] вышынёй да 30 м, на ўсходзе і паўднёвым-усходзе абрываюцца блізка каля ўрэзу вады. Уздоўж усходняга берага цягнецца [[Озы|озавая]] града, парослая лесам. Берагі нізкія, пераўвільготненыя. [[Абалона (геаграфія)|Пойма]] шырынёй ад 5 да 150 м. Упадзіны чаргуюцца з пясчанымі мелямі, большасць з якіх парасла [[Трыснёг звычайны|трыснягом]]. На возеры 11 [[Востраў|астравоў]] агульнай плошчай 1,6 км² ([[Ліпавец (востраў)|Ліпавец]], [[Турмас]], [[Лакіна (востраў)|Лакіна]], [[Чырвонагорка|Краснагорка]] і інш.<ref name="atlas" />). У малаводныя гады мелі агаляюцца, колькасць астравоў павялічваецца да 16. Мелкаводдзе пясчанае, месцамі гліністае, глыбокія ўчасткі дна высланы [[Сапрапель|сапрапелем]]. На поўдні возера злучана [[пратока]]й з возерам [[Струста (возера)|Струста]], на ўсходзе — канавай з возерам [[Воласа Паўночны]], на поўначы ўпадаюць [[ручай|ручаі]] з азёр [[Астравіты (возера)|Астравіты]] і [[Войты]]. У заліў на паўднёвым усходзе ўпадае ручай з возера [[Турмуз]]. == Флора і фаўна == Уздоўж берагоў паласа трыснягу і чароту шырынёй да 300 м, пашырана да глыбіні 2 м; падводная [[расліннасць]] пашырана да глыбіні 8 м. У возеры водзяцца [[Шчупак звычайны|шчупак]], [[лешч]], [[язь]], [[карп]], [[плотка]], [[амур белы]], [[лінь]], [[мянтуз]], [[Акунь звычайны|акунь]] і іншыя [[Біялагічны від|віды]] [[Рыбы|рыб]]<ref name="atlas">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=9, 46|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Турызм == Возера ўваходзіць у [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальны парк «Браслаўскія азёры»]], у зону адпачынку Браслаў. У 1985 годзе на возеры Снуды створаны [[арніталогія|арніталагічны]] заказнік агульнай плошчай 2200 [[гектар]]аў<ref name="z">[http://www.advokatby.com/regional/feednc/bdesisd2q.htm Решение Витебского областного исполнительного комитета от 25.03.1985 № 98 «О создании орнитологического заказника местного значения на озере Снуды Браславского района»]</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Снуды||71}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Сну́ды|678}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/ВодКадастр}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=9, 46|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Браславский район: карта. Браслав: план. Видзы: план|адказны=Ред. Н. М. Шевель|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2013|тыраж=3000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}} {{Браслаўскія азёры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Браслаўская група азёр]] [[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Друйкі]] 3x0s7nxhbv2ranc2n5oocuvcsaku09x 5134537 5134534 2026-05-01T11:55:51Z JerzyKundrat 174 5134537 wikitext text/x-wiki {{Возера |Назва = Снуды |Нацыянальная назва = |Выява = Озеро Снуды, Браслав.jpg |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 44|lat_sec =58.31 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 3|lon_sec =40.99 |region = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Вышыня над узроўнем мора = 129,6 |Даўжыня = 8,8 |Шырыня = 4,9 |Плошча = 22 |Аб'ём = 0,107 |Даўжыня берагавой лініі = 34,4 |Найбольшая глыбіня = 16,5 |Сярэдняя глыбіня = 4,9 |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = 113 |Упадаюць = |Выцякаюць = |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць }} '''Снуды́'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім р-не]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У басейне ракі [[Друйка (рака)|Друйка]], за 10 км на поўнач ад горада [[Браслаў]], уваходзіць у [[Браслаўская група азёр|Браслаўскую групу азёр]] (другое па велічыні сярод іх<ref name="sh">{{кніга|аўтар=Шидловский К. С.|загаловак=Браславские озёра: Путеводитель по зоне отдыха Браслав|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1989|старонкі=|старонак=63|isbn=5-345-00063-8|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>) і знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры»]]. == Назва == Некаторыя даследчыкі лічаць угра-фінскімі фарманты ''-ты, -ды'' (азёры ''Дрывяты, Дрысвяты, Снуды'')<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 2. Мінск, 1994. С. 528.</ref>. == Гідраграфія == Плошча 22 км². Найбольшая глыбіня 16,5 м. Даўжыня 8,8 км. Найбольшая шырыня 4,9 км. Даўжыня [[бераг]]авой лініі 34,4 км. Аб’ём вады 107 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 113 км². Схілы [[Катлавіна|катлавіны]] вышынёй да 30 м, на ўсходзе і паўднёвым-усходзе абрываюцца блізка каля ўрэзу вады. Уздоўж усходняга берага цягнецца [[Озы|озавая]] града, парослая лесам. Берагі нізкія, пераўвільготненыя. [[Абалона (геаграфія)|Пойма]] шырынёй ад 5 да 150 м. Упадзіны чаргуюцца з пясчанымі мелямі, большасць з якіх парасла [[Трыснёг звычайны|трыснягом]]. На возеры 11 [[Востраў|астравоў]] агульнай плошчай 1,6 км² ([[Ліпавец (востраў)|Ліпавец]], [[Турмас]], [[Лакіна (востраў)|Лакіна]], [[Чырвонагорка|Краснагорка]] і інш.<ref name="atlas" />). У малаводныя гады мелі агаляюцца, колькасць астравоў павялічваецца да 16. Мелкаводдзе пясчанае, месцамі гліністае, глыбокія ўчасткі дна высланы [[Сапрапель|сапрапелем]]. На поўдні возера злучана [[пратока]]й з возерам [[Струста (возера)|Струста]], на ўсходзе — канавай з возерам [[Воласа Паўночны]], на поўначы ўпадаюць [[ручай|ручаі]] з азёр [[Астравіты (возера)|Астравіты]] і [[Войты]]. У заліў на паўднёвым усходзе ўпадае ручай з возера [[Турмуз]]. == Экалогія == Уздоўж берагоў паласа трыснягу і чароту шырынёй да 300 м, пашырана да глыбіні 2 м; падводная [[расліннасць]] пашырана да глыбіні 8 м. У возеры водзяцца [[Шчупак звычайны|шчупак]], [[лешч]], [[язь]], [[карп]], [[плотка]], [[амур белы]], [[лінь]], [[мянтуз]], [[Акунь звычайны|акунь]] і іншыя [[Біялагічны від|віды]] [[Рыбы|рыб]]<ref name="atlas">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=9, 46|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. Возера ўваходзіць у [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальны парк «Браслаўскія азёры»]], у зону адпачынку Браслаў. У 1985 годзе на возеры Снуды створаны [[арніталогія|арніталагічны]] заказнік агульнай плошчай 2200 [[гектар]]аў<ref name="z">[http://www.advokatby.com/regional/feednc/bdesisd2q.htm Решение Витебского областного исполнительного комитета от 25.03.1985 № 98 «О создании орнитологического заказника местного значения на озере Снуды Браславского района»]</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Снуды||71}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Сну́ды|678}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/ВодКадастр}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=9, 46|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Браславский район: карта. Браслав: план. Видзы: план|адказны=Ред. Н. М. Шевель|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2013|тыраж=3000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}} {{Браслаўскія азёры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Браслаўская група азёр]] [[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Друйкі]] r31cbmmoeogry213on9i11yzm1z7yh8 Сафійскі сабор (Полацк) 0 41668 5134204 4793899 2026-04-30T21:57:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Арыгінальная пабудова */ 5134204 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Колішні сабор |Беларуская назва = Сабор Сафіі Прамудрасці Божай |Арыгінальная назва = | Выява =Полацк._Сафійскі_сабор.jpg | Подпіс выявы =Сучасны выгляд Сафійскага сабора | Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|210Г000606}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Полацк |lat_dir =N |lat_deg =55 |lat_min =29 |lat_sec =09 |lon_dir = E|lon_deg =28 |lon_min =45 |lon_sec =30 |region = BY_type:landmark |CoordScale =5000 |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = [[Сабор (храм)|Сабор]] |Архітэктурны стыль = [[віленскае барока]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1710|выбух парахавога склада,<br/> які зруйнаваў сабор|1738—1750|аднаўленне сабора з руін|||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1030 |Заканчэнне будаўніцтва = 1060 |Рэліквіі = |Сучасны стан = музей, у адным з прыдзелаў па святах адбываюцца набажэнствы |Сайт = |Commons = Cathedral of Saint Sophia, Polatsk }} '''По́лацкі Сафі́йскі сабо́р''' — помнік сакральнага дойлідства XI—XVIII ст. у г. [[Полацк]]. Лічыцца, што полацкая Сафія была пабудавана трэцяй, пасля вядомых на Русі сабораў у [[Кіеўскі Сафійскі сабор|Кіеве]] (закладзены ў [[1037]] годзе) і [[Наўгародскі Сафійскі сабор|Ноўгарадзе]] (каля [[1045]] года)<ref name="Дук-1150"/>. Разбураны ў [[1710]] годзе, у сярэдзіне [[XVIII]] стагоддзя адноўлены як [[базіліка]] ў стылі [[віленскае барока|віленскага барока]] і захоўвае такі выгляд дагэтуль<ref name="Дук-1150"/>. == Гісторыя == [[File:1128 (Safijski sabor u Połacku).jpg|thumb|Паштовы блок Рэспублікі Беларусь, прысвечаны Сафійскаму сабору ў Полацку.]] Сафійскі сабор у Полацку быў пабудаваны ў [[XI стагоддзе|XI ст.]] на тэрыторыі [[Полацкі дзяцінец|дзяцінца]]. Узвядзенне манументальнага сабора традыцыйна датуецца шырока, у межах пачатковага перыяду княжання [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] — [[1044]]—[[1066]] гадамі<ref name="Дук-1150"/>. Яго ўзводзілі з арыентацыяй на візантыйскія ўзоры і на такія ж храмы ў [[Кіеў|Кіеве]] і [[Ноўгарад]]зе. Існуе гіпотэза, што сабор быў пабудаваны на месце ранейшага [[капішча]], прысвечанага [[Пярун]]у або [[Вялес]]у<ref>Лобач, У. [http://kryuja.org/artykuly/lobacz/lobacz_polack.html/ Да пытання аб сакральнай тапаграфіі старажытнага Полацка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111028040150/http://kryuja.org/artykuly/lobacz/lobacz_polack.html |date=28 кастрычніка 2011 }}</ref><ref name="Кежа">[http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/1679/1/Kezha_2011-9-p18.pdf Ю. М. КЕЖА. САКРАЛІЗАЦЫЯ КНЯЖАЦКАЙ УЛАДЫ ВА ЎСХОДНЕСЛАВЯНСКІМ ГРАМАДСТВЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181102005527/http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/1679/1/Kezha_2011-9-p18.pdf |date=2 лістапада 2018 }}</ref>. Асноўны даследчык храма, ленінградскі археолаг [[Валянцін Булкін]] у [[1970-я|1970-х]] гадах выявіў культурны слой са слядамі [[пажар]]у, які папярэднічаў часу ўзвядзення храма і мог належаць першапачатковаму драўлянаму сабору<ref name="Дук-1150">[http://www.psu.by/images/stories/iff/personal/duk/duk_polotsk_1150.pdf Денис ДУК. ПОЛОЦК-1150. Истоки государственности на белорусских землях*] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210118094126/https://www.psu.by/images/stories/iff/personal/duk/duk_polotsk_1150.pdf |date=18 студзеня 2021 }}</ref>. Узвядзенне Полацкай Сафіі трэба тлумачыць, як амбіцыі [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] на гегемонію ва [[Русь|ўсходнеславянскім свеце]]<ref>Марзалюк, І. А. Гістарычная самаідэнтычнасць насельніцтва Беларусі ў XI—XVII стст.</ref>. Будаўніцтвам сабора падкрэсліваўся не толькі незалежны статус Полацка адносна Кіева. Полацк таксама мог успрымацца як «Новы» Іерусалім, або «Другі Царград». Такім чынам, Полацк разам з Кіевам і Ноўгарадам прэтэндаваў на мадэляванне цэнтра хрысціянскага свету. Размяшчэнне Сафійскага сабора на ўскраіне [[мыс]]а, на ўзгорку ў дзяцінцы было адной з асноўных рыс, акрамя трохвугольнай формы гарадоў у плане і размяшчэння іх на сямі ўзгорках, якая звязвала сталіцу ўсходнеславянскага княства з сусветным цэнтрам [[Праваслаўе|усходнехрысціянскай рэлігіі]] — горадам [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]], [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|галоўны храм]] якога быў узведзены на [[акропаль|акропалі]] грэчаскага горада [[Візантый|Візантыя]]<ref name="Кежа"/>. Полацкі Сафі́йскі сабор упершыню згадваецца ў [[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]] канца [[14 стагоддзе|XIV стагоддзя]]: «''Полотескъ на Двине и на Полоте, древянъ, святая София камена о седми връсехъ''»<ref name="Дук-1150"/>. === Уніяцкі перыяд === [[Файл:Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (S. Pachałavicki, 1579).jpg|300px|міні|злева|Іканаграфія сабора, 1579 год.]] Пасля вяртання Полацка пад юрысдыкцыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў [[1579]] годзе войскамі караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] Сафійскі сабор стаў адзіным храмам у горадзе, якія належаў [[Праваслаўе|праваслаўным]]. Пасля падпісання [[Берасцейская ўнія|Берасцейскай уніі]] ў [[1596]] годзе сабор перайшоў да [[уніяты|ўніятаў]]. Пасля пажару і частковага разбурэння [[1607]] года сабор быў у запусценні, у [[1618]] годзе ўніяцкі архіепіскап [[Іасафат Кунцэвіч]] аднавіў і значна перабудаваў сабор. У [[1642]] годзе сабор ізноў пацярпеў ад пажару, але быў неўзабаве адноўлены. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] Полацк быў узяты расійскімі войскамі цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], які ў [[1654]] годзе наведаў сабор. Да [[1667]] года Сафійскі сабор быў праваслаўным, а затым ізноў перайшоў да ўніятаў. === Узрыў сабора === 11 ліпеня [[1705]] года, падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]], сабор быў зачынены расійскай арміяй (цар [[Пётр I]] перадаў сабор праваслаўнай абшчыне, але яна адмовілася прыняць яго, асцерагаючыся, што пасля таго як рускія войскі пакінуць горад, супраць іх пачнуцца рэпрэсіі<ref name="седмица">[http://www.sedmitza.ru/text/415691.html В. И. Петрушко (доктор церковной истории). Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления]</ref>). Паводле польскага гісторыка [[XIX]] стагоддзя [[Францішак Генрык Духінскі|Францішка Духінскага]], п'яны [[Пётр I]] уварваўся разам з салдатамі ў Сабор Св. Сафіі ў Полацку, які належаў уніятам, дзе захоўваліся мошчы [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Цар запатрабаваў ключы ад [[Царскія вароты|царскіх варот]], а калі базыльяне адмовіліся іх даць, асабіста забіў настаяцеля і чатырох манахаў-[[базыльяне|базыльян]], а целы загадаў утапіць у [[Заходняя Дзвіна|Дзвіне]]<ref>[http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=4719 F. H. Duchiński, ''Historia o pozabiianiu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705tym, dnia 30 Junia starego'', Paryż 1863].</ref>. Пра гэту падзею коратка паведамляе [[Віцебскі летапіс]]: ''Eodem anno [1705], mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia'' («У тым жа [1705] годзе месяца ліпеня 11 дня ў храме Св. Сафіі сам [цар Пётр I] забіў 4 базыльян у Полацку»<ref>[http://izbornyk.org.ua/psrl3235/lytov12.htm Літопіс Панцирного й Аверки]; [http://litopys.org.ua/sborlet/sborlet07.htm Витебская ЛЂтопись, составленная витебскими мЂщанами Стефаномъ Гавриловичемъ АвЂркою 1578—1768]</ref>). Па іншай версіі, канфлікт адбыўся пасля таго, як на пытанне цара пра тое, хто намаляваны на іконе, манахі адказалі, што гэта святы [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафат]], забіты ератыкамі.<ref name="патр">[http://www.patriarchia.ru/db/text/750990.html Собор Святой Софии, Премудрости Божией, в Полоцке] // [[Патриархия.Ru]]</ref>. Цар загадаў арыштаваць манахаў, але яны аказалі супраціўленне, у выніку чаго адбылося сутыкненне, у якім яны і былі забіты. Дакументы Кабінета Пятра I, якія захоўваюцца ў [[РДАСА]] паведамляюць, што «''здарэнне ў Полацку было спантанай праявай гневу цара, справакаванай дзёрзкімі паводзінамі ўніяцкіх манахаў''»<ref name="седмица"/>. Падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] у [[прытвор]]ы храма размяшчаўся парахавы склад, які 1 мая [[1710]] года узарваўся<ref name="патр"/>, пасля чаго Сафійскі сабор быў цалкам разбураны і праляжаў у руінах да 1738 года. === Аднаўленне і наступная гісторыя === [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|злева|Барочны інтэр'ер]] Аднаўленне сабора здзейсніў уніяцкі архіепіскап [[Фларыян (Грабніцкі)|Фларыян Грабніцкі]]. Да [[1750]] г. на захаваных падмурках сцен была збудавана двухвежавая базіліка ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]], якую асвяцілі ў гонар [[сашэсце Святога Духа|Сашэсця Святога Духа]]. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|Айчыннай вайны 1812 г.]] храм выкарыстоўваўся французскімі войскамі як стайня. [[Файл:Połacak, Dźvina-Vierchni Zamak. Полацак, Дзьвіна-Верхні Замак (N. Orda, 1875-76).jpg|міні|Полацк, малюнак Напалеона Орды]] Пасля [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабору]] [[1839]] г. храм царквы быў вернуты праваслаўным. У 1911—1914 гадах быў праведзены капітальны рамонт сабора. У [[1924]] г. ў рамках савецкай [[Атэізм|атэістычнай]] палітыкі царкву зачынілі і размясцілі ў ёй краязнаўчы музей. У перыяд [[Нямецкая акупацыя Беларусі 1941-1944|нямецкай акупацыі]] з [[1942]] г. па ліпень [[1944]] г. Сафійскі сабор дзейнічаў, а потым быў ізноў зачынены. === Сучаснасць === [[Файл:Полацк. Сафійскі сабор. Хоры.jpg|міні|Арган на хорах сабора]] Пэўны час сабор служыў як збожжасховішча, а потым як архіў. Адраджэнне Сафіі да новага жыцця адбылося ў 1983 годзе, тады храм стаў канцэртнай залай, аўтарам праекта рэстаўрацыі быў [[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Валерый Слюнчанка]]<ref>[http://www.nv-online.info/by/101/300/19402/%D0%94%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%83%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%9F%D1%8F%D1%82%D1%80%D0%B0-I-%D1%83-%D0%A1%D0%B0%D1%84%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC-%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%8B.htm?tpl=7 ''Народная воля''. Дзікунства Пятра I у Сафійскім саборы.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У працах па вяртанню да жыцця Сафійскага сабора прымалі ўдзел беларускія і літоўскія рэстаўратары, расійскія археолагі (П. А. Рапапорт, Вал. А. Булкін), чэшскія майстры-арганісты)<ref>[http://sophia.polotsk.museum.by/be/node/843 Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304100325/http://sophia.polotsk.museum.by/be/node/843 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. З [[1983]] года ў Сафійскім саборы дзейнічае канцэртная зала. У [[1985]] года ў саборы чэхаславацкай арганабудаўнічай фірмай «Rieger Kloss» быў збудаваны арган. Першы канцэрт быў дадзены 2 мая 1985 года арганістам [[Алег Янчанка|Алегам Янчанкам]]. Штогод праходзіць [[Міжнародны фестываль старадаўняй і сучаснай камернай музыкі]] і [[Званы Сафіі|міжнародны фестываль арганнай музыкі «Званы Сафіі»]]<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/culture/Mezhdunarodnyj-festival-organnoj-muzyki-Zvany-Saf-otkryvaetsja-v-Polotske_i_650967.html Международный фестиваль органной музыки «Званы Сафіі» открывается в Полоцке]</ref>. У храме размяшчаецца [[Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора]], які ўваходзіць у склад [[Полацкі гісторыка-культурны запаведнік|Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка]]. Побач з саборам усталяваны адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]]. У адным з [[прыдзел]]аў сабора на царкоўныя святы здзяйсняюцца праваслаўныя набажэнствы.<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/752282.html Прадстаяцель Рускай Царквы наведаў Сафійскі сабор у Полацку]</ref> == Архітэктура == === Арыгінальная пабудова === [[File:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|злева|Макет сабора XI ст.]] Узвядзенне храма звязана з пераносам цэнтра горада са старога гарадзішча. Архітэктурнае рашэнне полацкага Сафійскага сабора пераклікаецца з аднайменнымі храмамі [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Кіева]] і [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Ноўгарада]]. У плане сабор уяўляў сабой чатырохвугольнік з пяццю [[неф]]амі і трыма [[апсіда]]мі гранёнай формы. Тры сярэднія нефы вылучаліся, што стварала ўражанне выцягнутасці і набліжала крыжова-купальны храм да [[базіліка]]льнага тыпу. Над уваходам размяшчаліся княжацкія [[хоры]], уздоўж сцен цэнтральнай апсіды ішоў [[сінтрон]], галоўны купал меў у дыяметры 5,85 метра. Памеры Полацкай Сафіі з поўначы на поўдзень — 26,2 м, з захаду на ўсход — 25,5 м. Сцены храма былі выкладзены з цэглы ў тэхніцы візантыйскай [[Муроўка «са схаваным радам»|муроўкі «са схаваным радам»]]. Аснову яе складала чаргаванне радоў цэглы ([[плінфа|плінфы]]) — адзін супадаў знадворку з плоскасцю сцяны, другі ўтопліваўся на невялікую глыбіню адносна верхняга і ніжняга. Ніша, якая ўтваралася, запаўнялася вапняковым растворам з цагляным крошывам (цамянкай). Такі спосаб кладкі надаваў будынку маляўнічы выгляд. У некаторых месцах сістэмная муроўка «са схаваным радам» чаргавалася ўстаўкамі з апрацаваных камянёў. Да храма прылягалі прыбудовы: [[баптыстэрый|хрысцільня]] і лесвічная вежа на княжацкія хоры. Па летапісах, можна меркавана сказаць, што храм меў 7 [[глава, архітэктура|глаў]]. 4 купалы размяшчаліся сіметрычна ад галоўнага, а хрысцільня і лесвічная вежа мелі свае главы, што стварала своеасаблівы вобраз храма. Галоўныя адрозненні ад Кіева і Ноўгарада — гэта адсутнасць галерэй. Храм меў тры апсіды, а не пяць. Княжацкія хоры адкрываліся ў цэнтральнае памяшканне падвойнымі аркамі, якія абапіраліся на 1 прамежкавы слуп. Ёсць віма (дадатковае дзяленне ў апсіднай частцы падкупальнай прасторы), характэрная для [[Візантыя|Візантыі]]. Храм, як і наўгародскі, быў распісаны толькі [[фрэска]]мі, тады як у [[Кіеў|Кіеве]] спалучаліся фрэскавае і мазаічнае дэкаратыўнае аздабленне храма. Будаўніцтвам усіх трох храмаў, верагодна, займалася запрошаная з [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] арцель. Галоўная ідэя храма — гэта ўваходжанне жыхароў Полацкай зямлі ў Сусветную царкву, напамінак пра [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|Сафійскі Сабор Канстанцінопаля]], сімвал магутнасці княжацкай улады. [[Файл:Полацк. Падмуркі сабора 2.JPG|міні|Рэшткі падмуркаў першапачатковага храма]] Арыгінальны будынак сабора [[XI стагоддзе|XI ст.]] не захаваўся, засталіся яго фрагменты: рэшткі ніжніх сцен і [[слуп]]оў, і [[Апсіда|апсід]] вышынёй каля 11 метраў. === Барочны храм === [[Файл:ПОЛОЦК. Софийский собор. Вход..jpg|міні|злева|Уваход]] [[Файл:Полацк. Вежы сабора.jpg|міні|Вежы сабора]] У выніку работ, праведзеных у саборы ў сярэдзіне XVIII ст., з паўднёвага боку была прыбудавана новая апсіда, на поўдні размешчаны ўваход і дзве вежы. Гэта прывяло да пераарыентацыі падоўжнай восі храма перпендыкулярна першапачатковаму выгляду. Сабор стаў уяўляць сабой трох[[неф]]ную [[Апсіда|аднаапсідную]] [[базіліка|базіліку]], арыентаваную на поўнач. З паўднёвага боку знаходзяцца дзве сіметрычныя вежы вышынёй 50 м. Перабудаваны ў стылі віленскага [[барока]] сабор атрымаў і новае рашэнне інтэр'ера. Акрамя барочных калон з'явілася шмат ляпных упрыгажэнняў, фігурныя карнізы і некалькі нязвыклая каляровая гама. Алтарная частка храма была аддзелена ад цэнтральнага нефа высокай трох'яруснай перагародкай, да якой на скляпенні прылягала барэльефная выява [[Ікона Святой Троіцы|Троіцы Новазапаветнай]]. Другі і першы ярусы былі распісаны і ўпрыгожаны драўлянай скульптурай. Ад роспісаў на алтарнай перашкодзе захаваліся: копія вядомай фрэскі [[Леанарда да Вінчы]] «[[Тайная вячэра (Леанарда да Вінчы)|Тайная вячэра]]» і [[Спас Нерукатворны]]. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў У. А.]]. Таямніцы Полацкай гісторыі. — Мінск: «Беларусь», 1994. — 463 с. — ISBN 5-338-01005-4 (перавыданні 2000 і 2002). * Лазука Б. А. Беларускае барока. — Мінск: «Беларусь», 2001. * Страчаная спадчына / Уклад. Габрусь Т. В. — Мінск: «Беларусь», 2003. * ''Комеч, А. И.'' Древнерусское зодчество конца Х — начала XII веков : Византийское наследие и становление самостоятельной традиции / А. И. Комеч. — М: Наука, 1987. — 319 с. * ''Раппопорт, П. А.'' Зодчество Древней Руси / П. А. Раппопорт. — Л: Наука, Ленинградское отделение, 1986. — 160 с. * ''Слюнченко, В. Г.'' [http://mirknig.com/knigi/history/1181441498-polockiy-sofiyskiy-sobor-istoriko-arhitekturnyy-ocherk.html Полоцкий Софийский собор : историко-архитектурный очерк] / В. Г. Слюнченко. — Минск : Полымя, 1987. — 48 с. * Габрусь Т. В. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X, с. 176—179. * Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4 == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|210Г000606}} {{Commons|Category:Cathedral of Saint Sophia, Polatsk|выгляд=міні}} * [http://www.radzima.org/be/object/5091.html Здымкі на Radzima.org] * [http://globustut.by/polock/sofijs_gallery.htm Здымкі на Globustut.by] * {{Архіварта|safijski-sabor}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Полацкае княства}} {{7 цудаў Беларусі}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік}} {{Славутасці Полацка}} [[Катэгорыя:Мастацтва Русі]] [[Катэгорыя:Саборы Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Віленскае барока]] [[Катэгорыя:Базыльянскія манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1060 годзе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1750 годзе]] [[Катэгорыя:Збудаванні Полацка ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Верхні замак (Полацк)]] [[Катэгорыя:Сафійскі сабор (Полацк)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Іагана Глаўбіца]] [[Катэгорыя:XI стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1750 год у Беларусі]] jlinjzwr0n5031z3qig6dhwgz3hisq7 5134253 5134204 2026-04-30T23:15:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134253 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Колішні сабор |Беларуская назва = Сабор Сафіі Прамудрасці Божай |Арыгінальная назва = |Выява = Полацк._Сафійскі_сабор.jpg |Подпіс выявы = Сучасны выгляд Сафійскага сабора |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|210Г000606}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Полацк |lat_dir =N |lat_deg =55 |lat_min =29 |lat_sec =09 |lon_dir = E|lon_deg =28 |lon_min =45 |lon_sec =30 |region = BY_type:landmark |CoordScale = 5000 |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = [[Сабор (храм)|Сабор]] |Архітэктурны стыль = [[Віленскае барока]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1710|выбух парахавога склада,<br/> які зруйнаваў сабор|1738—1750|аднаўленне сабора з руін|||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1030 |Заканчэнне будаўніцтва = 1060 |Рэліквіі = |Сучасны стан = музей, у адным з прыдзелаў па святах адбываюцца набажэнствы |Сайт = |Commons = Cathedral of Saint Sophia, Polatsk }} '''По́лацкі Сафі́йскі сабо́р''' — помнік сакральнага дойлідства XI—XVIII ст. у горадзе [[Полацк]]. Лічыцца, што полацкая Сафія была пабудавана трэцяй, пасля вядомых на Русі сабораў у [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Кіеве]] (закладзены ў [[1037]] годзе) і [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Ноўгарадзе]] (каля [[1045]] года)<ref name="Дук-1150">{{cite web|url=https://www.psu.by/images/stories/iff/personal/duk/duk_polotsk_1150.pdf|title=ПОЛОЦК-1150. Истоки государственности на белорусских землях|author=Дук Д. В.|publisher=Полоцкий государственный университет|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Разбураны ў [[1710]] годзе, у сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя адноўлены як [[Базіліка|базіліка]] ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]] і захоўвае такі выгляд дагэтуль<ref name="Дук-1150"/>. == Гісторыя == [[Файл:1128 (Safijski sabor u Połacku).jpg|thumb|Паштовы блок Рэспублікі Беларусь, прысвечаны Сафійскаму сабору ў Полацку.]] Сафійскі сабор у Полацку быў пабудаваны ў [[XI стагоддзе|XI ст.]] на тэрыторыі [[Полацкі дзядзінец|дзядзінца]]. Узвядзенне манументальнага сабора традыцыйна датуецца шырока, у межах пачатковага перыяду княжання [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] — [[1044]]—[[1066]] гадамі<ref name="Дук-1150"/>. Яго ўзводзілі з арыентацыяй на візантыйскія ўзоры і на такія ж храмы ў [[Кіеў|Кіеве]] і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]]. Існуе гіпотэза, што сабор быў пабудаваны на месцы ранейшага [[Капішча|капішча]], прысвечанага [[Пярун]]у або [[Вялес]]у<ref>{{cite web|url=http://kryuja.org/artykuly/lobacz/lobacz_polack.html|title=Да пытання аб сакральнай тапаграфіі старажытнага Полацка|author=Лобач У.|publisher=Крыўя|accessdate=2024-05-24|lang=be}}</ref>{{sfn|Кежа|2011|с=18}}. Асноўны даследчык храма, ленінградскі археолаг [[Валянцін Антонавіч Булкін|Валянцін Булкін]] у 1970-х гадах выявіў культурны слой са слядамі [[Пажар|пажару]], які папярэднічаў часу ўзвядзення храма і мог належаць першапачатковаму драўлянаму сабору<ref name="Дук-1150"/>. Узвядзенне Полацкай Сафіі трэба тлумачыць як амбіцыі [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] на гегемонію ва ўсходнеславянскім свеце{{sfn|Марзалюк|2010}}. Будаўніцтвам сабора падкрэсліваўся не толькі незалежны статус Полацка адносна Кіева. Полацк таксама мог успрымацца як «Новы Іерусалім» або «Другі Царград». Такім чынам, Полацк разам з Кіевам і Ноўгарадам прэтэндаваў на мадэляванне цэнтра хрысціянскага свету. Размяшчэнне Сафійскага сабора на ўскраіне [[Мыс|мыса]], на ўзгорку ў дзядзінцы было адной з асноўных рыс, акрамя трохвугольнай формы гарадоў у плане і размяшчэння іх на сямі ўзгорках, якая звязвала сталіцу ўсходнеславянскага княства з сусветным цэнтрам усходнехрысціянскай рэлігіі — горадам [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]], галоўны храм якога быў узведзены на [[Акропаль|акропалі]] грэчаскага горада [[Візантый]]{{sfn|Кежа|2011|с=18}}. Полацкі Сафі́йскі сабор упершыню згадваецца ў [[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]] канца [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]: «Полацк на Дзвіне і на Палаце, драўляны, святая Сафія мураваная з сямі вярхамі»{{арыгінальны тэкст|ru-old|Полотескъ на Двине и на Полоте, древянъ, святая София камена о седми връсехъ}}<ref name="Дук-1150"/>. === Уніяцкі перыяд === [[Файл:Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (S. Pachałavicki, 1579).jpg|300px|міні|злева|Іканаграфія сабора, 1579 год.]] Пасля вяртання Полацка пад юрысдыкцыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў [[1579]] годзе войскамі караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] Сафійскі сабор стаў адзіным храмам у горадзе, які належаў [[Праваслаўе|праваслаўным]]. Пасля падпісання [[Берасцейская ўнія|Берасцейскай уніі]] ў [[1596]] годзе сабор перайшоў да [[Уніяцтва|ўніятаў]]. Пасля пажару і частковага разбурэння [[1607]] года сабор быў у запусценні, у [[1618]] годзе ўніяцкі архіепіскап [[Іасафат Кунцэвіч]] аднавіў і значна перабудаваў сабор. У [[1642]] годзе сабор ізноў пацярпеў ад пажару, але быў неўзабаве адноўлены. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] Полацк быў узяты расійскімі войскамі цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], які ў [[1654]] годзе наведаў сабор. Да [[1667]] года Сафійскі сабор быў праваслаўным, а затым ізноў перайшоў да ўніятаў. === Узрыў сабора === 11 ліпеня [[1705]] года, падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]], сабор быў зачынены расійскай арміяй. Цар [[Пётр I]] перадаў сабор праваслаўнай абшчыне, але яна адмовілася прыняць яго, асцерагаючыся, што пасля таго як рускія войскі пакінуць горад, супраць іх пачнуцца рэпрэсіі<ref name="седмица">{{cite web|url=http://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|publisher=Седмица.RU|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Паводле польскага гісторыка [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] [[Францішак Генрык Духінскі|Францішка Духінскага]], п'яны Пётр I уварваўся разам з салдатамі ў Сабор Святой Сафіі ў Полацку, які належаў уніятам, дзе захоўваліся мошчы Іасафата Кунцэвіча. Цар запатрабаваў ключы ад [[Царскія вароты|царскіх варот]], а калі базыльяне адмовіліся іх даць, асабіста забіў настаяцеля і чатырох манахаў-[[Базыльяне|базыльян]], а целы загадаў утапіць у [[Заходняя Дзвіна|Дзвіне]]{{sfn|Duchiński|1863}}. Пра гэту падзею коратка паведамляе [[Віцебскі летапіс]]: «У тым жа [1705] годзе месяца ліпеня 11 дня ў храме Св. Сафіі сам [цар Пётр I] забіў 4 базыльян у Полацку»{{арыгінальны тэкст|la|Eodem anno [1705], mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia}}<ref>{{cite web|url=http://izbornyk.org.ua/psrl3235/lytov12.htm|title=Літопіс Панцирного й Аверки|publisher=Ізборник|accessdate=2024-05-24|lang=ru-old}}</ref><ref>{{cite web|url=http://litopys.org.ua/sborlet/sborlet07.htm|title=Витебская ЛЂтопись|publisher=Ізборник|accessdate=2024-05-24|lang=ru-old}}</ref>. Па іншай версіі, канфлікт адбыўся пасля таго, як на пытанне цара пра тое, хто намаляваны на іконе, манахі адказалі, што гэта святы Іасафат, забіты ератыкамі<ref name="патр">{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/750990.html|title=Собор Святой Софии, Премудрости Божией, в Полоцке|publisher=Патриархия.Ru|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Цар загадаў арыштаваць манахаў, але яны аказалі супраціўленне, у выніку чаго адбылося сутыкненне, у якім яны і былі забіты. Дакументы Кабінета Пятра I, якія захоўваюцца ў Расійскім дзяржаўным архіве старажытніх актаў, паведамляюць, што «здарэнне ў Полацку было спантаннай праявай гневу цара, справакаванай дзёрзкімі паводзінамі ўніяцкіх манахаў»{{арыгінальны тэкст|ru|...происшествие в Полоцке было спонтанным проявлением гнева царя, спровоцированного дерзким поведением униатских монахов.}}<ref name="седмица"/>. Падчас Паўночнай вайны ў [[Прытвор|прытворы]] храма размяшчаўся парахавы склад, які 1 мая [[1710]] года узарваўся<ref name="патр"/>, пасля чаго Сафійскі сабор быў цалкам разбураны і праляжаў у руінах да 1738 года. === Аднаўленне і наступная гісторыя === [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|злева|Барочны інтэр'ер]] Аднаўленне сабора здзейсніў уніяцкі архіепіскап [[Фларыян (Грабніцкі)|Фларыян Грабніцкі]]. Да [[1750]] года на захаваных падмурках сцен была збудавана двухвежавая базіліка ў стылі віленскага барока, якую асвяцілі ў гонар [[Сашэсце Святога Духа|Сашэсця Святога Духа]]. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|Айчыннай вайны 1812 года]] храм выкарыстоўваўся французскімі войскамі як стайня. [[Файл:Połacak, Dźvina-Vierchni Zamak. Полацак, Дзьвіна-Верхні Замак (N. Orda, 1875-76).jpg|міні|Полацк, малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]]] Пасля [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабору]] [[1839]] года храм царквы быў вернуты праваслаўным. У 1911—1914 гадах быў праведзены капітальны рамонт сабора. У [[1924]] годзе ў рамках савецкай [[Атэізм|атэістычнай]] палітыкі царкву зачынілі і размясцілі ў ёй краязнаўчы музей. У перыяд [[Генеральная акруга Беларусь|нямецкай акупацыі]] з [[1942]] года па ліпень [[1944]] года Сафійскі сабор дзейнічаў, а потым быў ізноў зачынены. === Сучаснасць === [[Файл:Полацк. Сафійскі сабор. Хоры.jpg|міні|Арган на хорах сабора]] Пэўны час сабор служыў як збожжасховішча, а потым як архіў. Адраджэнне Сафіі да новага жыцця адбылося ў 1983 годзе, тады храм стаў канцэртнай залай, аўтарам праекта рэстаўрацыі быў [[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Валерый Слюнчанка]]. У працах па вяртанню да жыцця Сафійскага сабора прымалі ўдзел беларускія і літоўскія рэстаўратары, расійскія археолагі (П.&nbsp;А.&nbsp;Рапапорт, В.&nbsp;А.&nbsp;Булкін), чэшскія майстры-арганісты<ref>{{cite web|url=http://sophia.polotsk.museum.by/be/node/843|title=Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора|publisher=Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|accessdate=2024-05-24|lang=be}}</ref>. З 1983 года ў Сафійскім саборы дзейнічае канцэртная зала. У [[1985]] годзе ў саборы чэхаславацкай арганабудаўнічай фірмай «Rieger Kloss» быў збудаваны [[Арган (музычны інструмент)|арган]]. Першы канцэрт быў дадзены 2 мая 1985 года арганістам [[Алег Рыгоравіч Янчанка|Алегам Янчанкам]]. Штогод праходзіць [[Міжнародны фестываль старадаўняй і сучаснай камернай музыкі]] і міжнародны фестываль арганнай музыкі «Званы Сафіі»<ref>{{cite web|url=http://www.belta.by/ru/all_news/culture/Mezhdunarodnyj-festival-organnoj-muzyki-Zvany-Saf-otkryvaetsja-v-Polotske_i_650967.html|title=Международный фестиваль органной музыки «Званы Сафіі» открывается в Полоцке|publisher=БелТА|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. У храме размяшчаецца [[Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора]], які ўваходзіць у склад [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка]]. Побач з саборам усталяваны адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]]. У адным з [[Прыдзел|прыдзелаў]] сабора на царкоўныя святы здзяйсняюцца праваслаўныя набажэнствы<ref>{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/752282.html|title=Предстоятель Русской Церкви посетил Софийский собор в Полоцке|publisher=Патриархия.Ru|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. == Архітэктура == === Арыгінальная пабудова === [[Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|злева|Макет сабора XI ст.]] Узвядзенне храма звязана з пераносам цэнтра горада са старога гарадзішча. Архітэктурнае рашэнне полацкага Сафійскага сабора пераклікаецца з аднайменнымі храмамі Кіева і Ноўгарада. У плане сабор уяўляў сабой чатырохвугольнік з пяццю [[Неф|нефамі]] і трыма [[Апсіда|апсідамі]] гранёнай формы. Тры сярэднія нефы вылучаліся, што стварала ўражанне выцягнутасці і набліжала [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны храм]] да базілікальнага тыпу. Над уваходам размяшчаліся княжацкія [[Хоры|хоры]], уздоўж сцен цэнтральнай апсіды ішоў [[Сінтрон|сінтрон]], галоўны [[Купал|купал]] меў у дыяметры 5,85 метра. Памеры Полацкай Сафіі з поўначы на поўдзень — 26,2 м, з захаду на ўсход — 25,5 м. Падмуркі сабора мелі глыбіню каля 1,35 м{{sfn|Рапапорт|1994|с=72}}. Пад імі была ўладкавана спецыяльная драўляная субструкцыя: драўляныя лежні, якія ў месцах перасячэння змацоўваліся жалезнымі мыліцамі (кастылямі){{sfn|Рапапорт|1994|с=64}}. Сцены храма былі выкладзены з цэглы ў тэхніцы візантыйскай [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Аснову яе складала чаргаванне радоў цэглы ([[Плінфа|плінфы]]) — адзін супадаў знадворку з плоскасцю сцяны, другі ўтопліваўся на невялікую глыбіню адносна верхняга і ніжняга. Ніша, якая ўтваралася, запаўнялася вапняковым растворам з цагляным крошывам ([[Цамянка|цамянкай]]). Такі спосаб кладкі надаваў будынку маляўнічы выгляд. У некаторых месцах сістэмная муроўка «са схаваным радам» чаргавалася ўстаўкамі з апрацаваных камянёў{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Да храма прылягалі прыбудовы: [[Баптыстэрый|хрысцільня]] і лесвічная вежа на княжацкія хоры. Паколькі ў полацкай Сафіі не было абхадных [[Галерэя|галерэй]], прамавугольная па вонкавых абрысах вежа прымыкала непасрэдна збоку да будынка сабора, да заходняга члянення яго паўночнага фасада. Падмурак пад лесвічнай вежай быў выкананы ў выглядзе суцэльнай платформы, якая запаўняла ўсю плошчу пад яе сценамі і ўнутранай прасторай{{sfn|Рапапорт|1994|с=86}}. Па летапісах, можна меркавана сказаць, што храм меў сем [[Глава (архітэктура)|глаў]]. Чатыры купалы размяшчаліся сіметрычна ад галоўнага, а хрысцільня і лесвічная вежа мелі свае главы, што стварала своеасаблівы вобраз храма. Галоўныя адрозненні ад Кіева і Ноўгарада — гэта адсутнасць галерэй. Храм меў тры апсіды, а не пяць. Княжацкія хоры адкрываліся ў цэнтральнае памяшканне падвойнымі аркамі, якія абапіраліся на адзін прамежкавы слуп. Ёсць віма (дадатковае дзяленне ў апсіднай частцы падкупальнай прасторы), характэрная для [[Візантыя|Візантыі]]. Храм, як і наўгародскі, быў распісаны толькі [[Фрэска|фрэскамі]], тады як у Кіеве спалучаліся фрэскавае і [[Мазаіка|мазаічнае]] дэкаратыўнае аздабленне храма. Будаўніцтвам усіх трох храмаў, верагодна, займалася запрошаная з Канстанцінопаля [[Арцель|арцель]]. Галоўная ідэя храма — гэта ўваходжанне жыхароў Полацкай зямлі ў Сусветную царкву, напамінак пра [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|Сафійскі Сабор Канстанцінопаля]], сімвал магутнасці княжацкай улады. [[Файл:Полацк. Падмуркі сабора 2.JPG|міні|Рэшткі падмуркаў першапачатковага храма]] Арыгінальны будынак сабора XI ст. не захаваўся, засталіся яго фрагменты: рэшткі ніжніх сцен і [[Слуп (архітэктура)|слупоў]], і апсід вышынёй каля 11 метраў. === Барочны храм === [[Файл:ПОЛОЦК. Софийский собор. Вход..jpg|міні|злева|Уваход]] [[Файл:Полацк. Вежы сабора.jpg|міні|Вежы сабора]] У выніку работ, праведзеных у саборы ў сярэдзіне XVIII ст., з паўднёвага боку была прыбудавана новая апсіда, на поўдні размешчаны ўваход і дзве вежы. Гэта прывяло да пераарыентацыі падоўжнай восі храма перпендыкулярна першапачатковаму выгляду. Сабор стаў уяўляць сабой трохнефную аднаапсідную базіліку, арыентаваную на поўнач. З паўднёвага боку знаходзяцца дзве сіметрычныя вежы вышынёй 50 м. Перабудаваны ў стылі віленскага барока сабор атрымаў і новае рашэнне інтэр'ера. Акрамя барочных калон з'явілася шмат ляпных упрыгажэнняў, фігурныя [[Карніз|карнізы]] і некалькі нязвыклая каляровая гама. Алтарная частка храма была аддзелена ад цэнтральнага нефа высокай трох'яруснай перагародкай, да якой на скляпенні прылягала [[Барэльеф|барэльефная]] выява [[Ікона Святой Троіцы|Троіцы Новазапаветнай]]. Другі і першы ярусы былі распісаны і ўпрыгожаны драўлянай скульптурай. Ад роспісаў на алтарнай перашкодзе захаваліся: копія вядомай фрэскі [[Леанарда да Вінчы]] «[[Тайная вячэра (Леанарда да Вінчы)|Тайная вячэра]]» і [[Спас Нерукатворны]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Кежа Ю. М. |загаловак=Сакралізацыя княжацкай улады ва ўсходнеславянскім грамадстве |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета |тып=часопіс |год=2011 |нумар=9 |старонкі=18 |спасылка= |ref=Кежа}} * {{артыкул |аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк І. А.]] |загаловак=Гістарычная самаідэнтычнасць насельніцтва Беларусі ў XI—XVII стст. |выданне=Гістарычны альманах |тып=часопіс |год=2010 |нумар=16 |старонкі= |спасылка= |ref=Марзалюк}} * {{кніга |аўтар=Duchiński F. H. |загаловак=Historia o pozabiianiu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва= |год=1863 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Duchiński}} * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў У. А.]] |загаловак=Таямніцы Полацкай гісторыі |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=1994 |старонак=463 |спасылка= |isbn=5-338-01005-4 |ref=Арлоў}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2001 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Лазука}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Страчаная спадчына |адказны=Уклад. [[Тамара Віктараўна Габрусь|Т. В. Габрусь]] |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2003 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Габрусь}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксей Ільіч Комеч|Комеч А. И.]] |загаловак=Древнерусское зодчество конца Х — начала XII веков : Византийское наследие и становление самостоятельной традиции |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1987 |старонак=319 |спасылка= |isbn= |ref=Комеч}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Зодчество Древней Руси |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1986 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Русская архитектура X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982 |старонак=136 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Слюнченко В. Г.]] |загаловак=Полоцкий Софийский собор : историко-архитектурный очерк |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1987 |старонак=48 |спасылка= |isbn= |ref=Слюнчанка}} * {{кніга |аўтар=[[Тамара Віктараўна Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока |месца=Мн. |выдавецтва=Ураджай |год=2001 |старонак=287 |спасылка= |isbn=985-04-0499-X |ref=Габрусь}} * {{кніга |аўтар=[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=2007 |старонак=653 |спасылка= |isbn=978-985-11-0389-4 |ref=Кулагін}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Полацкае княства}} {{7 цудаў Беларусі}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацтва Русі]] [[Катэгорыя:Саборы Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Віленскае барока]] [[Катэгорыя:Базыльянскія манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1060 годзе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1750 годзе]] [[Катэгорыя:Збудаванні Полацка ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Верхні замак (Полацк)]] [[Катэгорыя:Сафійскі сабор (Полацк)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Іагана Глаўбіца]] [[Катэгорыя:XI стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1750 год у Беларусі]] i39s7vwl1n1fynz9cruyue31vw6gais 5134256 5134253 2026-04-30T23:23:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Узрыў сабора */ 5134256 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Колішні сабор |Беларуская назва = Сабор Сафіі Прамудрасці Божай |Арыгінальная назва = |Выява = Полацк._Сафійскі_сабор.jpg |Подпіс выявы = Сучасны выгляд Сафійскага сабора |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|210Г000606}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Полацк |lat_dir =N |lat_deg =55 |lat_min =29 |lat_sec =09 |lon_dir = E|lon_deg =28 |lon_min =45 |lon_sec =30 |region = BY_type:landmark |CoordScale = 5000 |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = [[Сабор (храм)|Сабор]] |Архітэктурны стыль = [[Віленскае барока]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1710|выбух парахавога склада,<br/> які зруйнаваў сабор|1738—1750|аднаўленне сабора з руін|||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1030 |Заканчэнне будаўніцтва = 1060 |Рэліквіі = |Сучасны стан = музей, у адным з прыдзелаў па святах адбываюцца набажэнствы |Сайт = |Commons = Cathedral of Saint Sophia, Polatsk }} '''По́лацкі Сафі́йскі сабо́р''' — помнік сакральнага дойлідства XI—XVIII ст. у горадзе [[Полацк]]. Лічыцца, што полацкая Сафія была пабудавана трэцяй, пасля вядомых на Русі сабораў у [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Кіеве]] (закладзены ў 1037 годзе) і [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Ноўгарадзе]] (каля 1045 года)<ref name="Дук-1150">{{cite web|url=https://www.psu.by/images/stories/iff/personal/duk/duk_polotsk_1150.pdf|title=ПОЛОЦК-1150. Истоки государственности на белорусских землях|author=Дук Д. В.|publisher=Полоцкий государственный университет|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Разбураны ў 1710 годзе, у сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] адноўлены як [[Базіліка|базіліка]] ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]] і захоўвае такі выгляд дагэтуль<ref name="Дук-1150"/>. == Гісторыя == [[Файл:1128 (Safijski sabor u Połacku).jpg|thumb|Паштовы блок Рэспублікі Беларусь, прысвечаны Сафійскаму сабору ў Полацку.]] Сафійскі сабор у Полацку быў пабудаваны ў [[XI стагоддзе|XI стагоддзі]] на тэрыторыі [[Полацкі дзядзінец|дзядзінца]]. Узвядзенне манументальнага сабора традыцыйна датуецца шырока, у межах пачатковага перыяду княжання [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] — 1044—1066 гадамі<ref name="Дук-1150"/>. Яго ўзводзілі з арыентацыяй на візантыйскія ўзоры і на такія ж храмы ў [[Кіеў|Кіеве]] і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]]. Існуе гіпотэза, што сабор быў пабудаваны на месцы ранейшага [[Капішча|капішча]], прысвечанага [[Пярун]]у або [[Вялес]]у<ref>{{cite web|url=http://kryuja.org/artykuly/lobacz/lobacz_polack.html|title=Да пытання аб сакральнай тапаграфіі старажытнага Полацка|author=Лобач У.|publisher=Крыўя|accessdate=2024-05-24|lang=be}}</ref>{{sfn|Кежа|2011|с=18}}. Асноўны даследчык храма, ленінградскі археолаг [[Валянцін Антонавіч Булкін|Валянцін Булкін]] у 1970-х гадах выявіў культурны слой са слядамі [[Пажар|пажару]], які папярэднічаў часу ўзвядзення храма і мог належаць першапачатковаму драўлянаму сабору<ref name="Дук-1150"/>. Узвядзенне Полацкай Сафіі трэба тлумачыць як амбіцыі [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] на гегемонію ва ўсходнеславянскім свеце{{sfn|Марзалюк|2010}}. Будаўніцтвам сабора падкрэсліваўся не толькі незалежны статус Полацка адносна Кіева. Полацк таксама мог успрымацца як «Новы Іерусалім» або «Другі Царград». Такім чынам, Полацк разам з Кіевам і Ноўгарадам прэтэндаваў на мадэляванне цэнтра хрысціянскага свету. Размяшчэнне Сафійскага сабора на ўскраіне [[Мыс|мыса]], на ўзгорку ў дзядзінцы было адной з асноўных рыс, акрамя трохвугольнай формы гарадоў у плане і размяшчэння іх на сямі ўзгорках, якая звязвала сталіцу ўсходнеславянскага княства з сусветным цэнтрам усходнехрысціянскай рэлігіі — горадам [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]], галоўны храм якога быў узведзены на [[Акропаль|акропалі]] грэчаскага горада [[Візантый]]{{sfn|Кежа|2011|с=18}}. Полацкі Сафійскі сабор упершыню згадваецца ў [[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]] канца [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]: «Полацк на Дзвіне і на Палаце, драўляны, святая Сафія мураваная з сямі вярхамі» (''Полотескъ на Двине и на Полоте, древянъ, святая София камена о седми връсехъ'')<ref name="Дук-1150"/>. === Уніяцкі перыяд === [[Файл:Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (S. Pachałavicki, 1579).jpg|300px|міні|злева|Іканаграфія сабора, 1579 год.]] Пасля вяртання Полацка пад юрысдыкцыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў 1579 годзе войскамі караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] Сафійскі сабор стаў адзіным храмам у горадзе, які належаў [[Праваслаўе|праваслаўным]]. Пасля падпісання [[Берасцейская ўнія|Берасцейскай уніі]] ў 1596 годзе сабор перайшоў да [[Уніяцтва|ўніятаў]]. Пасля пажару і частковага разбурэння 1607 года сабор быў у запусценні, у 1618 годзе ўніяцкі архіепіскап [[Іасафат Кунцэвіч]] аднавіў і значна перабудаваў сабор. У 1642 годзе сабор ізноў пацярпеў ад пажару, але быў неўзабаве адноўлены. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] Полацк быў узяты расійскімі войскамі цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], які ў 1654 годзе наведаў сабор. Да 1667 года Сафійскі сабор быў праваслаўным, а затым ізноў перайшоў да ўніятаў. === Узрыў сабора === 11 ліпеня 1705 года, падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]], сабор быў зачынены расійскай арміяй. Цар [[Пётр I]] перадаў сабор праваслаўнай абшчыне, але яна адмовілася прыняць яго, асцерагаючыся, што пасля таго як рускія войскі пакінуць горад, супраць іх пачнуцца рэпрэсіі<ref name="седмица">{{cite web|url=http://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|publisher=Седмица.RU|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Паводле польскага гісторыка [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] [[Францішак Генрык Духінскі|Францішка Духінскага]], п'яны Пётр I уварваўся разам з салдатамі ў Сабор Святой Сафіі ў Полацку, які належаў уніятам, дзе захоўваліся мошчы Іасафата Кунцэвіча. Цар запатрабаваў ключы ад [[Царскія вароты|царскіх варот]], а калі базыльяне адмовіліся іх даць, асабіста забіў настаяцеля і чатырох манахаў-[[Базыльяне|базыльян]], а целы загадаў утапіць у [[Заходняя Дзвіна|Дзвіне]]{{sfn|Duchiński|1863}}. Пра гэту падзею коратка паведамляе [[Віцебскі летапіс]]: «У тым жа [1705] годзе месяца ліпеня 11 дня ў храме Св. Сафіі сам [цар Пётр I] забіў 4 базыльян у Полацку» ({{lang-la|Eodem anno [1705], mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia}})<ref>{{cite web|url=http://izbornyk.org.ua/psrl3235/lytov12.htm|title=Літопіс Панцирного й Аверки|publisher=Ізборник|accessdate=2024-05-24|lang=ru-old}}</ref><ref>{{cite web|url=http://litopys.org.ua/sborlet/sborlet07.htm|title=Витебская ЛЂтопись|publisher=Ізборник|accessdate=2024-05-24|lang=ru-old}}</ref>. Па іншай версіі, канфлікт адбыўся пасля таго, як на пытанне цара пра тое, хто намаляваны на іконе, манахі адказалі, што гэта святы Іасафат, забіты ератыкамі<ref name="патр">{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/750990.html|title=Собор Святой Софии, Премудрости Божией, в Полоцке|publisher=Патриархия.Ru|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Цар загадаў арыштаваць манахаў, але яны аказалі супраціўленне, у выніку чаго адбылося сутыкненне, у якім яны і былі забіты. Дакументы Кабінета Пятра I, якія захоўваюцца ў Расійскім дзяржаўным архіве старажытніх актаў, паведамляюць, што «''здарэнне ў Полацку было спантанай праявай гневу цара, справакаванай дзёрзкімі паводзінамі ўніяцкіх манахаў''»<ref name="седмица"/>. Падчас Паўночнай вайны ў [[Прытвор|прытворы]] храма размяшчаўся парахавы склад, які 1 мая 1710 года узарваўся<ref name="патр"/>, пасля чаго Сафійскі сабор быў цалкам разбураны і праляжаў у руінах да 1738 года. === Аднаўленне і наступная гісторыя === [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|злева|Барочны інтэр'ер]] Аднаўленне сабора здзейсніў уніяцкі архіепіскап [[Фларыян (Грабніцкі)|Фларыян Грабніцкі]]. Да 1750 года на захаваных падмурках сцен была збудавана двухвежавая базіліка ў стылі віленскага барока, якую асвяцілі ў гонар [[Сашэсце Святога Духа|Сашэсця Святога Духа]]. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|Айчыннай вайны 1812 года]] храм выкарыстоўваўся французскімі войскамі як стайня. [[Файл:Połacak, Dźvina-Vierchni Zamak. Полацак, Дзьвіна-Верхні Замак (N. Orda, 1875-76).jpg|міні|Полацк, малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]]] Пасля [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабору]] 1839 года храм царквы быў вернуты праваслаўным. У 1911—1914 гадах быў праведзены капітальны рамонт сабора. У 1924 годзе ў рамках савецкай [[Атэізм|атэістычнай]] палітыкі царкву зачынілі і размясцілі ў ёй краязнаўчы музей. У перыяд [[Генеральная акруга Беларусь|нямецкай акупацыі]] з 1942 года па ліпень 1944 года Сафійскі сабор дзейнічаў, а потым быў ізноў зачынены. === Сучаснасць === [[Файл:Полацк. Сафійскі сабор. Хоры.jpg|міні|Арган на хорах сабора]] Пэўны час сабор служыў як збожжасховішча, а потым як архіў. Адраджэнне Сафіі да новага жыцця адбылося ў 1983 годзе, тады храм стаў канцэртнай залай, аўтарам праекта рэстаўрацыі быў [[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Валерый Слюнчанка]]. У працах па вяртанню да жыцця Сафійскага сабора прымалі ўдзел беларускія і літоўскія рэстаўратары, расійскія археолагі ([[П. А. Рапапорт|П.&nbsp;А.&nbsp;Рапапорт]], [[В. А. Булкін|В.&nbsp;А.&nbsp;Булкін]]), чэшскія майстры-арганісты<ref>{{cite web|url=http://sophia.polotsk.museum.by/be/node/843|title=Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора|publisher=Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|accessdate=2024-05-24|lang=be}}</ref>. З 1983 года ў Сафійскім саборы дзейнічае канцэртная зала. У 1985 годзе ў саборы чэхаславацкай арганабудаўнічай фірмай «Rieger Kloss» быў збудаваны [[Арган (музычны інструмент)|арган]]. Першы канцэрт быў дадзены 2 мая 1985 года арганістам [[Алег Рыгоравіч Янчанка|Алегам Янчанкам]]. Штогод праходзіць [[Міжнародны фестываль старадаўняй і сучаснай камернай музыкі]] і міжнародны фестываль арганнай музыкі «[[Званы Сафіі]]»<ref>{{cite web|url=http://www.belta.by/ru/all_news/culture/Mezhdunarodnyj-festival-organnoj-muzyki-Zvany-Saf-otkryvaetsja-v-Polotske_i_650967.html|title=Международный фестиваль органной музыки «Званы Сафіі» открывается в Полоцке|publisher=БелТА|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. У храме размяшчаецца [[Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора]], які ўваходзіць у склад [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка]]. Побач з саборам усталяваны адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]]. У адным з [[Прыдзел|прыдзелаў]] сабора на царкоўныя святы здзяйсняюцца праваслаўныя набажэнствы<ref>{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/752282.html|title=Предстоятель Русской Церкви посетил Софийский собор в Полоцке|publisher=Патриархия.Ru|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. == Архітэктура == === Арыгінальная пабудова === [[Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|злева|Макет сабора XI ст.]] Узвядзенне храма звязана з пераносам цэнтра горада са старога гарадзішча. Архітэктурнае рашэнне полацкага Сафійскага сабора пераклікаецца з аднайменнымі храмамі Кіева і Ноўгарада. У плане сабор уяўляў сабой чатырохвугольнік з пяццю [[Неф|нефамі]] і трыма [[Апсіда|апсідамі]] гранёнай формы. Тры сярэднія нефы вылучаліся, што стварала ўражанне выцягнутасці і набліжала [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны храм]] да базілікальнага тыпу. Над уваходам размяшчаліся княжацкія [[Хоры|хоры]], уздоўж сцен цэнтральнай апсіды ішоў [[Сінтрон|сінтрон]], галоўны [[Купал|купал]] меў у дыяметры 5,85 метра. Памеры Полацкай Сафіі з поўначы на поўдзень — 26,2 м, з захаду на ўсход — 25,5 м. Падмуркі сабора мелі глыбіню каля 1,35 м{{sfn|Рапапорт|1994|с=72}}. Пад імі была ўладкавана спецыяльная драўляная субструкцыя: драўляныя лежні, якія ў месцах перасячэння змацоўваліся жалезнымі мыліцамі (кастылямі){{sfn|Рапапорт|1994|с=64}}. Сцены храма былі выкладзены з цэглы ў тэхніцы візантыйскай [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Аснову яе складала чаргаванне радоў цэглы ([[Плінфа|плінфы]]) — адзін супадаў знадворку з плоскасцю сцяны, другі ўтопліваўся на невялікую глыбіню адносна верхняга і ніжняга. Ніша, якая ўтваралася, запаўнялася вапняковым растворам з цагляным крошывам ([[Цамянка|цамянкай]]). Такі спосаб кладкі надаваў будынку маляўнічы выгляд. У некаторых месцах сістэмная муроўка «са схаваным радам» чаргавалася ўстаўкамі з апрацаваных камянёў{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Да храма прылягалі прыбудовы: [[Баптыстэрый|хрысцільня]] і лесвічная вежа на княжацкія хоры. Паколькі ў полацкай Сафіі не было абхадных [[Галерэя|галерэй]], прамавугольная па вонкавых абрысах вежа прымыкала непасрэдна збоку да будынка сабора, да заходняга члянення яго паўночнага фасада. Падмурак пад лесвічнай вежай быў выкананы ў выглядзе суцэльнай платформы, якая запаўняла ўсю плошчу пад яе сценамі і ўнутранай прасторай{{sfn|Рапапорт|1994|с=86}}. Па летапісах, можна меркавана сказаць, што храм меў сем [[Глава (архітэктура)|глаў]]. Чатыры купалы размяшчаліся сіметрычна ад галоўнага, а хрысцільня і лесвічная вежа мелі свае главы, што стварала своеасаблівы вобраз храма. Галоўныя адрозненні ад Кіева і Ноўгарада — гэта адсутнасць галерэй. Храм меў тры апсіды, а не пяць. Княжацкія хоры адкрываліся ў цэнтральнае памяшканне падвойнымі аркамі, якія абапіраліся на адзін прамежкавы слуп. Ёсць віма (дадатковае дзяленне ў апсіднай частцы падкупальнай прасторы), характэрная для [[Візантыя|Візантыі]]. Храм, як і наўгародскі, быў распісаны толькі [[Фрэска|фрэскамі]], тады як у Кіеве спалучаліся фрэскавае і [[Мазаіка|мазаічнае]] дэкаратыўнае аздабленне храма. Будаўніцтвам усіх трох храмаў, верагодна, займалася запрошаная з Канстанцінопаля [[Арцель|арцель]]. Галоўная ідэя храма — гэта ўваходжанне жыхароў Полацкай зямлі ў Сусветную царкву, напамінак пра [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|Сафійскі Сабор Канстанцінопаля]], сімвал магутнасці княжацкай улады. [[Файл:Полацк. Падмуркі сабора 2.JPG|міні|Рэшткі падмуркаў першапачатковага храма]] Арыгінальны будынак сабора XI ст. не захаваўся, засталіся яго фрагменты: рэшткі ніжніх сцен і [[Слуп (архітэктура)|слупоў]], і апсід вышынёй каля 11 метраў. === Барочны храм === [[Файл:ПОЛОЦК. Софийский собор. Вход..jpg|міні|злева|Уваход]] [[Файл:Полацк. Вежы сабора.jpg|міні|Вежы сабора]] У выніку работ, праведзеных у саборы ў сярэдзіне XVIII ст., з паўднёвага боку была прыбудавана новая апсіда, на поўдні размешчаны ўваход і дзве вежы. Гэта прывяло да пераарыентацыі падоўжнай восі храма перпендыкулярна першапачатковаму выгляду. Сабор стаў уяўляць сабой трохнефную аднаапсідную базіліку, арыентаваную на поўнач. З паўднёвага боку знаходзяцца дзве сіметрычныя вежы вышынёй 50 м. Перабудаваны ў стылі віленскага барока сабор атрымаў і новае рашэнне інтэр'ера. Акрамя барочных калон з'явілася шмат ляпных упрыгажэнняў, фігурныя [[Карніз|карнізы]] і некалькі нязвыклая каляровая гама. Алтарная частка храма была аддзелена ад цэнтральнага нефа высокай трох'яруснай перагародкай, да якой на скляпенні прылягала [[Барэльеф|барэльефная]] выява [[Ікона Святой Троіцы|Троіцы Новазапаветнай]]. Другі і першы ярусы былі распісаны і ўпрыгожаны драўлянай скульптурай. Ад роспісаў на алтарнай перашкодзе захаваліся: копія вядомай фрэскі [[Леанарда да Вінчы]] «[[Тайная вячэра (Леанарда да Вінчы)|Тайная вячэра]]» і [[Спас Нерукатворны]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Кежа Ю. М. |загаловак=Сакралізацыя княжацкай улады ва ўсходнеславянскім грамадстве |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета |тып=часопіс |год=2011 |нумар=9 |старонкі=18 |спасылка= |ref=Кежа}} * {{артыкул |аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк І. А.]] |загаловак=Гістарычная самаідэнтычнасць насельніцтва Беларусі ў XI—XVII стст. |выданне=Гістарычны альманах |тып=часопіс |год=2010 |нумар=16 |старонкі= |спасылка= |ref=Марзалюк}} * {{кніга |аўтар=Duchiński F. H. |загаловак=Historia o pozabiianiu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва= |год=1863 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Duchiński}} * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў У. А.]] |загаловак=Таямніцы Полацкай гісторыі |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=1994 |старонак=463 |спасылка= |isbn=5-338-01005-4 |ref=Арлоў}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2001 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Лазука}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Страчаная спадчына |адказны=Уклад. [[Тамара Віктараўна Габрусь|Т. В. Габрусь]] |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2003 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Габрусь}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксей Ільіч Комеч|Комеч А. И.]] |загаловак=Древнерусское зодчество конца Х — начала XII веков : Византийское наследие и становление самостоятельной традиции |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1987 |старонак=319 |спасылка= |isbn= |ref=Комеч}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Зодчество Древней Руси |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1986 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Русская архитектура X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982 |старонак=136 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Слюнченко В. Г.]] |загаловак=Полоцкий Софийский собор : историко-архитектурный очерк |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1987 |старонак=48 |спасылка= |isbn= |ref=Слюнчанка}} * {{кніга |аўтар=[[Тамара Віктараўна Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока |месца=Мн. |выдавецтва=Ураджай |год=2001 |старонак=287 |спасылка= |isbn=985-04-0499-X |ref=Габрусь}} * {{кніга |аўтар=[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=2007 |старонак=653 |спасылка= |isbn=978-985-11-0389-4 |ref=Кулагін}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Полацкае княства}} {{7 цудаў Беларусі}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацтва Русі]] [[Катэгорыя:Саборы Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Віленскае барока]] [[Катэгорыя:Базыльянскія манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1060 годзе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1750 годзе]] [[Катэгорыя:Збудаванні Полацка ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Верхні замак (Полацк)]] [[Катэгорыя:Сафійскі сабор (Полацк)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Іагана Глаўбіца]] [[Катэгорыя:XI стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1750 год у Беларусі]] csb9xv1n9pikz2y59tjbrezsv4y3h5i 5134257 5134256 2026-04-30T23:23:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5134257 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Колішні сабор |Беларуская назва = Сабор Сафіі Прамудрасці Божай |Арыгінальная назва = |Выява = Полацк._Сафійскі_сабор.jpg |Подпіс выявы = Сучасны выгляд Сафійскага сабора |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|210Г000606}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Полацк |lat_dir =N |lat_deg =55 |lat_min =29 |lat_sec =09 |lon_dir = E|lon_deg =28 |lon_min =45 |lon_sec =30 |region = BY_type:landmark |CoordScale = 5000 |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = [[Сабор (храм)|Сабор]] |Архітэктурны стыль = [[Віленскае барока]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1710|выбух парахавога склада,<br/> які зруйнаваў сабор|1738—1750|аднаўленне сабора з руін|||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1030 |Заканчэнне будаўніцтва = 1060 |Рэліквіі = |Сучасны стан = музей, у адным з прыдзелаў па святах адбываюцца набажэнствы |Сайт = |Commons = Cathedral of Saint Sophia, Polatsk }} '''По́лацкі Сафі́йскі сабо́р''' — помнік сакральнага дойлідства XI—XVIII ст. у горадзе [[Полацк]]. Лічыцца, што полацкая Сафія была пабудавана трэцяй, пасля вядомых на Русі сабораў у [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Кіеве]] (закладзены ў 1037 годзе) і [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Ноўгарадзе]] (каля 1045 года)<ref name="Дук-1150">{{cite web|url=https://www.psu.by/images/stories/iff/personal/duk/duk_polotsk_1150.pdf|title=ПОЛОЦК-1150. Истоки государственности на белорусских землях|author=Дук Д. В.|publisher=Полоцкий государственный университет|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Разбураны ў 1710 годзе, у сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] адноўлены як [[Базіліка|базіліка]] ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]] і захоўвае такі выгляд дагэтуль<ref name="Дук-1150"/>. == Гісторыя == [[Файл:1128 (Safijski sabor u Połacku).jpg|thumb|Паштовы блок Рэспублікі Беларусь, прысвечаны Сафійскаму сабору ў Полацку.]] Сафійскі сабор у Полацку быў пабудаваны ў [[XI стагоддзе|XI стагоддзі]] на тэрыторыі [[Полацкі дзядзінец|дзядзінца]]. Узвядзенне манументальнага сабора традыцыйна датуецца шырока, у межах пачатковага перыяду княжання [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] — 1044—1066 гадамі<ref name="Дук-1150"/>. Яго ўзводзілі з арыентацыяй на візантыйскія ўзоры і на такія ж храмы ў [[Кіеў|Кіеве]] і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]]. Існуе гіпотэза, што сабор быў пабудаваны на месцы ранейшага [[Капішча|капішча]], прысвечанага [[Пярун]]у або [[Вялес]]у<ref>{{cite web|url=http://kryuja.org/artykuly/lobacz/lobacz_polack.html|title=Да пытання аб сакральнай тапаграфіі старажытнага Полацка|author=Лобач У.|publisher=Крыўя|accessdate=2024-05-24|lang=be}}</ref>{{sfn|Кежа|2011|с=18}}. Асноўны даследчык храма, ленінградскі археолаг [[Валянцін Антонавіч Булкін|Валянцін Булкін]] у 1970-х гадах выявіў культурны слой са слядамі [[Пажар|пажару]], які папярэднічаў часу ўзвядзення храма і мог належаць першапачатковаму драўлянаму сабору<ref name="Дук-1150"/>. Узвядзенне Полацкай Сафіі трэба тлумачыць як амбіцыі [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] на гегемонію ва ўсходнеславянскім свеце{{sfn|Марзалюк|2010}}. Будаўніцтвам сабора падкрэсліваўся не толькі незалежны статус Полацка адносна Кіева. Полацк таксама мог успрымацца як «Новы Іерусалім» або «Другі Царград». Такім чынам, Полацк разам з Кіевам і Ноўгарадам прэтэндаваў на мадэляванне цэнтра хрысціянскага свету. Размяшчэнне Сафійскага сабора на ўскраіне [[Мыс|мыса]], на ўзгорку ў дзядзінцы было адной з асноўных рыс, акрамя трохвугольнай формы гарадоў у плане і размяшчэння іх на сямі ўзгорках, якая звязвала сталіцу ўсходнеславянскага княства з сусветным цэнтрам усходнехрысціянскай рэлігіі — горадам [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]], галоўны храм якога быў узведзены на [[Акропаль|акропалі]] грэчаскага горада [[Візантый]]{{sfn|Кежа|2011|с=18}}. Полацкі Сафійскі сабор упершыню згадваецца ў [[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]] канца [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]: «Полацк на Дзвіне і на Палаце, драўляны, святая Сафія мураваная з сямі вярхамі» (''Полотескъ на Двине и на Полоте, древянъ, святая София камена о седми връсехъ'')<ref name="Дук-1150"/>. === Уніяцкі перыяд === [[Файл:Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (S. Pachałavicki, 1579).jpg|300px|міні|злева|Іканаграфія сабора, 1579 год.]] Пасля вяртання Полацка пад юрысдыкцыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў 1579 годзе войскамі караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] Сафійскі сабор стаў адзіным храмам у горадзе, які належаў [[Праваслаўе|праваслаўным]]. Пасля падпісання [[Берасцейская ўнія|Берасцейскай уніі]] ў 1596 годзе сабор перайшоў да [[Уніяцтва|ўніятаў]]. Пасля пажару і частковага разбурэння 1607 года сабор быў у запусценні, у 1618 годзе ўніяцкі архіепіскап [[Іасафат Кунцэвіч]] аднавіў і значна перабудаваў сабор. У 1642 годзе сабор ізноў пацярпеў ад пажару, але быў неўзабаве адноўлены. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] Полацк быў узяты расійскімі войскамі цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], які ў 1654 годзе наведаў сабор. Да 1667 года Сафійскі сабор быў праваслаўным, а затым ізноў перайшоў да ўніятаў. === Узрыў сабора === 11 ліпеня 1705 года, падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]], сабор быў зачынены расійскай арміяй. Цар [[Пётр I]] перадаў сабор праваслаўнай абшчыне, але яна адмовілася прыняць яго, асцерагаючыся, што пасля таго як рускія войскі пакінуць горад, супраць іх пачнуцца рэпрэсіі<ref name="седмица">{{cite web|url=http://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|publisher=Седмица.RU|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Паводле польскага гісторыка [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] [[Францішак Генрык Духінскі|Францішка Духінскага]], п'яны Пётр I уварваўся разам з салдатамі ў Сабор Святой Сафіі ў Полацку, які належаў уніятам, дзе захоўваліся мошчы Іасафата Кунцэвіча. Цар запатрабаваў ключы ад [[Царскія вароты|царскіх варот]], а калі базыльяне адмовіліся іх даць, асабіста забіў настаяцеля і чатырох манахаў-[[Базыльяне|базыльян]], а целы загадаў утапіць у [[Заходняя Дзвіна|Дзвіне]]{{sfn|Duchiński|1863}}. Пра гэту падзею коратка паведамляе [[Віцебскі летапіс]]: «У тым жа [1705] годзе месяца ліпеня 11 дня ў храме Св. Сафіі сам [цар Пётр I] забіў 4 базыльян у Полацку» ({{lang-la|Eodem anno [1705], mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia}})<ref>{{cite web|url=http://izbornyk.org.ua/psrl3235/lytov12.htm|title=Літопіс Панцирного й Аверки|publisher=Ізборник|accessdate=2024-05-24|lang=ru-old}}</ref><ref>{{cite web|url=http://litopys.org.ua/sborlet/sborlet07.htm|title=Витебская ЛЂтопись|publisher=Ізборник|accessdate=2024-05-24|lang=ru-old}}</ref>. Па іншай версіі, канфлікт адбыўся пасля таго, як на пытанне цара пра тое, хто намаляваны на іконе, манахі адказалі, што гэта святы Іасафат, забіты ератыкамі<ref name="патр">{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/750990.html|title=Собор Святой Софии, Премудрости Божией, в Полоцке|publisher=Патриархия.Ru|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Цар загадаў арыштаваць манахаў, але яны аказалі супраціўленне, у выніку чаго адбылося сутыкненне, у якім яны і былі забіты. Дакументы Кабінета Пятра I, якія захоўваюцца ў Расійскім дзяржаўным архіве старажытніх актаў, паведамляюць, што «''здарэнне ў Полацку было спантанай праявай гневу цара, справакаванай дзёрзкімі паводзінамі ўніяцкіх манахаў''»<ref name="седмица"/>. Падчас Паўночнай вайны ў [[Прытвор|прытворы]] храма размяшчаўся парахавы склад, які 1 мая 1710 года узарваўся<ref name="патр"/>, пасля чаго Сафійскі сабор быў цалкам разбураны і праляжаў у руінах да 1738 года. === Аднаўленне і наступная гісторыя === [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|злева|Барочны інтэр'ер]] Аднаўленне сабора здзейсніў уніяцкі архіепіскап [[Фларыян (Грабніцкі)|Фларыян Грабніцкі]]. Да 1750 года на захаваных падмурках сцен была збудавана двухвежавая базіліка ў стылі віленскага барока, якую асвяцілі ў гонар [[Сашэсце Святога Духа|Сашэсця Святога Духа]]. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|Айчыннай вайны 1812 года]] храм выкарыстоўваўся французскімі войскамі як стайня. [[Файл:Połacak, Dźvina-Vierchni Zamak. Полацак, Дзьвіна-Верхні Замак (N. Orda, 1875-76).jpg|міні|Полацк, малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]]] Пасля [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабору]] 1839 года храм царквы быў вернуты праваслаўным. У 1911—1914 гадах быў праведзены капітальны рамонт сабора. У 1924 годзе ў рамках савецкай [[Атэізм|атэістычнай]] палітыкі царкву зачынілі і размясцілі ў ёй краязнаўчы музей. У перыяд [[Генеральная акруга Беларусь|нямецкай акупацыі]] з 1942 года па ліпень 1944 года Сафійскі сабор дзейнічаў, а потым быў ізноў зачынены. === Сучаснасць === [[Файл:Полацк. Сафійскі сабор. Хоры.jpg|міні|Арган на хорах сабора]] Пэўны час сабор служыў як збожжасховішча, а потым як архіў. Адраджэнне Сафіі да новага жыцця адбылося ў 1983 годзе, тады храм стаў канцэртнай залай, аўтарам праекта рэстаўрацыі быў [[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Валерый Слюнчанка]]. У працах па вяртанню да жыцця Сафійскага сабора прымалі ўдзел беларускія і літоўскія рэстаўратары, расійскія археолагі ([[П. А. Рапапорт|П.&nbsp;А.&nbsp;Рапапорт]], [[В. А. Булкін|В.&nbsp;А.&nbsp;Булкін]]), чэшскія майстры-арганісты<ref>{{cite web|url=http://sophia.polotsk.museum.by/be/node/843|title=Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора|publisher=Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|accessdate=2024-05-24|lang=be}}</ref>. З 1983 года ў Сафійскім саборы дзейнічае канцэртная зала. У 1985 годзе ў саборы чэхаславацкай арганабудаўнічай фірмай «Rieger Kloss» быў збудаваны [[Арган (музычны інструмент)|арган]]. Першы канцэрт быў дадзены 2 мая 1985 года арганістам [[Алег Рыгоравіч Янчанка|Алегам Янчанкам]]. Штогод праходзіць [[Міжнародны фестываль старадаўняй і сучаснай камернай музыкі]] і міжнародны фестываль арганнай музыкі «[[Званы Сафіі]]»<ref>{{cite web|url=http://www.belta.by/ru/all_news/culture/Mezhdunarodnyj-festival-organnoj-muzyki-Zvany-Saf-otkryvaetsja-v-Polotske_i_650967.html|title=Международный фестиваль органной музыки «Званы Сафіі» открывается в Полоцке|publisher=БелТА|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. У храме размяшчаецца [[Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора]], які ўваходзіць у склад [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка]]. Побач з саборам усталяваны адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]]. У адным з [[Прыдзел|прыдзелаў]] сабора на царкоўныя святы здзяйсняюцца праваслаўныя набажэнствы<ref>{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/752282.html|title=Предстоятель Русской Церкви посетил Софийский собор в Полоцке|publisher=Патриархия.Ru|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. == Архітэктура == === Арыгінальная пабудова === [[Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|злева|Макет сабора XI ст.]] Узвядзенне храма звязана з пераносам цэнтра горада са старога гарадзішча. Архітэктурнае рашэнне полацкага Сафійскага сабора пераклікаецца з аднайменнымі храмамі Кіева і Ноўгарада. У плане сабор уяўляў сабой чатырохвугольнік з пяццю [[Неф|нефамі]] і трыма [[Апсіда|апсідамі]] гранёнай формы. Тры сярэднія нефы вылучаліся, што стварала ўражанне выцягнутасці і набліжала [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны храм]] да базілікальнага тыпу. Над уваходам размяшчаліся княжацкія [[Хоры|хоры]], уздоўж сцен цэнтральнай апсіды ішоў [[Сінтрон|сінтрон]], галоўны [[Купал|купал]] меў у дыяметры 5,85 метра. Памеры Полацкай Сафіі з поўначы на поўдзень — 26,2 м, з захаду на ўсход — 25,5 м. Падмуркі сабора мелі глыбіню каля 1,35 м{{sfn|Рапапорт|1994|с=72}}. Пад імі была ўладкавана спецыяльная драўляная субструкцыя: драўляныя лежні, якія ў месцах перасячэння змацоўваліся жалезнымі мыліцамі (кастылямі){{sfn|Рапапорт|1994|с=64}}. Сцены храма былі выкладзены з цэглы ў тэхніцы візантыйскай [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Аснову яе складала чаргаванне радоў цэглы ([[Плінфа|плінфы]]) — адзін супадаў знадворку з плоскасцю сцяны, другі ўтопліваўся на невялікую глыбіню адносна верхняга і ніжняга. Ніша, якая ўтваралася, запаўнялася вапняковым растворам з цагляным крошывам ([[Цамянка|цамянкай]]). Такі спосаб кладкі надаваў будынку маляўнічы выгляд. У некаторых месцах сістэмная муроўка «са схаваным радам» чаргавалася ўстаўкамі з апрацаваных камянёў{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Да храма прылягалі прыбудовы: [[Баптыстэрый|хрысцільня]] і лесвічная вежа на княжацкія хоры. Паколькі ў полацкай Сафіі не было абхадных [[Галерэя|галерэй]], прамавугольная па вонкавых абрысах вежа прымыкала непасрэдна збоку да будынка сабора, да заходняга члянення яго паўночнага фасада. Падмурак пад лесвічнай вежай быў выкананы ў выглядзе суцэльнай платформы, якая запаўняла ўсю плошчу пад яе сценамі і ўнутранай прасторай{{sfn|Рапапорт|1994|с=86}}. Па летапісах, можна меркавана сказаць, што храм меў сем [[Глава (архітэктура)|глаў]]. Чатыры купалы размяшчаліся сіметрычна ад галоўнага, а хрысцільня і лесвічная вежа мелі свае главы, што стварала своеасаблівы вобраз храма. Галоўныя адрозненні ад Кіева і Ноўгарада — гэта адсутнасць галерэй. Храм меў тры апсіды, а не пяць. Княжацкія хоры адкрываліся ў цэнтральнае памяшканне падвойнымі аркамі, якія абапіраліся на адзін прамежкавы слуп. Ёсць віма (дадатковае дзяленне ў апсіднай частцы падкупальнай прасторы), характэрная для [[Візантыя|Візантыі]]. Храм, як і наўгародскі, быў распісаны толькі [[Фрэска|фрэскамі]], тады як у Кіеве спалучаліся фрэскавае і [[Мазаіка|мазаічнае]] дэкаратыўнае аздабленне храма. Будаўніцтвам усіх трох храмаў, верагодна, займалася запрошаная з Канстанцінопаля [[Арцель|арцель]]. Галоўная ідэя храма — гэта ўваходжанне жыхароў Полацкай зямлі ў Сусветную царкву, напамінак пра [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|Сафійскі Сабор Канстанцінопаля]], сімвал магутнасці княжацкай улады. [[Файл:Полацк. Падмуркі сабора 2.JPG|міні|Рэшткі падмуркаў першапачатковага храма]] Арыгінальны будынак сабора XI ст. не захаваўся, засталіся яго фрагменты: рэшткі ніжніх сцен і [[Слуп (архітэктура)|слупоў]], і апсід вышынёй каля 11 метраў. === Барочны храм === [[Файл:ПОЛОЦК. Софийский собор. Вход..jpg|міні|злева|Уваход]] [[Файл:Полацк. Вежы сабора.jpg|міні|Вежы сабора]] У выніку работ, праведзеных у саборы ў сярэдзіне XVIII ст., з паўднёвага боку была прыбудавана новая апсіда, на поўдні размешчаны ўваход і дзве вежы. Гэта прывяло да пераарыентацыі падоўжнай восі храма перпендыкулярна першапачатковаму выгляду. Сабор стаў уяўляць сабой трохнефную аднаапсідную базіліку, арыентаваную на поўнач. З паўднёвага боку знаходзяцца дзве сіметрычныя вежы вышынёй 50 м. Перабудаваны ў стылі віленскага барока сабор атрымаў і новае рашэнне інтэр'ера. Акрамя барочных калон з'явілася шмат ляпных упрыгажэнняў, фігурныя [[Карніз|карнізы]] і некалькі нязвыклая каляровая гама. Алтарная частка храма была аддзелена ад цэнтральнага нефа высокай трох'яруснай перагародкай, да якой на скляпенні прылягала [[Барэльеф|барэльефная]] выява [[Ікона Святой Троіцы|Троіцы Новазапаветнай]]. Другі і першы ярусы былі распісаны і ўпрыгожаны драўлянай скульптурай. Ад роспісаў на алтарнай перашкодзе захаваліся: копія вядомай фрэскі [[Леанарда да Вінчы]] «[[Тайная вячэра (Леанарда да Вінчы)|Тайная вячэра]]» і [[Спас Нерукатворны]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Кежа Ю. М. |загаловак=Сакралізацыя княжацкай улады ва ўсходнеславянскім грамадстве |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета |тып=часопіс |год=2011 |нумар=9 |старонкі=18 |спасылка= |ref=Кежа}} * {{артыкул |аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк І. А.]] |загаловак=Гістарычная самаідэнтычнасць насельніцтва Беларусі ў XI—XVII стст. |выданне=Гістарычны альманах |тып=часопіс |год=2010 |нумар=16 |старонкі= |спасылка= |ref=Марзалюк}} * {{кніга |аўтар=Duchiński F. H. |загаловак=Historia o pozabiianiu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва= |год=1863 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Duchiński}} * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў У. А.]] |загаловак=Таямніцы Полацкай гісторыі |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=1994 |старонак=463 |спасылка= |isbn=5-338-01005-4 |ref=Арлоў}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2001 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Лазука}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Страчаная спадчына |адказны=Уклад. [[Тамара Віктараўна Габрусь|Т. В. Габрусь]] |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2003 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Габрусь}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксей Ільіч Комеч|Комеч А. И.]] |загаловак=Древнерусское зодчество конца Х — начала XII веков : Византийское наследие и становление самостоятельной традиции |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1987 |старонак=319 |спасылка= |isbn= |ref=Комеч}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Зодчество Древней Руси |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1986 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Русская архитектура X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982 |старонак=136 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Слюнченко В. Г.]] |загаловак=Полоцкий Софийский собор : историко-архитектурный очерк |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1987 |старонак=48 |спасылка= |isbn= |ref=Слюнчанка}} * {{кніга |аўтар=[[Тамара Віктараўна Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока |месца=Мн. |выдавецтва=Ураджай |год=2001 |старонак=287 |спасылка= |isbn=985-04-0499-X |ref=Габрусь}} * {{кніга |аўтар=[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=2007 |старонак=653 |спасылка= |isbn=978-985-11-0389-4 |ref=Кулагін}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Полацкае княства}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацтва Русі]] [[Катэгорыя:Саборы Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Віленскае барока]] [[Катэгорыя:Базыльянскія манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1060 годзе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1750 годзе]] [[Катэгорыя:Збудаванні Полацка ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Верхні замак (Полацк)]] [[Катэгорыя:Сафійскі сабор (Полацк)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Іагана Глаўбіца]] [[Катэгорыя:XI стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1750 год у Беларусі]] 548qur4zvyo0ej6xs8lw6qvpy9g8l69 5134266 5134257 2026-04-30T23:25:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5134266 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Колішні сабор |Беларуская назва = Сабор Сафіі Прамудрасці Божай |Арыгінальная назва = |Выява = Полацк._Сафійскі_сабор.jpg |Подпіс выявы = Сучасны выгляд Сафійскага сабора |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|210Г000606}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Полацк |lat_dir =N |lat_deg =55 |lat_min =29 |lat_sec =09 |lon_dir = E|lon_deg =28 |lon_min =45 |lon_sec =30 |region = BY_type:landmark |CoordScale = 5000 |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = [[Сабор (храм)|Сабор]] |Архітэктурны стыль = [[Віленскае барока]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1710|выбух парахавога склада,<br/> які зруйнаваў сабор|1738—1750|аднаўленне сабора з руін|||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1030 |Заканчэнне будаўніцтва = 1060 |Рэліквіі = |Сучасны стан = музей, у адным з прыдзелаў па святах адбываюцца набажэнствы |Сайт = |Commons = Cathedral of Saint Sophia, Polatsk }} '''По́лацкі Сафі́йскі сабо́р''' — помнік сакральнага дойлідства XI—XVIII ст. у горадзе [[Полацк]]. Лічыцца, што полацкая Сафія была пабудавана трэцяй, пасля вядомых на Русі сабораў у [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Кіеве]] (закладзены ў 1037 годзе) і [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Ноўгарадзе]] (каля 1045 года)<ref name="Дук-1150">{{cite web|url=https://www.psu.by/images/stories/iff/personal/duk/duk_polotsk_1150.pdf|title=ПОЛОЦК-1150. Истоки государственности на белорусских землях|author=Дук Д. В.|publisher=Полоцкий государственный университет|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Разбураны ў 1710 годзе, у сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] адноўлены як [[Базіліка|базіліка]] ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]] і захоўвае такі выгляд дагэтуль<ref name="Дук-1150"/>. == Гісторыя == [[Файл:1128 (Safijski sabor u Połacku).jpg|thumb|Паштовы блок Рэспублікі Беларусь, прысвечаны Сафійскаму сабору ў Полацку.]] Сафійскі сабор у Полацку быў пабудаваны ў [[XI стагоддзе|XI стагоддзі]] на тэрыторыі [[Полацкі дзядзінец|дзядзінца]]. Узвядзенне манументальнага сабора традыцыйна датуецца шырока, у межах пачатковага перыяду княжання [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] — 1044—1066 гадамі<ref name="Дук-1150"/>. Яго ўзводзілі з арыентацыяй на візантыйскія ўзоры і на такія ж храмы ў [[Кіеў|Кіеве]] і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]]. Існуе гіпотэза, што сабор быў пабудаваны на месцы ранейшага [[Капішча|капішча]], прысвечанага [[Пярун]]у або [[Вялес]]у<ref>{{cite web|url=http://kryuja.org/artykuly/lobacz/lobacz_polack.html|title=Да пытання аб сакральнай тапаграфіі старажытнага Полацка|author=Лобач У.|publisher=Крыўя|accessdate=2024-05-24|lang=be}}</ref>{{sfn|Кежа|2011|с=18}}. Асноўны даследчык храма, ленінградскі археолаг [[Валянцін Антонавіч Булкін|Валянцін Булкін]] у 1970-х гадах выявіў культурны слой са слядамі [[Пажар|пажару]], які папярэднічаў часу ўзвядзення храма і мог належаць першапачатковаму драўлянаму сабору<ref name="Дук-1150"/>. Узвядзенне Полацкай Сафіі трэба тлумачыць як амбіцыі [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] на гегемонію ва ўсходнеславянскім свеце{{sfn|Марзалюк|2010}}. Будаўніцтвам сабора падкрэсліваўся не толькі незалежны статус Полацка адносна Кіева. Полацк таксама мог успрымацца як «Новы Іерусалім» або «Другі Царград». Такім чынам, Полацк разам з Кіевам і Ноўгарадам прэтэндаваў на мадэляванне цэнтра хрысціянскага свету. Размяшчэнне Сафійскага сабора на ўскраіне [[Мыс|мыса]], на ўзгорку ў дзядзінцы было адной з асноўных рыс, акрамя трохвугольнай формы гарадоў у плане і размяшчэння іх на сямі ўзгорках, якая звязвала сталіцу ўсходнеславянскага княства з сусветным цэнтрам усходнехрысціянскай рэлігіі — горадам [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]], галоўны храм якога быў узведзены на [[Акропаль|акропалі]] грэчаскага горада [[Візантый]]{{sfn|Кежа|2011|с=18}}. Полацкі Сафійскі сабор упершыню згадваецца ў [[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]] канца [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]: «Полацк на Дзвіне і на Палаце, драўляны, святая Сафія мураваная з сямі вярхамі» (''Полотескъ на Двине и на Полоте, древянъ, святая София камена о седми връсехъ'')<ref name="Дук-1150"/>. === Уніяцкі перыяд === [[Файл:Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (S. Pachałavicki, 1579).jpg|300px|міні|злева|Іканаграфія сабора, 1579 год.]] Пасля вяртання Полацка пад юрысдыкцыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў 1579 годзе войскамі караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] Сафійскі сабор стаў адзіным храмам у горадзе, які належаў [[Праваслаўе|праваслаўным]]. Пасля падпісання [[Берасцейская ўнія|Берасцейскай уніі]] ў 1596 годзе сабор перайшоў да [[Уніяцтва|ўніятаў]]. Пасля пажару і частковага разбурэння 1607 года сабор быў у запусценні, у 1618 годзе ўніяцкі архіепіскап [[Іасафат Кунцэвіч]] аднавіў і значна перабудаваў сабор. У 1642 годзе сабор ізноў пацярпеў ад пажару, але быў неўзабаве адноўлены. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] Полацк быў узяты расійскімі войскамі цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], які ў 1654 годзе наведаў сабор. Да 1667 года Сафійскі сабор быў праваслаўным, а затым ізноў перайшоў да ўніятаў. === Узрыў сабора === 11 ліпеня 1705 года, падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]], сабор быў зачынены расійскай арміяй. Цар [[Пётр I]] перадаў сабор праваслаўнай абшчыне, але яна адмовілася прыняць яго, асцерагаючыся, што пасля таго як рускія войскі пакінуць горад, супраць іх пачнуцца рэпрэсіі<ref name="седмица">{{cite web|url=http://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|publisher=Седмица.RU|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Паводле польскага гісторыка [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] [[Францішак Генрык Духінскі|Францішка Духінскага]], п'яны Пётр I уварваўся разам з салдатамі ў Сабор Святой Сафіі ў Полацку, які належаў уніятам, дзе захоўваліся мошчы Іасафата Кунцэвіча. Цар запатрабаваў ключы ад [[Царскія вароты|царскіх варот]], а калі базыльяне адмовіліся іх даць, асабіста забіў настаяцеля і чатырох манахаў-[[Базыльяне|базыльян]], а целы загадаў утапіць у [[Заходняя Дзвіна|Дзвіне]]{{sfn|Duchiński|1863}}. Пра гэту падзею коратка паведамляе [[Віцебскі летапіс]]: «У тым жа [1705] годзе месяца ліпеня 11 дня ў храме Св. Сафіі сам [цар Пётр I] забіў 4 базыльян у Полацку» ({{lang-la|Eodem anno [1705], mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia}})<ref>{{cite web|url=http://izbornyk.org.ua/psrl3235/lytov12.htm|title=Літопіс Панцирного й Аверки|publisher=Ізборник|accessdate=2024-05-24|lang=ru-old}}</ref><ref>{{cite web|url=http://litopys.org.ua/sborlet/sborlet07.htm|title=Витебская ЛЂтопись|publisher=Ізборник|accessdate=2024-05-24|lang=ru-old}}</ref>. Па іншай версіі, канфлікт адбыўся пасля таго, як на пытанне цара пра тое, хто намаляваны на іконе, манахі адказалі, што гэта святы Іасафат, забіты ератыкамі<ref name="патр">{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/750990.html|title=Собор Святой Софии, Премудрости Божией, в Полоцке|publisher=Патриархия.Ru|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Цар загадаў арыштаваць манахаў, але яны аказалі супраціўленне, у выніку чаго адбылося сутыкненне, у якім яны і былі забіты. Дакументы Кабінета Пятра I, якія захоўваюцца ў Расійскім дзяржаўным архіве старажытніх актаў, паведамляюць, што «''здарэнне ў Полацку было спантанай праявай гневу цара, справакаванай дзёрзкімі паводзінамі ўніяцкіх манахаў''»<ref name="седмица"/>. Падчас Паўночнай вайны ў [[Прытвор|прытворы]] храма размяшчаўся парахавы склад, які 1 мая 1710 года узарваўся<ref name="патр"/>, пасля чаго Сафійскі сабор быў цалкам разбураны і праляжаў у руінах да 1738 года. === Аднаўленне і наступная гісторыя === [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|злева|Барочны інтэр'ер]] Аднаўленне сабора здзейсніў уніяцкі архіепіскап [[Фларыян (Грабніцкі)|Фларыян Грабніцкі]]. Да 1750 года на захаваных падмурках сцен была збудавана двухвежавая базіліка ў стылі віленскага барока, якую асвяцілі ў гонар [[Сашэсце Святога Духа|Сашэсця Святога Духа]]. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|Айчыннай вайны 1812 года]] храм выкарыстоўваўся французскімі войскамі як стайня. [[Файл:Połacak, Dźvina-Vierchni Zamak. Полацак, Дзьвіна-Верхні Замак (N. Orda, 1875-76).jpg|міні|Полацк, малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]]] Пасля [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабору]] 1839 года храм царквы быў вернуты праваслаўным. У 1911—1914 гадах быў праведзены капітальны рамонт сабора. У 1924 годзе ў рамках савецкай [[Атэізм|атэістычнай]] палітыкі царкву зачынілі і размясцілі ў ёй краязнаўчы музей. У перыяд [[Генеральная акруга Беларусь|нямецкай акупацыі]] з 1942 года па ліпень 1944 года Сафійскі сабор дзейнічаў, а потым быў ізноў зачынены. === Сучаснасць === [[Файл:Полацк. Сафійскі сабор. Хоры.jpg|міні|Арган на хорах сабора]] Пэўны час сабор служыў як збожжасховішча, а потым як архіў. Адраджэнне Сафіі да новага жыцця адбылося ў 1983 годзе, тады храм стаў канцэртнай залай, аўтарам праекта рэстаўрацыі быў [[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Валерый Слюнчанка]]. У працах па вяртанню да жыцця Сафійскага сабора прымалі ўдзел беларускія і літоўскія рэстаўратары, расійскія археолагі ([[П. А. Рапапорт|П.&nbsp;А.&nbsp;Рапапорт]], [[В. А. Булкін|В.&nbsp;А.&nbsp;Булкін]]), чэшскія майстры-арганісты<ref>{{cite web|url=http://sophia.polotsk.museum.by/be/node/843|title=Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора|publisher=Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|accessdate=2024-05-24|lang=be}}</ref>. З 1983 года ў Сафійскім саборы дзейнічае канцэртная зала. У 1985 годзе ў саборы чэхаславацкай арганабудаўнічай фірмай «Rieger Kloss» быў збудаваны [[Арган (музычны інструмент)|арган]]. Першы канцэрт быў дадзены 2 мая 1985 года арганістам [[Алег Рыгоравіч Янчанка|Алегам Янчанкам]]. Штогод праходзіць [[Міжнародны фестываль старадаўняй і сучаснай камернай музыкі]] і міжнародны фестываль арганнай музыкі «[[Званы Сафіі]]»<ref>{{cite web|url=http://www.belta.by/ru/all_news/culture/Mezhdunarodnyj-festival-organnoj-muzyki-Zvany-Saf-otkryvaetsja-v-Polotske_i_650967.html|title=Международный фестиваль органной музыки «Званы Сафіі» открывается в Полоцке|publisher=БелТА|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. У храме размяшчаецца [[Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора]], які ўваходзіць у склад [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка]]. Побач з саборам усталяваны адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]]. У адным з [[Прыдзел|прыдзелаў]] сабора на царкоўныя святы здзяйсняюцца праваслаўныя набажэнствы<ref>{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/752282.html|title=Предстоятель Русской Церкви посетил Софийский собор в Полоцке|publisher=Патриархия.Ru|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. == Архітэктура == === Арыгінальная пабудова === [[Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|злева|Макет сабора XI ст.]] Узвядзенне храма звязана з пераносам цэнтра горада са старога гарадзішча. Архітэктурнае рашэнне полацкага Сафійскага сабора пераклікаецца з аднайменнымі храмамі Кіева і Ноўгарада. У плане сабор уяўляў сабой чатырохвугольнік з пяццю [[Неф|нефамі]] і трыма [[Апсіда|апсідамі]] гранёнай формы. Тры сярэднія нефы вылучаліся, што стварала ўражанне выцягнутасці і набліжала [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны храм]] да базілікальнага тыпу. Над уваходам размяшчаліся княжацкія [[Хоры|хоры]], уздоўж сцен цэнтральнай апсіды ішоў [[Сінтрон|сінтрон]], галоўны [[Купал|купал]] меў у дыяметры 5,85 метра. Памеры Полацкай Сафіі з поўначы на поўдзень — 26,2 м, з захаду на ўсход — 25,5 м. Падмуркі сабора мелі глыбіню каля 1,35 м{{sfn|Рапапорт|1994|с=72}}. Пад імі была ўладкавана спецыяльная драўляная субструкцыя: драўляныя лежні, якія ў месцах перасячэння змацоўваліся жалезнымі мыліцамі (кастылямі){{sfn|Рапапорт|1994|с=64}}. Сцены храма былі выкладзены з цэглы ў тэхніцы візантыйскай [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Аснову яе складала чаргаванне радоў цэглы ([[Плінфа|плінфы]]) — адзін супадаў знадворку з плоскасцю сцяны, другі ўтопліваўся на невялікую глыбіню адносна верхняга і ніжняга. Ніша, якая ўтваралася, запаўнялася вапняковым растворам з цагляным крошывам ([[Цамянка|цамянкай]]). Такі спосаб кладкі надаваў будынку маляўнічы выгляд. У некаторых месцах сістэмная муроўка «са схаваным радам» чаргавалася ўстаўкамі з апрацаваных камянёў{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Да храма прылягалі прыбудовы: [[Баптыстэрый|хрысцільня]] і лесвічная вежа на княжацкія хоры. Паколькі ў полацкай Сафіі не было абхадных [[Галерэя|галерэй]], прамавугольная па вонкавых абрысах вежа прымыкала непасрэдна збоку да будынка сабора, да заходняга члянення яго паўночнага фасада. Падмурак пад лесвічнай вежай быў выкананы ў выглядзе суцэльнай платформы, якая запаўняла ўсю плошчу пад яе сценамі і ўнутранай прасторай{{sfn|Рапапорт|1994|с=86}}. Па летапісах, можна меркавана сказаць, што храм меў сем [[Глава (архітэктура)|глаў]]. Чатыры купалы размяшчаліся сіметрычна ад галоўнага, а хрысцільня і лесвічная вежа мелі свае главы, што стварала своеасаблівы вобраз храма. Галоўныя адрозненні ад Кіева і Ноўгарада — гэта адсутнасць галерэй. Храм меў тры апсіды, а не пяць. Княжацкія хоры адкрываліся ў цэнтральнае памяшканне падвойнымі аркамі, якія абапіраліся на адзін прамежкавы слуп. Ёсць віма (дадатковае дзяленне ў апсіднай частцы падкупальнай прасторы), характэрная для [[Візантыя|Візантыі]]. Храм, як і наўгародскі, быў распісаны толькі [[Фрэска|фрэскамі]], тады як у Кіеве спалучаліся фрэскавае і [[Мазаіка|мазаічнае]] дэкаратыўнае аздабленне храма. Будаўніцтвам усіх трох храмаў, верагодна, займалася запрошаная з Канстанцінопаля [[Арцель|арцель]]. Галоўная ідэя храма — гэта ўваходжанне жыхароў Полацкай зямлі ў Сусветную царкву, напамінак пра [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|Сафійскі Сабор Канстанцінопаля]], сімвал магутнасці княжацкай улады. [[Файл:Полацк. Падмуркі сабора 2.JPG|міні|Рэшткі падмуркаў першапачатковага храма]] Арыгінальны будынак сабора XI ст. не захаваўся, засталіся яго фрагменты: рэшткі ніжніх сцен і [[Слуп (архітэктура)|слупоў]], і апсід вышынёй каля 11 метраў. === Барочны храм === [[Файл:ПОЛОЦК. Софийский собор. Вход..jpg|міні|злева|Уваход]] [[Файл:Полацк. Вежы сабора.jpg|міні|Вежы сабора]] У выніку работ, праведзеных у саборы ў сярэдзіне XVIII ст., з паўднёвага боку была прыбудавана новая апсіда, на поўдні размешчаны ўваход і дзве вежы. Гэта прывяло да пераарыентацыі падоўжнай восі храма перпендыкулярна першапачатковаму выгляду. Сабор стаў уяўляць сабой трохнефную аднаапсідную базіліку, арыентаваную на поўнач. З паўднёвага боку знаходзяцца дзве сіметрычныя вежы вышынёй 50 м. Перабудаваны ў стылі віленскага барока сабор атрымаў і новае рашэнне інтэр'ера. Акрамя барочных калон з'явілася шмат ляпных упрыгажэнняў, фігурныя [[Карніз|карнізы]] і некалькі нязвыклая каляровая гама. Алтарная частка храма была аддзелена ад цэнтральнага нефа высокай трох'яруснай перагародкай, да якой на скляпенні прылягала [[Барэльеф|барэльефная]] выява [[Ікона Святой Троіцы|Троіцы Новазапаветнай]]. Другі і першы ярусы былі распісаны і ўпрыгожаны драўлянай скульптурай. Ад роспісаў на алтарнай перашкодзе захаваліся: копія вядомай фрэскі [[Леанарда да Вінчы]] «[[Тайная вячэра (Леанарда да Вінчы)|Тайная вячэра]]» і [[Спас Нерукатворны]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Кежа Ю. М. |загаловак=Сакралізацыя княжацкай улады ва ўсходнеславянскім грамадстве |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета |тып=часопіс |год=2011 |нумар=9 |старонкі=18 |спасылка= |ref=Кежа}} * {{артыкул |аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк І. А.]] |загаловак=Гістарычная самаідэнтычнасць насельніцтва Беларусі ў XI—XVII стст. |выданне=Гістарычны альманах |тып=часопіс |год=2010 |нумар=16 |старонкі= |спасылка= |ref=Марзалюк}} * {{кніга |аўтар=Duchiński F. H. |загаловак=Historia o pozabiianiu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва= |год=1863 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Duchiński}} * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў У. А.]] |загаловак=Таямніцы Полацкай гісторыі |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=1994 |старонак=463 |спасылка= |isbn=5-338-01005-4 |ref=Арлоў}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2001 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Лазука}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Страчаная спадчына |адказны=Уклад. [[Тамара Віктараўна Габрусь|Т. В. Габрусь]] |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2003 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Габрусь}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксей Ільіч Комеч|Комеч А. И.]] |загаловак=Древнерусское зодчество конца Х — начала XII веков : Византийское наследие и становление самостоятельной традиции |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1987 |старонак=319 |спасылка= |isbn= |ref=Комеч}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Зодчество Древней Руси |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1986 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Русская архитектура X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982 |старонак=136 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Слюнченко В. Г.]] |загаловак=Полоцкий Софийский собор : историко-архитектурный очерк |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1987 |старонак=48 |спасылка= |isbn= |ref=Слюнчанка}} * {{кніга |аўтар=[[Тамара Віктараўна Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока |месца=Мн. |выдавецтва=Ураджай |год=2001 |старонак=287 |спасылка= |isbn=985-04-0499-X |ref=Габрусь}} * {{кніга |аўтар=[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=2007 |старонак=653 |спасылка= |isbn=978-985-11-0389-4 |ref=Кулагін}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Полацкае княства}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацтва Русі]] [[Катэгорыя:Саборы Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Віленскае барока]] [[Катэгорыя:Базыльянскія манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1060 годзе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1750 годзе]] [[Катэгорыя:Збудаванні Полацка ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Верхні замак (Полацк)]] [[Катэгорыя:Сафійскі сабор (Полацк)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Іагана Глаўбіца]] [[Катэгорыя:XI стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1750 год у Беларусі]] qhaw14s36f3fsxfmij8lhlx16m23y59 5134267 5134266 2026-04-30T23:26:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5134267 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Колішні сабор |Беларуская назва = Сабор Сафіі Прамудрасці Божай |Арыгінальная назва = |Выява = Полацк._Сафійскі_сабор.jpg |Подпіс выявы = Сучасны выгляд Сафійскага сабора |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|210Г000606}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Полацк |lat_dir =N |lat_deg =55 |lat_min =29 |lat_sec =09 |lon_dir = E|lon_deg =28 |lon_min =45 |lon_sec =30 |region = BY_type:landmark |CoordScale = 5000 |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = [[Сабор (храм)|Сабор]] |Архітэктурны стыль = [[Віленскае барока]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1710|выбух парахавога склада,<br/> які зруйнаваў сабор|1738—1750|аднаўленне сабора з руін|||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1030 |Заканчэнне будаўніцтва = 1060 |Рэліквіі = |Сучасны стан = музей, у адным з прыдзелаў па святах адбываюцца набажэнствы |Сайт = |Commons = Cathedral of Saint Sophia, Polatsk }} '''По́лацкі Сафі́йскі сабо́р''' — помнік сакральнага дойлідства XI—XVIII ст. у горадзе [[Полацк]]. Лічыцца, што полацкая Сафія была пабудавана трэцяй, пасля вядомых на Русі сабораў у [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Кіеве]] (закладзены ў 1037 годзе) і [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Ноўгарадзе]] (каля 1045 года)<ref name="Дук-1150">{{cite web|url=https://www.psu.by/images/stories/iff/personal/duk/duk_polotsk_1150.pdf|title=ПОЛОЦК-1150. Истоки государственности на белорусских землях|author=Дук Д. В.|publisher=Полоцкий государственный университет|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Разбураны ў 1710 годзе, у сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] адноўлены як [[Базіліка|базіліка]] ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]] і захоўвае такі выгляд дагэтуль<ref name="Дук-1150"/>. == Гісторыя == [[Файл:1128 (Safijski sabor u Połacku).jpg|thumb|Паштовы блок Рэспублікі Беларусь, прысвечаны Сафійскаму сабору ў Полацку.]] Сафійскі сабор у Полацку быў пабудаваны ў [[XI стагоддзе|XI стагоддзі]] на тэрыторыі [[Полацкі дзядзінец|дзядзінца]]. Узвядзенне манументальнага сабора традыцыйна датуецца шырока, у межах пачатковага перыяду княжання [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] — 1044—1066 гадамі<ref name="Дук-1150"/>. Яго ўзводзілі з арыентацыяй на візантыйскія ўзоры і на такія ж храмы ў [[Кіеў|Кіеве]] і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]]. Існуе гіпотэза, што сабор быў пабудаваны на месцы ранейшага [[Капішча|капішча]], прысвечанага [[Пярун]]у або [[Вялес]]у<ref>{{cite web|url=http://kryuja.org/artykuly/lobacz/lobacz_polack.html|title=Да пытання аб сакральнай тапаграфіі старажытнага Полацка|author=Лобач У.|publisher=Крыўя|accessdate=2024-05-24|lang=be}}</ref>{{sfn|Кежа|2011|с=18}}. Асноўны даследчык храма, ленінградскі археолаг [[В. Булкін]] у 1970-х гадах выявіў культурны слой са слядамі [[Пажар|пажару]], які папярэднічаў часу ўзвядзення храма і мог належаць першапачатковаму драўлянаму сабору<ref name="Дук-1150"/>. Узвядзенне Полацкай Сафіі трэба тлумачыць як амбіцыі [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] на гегемонію ва ўсходнеславянскім свеце{{sfn|Марзалюк|2010}}. Будаўніцтвам сабора падкрэсліваўся не толькі незалежны статус Полацка адносна Кіева. Полацк таксама мог успрымацца як «Новы Іерусалім» або «Другі Царград». Такім чынам, Полацк разам з Кіевам і Ноўгарадам прэтэндаваў на мадэляванне цэнтра хрысціянскага свету. Размяшчэнне Сафійскага сабора на ўскраіне [[Мыс|мыса]], на ўзгорку ў дзядзінцы было адной з асноўных рыс, акрамя трохвугольнай формы гарадоў у плане і размяшчэння іх на сямі ўзгорках, якая звязвала сталіцу ўсходнеславянскага княства з сусветным цэнтрам усходнехрысціянскай рэлігіі — горадам [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]], галоўны храм якога быў узведзены на [[Акропаль|акропалі]] грэчаскага горада [[Візантый]]{{sfn|Кежа|2011|с=18}}. Полацкі Сафійскі сабор упершыню згадваецца ў [[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]] канца [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]: «Полацк на Дзвіне і на Палаце, драўляны, святая Сафія мураваная з сямі вярхамі» (''Полотескъ на Двине и на Полоте, древянъ, святая София камена о седми връсехъ'')<ref name="Дук-1150"/>. === Уніяцкі перыяд === [[Файл:Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (S. Pachałavicki, 1579).jpg|300px|міні|злева|Іканаграфія сабора, 1579 год.]] Пасля вяртання Полацка пад юрысдыкцыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў 1579 годзе войскамі караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] Сафійскі сабор стаў адзіным храмам у горадзе, які належаў [[Праваслаўе|праваслаўным]]. Пасля падпісання [[Берасцейская ўнія|Берасцейскай уніі]] ў 1596 годзе сабор перайшоў да [[Уніяцтва|ўніятаў]]. Пасля пажару і частковага разбурэння 1607 года сабор быў у запусценні, у 1618 годзе ўніяцкі архіепіскап [[Іасафат Кунцэвіч]] аднавіў і значна перабудаваў сабор. У 1642 годзе сабор ізноў пацярпеў ад пажару, але быў неўзабаве адноўлены. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] Полацк быў узяты расійскімі войскамі цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], які ў 1654 годзе наведаў сабор. Да 1667 года Сафійскі сабор быў праваслаўным, а затым ізноў перайшоў да ўніятаў. === Узрыў сабора === 11 ліпеня 1705 года, падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]], сабор быў зачынены расійскай арміяй. Цар [[Пётр I]] перадаў сабор праваслаўнай абшчыне, але яна адмовілася прыняць яго, асцерагаючыся, што пасля таго як рускія войскі пакінуць горад, супраць іх пачнуцца рэпрэсіі<ref name="седмица">{{cite web|url=http://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|publisher=Седмица.RU|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Паводле польскага гісторыка [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] [[Францішак Генрык Духінскі|Францішка Духінскага]], п'яны Пётр I уварваўся разам з салдатамі ў Сабор Святой Сафіі ў Полацку, які належаў уніятам, дзе захоўваліся мошчы Іасафата Кунцэвіча. Цар запатрабаваў ключы ад [[Царскія вароты|царскіх варот]], а калі базыльяне адмовіліся іх даць, асабіста забіў настаяцеля і чатырох манахаў-[[Базыльяне|базыльян]], а целы загадаў утапіць у [[Заходняя Дзвіна|Дзвіне]]{{sfn|Duchiński|1863}}. Пра гэту падзею коратка паведамляе [[Віцебскі летапіс]]: «У тым жа [1705] годзе месяца ліпеня 11 дня ў храме Св. Сафіі сам [цар Пётр I] забіў 4 базыльян у Полацку» ({{lang-la|Eodem anno [1705], mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia}})<ref>{{cite web|url=http://izbornyk.org.ua/psrl3235/lytov12.htm|title=Літопіс Панцирного й Аверки|publisher=Ізборник|accessdate=2024-05-24|lang=ru-old}}</ref><ref>{{cite web|url=http://litopys.org.ua/sborlet/sborlet07.htm|title=Витебская ЛЂтопись|publisher=Ізборник|accessdate=2024-05-24|lang=ru-old}}</ref>. Па іншай версіі, канфлікт адбыўся пасля таго, як на пытанне цара пра тое, хто намаляваны на іконе, манахі адказалі, што гэта святы Іасафат, забіты ератыкамі<ref name="патр">{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/750990.html|title=Собор Святой Софии, Премудрости Божией, в Полоцке|publisher=Патриархия.Ru|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Цар загадаў арыштаваць манахаў, але яны аказалі супраціўленне, у выніку чаго адбылося сутыкненне, у якім яны і былі забіты. Дакументы Кабінета Пятра I, якія захоўваюцца ў Расійскім дзяржаўным архіве старажытніх актаў, паведамляюць, што «''здарэнне ў Полацку было спантанай праявай гневу цара, справакаванай дзёрзкімі паводзінамі ўніяцкіх манахаў''»<ref name="седмица"/>. Падчас Паўночнай вайны ў [[Прытвор|прытворы]] храма размяшчаўся парахавы склад, які 1 мая 1710 года узарваўся<ref name="патр"/>, пасля чаго Сафійскі сабор быў цалкам разбураны і праляжаў у руінах да 1738 года. === Аднаўленне і наступная гісторыя === [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|злева|Барочны інтэр'ер]] Аднаўленне сабора здзейсніў уніяцкі архіепіскап [[Фларыян (Грабніцкі)|Фларыян Грабніцкі]]. Да 1750 года на захаваных падмурках сцен была збудавана двухвежавая базіліка ў стылі віленскага барока, якую асвяцілі ў гонар [[Сашэсце Святога Духа|Сашэсця Святога Духа]]. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|Айчыннай вайны 1812 года]] храм выкарыстоўваўся французскімі войскамі як стайня. [[Файл:Połacak, Dźvina-Vierchni Zamak. Полацак, Дзьвіна-Верхні Замак (N. Orda, 1875-76).jpg|міні|Полацк, малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]]] Пасля [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабору]] 1839 года храм царквы быў вернуты праваслаўным. У 1911—1914 гадах быў праведзены капітальны рамонт сабора. У 1924 годзе ў рамках савецкай [[Атэізм|атэістычнай]] палітыкі царкву зачынілі і размясцілі ў ёй краязнаўчы музей. У перыяд [[Генеральная акруга Беларусь|нямецкай акупацыі]] з 1942 года па ліпень 1944 года Сафійскі сабор дзейнічаў, а потым быў ізноў зачынены. === Сучаснасць === [[Файл:Полацк. Сафійскі сабор. Хоры.jpg|міні|Арган на хорах сабора]] Пэўны час сабор служыў як збожжасховішча, а потым як архіў. Адраджэнне Сафіі да новага жыцця адбылося ў 1983 годзе, тады храм стаў канцэртнай залай, аўтарам праекта рэстаўрацыі быў [[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Валерый Слюнчанка]]. У працах па вяртанню да жыцця Сафійскага сабора прымалі ўдзел беларускія і літоўскія рэстаўратары, расійскія археолагі ([[П. А. Рапапорт|П.&nbsp;А.&nbsp;Рапапорт]], [[В. А. Булкін|В.&nbsp;А.&nbsp;Булкін]]), чэшскія майстры-арганісты<ref>{{cite web|url=http://sophia.polotsk.museum.by/be/node/843|title=Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора|publisher=Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|accessdate=2024-05-24|lang=be}}</ref>. З 1983 года ў Сафійскім саборы дзейнічае канцэртная зала. У 1985 годзе ў саборы чэхаславацкай арганабудаўнічай фірмай «Rieger Kloss» быў збудаваны [[Арган (музычны інструмент)|арган]]. Першы канцэрт быў дадзены 2 мая 1985 года арганістам [[Алег Рыгоравіч Янчанка|Алегам Янчанкам]]. Штогод праходзіць [[Міжнародны фестываль старадаўняй і сучаснай камернай музыкі]] і міжнародны фестываль арганнай музыкі «[[Званы Сафіі]]»<ref>{{cite web|url=http://www.belta.by/ru/all_news/culture/Mezhdunarodnyj-festival-organnoj-muzyki-Zvany-Saf-otkryvaetsja-v-Polotske_i_650967.html|title=Международный фестиваль органной музыки «Званы Сафіі» открывается в Полоцке|publisher=БелТА|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. У храме размяшчаецца [[Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора]], які ўваходзіць у склад [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка]]. Побач з саборам усталяваны адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]]. У адным з [[Прыдзел|прыдзелаў]] сабора на царкоўныя святы здзяйсняюцца праваслаўныя набажэнствы<ref>{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/752282.html|title=Предстоятель Русской Церкви посетил Софийский собор в Полоцке|publisher=Патриархия.Ru|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. == Архітэктура == === Арыгінальная пабудова === [[Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|злева|Макет сабора XI ст.]] Узвядзенне храма звязана з пераносам цэнтра горада са старога гарадзішча. Архітэктурнае рашэнне полацкага Сафійскага сабора пераклікаецца з аднайменнымі храмамі Кіева і Ноўгарада. У плане сабор уяўляў сабой чатырохвугольнік з пяццю [[Неф|нефамі]] і трыма [[Апсіда|апсідамі]] гранёнай формы. Тры сярэднія нефы вылучаліся, што стварала ўражанне выцягнутасці і набліжала [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны храм]] да базілікальнага тыпу. Над уваходам размяшчаліся княжацкія [[Хоры|хоры]], уздоўж сцен цэнтральнай апсіды ішоў [[Сінтрон|сінтрон]], галоўны [[Купал|купал]] меў у дыяметры 5,85 метра. Памеры Полацкай Сафіі з поўначы на поўдзень — 26,2 м, з захаду на ўсход — 25,5 м. Падмуркі сабора мелі глыбіню каля 1,35 м{{sfn|Рапапорт|1994|с=72}}. Пад імі была ўладкавана спецыяльная драўляная субструкцыя: драўляныя лежні, якія ў месцах перасячэння змацоўваліся жалезнымі мыліцамі (кастылямі){{sfn|Рапапорт|1994|с=64}}. Сцены храма былі выкладзены з цэглы ў тэхніцы візантыйскай [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Аснову яе складала чаргаванне радоў цэглы ([[Плінфа|плінфы]]) — адзін супадаў знадворку з плоскасцю сцяны, другі ўтопліваўся на невялікую глыбіню адносна верхняга і ніжняга. Ніша, якая ўтваралася, запаўнялася вапняковым растворам з цагляным крошывам ([[Цамянка|цамянкай]]). Такі спосаб кладкі надаваў будынку маляўнічы выгляд. У некаторых месцах сістэмная муроўка «са схаваным радам» чаргавалася ўстаўкамі з апрацаваных камянёў{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Да храма прылягалі прыбудовы: [[Баптыстэрый|хрысцільня]] і лесвічная вежа на княжацкія хоры. Паколькі ў полацкай Сафіі не было абхадных [[Галерэя|галерэй]], прамавугольная па вонкавых абрысах вежа прымыкала непасрэдна збоку да будынка сабора, да заходняга члянення яго паўночнага фасада. Падмурак пад лесвічнай вежай быў выкананы ў выглядзе суцэльнай платформы, якая запаўняла ўсю плошчу пад яе сценамі і ўнутранай прасторай{{sfn|Рапапорт|1994|с=86}}. Па летапісах, можна меркавана сказаць, што храм меў сем [[Глава (архітэктура)|глаў]]. Чатыры купалы размяшчаліся сіметрычна ад галоўнага, а хрысцільня і лесвічная вежа мелі свае главы, што стварала своеасаблівы вобраз храма. Галоўныя адрозненні ад Кіева і Ноўгарада — гэта адсутнасць галерэй. Храм меў тры апсіды, а не пяць. Княжацкія хоры адкрываліся ў цэнтральнае памяшканне падвойнымі аркамі, якія абапіраліся на адзін прамежкавы слуп. Ёсць віма (дадатковае дзяленне ў апсіднай частцы падкупальнай прасторы), характэрная для [[Візантыя|Візантыі]]. Храм, як і наўгародскі, быў распісаны толькі [[Фрэска|фрэскамі]], тады як у Кіеве спалучаліся фрэскавае і [[Мазаіка|мазаічнае]] дэкаратыўнае аздабленне храма. Будаўніцтвам усіх трох храмаў, верагодна, займалася запрошаная з Канстанцінопаля [[Арцель|арцель]]. Галоўная ідэя храма — гэта ўваходжанне жыхароў Полацкай зямлі ў Сусветную царкву, напамінак пра [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|Сафійскі Сабор Канстанцінопаля]], сімвал магутнасці княжацкай улады. [[Файл:Полацк. Падмуркі сабора 2.JPG|міні|Рэшткі падмуркаў першапачатковага храма]] Арыгінальны будынак сабора XI ст. не захаваўся, засталіся яго фрагменты: рэшткі ніжніх сцен і [[Слуп (архітэктура)|слупоў]], і апсід вышынёй каля 11 метраў. === Барочны храм === [[Файл:ПОЛОЦК. Софийский собор. Вход..jpg|міні|злева|Уваход]] [[Файл:Полацк. Вежы сабора.jpg|міні|Вежы сабора]] У выніку работ, праведзеных у саборы ў сярэдзіне XVIII ст., з паўднёвага боку была прыбудавана новая апсіда, на поўдні размешчаны ўваход і дзве вежы. Гэта прывяло да пераарыентацыі падоўжнай восі храма перпендыкулярна першапачатковаму выгляду. Сабор стаў уяўляць сабой трохнефную аднаапсідную базіліку, арыентаваную на поўнач. З паўднёвага боку знаходзяцца дзве сіметрычныя вежы вышынёй 50 м. Перабудаваны ў стылі віленскага барока сабор атрымаў і новае рашэнне інтэр'ера. Акрамя барочных калон з'явілася шмат ляпных упрыгажэнняў, фігурныя [[Карніз|карнізы]] і некалькі нязвыклая каляровая гама. Алтарная частка храма была аддзелена ад цэнтральнага нефа высокай трох'яруснай перагародкай, да якой на скляпенні прылягала [[Барэльеф|барэльефная]] выява [[Ікона Святой Троіцы|Троіцы Новазапаветнай]]. Другі і першы ярусы былі распісаны і ўпрыгожаны драўлянай скульптурай. Ад роспісаў на алтарнай перашкодзе захаваліся: копія вядомай фрэскі [[Леанарда да Вінчы]] «[[Тайная вячэра (Леанарда да Вінчы)|Тайная вячэра]]» і [[Спас Нерукатворны]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Кежа Ю. М. |загаловак=Сакралізацыя княжацкай улады ва ўсходнеславянскім грамадстве |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета |тып=часопіс |год=2011 |нумар=9 |старонкі=18 |спасылка= |ref=Кежа}} * {{артыкул |аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк І. А.]] |загаловак=Гістарычная самаідэнтычнасць насельніцтва Беларусі ў XI—XVII стст. |выданне=Гістарычны альманах |тып=часопіс |год=2010 |нумар=16 |старонкі= |спасылка= |ref=Марзалюк}} * {{кніга |аўтар=Duchiński F. H. |загаловак=Historia o pozabiianiu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва= |год=1863 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Duchiński}} * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў У. А.]] |загаловак=Таямніцы Полацкай гісторыі |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=1994 |старонак=463 |спасылка= |isbn=5-338-01005-4 |ref=Арлоў}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2001 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Лазука}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Страчаная спадчына |адказны=Уклад. [[Тамара Віктараўна Габрусь|Т. В. Габрусь]] |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2003 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Габрусь}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксей Ільіч Комеч|Комеч А. И.]] |загаловак=Древнерусское зодчество конца Х — начала XII веков : Византийское наследие и становление самостоятельной традиции |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1987 |старонак=319 |спасылка= |isbn= |ref=Комеч}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Зодчество Древней Руси |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1986 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Русская архитектура X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982 |старонак=136 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Слюнченко В. Г.]] |загаловак=Полоцкий Софийский собор : историко-архитектурный очерк |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1987 |старонак=48 |спасылка= |isbn= |ref=Слюнчанка}} * {{кніга |аўтар=[[Тамара Віктараўна Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока |месца=Мн. |выдавецтва=Ураджай |год=2001 |старонак=287 |спасылка= |isbn=985-04-0499-X |ref=Габрусь}} * {{кніга |аўтар=[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=2007 |старонак=653 |спасылка= |isbn=978-985-11-0389-4 |ref=Кулагін}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Полацкае княства}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацтва Русі]] [[Катэгорыя:Саборы Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Віленскае барока]] [[Катэгорыя:Базыльянскія манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1060 годзе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1750 годзе]] [[Катэгорыя:Збудаванні Полацка ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Верхні замак (Полацк)]] [[Катэгорыя:Сафійскі сабор (Полацк)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Іагана Глаўбіца]] [[Катэгорыя:XI стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1750 год у Беларусі]] l18m9vbez0zgvjgr1dfro1dpn2mx4fq 5134268 5134267 2026-04-30T23:27:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134268 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сафійскі сабор}} {{Храм |Тып храма = Колішні сабор |Беларуская назва = Сабор Сафіі Прамудрасці Божай |Арыгінальная назва = |Выява = Полацк._Сафійскі_сабор.jpg |Подпіс выявы = Сучасны выгляд Сафійскага сабора |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|210Г000606}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Полацк |lat_dir =N |lat_deg =55 |lat_min =29 |lat_sec =09 |lon_dir = E|lon_deg =28 |lon_min =45 |lon_sec =30 |region = BY_type:landmark |CoordScale = 5000 |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = [[Сабор (храм)|Сабор]] |Архітэктурны стыль = [[Віленскае барока]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1710|выбух парахавога склада,<br/> які зруйнаваў сабор|1738—1750|аднаўленне сабора з руін|||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1030 |Заканчэнне будаўніцтва = 1060 |Рэліквіі = |Сучасны стан = музей, у адным з прыдзелаў па святах адбываюцца набажэнствы |Сайт = |Commons = Cathedral of Saint Sophia, Polatsk }} '''По́лацкі Сафі́йскі сабо́р''' — помнік сакральнага дойлідства XI—XVIII ст. у горадзе [[Полацк]]. Лічыцца, што полацкая Сафія была пабудавана трэцяй, пасля вядомых на Русі сабораў у [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Кіеве]] (закладзены ў 1037 годзе) і [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Ноўгарадзе]] (каля 1045 года)<ref name="Дук-1150">{{cite web|url=https://www.psu.by/images/stories/iff/personal/duk/duk_polotsk_1150.pdf|title=ПОЛОЦК-1150. Истоки государственности на белорусских землях|author=Дук Д. В.|publisher=Полоцкий государственный университет|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Разбураны ў 1710 годзе, у сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] адноўлены як [[Базіліка|базіліка]] ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]] і захоўвае такі выгляд дагэтуль<ref name="Дук-1150"/>. == Гісторыя == [[Файл:1128 (Safijski sabor u Połacku).jpg|thumb|Паштовы блок Рэспублікі Беларусь, прысвечаны Сафійскаму сабору ў Полацку.]] Сафійскі сабор у Полацку быў пабудаваны ў [[XI стагоддзе|XI стагоддзі]] на тэрыторыі [[Полацкі дзядзінец|дзядзінца]]. Узвядзенне манументальнага сабора традыцыйна датуецца шырока, у межах пачатковага перыяду княжання [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] — 1044—1066 гадамі<ref name="Дук-1150"/>. Яго ўзводзілі з арыентацыяй на візантыйскія ўзоры і на такія ж храмы ў [[Кіеў|Кіеве]] і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]]. Існуе гіпотэза, што сабор быў пабудаваны на месцы ранейшага [[Капішча|капішча]], прысвечанага [[Пярун]]у або [[Вялес]]у<ref>{{cite web|url=http://kryuja.org/artykuly/lobacz/lobacz_polack.html|title=Да пытання аб сакральнай тапаграфіі старажытнага Полацка|author=Лобач У.|publisher=Крыўя|accessdate=2024-05-24|lang=be}}</ref>{{sfn|Кежа|2011|с=18}}. Асноўны даследчык храма, ленінградскі археолаг [[В. Булкін]] у 1970-х гадах выявіў культурны слой са слядамі [[Пажар|пажару]], які папярэднічаў часу ўзвядзення храма і мог належаць першапачатковаму драўлянаму сабору<ref name="Дук-1150"/>. Узвядзенне Полацкай Сафіі трэба тлумачыць як амбіцыі [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] на гегемонію ва ўсходнеславянскім свеце{{sfn|Марзалюк|2010}}. Будаўніцтвам сабора падкрэсліваўся не толькі незалежны статус Полацка адносна Кіева. Полацк таксама мог успрымацца як «Новы Іерусалім» або «Другі Царград». Такім чынам, Полацк разам з Кіевам і Ноўгарадам прэтэндаваў на мадэляванне цэнтра хрысціянскага свету. Размяшчэнне Сафійскага сабора на ўскраіне [[Мыс|мыса]], на ўзгорку ў дзядзінцы было адной з асноўных рыс, акрамя трохвугольнай формы гарадоў у плане і размяшчэння іх на сямі ўзгорках, якая звязвала сталіцу ўсходнеславянскага княства з сусветным цэнтрам усходнехрысціянскай рэлігіі — горадам [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]], галоўны храм якога быў узведзены на [[Акропаль|акропалі]] грэчаскага горада [[Візантый]]{{sfn|Кежа|2011|с=18}}. Полацкі Сафійскі сабор упершыню згадваецца ў [[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]] канца [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]: «Полацк на Дзвіне і на Палаце, драўляны, святая Сафія мураваная з сямі вярхамі» (''Полотескъ на Двине и на Полоте, древянъ, святая София камена о седми връсехъ'')<ref name="Дук-1150"/>. === Уніяцкі перыяд === [[Файл:Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (S. Pachałavicki, 1579).jpg|300px|міні|злева|Іканаграфія сабора, 1579 год.]] Пасля вяртання Полацка пад юрысдыкцыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў 1579 годзе войскамі караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] Сафійскі сабор стаў адзіным храмам у горадзе, які належаў [[Праваслаўе|праваслаўным]]. Пасля падпісання [[Берасцейская ўнія|Берасцейскай уніі]] ў 1596 годзе сабор перайшоў да [[Уніяцтва|ўніятаў]]. Пасля пажару і частковага разбурэння 1607 года сабор быў у запусценні, у 1618 годзе ўніяцкі архіепіскап [[Іасафат Кунцэвіч]] аднавіў і значна перабудаваў сабор. У 1642 годзе сабор ізноў пацярпеў ад пажару, але быў неўзабаве адноўлены. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] Полацк быў узяты расійскімі войскамі цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], які ў 1654 годзе наведаў сабор. Да 1667 года Сафійскі сабор быў праваслаўным, а затым ізноў перайшоў да ўніятаў. === Узрыў сабора === 11 ліпеня 1705 года, падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]], сабор быў зачынены расійскай арміяй. Цар [[Пётр I]] перадаў сабор праваслаўнай абшчыне, але яна адмовілася прыняць яго, асцерагаючыся, што пасля таго як рускія войскі пакінуць горад, супраць іх пачнуцца рэпрэсіі<ref name="седмица">{{cite web|url=http://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|publisher=Седмица.RU|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Паводле польскага гісторыка [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] [[Францішак Генрык Духінскі|Францішка Духінскага]], п'яны Пётр I уварваўся разам з салдатамі ў Сабор Святой Сафіі ў Полацку, які належаў уніятам, дзе захоўваліся мошчы Іасафата Кунцэвіча. Цар запатрабаваў ключы ад [[Царскія вароты|царскіх варот]], а калі базыльяне адмовіліся іх даць, асабіста забіў настаяцеля і чатырох манахаў-[[Базыльяне|базыльян]], а целы загадаў утапіць у [[Заходняя Дзвіна|Дзвіне]]{{sfn|Duchiński|1863}}. Пра гэту падзею коратка паведамляе [[Віцебскі летапіс]]: «У тым жа [1705] годзе месяца ліпеня 11 дня ў храме Св. Сафіі сам [цар Пётр I] забіў 4 базыльян у Полацку» ({{lang-la|Eodem anno [1705], mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia}})<ref>{{cite web|url=http://izbornyk.org.ua/psrl3235/lytov12.htm|title=Літопіс Панцирного й Аверки|publisher=Ізборник|accessdate=2024-05-24|lang=ru-old}}</ref><ref>{{cite web|url=http://litopys.org.ua/sborlet/sborlet07.htm|title=Витебская ЛЂтопись|publisher=Ізборник|accessdate=2024-05-24|lang=ru-old}}</ref>. Па іншай версіі, канфлікт адбыўся пасля таго, як на пытанне цара пра тое, хто намаляваны на іконе, манахі адказалі, што гэта святы Іасафат, забіты ератыкамі<ref name="патр">{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/750990.html|title=Собор Святой Софии, Премудрости Божией, в Полоцке|publisher=Патриархия.Ru|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Цар загадаў арыштаваць манахаў, але яны аказалі супраціўленне, у выніку чаго адбылося сутыкненне, у якім яны і былі забіты. Дакументы Кабінета Пятра I, якія захоўваюцца ў Расійскім дзяржаўным архіве старажытніх актаў, паведамляюць, што «''здарэнне ў Полацку было спантанай праявай гневу цара, справакаванай дзёрзкімі паводзінамі ўніяцкіх манахаў''»<ref name="седмица"/>. Падчас Паўночнай вайны ў [[Прытвор|прытворы]] храма размяшчаўся парахавы склад, які 1 мая 1710 года узарваўся<ref name="патр"/>, пасля чаго Сафійскі сабор быў цалкам разбураны і праляжаў у руінах да 1738 года. === Аднаўленне і наступная гісторыя === [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|злева|Барочны інтэр'ер]] Аднаўленне сабора здзейсніў уніяцкі архіепіскап [[Фларыян (Грабніцкі)|Фларыян Грабніцкі]]. Да 1750 года на захаваных падмурках сцен была збудавана двухвежавая базіліка ў стылі віленскага барока, якую асвяцілі ў гонар [[Сашэсце Святога Духа|Сашэсця Святога Духа]]. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|Айчыннай вайны 1812 года]] храм выкарыстоўваўся французскімі войскамі як стайня. [[Файл:Połacak, Dźvina-Vierchni Zamak. Полацак, Дзьвіна-Верхні Замак (N. Orda, 1875-76).jpg|міні|Полацк, малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]]] Пасля [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабору]] 1839 года храм царквы быў вернуты праваслаўным. У 1911—1914 гадах быў праведзены капітальны рамонт сабора. У 1924 годзе ў рамках савецкай [[Атэізм|атэістычнай]] палітыкі царкву зачынілі і размясцілі ў ёй краязнаўчы музей. У перыяд [[Генеральная акруга Беларусь|нямецкай акупацыі]] з 1942 года па ліпень 1944 года Сафійскі сабор дзейнічаў, а потым быў ізноў зачынены. === Сучаснасць === [[Файл:Полацк. Сафійскі сабор. Хоры.jpg|міні|Арган на хорах сабора]] Пэўны час сабор служыў як збожжасховішча, а потым як архіў. Адраджэнне Сафіі да новага жыцця адбылося ў 1983 годзе, тады храм стаў канцэртнай залай, аўтарам праекта рэстаўрацыі быў [[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Валерый Слюнчанка]]. У працах па вяртанню да жыцця Сафійскага сабора прымалі ўдзел беларускія і літоўскія рэстаўратары, расійскія археолагі ([[П. А. Рапапорт|П.&nbsp;А.&nbsp;Рапапорт]], [[В. А. Булкін|В.&nbsp;А.&nbsp;Булкін]]), чэшскія майстры-арганісты<ref>{{cite web|url=http://sophia.polotsk.museum.by/be/node/843|title=Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора|publisher=Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|accessdate=2024-05-24|lang=be}}</ref>. З 1983 года ў Сафійскім саборы дзейнічае канцэртная зала. У 1985 годзе ў саборы чэхаславацкай арганабудаўнічай фірмай «Rieger Kloss» быў збудаваны [[Арган (музычны інструмент)|арган]]. Першы канцэрт быў дадзены 2 мая 1985 года арганістам [[Алег Рыгоравіч Янчанка|Алегам Янчанкам]]. Штогод праходзіць [[Міжнародны фестываль старадаўняй і сучаснай камернай музыкі]] і міжнародны фестываль арганнай музыкі «[[Званы Сафіі]]»<ref>{{cite web|url=http://www.belta.by/ru/all_news/culture/Mezhdunarodnyj-festival-organnoj-muzyki-Zvany-Saf-otkryvaetsja-v-Polotske_i_650967.html|title=Международный фестиваль органной музыки «Званы Сафіі» открывается в Полоцке|publisher=БелТА|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. У храме размяшчаецца [[Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора]], які ўваходзіць у склад [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка]]. Побач з саборам усталяваны адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]]. У адным з [[Прыдзел|прыдзелаў]] сабора на царкоўныя святы здзяйсняюцца праваслаўныя набажэнствы<ref>{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/752282.html|title=Предстоятель Русской Церкви посетил Софийский собор в Полоцке|publisher=Патриархия.Ru|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. == Архітэктура == === Арыгінальная пабудова === [[Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|злева|Макет сабора XI ст.]] Узвядзенне храма звязана з пераносам цэнтра горада са старога гарадзішча. Архітэктурнае рашэнне полацкага Сафійскага сабора пераклікаецца з аднайменнымі храмамі Кіева і Ноўгарада. У плане сабор уяўляў сабой чатырохвугольнік з пяццю [[Неф|нефамі]] і трыма [[Апсіда|апсідамі]] гранёнай формы. Тры сярэднія нефы вылучаліся, што стварала ўражанне выцягнутасці і набліжала [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны храм]] да базілікальнага тыпу. Над уваходам размяшчаліся княжацкія [[Хоры|хоры]], уздоўж сцен цэнтральнай апсіды ішоў [[Сінтрон|сінтрон]], галоўны [[Купал|купал]] меў у дыяметры 5,85 метра. Памеры Полацкай Сафіі з поўначы на поўдзень — 26,2 м, з захаду на ўсход — 25,5 м. Падмуркі сабора мелі глыбіню каля 1,35 м{{sfn|Рапапорт|1994|с=72}}. Пад імі была ўладкавана спецыяльная драўляная субструкцыя: драўляныя лежні, якія ў месцах перасячэння змацоўваліся жалезнымі мыліцамі (кастылямі){{sfn|Рапапорт|1994|с=64}}. Сцены храма былі выкладзены з цэглы ў тэхніцы візантыйскай [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Аснову яе складала чаргаванне радоў цэглы ([[Плінфа|плінфы]]) — адзін супадаў знадворку з плоскасцю сцяны, другі ўтопліваўся на невялікую глыбіню адносна верхняга і ніжняга. Ніша, якая ўтваралася, запаўнялася вапняковым растворам з цагляным крошывам ([[Цамянка|цамянкай]]). Такі спосаб кладкі надаваў будынку маляўнічы выгляд. У некаторых месцах сістэмная муроўка «са схаваным радам» чаргавалася ўстаўкамі з апрацаваных камянёў{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Да храма прылягалі прыбудовы: [[Баптыстэрый|хрысцільня]] і лесвічная вежа на княжацкія хоры. Паколькі ў полацкай Сафіі не было абхадных [[Галерэя|галерэй]], прамавугольная па вонкавых абрысах вежа прымыкала непасрэдна збоку да будынка сабора, да заходняга члянення яго паўночнага фасада. Падмурак пад лесвічнай вежай быў выкананы ў выглядзе суцэльнай платформы, якая запаўняла ўсю плошчу пад яе сценамі і ўнутранай прасторай{{sfn|Рапапорт|1994|с=86}}. Па летапісах, можна меркавана сказаць, што храм меў сем [[Глава (архітэктура)|глаў]]. Чатыры купалы размяшчаліся сіметрычна ад галоўнага, а хрысцільня і лесвічная вежа мелі свае главы, што стварала своеасаблівы вобраз храма. Галоўныя адрозненні ад Кіева і Ноўгарада — гэта адсутнасць галерэй. Храм меў тры апсіды, а не пяць. Княжацкія хоры адкрываліся ў цэнтральнае памяшканне падвойнымі аркамі, якія абапіраліся на адзін прамежкавы слуп. Ёсць віма (дадатковае дзяленне ў апсіднай частцы падкупальнай прасторы), характэрная для [[Візантыя|Візантыі]]. Храм, як і наўгародскі, быў распісаны толькі [[Фрэска|фрэскамі]], тады як у Кіеве спалучаліся фрэскавае і [[Мазаіка|мазаічнае]] дэкаратыўнае аздабленне храма. Будаўніцтвам усіх трох храмаў, верагодна, займалася запрошаная з Канстанцінопаля [[Арцель|арцель]]. Галоўная ідэя храма — гэта ўваходжанне жыхароў Полацкай зямлі ў Сусветную царкву, напамінак пра [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|Сафійскі Сабор Канстанцінопаля]], сімвал магутнасці княжацкай улады. [[Файл:Полацк. Падмуркі сабора 2.JPG|міні|Рэшткі падмуркаў першапачатковага храма]] Арыгінальны будынак сабора XI ст. не захаваўся, засталіся яго фрагменты: рэшткі ніжніх сцен і [[Слуп (архітэктура)|слупоў]], і апсід вышынёй каля 11 метраў. === Барочны храм === [[Файл:ПОЛОЦК. Софийский собор. Вход..jpg|міні|злева|Уваход]] [[Файл:Полацк. Вежы сабора.jpg|міні|Вежы сабора]] У выніку работ, праведзеных у саборы ў сярэдзіне XVIII ст., з паўднёвага боку была прыбудавана новая апсіда, на поўдні размешчаны ўваход і дзве вежы. Гэта прывяло да пераарыентацыі падоўжнай восі храма перпендыкулярна першапачатковаму выгляду. Сабор стаў уяўляць сабой трохнефную аднаапсідную базіліку, арыентаваную на поўнач. З паўднёвага боку знаходзяцца дзве сіметрычныя вежы вышынёй 50 м. Перабудаваны ў стылі віленскага барока сабор атрымаў і новае рашэнне інтэр'ера. Акрамя барочных калон з'явілася шмат ляпных упрыгажэнняў, фігурныя [[Карніз|карнізы]] і некалькі нязвыклая каляровая гама. Алтарная частка храма была аддзелена ад цэнтральнага нефа высокай трох'яруснай перагародкай, да якой на скляпенні прылягала [[Барэльеф|барэльефная]] выява [[Ікона Святой Троіцы|Троіцы Новазапаветнай]]. Другі і першы ярусы былі распісаны і ўпрыгожаны драўлянай скульптурай. Ад роспісаў на алтарнай перашкодзе захаваліся: копія вядомай фрэскі [[Леанарда да Вінчы]] «[[Тайная вячэра (Леанарда да Вінчы)|Тайная вячэра]]» і [[Спас Нерукатворны]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Кежа Ю. М. |загаловак=Сакралізацыя княжацкай улады ва ўсходнеславянскім грамадстве |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета |тып=часопіс |год=2011 |нумар=9 |старонкі=18 |спасылка= |ref=Кежа}} * {{артыкул |аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк І. А.]] |загаловак=Гістарычная самаідэнтычнасць насельніцтва Беларусі ў XI—XVII стст. |выданне=Гістарычны альманах |тып=часопіс |год=2010 |нумар=16 |старонкі= |спасылка= |ref=Марзалюк}} * {{кніга |аўтар=Duchiński F. H. |загаловак=Historia o pozabiianiu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва= |год=1863 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Duchiński}} * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў У. А.]] |загаловак=Таямніцы Полацкай гісторыі |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=1994 |старонак=463 |спасылка= |isbn=5-338-01005-4 |ref=Арлоў}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2001 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Лазука}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Страчаная спадчына |адказны=Уклад. [[Тамара Віктараўна Габрусь|Т. В. Габрусь]] |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2003 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Габрусь}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксей Ільіч Комеч|Комеч А. И.]] |загаловак=Древнерусское зодчество конца Х — начала XII веков : Византийское наследие и становление самостоятельной традиции |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1987 |старонак=319 |спасылка= |isbn= |ref=Комеч}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Зодчество Древней Руси |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1986 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Русская архитектура X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982 |старонак=136 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Слюнченко В. Г.]] |загаловак=Полоцкий Софийский собор : историко-архитектурный очерк |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1987 |старонак=48 |спасылка= |isbn= |ref=Слюнчанка}} * {{кніга |аўтар=[[Тамара Віктараўна Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока |месца=Мн. |выдавецтва=Ураджай |год=2001 |старонак=287 |спасылка= |isbn=985-04-0499-X |ref=Габрусь}} * {{кніга |аўтар=[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=2007 |старонак=653 |спасылка= |isbn=978-985-11-0389-4 |ref=Кулагін}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Полацкае княства}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацтва Русі]] [[Катэгорыя:Саборы Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Віленскае барока]] [[Катэгорыя:Базыльянскія манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1060 годзе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1750 годзе]] [[Катэгорыя:Збудаванні Полацка ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Верхні замак (Полацк)]] [[Катэгорыя:Сафійскі сабор (Полацк)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Іагана Глаўбіца]] [[Катэгорыя:XI стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1750 год у Беларусі]] 5l584q5ptxd6b0ioga4ylljp4ssh5vk Брэсцкая крэпасць 0 41727 5134263 5018398 2026-04-30T23:24:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134263 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Мемарыяльны комплекс |Беларуская назва = Брэсцкая крэпасць |Арыгінальная назва = | Выява =BrestFortress7.JPG | Подпіс выявы =[[Холмская брама]] | Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|110Г000707}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = Брэсцкая вобласць |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 05|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 39|lon_sec = 10 |region = |CoordScale = |Тып будынка = Крэпасць |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = чэрвень-ліпень 1941 — Гераічная абарона крэпасці<br />'''Узнагароды:''' {{Медаль Залатая Зорка|тып=горад}} {{Ордэн Леніна|тып=горад}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва =1833 |Заканчэнне будаўніцтва =1914 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Стан =Часткова захавалася |Сайт =http://www.brest-fortress.by/ |Commons =Brest Fortress }} {{Значэнні}} '''Брэсцкая крэпасць''' — комплекс абарончых збудаванняў XIX — пачатку XX стагоддзяў у [[Брэст|Брэсце]] (Брэст-Літоўск). Пабудаванa як частка сістэмы ўмацаванняў на захадзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Размешчана на 4 астравах утвораных рэкамі [[Буг]] і [[Мухавец]], іх рукавамі і сістэмай [[Канал (гідраграфія)|каналаў]]. Будавалася паводле праекта генералаў Малецкага і [[Карл Іванавіч Оперман|К. І. Опермана]], палкоўніка А. І. Фельдмана. У [[1832]] годзе найвышэйшы нагляд за будаўніцтвам крэпасці быў ускладзены на генерал-фельдмаршала [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Івана Фёдаравіча Паскевіча]]. == Умацаванні == Абарончая сістэма падзялялася Бугам і Мухаўцом на ўмацаванні: Цэнтральнае (Цытадаль), Валынскае (Паўднёвае), Цярэспальскае (Заходняе), Кобрынскае (Паўночнае). === Цытадэль === Цытадэль размешчана на востраве, на месцы старажытнага гандлёва-рамеснага цэнтра горада (места). Па перыметры акружана замкнёнай пяцівугольнай абарончай двухпавярховай [[казарма]]й (даўжыня 1,8 км) з 500 [[каземат]]амі, у якіх маглі размесціцца 12 тыс. салдат з неабходным для баявых дзеянняў рыштункам і запасам харчавання. Вонкавыя сцены казармы мелі байніцы і амбразуры для стральбы з ружжаў і гармат. === Валынскае ўмацаванне === Валынскае ўмацаванне зроблена на месцы [[Брэсцкі замак|Брэсцкага замка]], складалася з 2 бастыённых [[форт]]аў з 2 [[равелін]]амі. Тут у былым кляштары бернардзінцаў у сярэдзіне 19 ст. размяшчаўся [[Брэсцкі кадэцкі корпус]], пазней — ваенны шпіталь. Злучалася з цытадэллю [[Холмская брама|Холмскай брамай]] і пад’ёмным мостам праз [[Мухавец]]. === Цярэспальскае ўмацаванне === [[Image:BF Teres in.jpg|thumb|Цярэспальская брама.]] Цярэспальскае ўмацаванне будавалася на левым беразе Буга. Мела чатыры земляныя [[люнет]]ы, злучаныя [[Роў (фартыфікацыя)|ровам]]. [[Цярэспальская брама|Цярэспальскай брамай]] і [[Цярэспальскі мост|канатным мостам]] (самым вялікім на той час у Расійскай імперы) праз Буг злучлася з Цытадэллю. Над уязным праёмам Цярэспальскай брамы былі 4 ярусы вузкіх акон-байніц, над якімі ў 1920-я надбудаваная 5-ярусная вежа з дазорнай пляцоўкай. === Кобрынскае ўмацаванне === [[Image:BFrampart.jpg|thumb|Кобрынскае ўмацаванне.]] Кобрынскае ўмацаванне створана на месцы былога Кобрынскага прадмесця. Яно складалася з 4 бастыённых фортаў (у т.л. [[Бастыён I Брэсцкай крэпасці|Бастыён I]]) з 3 равелінамі. З Цытадэллю злучалася Брэсцкай і Беластоцкай (Брыгіцкай) брамамі і мастамі праз Мухавец. === Крапасная лінія === Па вонкавай лініі крэпасці праходзіў земляны вал вышынёй да 10 м з каменнымі казематамі ўнутры і запоўненым вадой ровам перад ім. Даўжыня галоўнай крапасной лініі складала 6,4 км. З прылеглай да крэпасці тэрыторыяй перадмаставыя ўмацаванні злучаліся праз Аляксандраўскую (Паўночную), Паўночна-Заходнюю, Міхайлаўскую (Усходнюю), Мікалаеўскую (Паўднёвую) брамы і Варшаўскі праезд. == Гісторыя == [[Image:Белы палац, БК.jpg|thumb|Белы палац]] === Расійская імперыя === ==== Будаўніцтва і рэканструкцыя ==== [[6 чэрвеня]] [[1833]] пачаты масавыя земляныя працы. У сувязі з пабудовай крэпасці г. Брэст-Літоўск перанесены на ўсход на 3 км. Калі земляныя працы ў асноўным закончыліся, [[1 чэрвеня]] [[1836]] адбылася закладка першага каменя, у які былі замураваны бронзавыя дошка з памятным надпісам і шкатулка з манетамі. [[26 красавіка]] [[1842]] Брэсцкая крэпасць пачала дзейнічаць як крэпасць першага класа. Кампазіцыйны цэнтр Цытадэлі — гарнізонная Мікалаеўская царква ([[1856]]—[[1879]], архіт. Г. Грым). Тут жа ў будынку былога кляштара езуітаў (узведзены ў [[1623]], адноўлены ў [[1679]]) размяшчалася канцылярыя каменданта крэпасці. Будынак кляштара базылян ([[1629]], пазней вядомы як [[Белы палац]]) быў перабудаваны пад афіцэрскае казіно. На пачатку свайго існавання крэпасць была адным з самых дасканалых крапасных умацаванняў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З’яўленне наразной [[артылерыя|артылерыі]] запатрабавала перабудовы крэпасці і ўзвядзення вакол яе пояса новых умацаванняў. У 1863 у адпаведнасці з запіскай генерала [[Э. І. Татлебен]]а аб мадэрнізацыі крапасцей Расіі ([[1862]]) пачалася яе рэканструкцыя. Быў патоўшчаны галоўны [[Вал (фартыфікацыя)|вал]], узведзена 2 [[рэдзюіты]] на Кобрынскім умацаванні, напраўлены на Цярэспальскім, пабудаваны 2 парахавыя склады ўмяшчальнасцю па 5 тыс. пудоў і інш. У [[1878]] зацверджаны план будаўніцтва перадавых умацаванняў. Да [[1888]] на адлегласці 3-4,5 км адзін ад аднаго ўзведзена 9 фортаў, у кожным з якіх можна было размясціць каля 200 чалавек і да 20 гармат. Даўжыня абарончай лініі дасягнула 30 км. У рэвалюцыю [[1905]]—[[1907]] у крэпасці адбыліся [[Брэсцкія выступленні салдат]]. У [[1912]] зацверджаны генеральны план пашырэння крэпасці на [[1912]]—[[1921]]. За 6-7 км ад ядра крэпасці меркавалася пабудаваць новы фортавы пояс, прадугледжвалася ўмацаванне і перабудова ўстарэлых збудаванняў. Летам [[1913]] пачата будаўніцтва. Да Першай сусветнай вайны толькі 2 форты былі закончаныя цалкам, 8 — збудаваны часткова. З аб’яўленнем мабілізацыі крэпасць стала пунктам папаўнення дзеючай арміі і базай забеспячэння крэпасці [[Іван-Горад]] ([[Эстонія]]). Удзень і ўначы вяліся інтэнсіўныя работы па падрыхтоўцы Брэсцкай крэпасці да абароны, штодзённа працавала каля 70 тыс. чалавек, каля 8,5 тыс. падвод. Да кастрычніка [[1914]] крапасная пазіцыя мела закончаны выгляд. Яна складалася з 14 фортаў і 5 абарончых казармаў, 21 прамежкавага апорнага пункта. Пры агульнай даўжыні фортавага пояса 45 км сярэдняя адлегласць паміж фортамі складала 1 км, г. зн. яны знаходзіліся ў поўнай агнявой сувязі. У будаўніцтве і ўдасканальванні крэпасці ў пачатку 20 ст удзельнічалі ваенныя інжынеры прафесар Мікалаеўскай інжынернай акадэміі генерал-лейтэнант Н. А. Буйніцкі, А. К. Аўчынікаў, палкоўнікі І. В. Бялінскі, Б. Р. Дабашчынскі, Г. І Лагорыя, капітан Дз. М. Карбышаў. ==== [[Першая сусветная вайна]] ==== З набліжэннем да Брэста германскіх войск камендант крэпасці Лаймінг стварыў савет абароны, які прызнаў магчымым у выпадку аблогі пратрымацца 8 месяцаў. Аднак па загаду Вярхоўнага камандавання 8-[[12 жніўня]] [[1915]] гарнізон, крапасное ўзбраенне, баявыя запасы, маёмасць і амаль усё насельніцтва Брэста былі эвакуіраваны, частка ўмацаванняў былі ўзарваны. З [[15 жніўня]] [[1915]] да канца Першай сусветнай вайны крэпасць была занята германскімі войскамі. Тут на тэрыторыі Цытадэлі ў Белым палацы быў падпісаны [[Брэсцкі мір]]. === Польшча === Паводле ўмоў [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскага мірнага дагавора]] горад Брэст з крэпасцю адышлі да Польшчы. У Брэсцкай крэпасці размяшчаліся часці 9-га Палескага корпуса Войска Польскага. ==== [[Польская абарончая вайна 1939]] ==== {{main|Абарона Брэсцкай крэпасці, 1939}} На пачатку Другой сусветнай вайны ў верасні [[1939]] нямецкія войскі бамбілі крэпасць, была пашкоджана частка абарончай казармы Цытадэлі, будынак інжынернага ўпраўлення, Белы палац. [[14 верасня]] [[1939]] да крэпасці падышлі перадавыя часці 19-га танкавага корпуса германскай арміі. Да [[17 верасня]] палкі пад камандаваннем польскага генерала Канстанціна Плісоўскага абаранялі крэпасць. Пасля таго, як супраціў стаў бесперспектыўным у сувязі з уступленнем на тэрыторыю Польскай Рэспублікі Чырвонай Арміі, абаронцы Брэсцкай крэпасці вырашалі пакінуць яе. Але ў ёй засталася добраахвотнікі на чале з капітанам Вацлавам Радзішэўскім. У хуткім часе давялося супрацьстаяць ужо савецкаму войску. У ноч на 27 верасня лічаныя жаўнеры паасобку выходзілі з акружэння. Капітан Радзішэўскі прабраўся да сваёй сям’і ў [[Кобрын]], але неўзабаве быў знойдзены органамі НКВД і арыштаваны, пасля чаго ён згінуў.<ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=135425</ref> === СССР === [[Image:Armia Czerwona, Wehrmacht 22.09.1939 wspólna parada.jpg|thumb|Сустрэча нямецкіх і савецкіх войск]] [[22 верасня]] ў адпаведнасці з сакрэтным пратаколам да савецка-германскага пакта аб ненападзе ([[23 жніўня]] [[1939]]) у горад і крэпасць увайшла 29-ая лёгка-танкавая брыгада [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]<ref>Мельцюхоў М. І. Савецка-польскія войны.</ref>. Знаходжанне нямецкіх войск у крэпасці закончылася сумесным развітальным парадам і абменам сцягамі. Сістэма ўмацаванняў, якія акружалі крэпасць, аказалася напаўраскрытай на захадзе, бо форты за Бугам трапілі ў рукі немцаў. Крэпасць у сувязі з развіццём ваеннай тэхнікі страціла былое ваеннае значэнне, але разам з пабудаванымі ў ёй 2 дотамі ўвайшла ў [[Брэсцкі ўмацаваны раён]]. ==== [[Вялікая Айчынная вайна]] ==== {{main|Абарона Брэсцкай крэпасці, 1941}} З вясны 1941 у крэпасці дыслацыраваліся ў асноўным часці 6-й Арлоўскай і 42-1 стралковай дывізій 28-га стралковага корпуса, якія [[22 чэрвеня]] [[1941]] прынялі ўдар нямецкай арміі і каля тыдня трымалі арганізаваную абарону. [[28 ліпеня]] [[1944]] у ходзе Люблін-Брэсцкай аперацыі Брэст разам з крэпасцю вызвалены ад нямецкіх войск. За гады вайны крэпасць моцна разбурана, у пасляваенны час многія будынкі разабраны. [[15 жніўня]] [[1965]] Указам Вярхоўнага Прэзідыума Савета СССР Брэсцкай крэпасці прысвоена ганаровае званне «Крэпасць-герой». == Мемарыяльны комплекс == {{main|Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой»}} [[Image:BrestF.jpg|thumb|Галоўны ўваход]] У [[1971]] адкрыты мемарыяльны комплекс Брэсцкая крэпасць-герой. Скульптурна-археалагічны ансамбль уключае ўцалелыя збудаванні, закансерваваныя руіны, крапасныя валы і творы сучаснага манументальнага мастацтва. Комплекс размешчаны ва ўсходняй частцы Цытадэлі. == Музеі == === Музей абароны крэпасці === [[Image:Museum of the defense of Brest fortress 6th room.JPG|thumb]] Адкрыты [[8 лістапада]] [[1956]]. Размешчаны ў адноўленай частцы былой кальцавой казармы, пабудаванай у 1842 годзе і захаванай у паўночнай частцы цэнтральнага вострава крэпасці (Цытадэлі). Мае 11 экспазіцыйных залаў, каля 40 тыс. экспанатаў у тым ліку больш за 20 тыс. экспанатаў асноўнага фонду. Тэматычныя аддзелы экспазіцыі: гісторыя крэпасці, перадваеннае жыццё, мерапрыемствы па ўмацаванню заходніх рубяжоў, напад нямецкіх войск, дзейнасць кампартыі і Савецкага ўрада па арганізацыі адпору ворагу, прыгранічныя баі, абарона крэпасці, Люблін-Брэсцкая аперацыя, крэпасць- аснова патрыятычнага выхавання. Асноўнае ў экспазіцыі — абарона крэпасці. Нвайбольш каштоўныя экспанаты — прадметы знойдзеныя пры раскопках: сцяг 393-га артылерыйскага дывізіёна, загад № 1 па гарнізоне, подпіс на цаглінах «Умираем не срамя», зброя, гадзіннікі воінаў і шмат іншага. У 2 кіназалах дэманструюцца хранікальна-дакументальныя фільмы пра гераічную абарону крэпасці. === «Бярэсце» === [[Image:Brest - Archeological museum Bjarestse.JPG|left|thumb|Жылыя пабудовы старажытнага Брэста]] [[Археалагічны музей «Бярэсце»]] заснаваны ў [[1972]], размешчаны на тэрыторыі Валынскага ўмацавання. Мае 14 экспазіцыйных залаў, плошча экспазіцыі 2400 м², больш за 45 тыс. экспанатаў. Музей знаёміць з эканамічным развіцём Брэста ў XI—XIV стагоддзях. Асноўная экспазіцыя ўключае больш як 30 выяўленых у выніку археалагічных раскопак гарадзішча Брэста драўляных жылых і гаспадарчых пабудоў, рэшткі маставых, частаколаў, якія дзякуючы кансервуючым якасцям магутнага культурнага пласта добра захаваліся на вышыню 12 вянкоў. Сярод экспанатаў рэдкія знаходкі — самшытавы грэбень з выразанымі кірылічнымі літарамі, касцяны мастыхін, металічная пісала і інш. == У філатэліі == <center><gallery> File:23-2013-06-22-m.jpg File:1121 (I. M. Zubačoŭ).jpg File:1122 (P. M. Haŭryłaŭ).jpg File:1123 (A. M. Kižavataŭ).jpg File:1124 (Hieraičnaja abarona Bresckaj krepaści).jpg </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|2}} * Алиев, Ростислав: Брестская крепость. Взгляд с немецкой стороны // Фронтовая иллюстрация № 5, 2008. * Алиев, Ростислав: Брестская крепость. М.: Вече, 2010. * Алиев, Ростислав: Штурм Брестской крепости. М.: Яуза-Эксмо, 2008. * Аникин В. И. Брестская крепость — крепость-герой. М.: Стройиздат, 1985. (Архитектура городов-героев). * Бешанов В. В. Брестская крепость. Минск, Беларусь, 2004 * Бобренок С. У стен Брестской крепости. Мн., 1960. * Брест. Энциклопедический справочник. Мн., 1987. * Ганцэр, Крысцыян: Памяць і забыццё. Ушанаванне герояў Брэсцкай крэпасці // Сіябган Дусэт, Андрэй Дынько, Алесь Пашкевіч (ред.): Вяртанне ў Еўропу: Мінулае і будучыня Беларусі. Варшава 2011, с. 140—147. * Ганцэр, Крысьціян: Пашковіч, Алена: «Гераізм, трагізм, мужнасьць.» Музей абароны Берасьцейкай крэпасьці // ARCHE пачатак, № 2-2013, с. 43-59. * Ганцэр, Крысціян: Памяць пра вайну і акупацыю ў Беларусі на прыкладзе мемарыялаў «Брэсцкая крэпасць-герой» і «Хатынь» // ARCHE пачаток № 9-2015, с. 284—304. * Героическая оборона / / Сб. воспоминаний об обороне Брестской крепости в июне —июле 1941 г. Мн., 1966. * Каландадзе Л. Дни в Брестской крепости. Тбилиси, 1964. * [[Святлана Яўгенаўна Куль-Сяльверстава|Куль-Сяльверстава С.]] Брэсцкі кадэцкі корпус // Беларускі гістарычны часопіс. 1998. № 3. * Лавровская И. Б., Кондак А. П. Брест. Путешествие сквозь века. Мн., 1999. * Памяць. Брэст: В 2 т. Мн., 1997. * Полонский Л. В осажденном Бресте. Баку, 1962. * Смирнов С. С. Брестская крепость. М., 1970. * Смирнов С. С. В поисках героев Брестской крепости. М., 1959. * Смирнов С. С. Рассказы о неизвестных героях. М., 1985. * Суворов А. М. Брестская крепость на ветрах истории. Брест, Редакция журнала «СЭЗ», 2004 * Суворов А. М. Форт V и другие форты Брестской крепости. Брест, Полиграфика, 2009 * Суворов А. М. Брестская крепость. Прикосновение к подвигу. Брест, Полиграфика, 2009, 2011 * Суворов А. М. Брестская крепость. Война и мир. Брест, Полиграфика, 2010 * Хаметов М. И. Брестская крепость-герой. М.: Воениздат, 1988. * Хмелевский Я. М. Справочник-календарь гор. Брест-Литовска на 1913 год. * Waszczukowna-Kamieniecka D. Brzesc nezapomniane miasto. London, 1997. * Sroka J. Brześć nad Bugiem. Dzieje miasta i twierdzy. Biała Podlaska 1997. * Sroka J. Obrońcy twierdzy brzeskiej we wrześniu 1939 r., Biała Podlaska 1992. * Geresz J. Twierdza niepokonana 1939: obrona cytadeli w Brześciu nad Bugiem we wrześniu 1939 r. Biała Podlaska; Międzyrzec Podlaski 1994. * С. Смирнов. [http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/Brest-literatura-Smirnov1.htm Брестская крепость] {{Архівавана|url=https://archive.today/20121221125825/http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/Brest-literatura-Smirnov1.htm |date=21 снежня 2012 }} (1963) == Гл. таксама == * [[Брэст]] * [[Брэсцкі мір]] == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|110Г000707}} * [http://www.brest-fortress.by/ Афіцыйны сайт Мемарыяльнага комплексу «Брэсцкая крэпасць-герой»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120621092524/http://www.brest-fortress.by/ |date=21 чэрвеня 2012 }} * [http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/brest-fortress Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140329004357/http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/brest-fortress |date=29 сакавіка 2014 }} на афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь * [http://fortification.ru/forum/index.php?board=18.0 Брэсцкая крэпасць на форуме Рускага фартыфікацыйнага сайта] * [http://pogudo.bas-net.by/brest/ Старонка, прысвечаная Брэсцкай крэпасці, на сайце музеяў Беларусі]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/ Брэсцкая крэпасць: матэрыялы, публікацыі, кнігі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070427030510/http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/ |date=27 красавіка 2007 }} * [http://szlachta.io.ua/album46624 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Фартэцыя ў Берасьці 1836—1842 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180114021319/http://szlachta.io.ua/album46624 |date=14 студзеня 2018 }} * [http://www.library.by/portalus/modules/warcraft/print.php?subaction=showfull&id=1096302417&archive=777&start_from=&ucat=2& Брэсцкая крэпасць у 1921—1939 гадах] * [http://fortification.ru/forum/index.php?board=18.0 Абарона Брэсцкай крэпасці на сайце «Рускі фартыфікацыйны сайт»] {{Гарады-героі}} {{Брэсцкая крэпасць}} {{Славутасці Брэста}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Крэпасці Беларусі]] [[Катэгорыя:Брэсцкая крэпасць| ]] [[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Брэста]] [[Катэгорыя:Крэпасці Расійскай імперыі]] pgg1ybj1slk8913eox8ba4drt8hedae Лангедок-Русільён 0 42569 5134186 4489040 2026-04-30T21:38:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134186 wikitext text/x-wiki {{Рэгіён Францыі| Назва = Лангедок — Русільён| Арыгінальная назва = Languedoc-Roussillon| Выява сцяга = Flag_of_Languedoc-Roussillon.svg| Памер выявы сцяга = 120px| Выява лагатыпа =| Памер выявы лагатыпа = 80px| Сцяг = | Лагатып = | Карта = Languedoc-Roussillon_map.png| Памер карты = 200px| Сталіца = [[Манпелье]]| Прэзідэнт савета = Даміен Алары| Прэфект = Клод Балан| Дэпартаменты = [[Од (дэпартамент)|Од]] (11)<br />[[Гар (дэпартамент)|Гар]] (30)<br />[[Эро (дэпартамент)|Эро]] (34)<br />[[Лазер (дэпартамент)|Лазер]] (48)<br />[[Усходнія Пірэнеі]] (66)| Акругі = 14| Кантоны = 186| Камуны = 1545| Плошча = 27&nbsp;376| Месца рэгіёна па колькасці насельніцтва = 9| Год прыкладнай ацэнкі насельніцтва = 2007| Ацэнка насельніцтва = 2&nbsp;548&nbsp;000| Год перапісу насельніцтва = 1999| Перапіс насельніцтва = 2&nbsp;295&nbsp;648| Шчыльнасць насельніцтва на вызначаны год = 2007| Шчыльнасць = 93| |}} '''Лангедок-Русільён''' ({{lang-fr|Languedoc-Roussillon}}) — [[Рэгіёны Францыі|рэгіён]] на поўдні [[Францыя|Францыі]]. Галоўны горад — [[Манпелье]]. Насельніцтва — 2,548 млн чалавек (9-е месца сярод рэгіёнаў). == Геаграфія == Плошча тэрыторыі 27 376 км². Рэгіён уключае дэпартаменты [[Гар (дэпартамент)|Гар]], [[Лазер]], [[Эро (дэпартамент)|Эро]], [[Од (дэпартамент)|Од]] і [[Пірэнеі Усходнія]]. Праз яго працякаюць рэкі [[рака Эро|Эро]], [[Рона]]. == Гісторыя == У выніку [[Альбігойскія войны|Альбігойскіх войн]] (1209—1229 гг.) [[Тулузскае графства]] трапляе ў залежнасць ад каралеўства Францыя. Пасля смерці апошняга графа Тулузскага [[Раймунд VII, граф Тулузы|Раймунда VII]] (1249 г.) кіраванне тэрыторыямі пераходзіць яго дачцэ Жанне і яе мужу Альфонсу Пуацье — брату французскага караля [[Людовік IX (кароль Францыі)|Людовіка IX]]. Паколькі яны памерлі бяздзетнымі (1271 г.), улада над землямі цалкам засяродзілася ў руках французскіх каралёў. == Спасылкі == {{wikivoyage|fr:Languedoc-Roussillon|Languedoc-Roussillon}} * [http://www.cr-languedocroussillon.fr/ Site officiel du conseil régional Languedoc-Roussillon] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080915034847/http://www.cr-languedocroussillon.fr/ |date=15 верасня 2008 }} * [http://www.languedoc-roussillon.pref.gouv.fr Préfecture Languedoc-Roussillon] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150906025420/http://www.languedoc-roussillon.pref.gouv.fr/ |date=6 верасня 2015 }} * [http://images.de.lozere.org/ Paysages et découverte de la Lozère-Gévaudan en photos !] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051226095130/http://images.de.lozere.org/ |date=26 снежня 2005 }} * [http://www.languedoc-roussillon.ecologie.gouv.fr/ Environnement en Languedoc-Roussillon !] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051222013213/http://www.languedoc-roussillon.ecologie.gouv.fr/ |date=22 снежня 2005 }} * [http://www.lost-in-france.com/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=88&Itemid=311/ Languedoc-Roussillon Guide] * [http://france-for-visitors.com/languedoc/index.html The Languedoc for visitors] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Рэгіёны Францыі}} {{Сталіцы рэгіёнаў Францыі}} [[Катэгорыя:Рэгіёны Францыі]] 4gwe19uko4yl0q3ys37qnb8hy18vecq Логіка 0 46152 5134338 5009976 2026-05-01T07:36:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134338 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gregor_Reisch%2C_Margarita_Philosophica%2C_Typus_Logice.jpg|thumb|[[Грэгар Райш]], «Логіка прэзентуе свае цэнтральныя тэмы», ''[[Маргарыта Філасофіка]]'', 1503/08 (?). Сабакі ''veritas'' і ''falsitas'' гоняць труса ''problema'', логіка з мячом ''syllogismus'' спяшаецца следам за сабакамі. Злева ўнізе ў пячоры — [[Парменід]], з якім лагічная аргументацыя прыходзіць у філасофію.]] '''Ло́гіка''' (ад грэч. λογική — слова, паняцце, розум) — сукупнасць навук, якія вывучаюць законы і правілы мыслення, спосабы развіцця і спасціжэння ведаў. Паколькі гэта веданне атрымана розумам, логіка таксама вызначаецца як навука аб формах і законах правільнага мыслення. Паколькі мысленне афармляецца ў мове ў выглядзе развагі, прыватнымі выпадкамі якой з’яўляюцца доказ і абвяржэнне, логіка часам вызначаецца як навука пра спосабы развагі або навука пра спосабы доказаў і абвяржэнняў. Логіка, як навука, вывучае спосабы дасягнення ісціны ў працэсе пазнання апасродкаваным шляхам, не з пачуццёвага вопыту, а з ведаў, атрыманых раней, таму яе таксама можна вызначыць як навуку пра спосабы атрымання вывадных веды. Адна з галоўных задач логікі — вызначыць, як прыйсці да высновы з перадумоў (правільнае разважанне) і атрымаць сапраўднае веданне аб прадмеце разважання, каб глыбей разабрацца ў нюансах вывучаемага прадмета думкі і яго суадносінах з іншымі аспектамі разгляданай з’явы. У любой навуцы логіка служыць адным з асноўных інструментаў<ref name="gauch">''Gauch H. G.'' [http://books.google.ru/books?id=iVkugqNG9dAC&lpg=PA124&hl=ru&pg=PA124#v=snippet&q=PEL%20model&f=false The PEL model of full disclosure] // Scientific Method in Practice.— Cambridge University Press, 2003.— p.124.— 435pp.— ISBN 9780521017084</ref>. == Сутнасць логікі == Класічная лагічная тэорыя далёка не дасканалая: асноўнае яе змест фармулюецца на асаблівым, створаным спецыяльна для сваіх мэтаў мове, выкарыстоўвае абсалютная прадметнае мысленне. У ёй не мяркуецца выкарыстанне кантролю прагматычных памылак, хібнасцяў нелінейных выкарыстоўваюцца сістэм адліку, пагранічных памылак апісання, рэлятывізму маштабавання і т. П. [Праясніць] З прычыны чаго прынята лічыць нармальным факт наяўнасці ў яе мове парадоксаў і апрыёрных сцвярджэнняў, куставых эфектаў слоўніка і т. п. Падобна таму як уменне гаварыць існавала яшчэ да ўзнікнення навукі граматыкі, так і мастацтва правільна думаць існавала задоўга да навукі логікі. Лагічныя аперацыі: вызначэнне, класіфікацыя, доказ, абвяржэнне і інш. — нярэдка ўжываюцца кожным чалавекам у яго разумовай дзейнасці неўсвядомлена і з хібнасцямі. Некаторыя схільныя лічыць ўласнае мысленне натуральным працэсам, не патрабавальным аналізу і кантролю больш, чым, скажам, дыханне ці рух, але рэальнае мысленне не зводзіцца проста да лагічнай паслядоўнасці. У працэсе рашэння задач, якія ўзнікаюць, таксама істотныя: інтуіцыя, эмоцыі, вобразнае бачанне свету і многае іншае<ref>{{кніга|аўтар=Ивин А. А.|загаловак=Логика|месца=М.|выдавецтва=Знание|год=1998}}</ref>. Аднак нястрогае мысленне яшчэ не значыць, што яно не падпарадкавана логіцы<ref>{{кніга|аўтар=Тихонравов Ю. В.|загаловак=Философия: Учебное пособие|месца=М.|выдавецтва=Инфра-М|год=2000|старонак=269}}</ref>. Асноўная мэта (функцыя) логікі заўсёды заставалася нязменнай: даследаванне таго, як з адных сцвярджэнняў можна выводзіць іншыя. Пры гэтым мяркуецца, што вывад залежыць толькі ад спосабу сувязі, якія ў яго сцвярджэнняў і іх будовы, а не ад іх канкрэтнага зместу. Вывучаючы, «што з чаго вынікае», логіка выяўляе найбольш агульныя або, як кажуць, фармальныя ўмовы правільнага мыслення. Сфера канкрэтных інтарэсаў логікі істотна змянялася на працягу яе гісторыі. === Значэнне слова === Слова «логіка» выкарыстоўваецца таксама ў значэннях «унутраная заканамернасць, уласцівая тым ці іншым з’явам» або «правільны, разумны ход разважанняў»<ref>''Ефремова Т. Ф.'' [http://dic.gramota.ru/search.php?word=%EB%EE%E3%E8%EA%E0&lop=x&gorb=x&efr=x&ag=x&zar=x&ab=x&sin=x&lv=x&pe=x&az=x Новый словарь русского языка. Толково-словообразовательный.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071206184437/http://dic.gramota.ru/search.php?word=%EB%EE%E3%E8%EA%E0&lop=x&gorb=x&efr=x&ag=x&zar=x&ab=x&sin=x&lv=x&pe=x&az=x |date=6 снежня 2007 }} — 2001—2002.</ref>. У прыватнасці гэтым словам могуць называцца наступныя рэчы: * Працэс мыслення — калі гаворыцца пра лагічным і нелагічным мысленні, маецца на ўвазе яго лагічнасць. * У электроніцы — электронныя лагічныя схемы. === Нефармальная, фармальная, сімвалічная і дыялектычная логіка === Нефармальная логіка (тэрмін прыняты перш за ўсё ў англамоўнай літаратуры) — даследаванне аргументацыі ў натуральнай мове. Адной з галоўных задач яе з’яўляецца даследаванне лагічных памылак. Любая выснова, зробленая на натуральнай мове, валодае чыста фармальным зместам (сэнс развагі можа быць падзелены на форму думкі і ўласна змест), калі можна паказаць, што ён з’яўляецца прыватным ужываннем абстрактнага універсальнага правіла, якое адцягваецца ад усякага канкрэтнага прадмета, уласцівасці або адносін. Менавіта гэтая выснова з чыста фармальным утрыманнем называюць лагічнай высновай і асноўным прадметам логікі. Аналіз высновы, якая раскрывае гэта чыста фармальнае ўтрыманне, называецца фармальнай логікай. Сімвалічная логіка вывучае сімвалічныя абстракцыі, якія фіксуюць фармальную структуру лагічнага вываду. Дыялектычная логіка — навука пра мысленне, якая, як мяркуецца, дае веданне пра спосаб развагі, пашырае магчымасці фармальна-лагічнай высновы. Тут паняцце логікі ўжываецца як ва ўласным лагічным, так і ў метафарычным сэнсе. Дыялектычнае разважанне ўлічвае законы фармальнай логікі. Разам з тым, ажыццяўляючы аналіз дынамікі пераходу паняццяў у сваю супрацьлегласць, яно дапускае, што супрацьлегласці супадаюць, арыентуецца на законы дыялектыкі. У рамках фармальнай логікі маецца група логік, названых некласічнага (часам таксама выкарыстоўваецца тэрмін «альтэрнатыўныя логікі»). Гэтая група логік істотна адрозніваецца ад класічных логік шляхам розных варыяцый законаў і правілаў (напрыклад, логікі, якія адмяняюць закон выключаны трэцяга, якія змяняюць табліцы праўдзівасці і г. д.). Дзякуючы гэтым варыяцыям магчыма пабудова розных мадэлей лагічных следстваў і лагічнай ісціны<ref name="Burgess2009i">{{cite book|author=[[John P. Burgess]]|title=Philosophical logic|url=http://books.google.com/books?id=k32w3_wjBoYC&pg=PR7|year=2009|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-13789-6|pages=vii-viii}}</ref>. === Стаўленне да іншых навук === Гістарычна логіка вывучалася як частка філасофіі. Зараз сімвалічная логіка таксама вывучаецца як частка матэматыкі, інфарматыкі. == Прадмет == Паводпе [[Арыстоцель|Арыстоцеля]], гэта навука пра формы правільнага мыслення. [[І. Кант]] называў такую навуку фармальнай логікай. У сучасным уяўленні фармальная логіка — [[навука]] аб законах высноўных ведаў, якія атрыманы з раней устаноўленых і правераных ісцін без звароту ў кожным канкрэтным выпадку да вопыту, а толькі ў выніку прыцягаення законаў і правіл мыслення; яе прадмет — даследаванне разважанняў (вывадаў і доказаў) з пункту погляду іх лагічнай формы (структуры) незалежна ад канкрэтаага зместу суджэнняў, што ў яго ўваходзяць. Дакладная фармалізацыя схем, якія вывучае логіка, здзяйсняецца ў межах [[матэматычная логіка|матэматычнай логікі]]. Пры аналізе лагічных працэсаў усе «асобныя» логікі карыстаюцца мовай сімвалаў і формул, якая будуецца ў адпаведнасці з агульнмі для ўсіх сістэм прынцыпамі логікі. == Гісторыя логікі == {{Асноўны артыкул|Гісторыя логікі}} Хаця многія культуры выпрацавалі складаныя сістэмы развагі, логіка як экспліцытны аналіз метадаў развагі атрымала грунтоўнае развіццё першапачаткова толькі ў трох традыцыях: у кітайскай, індыйскай і грэчаскай. Хоць дакладныя даты не занадта дакладныя (асабліва ў выпадку Індыі), хутчэй за ўсё, логіка паўстала ва ўсіх трох культурах ў IV стагоддзі да н. э. Сучасная логіка, распрацаваная фармальна выдасканалена, паходзіць у канчатковым рахунку з грэчаскай традыцыі (арыстоцелеўскай логікі), якая, аднак, была ўспрынятая не наўпрост, а пры пасярэдніцтве і каментатарскай дзейнасці араба-мусульманскіх філосафаў і сярэднявечных еўрапейскіх логікаў. Можна вылучыць наступныя гістарычныя і рэгіянальныя формы логікі (прыведзены таксама іх назвы, якія гістарычна існавалі і прынятыя ў літаратуры па гісторыі фармальнай логікі): * Старажытнакітайская логіка * Індыйская логіка * Еўрапейская і блізкаўсходняя логіка: традыцыйная логіка (у шырокім сэнсе) ** Антычная і раннесярэднявечнай логіка: дыялектыка ** Сярэднявечная логіка *** Арабская і яўрэйская сярэднявечная логіка *** Усходнехрысціянская сярэднявечная логіка *** Заходнееўрапейская сярэднявечная логіка: схаластычная логіка, дыялектыка ** Логіка еўрапейскага Адраджэння; дыялектыка ** Логіка Новага часу: традыцыйная логіка (у вузкім сэнсе), фармальная логіка * Сучасная логіка (агульнасусветная, з другой паловы XIX стагоддзя): матэматычная логіка, сімвалічная логіка, лагістыка (апошняе — як правіла, у заходняй літаратуры). Логіка ў сваім развіцці прайшла тры парога: * парог фармалізацыі разваг (ва ўсіх трох традыцыях) * увядзенне умоўных (сімвалічных, літарных і лікавых) пазначэнняў (толькі еўрапейская традыцыйная логіка) * навуковая рэвалюцыя, з якой пачалася сучасная логіка, — матэматызацыя (унясенне ў логіку матэматычных метадаў). === Логіка ў Старажытным Кітаі === Логіка ў Кітаі з’явілася ў перыяд з’яўлення вялікай колькасці школ, канкурэнцыі і дыскусій паміж імі. Сучаснік Канфуцыя Ма-цзы («Настаўнік Мо», «Мудрэц Мо»; V—IV стст. да н. э.) быў вядомы як заснавальнік маізма (школы ма цзя), прадстаўнікі якой займаліся пошукам крыніц дакладнай развагі і ўмоў яго правільнасці. У вобласці аргументацыі яны аддавалі перавагу распрацоўку развагі па аналогіі распрацоўцы дэдукцыі. У працэсе аналізу семантыкі мовы маісты распрацавалі метад класіфікацыі імён па ступені іх агульнасці і дзялення рэчаў па відах (метад «трох правілаў», «трох фа»). Адно з адгалінаванняў маізма, логікі (мін цзя, школа імён, V—III стст. да н. э), пачало да даследавання уласна фармальнай логікі (яе прадстаўнікі падышлі да адкрыцця катэгарычнага сілагізму раней або адначасова з яе фармулёўкай Арыстоцелем). Пазней, пры дынастыі Цынь, гэтая лінія даследаванняў знікла ў Кітаі, паколькі тады філасофія легізма жорстка душыла ўсе астатнія філасофскія школы. Зноў логіка ў Кітаі з’явілася толькі з пранікненнем туды індыйскай логікі будыстаў і далей моцна адстала ад развіцця еўрапейскай і блізкаўсходняй логікі. === Індыйская логіка === Вытокі логікі ў Індыі можна прасачыць у граматычных тэкстах V стагоддзя да н. э. Дзве з шасці артадаксальна-індуісцкіх (ведыйскіх) школ індыйскай філасофіі — ньяя і вайшэшыка — займаліся метадалогіяй пазнання, з гэтага праблемнага поля і вылучылася логіка. Сама назва школы «ньяя» значыць «логіка». Галоўным яе дасягненнем і была распрацоўка логікі і метадалогіі, якія сталі пасля агульным здабыткам. Асноўным тэкстам школы былі Ньяя-сутры Акшапады Гаўтамы (II стагоддзе н. э.). Паколькі ньяики лічылі адзіным шляхам вызвалення ад пакут дасягненне надзейных ведаў, яны распрацоўвалі тонкія метады адрознення надзейных крыніц ведаў ад ілжывых меркаванняў. Ёсць толькі чатыры крыніцы ведаў (чатыры праманы): успрыманне, выснова, параўнанне і сведчанне. Строгая пяцічленныя схема высновы ўключала ў сябе: пачатковую пасылку, падставу, прыклад, прыкладанне і выснову. Будыйская філасофія (якая не ўваходзіла ў лік шасці артадаксальных школ) была галоўным апанентам ньяікаў у логіцы. Нагарджуна, заснавальнік мадхьямікі («сярэдняга шляху»), развіў разважанне, вядомае як «катускоці», або тэтралема. Гэты чатырохбаковы аргумент сістэматычна правяраў і адхіляў зацвярджэнне выказванні, яго адмаўленне, злучэнне зацвярджэння і адмаўлення і, нарэшце, адхіленне і яго сцвярджэння, і яго адмаўлення. У Дыгнагі і яго паслядоўніка Дхармакірці будыйская логіка дасягнула вяршыні. Цэнтральным пунктам іх аналізу было ўсталяванне (вызначэнне) неабходнай лагічнай прысутнасці (уключанасці ў вызначэнне), «вьяпці», таксама вядомае як «нязменнае прытрымліванне» або «перакананне». Для гэтай мэты яны распрацавалі вучэнне пра «апоха» або адрозніванне, аб правілах ўключэння прыкмет ў вызначэнне або выключэння іх з яго. Школа Наўя-ньяя («новая ньяя», «новая логіка») была заснавана ў XIII стагоддзі Ганеша Упадхьяей з Мітылена, аўтара «Татвачынтамамі» («Скарб думкі пра рэальнасць»). Зрэшты, і ён абапіраўся на працы сваіх папярэднікаў X стагоддзя. === Еўрапейская і блізкаўсходняя логіка === У гісторыі еўрапейскай логікі можна вылучыць этапы: * арыстоцелеўскі (традыцыйны) працягваўся сотні гадоў, на працягу якіх логіка развівалася вельмі марудна; * схаластычны этап развіцця, пік якога прыпадае на XIV стагоддзе; * новачасовы этап. ==== Логіка антычнасці ==== Заснавальнікам логікі ў старажытнагрэцкай філасофіі лічыцца старажытнагрэцкі філосаф Арыстоцель, так як належыць, што ён вывеў першую лагічную тэорыю. Папярэднікамі Арыстоцеля ў развіцці лагічнай навукі ў Старажытнай Грэцыі былі Парменід, Зянон Элейскі, Сакрат і Платон. Арыстоцель жа ўпершыню сістэматызаваў даступныя веды аб логіцы, абгрунтаваў формы і правілы лагічнага мыслення. Яго цыкл твораў «Арганон» складаецца з шасці работ, прысвечаных логіцы: «Катэгорыі», «Аб тлумачэнні», «Топіка», «Першая аналітыка» і «Другая аналітыка», «Сафістычныя абвяржэнні». Пасля Арыстоцеля ў Старажытнай Грэцыі логіка таксама распрацоўвалася прадстаўнікамі школы стоікаў. Вялікі ўклад у развіццё гэтай навукі ўнеслі аратар Цыцэрон і старажытнарымскі тэарэтык прамоўніцкага мастацтва Квінціліян. ==== Логіка ў Сярэднявеччы ==== Па меры набліжэння да Сярэднім стагоддзяў логіка атрымлівала больш шырокае распаўсюджанне. Яе пачалі распрацоўваць арабскамоўная даследчыкі, напрыклад, Аль-Фараб (каля 870—950 гг.). Сярэднявечная логіка называецца схаластычнай, а яе росквіт у XIV стагоддзі звязваюць з імёнамі навукоўцаў Уільяма Окама, Альберта Саксонскага і Уолтара Берліё. ==== Логіка ў эпоху Адраджэння і ў Новы час ==== Гэты гістарычны перыяд у логіцы адзначаецца з’яўленнем мноства вельмі значных для навукі публікацый. Фрэнсіс Бэкан ў 1620 годзе апублікоўваць свой «Новы арганон», які змяшчае асновы індуктыўных метадаў, удасканаленых пазней Джонам Сцюартам Мілі і якія атрымалі назву метадаў ўстанаўлення прычынных сувязяў паміж з’явамі Бэкана-Мілі. Сутнасць індукцыі (абагульнення) — ва ўзыходжанні (у працэсе пазнання) ад прыватных выпадкаў да агульных правілах. Таксама неабходна шукаць прычыны сваіх памылак. У 1662 годзе ў Парыжы выдадзены падручнік «Логіка Пор-Раяль», аўтарамі якога з’яўляюцца П. Ніколь і А. Арно, якія стварылі лагічны вучэнне на аснове метадалагічных прынцыпаў Рэнэ Дэкарта. === Сучасная логіка === У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў былі закладзеныя асновы г. зв. матэматычнай, або сімвалічнай, логікі. Яе сутнасць заключаецца ў тым, што для выяўлення истинностного значэння выразаў натуральнага мовы можна прымяняць матэматычныя метады. Менавіта выкарыстанне сімвалічнай логікі адрознівае сучасную лагічную навуку ад традыцыйнай. Вялікі ўклад у развіццё сімвалічнай логікі ўнеслі такія навукоўцы, як Дж. Буль, О. дэ Морган, Г. Фреге, Ч. Пірс і інш. У XX стагоддзі матэматычная логіка аформілася ў якасці самастойнай дысцыпліны ў рамках лагічнай навукі. Пачатак XX стагоддзя адзначылася станаўленнем ідэй некласічнай логікі, многія важныя палажэнні якой былі закладзены М. А. Васільевым і І. Е. Арловым. У сярэдзіне XX стагоддзя развіццё вылічальнай тэхнікі прывяло да з’яўлення лагічных элементаў, лагічных блокаў і прылад вылічальнай тэхнікі, што было звязана з дадатковай распрацоўкай такіх абласцей логікі, як праблемы лагічнага сінтэзу, лагічнае праектаванне і праблемы лагічнага мадэлявання лагічных прылад і сродкаў вылічальнай тэхнікі. У 80-х гадах XX стагоддзя пачаліся даследаванні ў вобласці штучнага інтэлекту на базе моў і сістэм лагічнага праграмавання. Пачалося і стварэнне экспертных сістэм з выкарыстаннем і развіццём аўтаматычнага доказы тэарэм, а таксама метадаў доказнага праграмавання для верыфікацыі алгарытмаў і праграм для ЭВМ. У 80-я гады пачаліся таксама змены ў адукацыі. З’яўленне персанальных камп’ютараў у сярэдніх школах прывяло да стварэння падручнікаў інфарматыкі з вывучэннем элементаў матэматычнай логікі для тлумачэння лагічных прынцыпаў працы лагічных схем і прылад вылічальнай тэхнікі, а таксама прынцыпаў лагічнага праграмавання для камп’ютараў пятага пакалення, і распрацоўцы падручнікаў інфарматыкі з вывучэннем мовы вылічэння прэдыкатаў для праектавання баз ведаў. == Пытанні, вакол якіх ідзе палеміка ў логіцы == === Бівалентнасць і закон выключанага трэцяга === Усе логікі, якія мы папярэдне абмяркоўвалі, з’яўляецца «бівалентнымі» або «двухсэнсоўнымі», гэта значыць яны прыпісваюць кожнаму сцвярджэнні, што разглядаецца, адно з двух значэнняў: «ісціна» або «хлусня». Сістэмы што не заўсёды прытрымліваюцца гэтага правіла вядомыя як-класічныя або неарыстоцелеўскія логікі. На пачатку 20-га Століне Ян Лукасевіч з Львоўска-Варшаўскай лагічнай школы прапанаваў пашырыць традыцыйную логіку уключыўшы ў яе трэцяе значэнне «магчыма», вынайдучы так трохзнакавую логіку, першую з мнагазначных логік. Інтуіцыйнай логіка была прапанаваная Л. Брауерам як карэктная логіка для меркаванняў аб матэматыцы, і грунтуецца на адхіленні закона выключанага трэцяга. Інтуіцыйнай логіка вельмі цікавай для спецыялістаў па інфарматыцы, паколькі з’яўляецца канструктыўнай логікай, а такім чынам з’яўляецца логікай для камп’ютараў. Таксама была распрацавана невыразная логіка, якая прадугледжвае бясконцая колькасць «ступеней праўдзівасці», апісаных сапраўднымі лікамі ад 0 да 1. == Гл. таксама == * [[Абсурд]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= Гуссерль Э.|частка= Логические исследования. Т. 1|загаловак= Философия как строгая наука|месца= Новочеркасск|выдавецтва= Сагуна|год= 1994|старонак= 357|isbn= ISBN 5-7593-0138-1}} * {{кніга |аўтар= Васильев Н. А.|загаловак= Воображаемая логика. Избранные труды|выдавецтва= Наука|год= 1989|старонак= 264|isbn= 5-02-007946-4|тыраж= 6200}} * ''Гетманова А. Д.'' [http://www.yugzone.ru/x/getmanova-uchebnik-po-logike/ Учебник по логике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100425182132/http://www.yugzone.ru/x/getmanova-uchebnik-po-logike/ |date=25 красавіка 2010 }}. — М.: Владос, 1995. — 303 с. — ISBN 5-87065-009-7 * [http://www.yugzone.ru/x/kondakov-n-i-logicheskiiy-slovar-spravochnik/ ''Кондаков Н. И.:'' Логический словарь-справочник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100326095225/http://www.yugzone.ru/x/kondakov-n-i-logicheskiiy-slovar-spravochnik |date=26 сакавіка 2010 }}. — М.: Наука, 1975. — 720 с. * [http://runivers.ru/philosophy/lib/book6197/138454/ Кондаков Н. И. Введение в логику. — М.: Наука, 1967] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421000740/https://runivers.ru/philosophy/lib/book6197/138454/ |date=21 красавіка 2021 }} на сайте Руниверс * ''Ивлев Ю. В.'' Учебник логики: Семестровый курс: Учебник. — М.: Дело, 2003. — 208 с — ISBN 5-7749-0317-6 * ''Бочаров В. А., Маркин В. И.'' Основы логики: Учебник. — М.: ИНФРА-М, 2001. — 296 с. — ISBN 5-16-000496-3 * ''Ивин А. А.'' Логика: Учебное пособие. — Изд. 2-е. — М.: Знание, 1998. — ([http://www.philosophy.ru/edu/ref/logic/ivin.html На портале «Философия в России»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060501073943/http://www.philosophy.ru/edu/ref/logic/ivin.html |date=1 мая 2006 }}; [http://yanko.lib.ru/books/philosoph/ivin-logika.htm на сайте Славы Янко]) * ''Ивин А. А., Никифоров А. Л.'' [http://yanko.lib.ru/books/dictionary/slovar-po-logike.htm Словарь по логике] — М.: Туманит, ВЛАДОС, 1997. — 384 с — ISBN 5-691-00099-3. * ''Горский Д. П.'' [https://web.archive.org/web/20080629195438/http://omgp-net.narod.ru/0/sboomg-net/DP_Gorsky/Logic/index.htm Логика: Учебное пособие для педагогических училищ.] — Изд. 3-е. — М.: Учпедгиз, 1961. — 160 с. * ''Челпанов Г. И.'' [http://www.krotov.info/libr_min/24_ch/el/lpanov.htm Учебник логики]. — М., 1994. * {{кніга|загаловак=Формальная логика|адказны=Под ред. И. Я. Чупахина, И. Н. Бродского|месца=Л.|выдавецтва=ЛГУ|год=1977|спасылка=http://runivers.ru/lib/book6224/142205/|старонак=357}} * {{кніга |аўтар = {{nobr|Бочаров В. А.}}, {{nobr|Маркин В. И.}} |частка = Глава I. Предмет и основные понятия логики |спасылка частка = http://ru.scribd.com/doc/148416117/%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA |загаловак = Основы логики: учебник |арыгінал = Основы логики: учебник |спасылка = http://ru.scribd.com/doc/148416117/%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA |месца = М. |выдавецтва = ИНФРА-М |год = 1998 |старонкі = 224 |старонак = 9 |isbn = 5-86225-595-8 |ref = Основы логики }} * ''Бажанов В. А.'' История логики в России и СССР. — М.: Канон+, 2007. — 336 с. — ISBN 5-88373-032-9 * ''Маковельский А. О.'' [http://www.krotov.info/lib_sec/shso/37_makov1.html История логики]. — М., 1967. — 504 с. * ''Попов П. С.'' История логики нового времени. — М., Издательство МГУ, 1960. * '' Стяжкин Н. И.'' Формирование математической логики. — М., 1967. * ''Scholtz H''. Geschichte der Logik, 1931. (Concise History of Logic. — New York, 1961). * Спирин B. C. О «третьих» и «пятых» понятиях в логике древнего Китая // Дальний Восток. Сборник статей по филологии, истории, философии. — М., 1961. * ''Кроль Ю. Л.'' Спор как явление культуры древнего Китая // Народы Азии и Африки. — 1987. — № 2. * ''Крушинский А. А.'' Имена и реалии в древнекитайской логике и методологии (Обзор) // Современные историко-научные исследования: наука в традиционном Китае. — М., 1987. * ''Пань Шимо (КНР).'' Логика Древнего Китая (краткий очерк) // Философские науки. — 1991. — № 12. * ''Чжоу Юньчжи.'' Основные вехи развития древнекитайской логики мин бянь, ее главные особенности и реальные достижения // Рационалистическая традиция и современность. Китай. 1993. №. — С. 152—178. * ''Крушинский А. А.'' Логика «И цзина». Дедукция в древнем Китае. — М., 1999. * ''Кварталова Н. П.'' Логические идеи трактата «Гунсунь Лун-цзы» // Человек и духовная культура Востока. Альманах. Вып. I. — М., 2003. — С. 167—172. * ''Кобзев А. И.'' Школа имен (мин цзя): коллизия логики и диалектики // Китай в диалоге цивилизации: К 70-летию академика М. Л. Титаренко. — М. 2004. — С. 550—557. * ''Дубянецкі С.'' Логіка // {{Крыніцы/БЭ|9}} {{Раздзелы філасофіі}} {{Сем вольных мастацтваў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Логіка| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 394c7xyoonjs9xbrn045un1u455f2kb Леў Давідавіч Троцкі 0 46384 5134312 5071397 2026-05-01T06:47:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134312 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бранштэйн}} {{цёзкі2|Троцкі}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Леў Давідавіч Троцкі''' ({{lang-ru|Лев Давидович Троцкий}}; псеўданім, таксама: ''Перо́, Антид Ото, Л. Седо́в, Стари́к'' і інш. Імя пры нараджэнні '''Лейба Давідавіч Бранштэйн'''<ref name="gosvlast">Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг./ Сост. В. И. Ивкин. — {{М.}}: «Российская политическая энциклопедия», 1999.</ref><ref name="ckkpss">[http://www.az-libr.ru/Persons/000/Src/0004/index.shtml ЦЕНТРАЛЬНЫЙ КОМИТЕТ КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник / Сост. Горячев Ю. В. — М.: Издательский дом «Парад», 2005.]</ref><ref name="kri">{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/TROTSKI_LEV_DAVIDOVICH.html |title=Иван Кривушин, энциклопедия «Кругосвет» |access-date=14 кастрычніка 2017 |archive-date=10 жніўня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100810033520/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/TROTSKI_LEV_DAVIDOVICH.html |url-status=dead }}</ref>; {{ДН|7|11|1879|26|10}}, сяло [[Бераслаўка (Кіраваградская вобласць)|Янаўка]], [[Елісаветградскі павет]], [[Херсонская губерня]], [[Расійская імперыя]] (цяпер [[Бераслаўка (Кіраваградская вобласць)|Бераслаўка]], [[Кіраваградская вобласць]], [[Украіна]]) — {{ДС|21|8|1940}}, [[Каяакан]], [[Мехіка]]) — дзеяч міжнароднага камуністычнага рэвалюцыйнага руху, практык і тэарэтык марксізму, ідэолаг адной з яго плыняў — трацкізму. Двойчы ссыльны пры манархічным ладзе, пазбаўлены ўсіх грамадзянскіх праў у 1905 годзе. Адзін з арганізатараў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]], адзін са стваральнікаў [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]. Адзін з заснавальнікаў і ідэолагаў [[Камінтэрн]]у, член яго [[ВККІ|Выканкама]]. У першым савецкім урадзе — наркам па замежных справах, потым у 1918—1925 — [[Народны камісарыят па ваенных і марскіх справах|наркам па ваенных і марскіх справах]] і старшыня [[Рэвалюцыйны ваенны савет Рэспублікі|Рэўваенсавета]] [[РСФСР]], потым [[СССР]]. З 1923 года — лідар унутрыпартыйнай [[Левая апазіцыя ў РКП(б) і УКП(б)|левай апазіцыі]] («[[Новы курс (Троцкі)|Новы курс]]»). Член [[Палітбюро]] УКП(б) у 1919—1926 гадах. У 1927 годзе быў зняты з усіх пастоў і адпраўлены ў ссылку; у 1929 годзе — высланы за межы СССР. У 1932 годзе пазбаўлены савецкага грамадзянства. Пасля высылання з СССР — стваральнік і галоўны тэарэтык [[Чацвёрты інтэрнацыянал|Чацвёртага інтэрнацыянала]] (1938). Аўтар прац па гісторыі рэвалюцыйнага руху ў [[Расія|Расіі]] («[[Наша рэвалюцыя (Троцкі)|Наша рэвалюцыя]]», «[[Здраджаная рэвалюцыя]]»), стваральнік капітальных гістарычных прац па рэвалюцыі 1917 года («[[Гісторыя рускай рэвалюцыі]]»), літаратурна-крытычных артыкулаў («[[Літаратура і рэвалюцыя]]») і аўтабіяграфіі «[[Маё жыццё (Троцкі)|Маё жыццё]]» (1930). Двойчы жанаты, без скасавання першага шлюбу. 20 жніўня [[1940]] года быў смяротна паранены агентам [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] [[Рамон Меркадэр|Р. Меркадэрам]] у [[Мехіка]] ([[Мексіка]]) і памёр на наступны дзень. == Біяграфія == [[Файл:Leo Trotzki 1888.jpg|thumb|200px|right|Леў Бранштэйн у дзяцінстве, [[1888]] год.]] Лейба Бранштэйн нарадзіўся пятым дзіцём у сям'і Давіда Лявонцьевіча Бранштэйна ([[1843]]—[[1922]]) і яго жонкі Ганны (Анеты) Львоўны Бранштэйн (народжанай Жыватоўскай) — багатых землеўласнікаў-арэндадаўцаў<ref name=autogenerated2>[http://www.revolucia.ru/otrozkom.htm Библиотека газеты «Революция». Клушин В. И. Малоизвестное о Троцком]</ref> з ліку [[яўрэй]]скіх асаднікаў земляробскага хутара непадалёк ад сяла Янаўка Елісаветградскага павета [[Херсонская губерня|Херсонскай губерні]] (цяпер сяло [[Бераслаўка (Кіраваградская вобласць)|Бераслаўка]] [[Бобрынэцкі раён|Бобрынэцкага раёна Кіраваградскай вобласці]], [[Украіна]]). Бацькі Лейбы Бранштэйна паходзілі з [[Палтаўская губерня|Палтаўскай губерні]]. У дзяцінстве Лейба гаварыў на [[украінская мова|украінскай]] і [[Руская мова|рускай]], а не на шырока пашыраным тады [[ідыш]]ы<ref>Троцкий Л. Моя жизнь. — Берлин, 1930. — Т. 1. — С. 22, 109.</ref>. Вучыўся ў вучылішчы Св. Паўла ў [[Адэса|Адэсе]], дзе быў першым вучнем па ўсіх дысцыплінах, а потым у [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]]. У гады навучання ў [[Адэса|Адэсе]] (1889—1895) Лейба жыў і выхоўваўся ў сям'і свайго стрыечніка (па матчынай лініі), уладальніка друкарні і навуковага выдавецтва «Матезис» Майсея Піліпавіча Шпенцэра і яго жонкі Фані Саламонаўны, — бацькоў паэтэсы [[Вера Міхайлаўна Інбер|Веры Інбер]]. === Пачатак рэвалюцыйнай дзейнасці. Першая высылка === {{main|Першая высылка Троцкага}} У 1896 годзе ў [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]] Леў Бранштэйн (у будучыні — Троцкі) браў удзел у рэвалюцыйным кружку і вёў прапаганду сярод мясцовых працоўных. У 1897 годзе ён браў удзел у падставе [[Паўднёва-рускі працоўны саюз|Паўднёва-рускага працоўнага саюза]], а 28 студзеня 1898 года — быў упершыню арыштаваны царскімі ўладамі. У [[Адэса|адэскай]] турме Бранштэйн правёў два гады; 10 кастрычніка 1899 года ў Адэскім судзе быў вынесены «параўнальна мяккі» прысуд па справе Паўднёва-рускага працоўнага саюза: чацвёра галоўных абвінавачаных (Бранштэйн, [[Аляксандра Львоўна Сакалоўская|Аляксандра Сакалоўская]] і два яе браты) падлягалі высылцы ва [[Усходняя Сібір|Усходнюю Сібір]] ([[Іркуцкая губерня|Іркуцкую губерню]]) на чатыры гады, а астатнія падсудныя «адкараскаліся» двухгадовай спасылкай ([[Рыгор Абрамовіч Зіў|Шолам Абрамаў Зіў]] і Шмуйл Беркаў Гурэвіч) ці нават простае высыланнем з Мікалаева пад [[Паліцэйскі нагляд|гласны нагляд]] паліцыі{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[22]—[32]}}{{sfn|Иванов|2013|с=120—123}}. Перыяд з 1900 па 1902 год Бранштэйн правёў у [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]; знаходзячыся ў зняволенні і высылцы, ён узяў шлюб з Сакалоўскай і актыўна займаўся як самаадукацыяй (улучаючы знаёмства з працамі класікаў [[марксізм]]у), гэтак і журналісцкай дзейнасцю: пад псеўданімам «''Антид Ото''» супрацоўнічаў з газетай «[[Восточное обозрение]]», рэдакцыя якой апублікавала тры дзясяткі яго артыкулаў і нарысаў, «цёпла» прынятых публікай. Перасоўваючыся паміж сёламі [[Усць-Кут]], Ніжне-Ілімскае і горадам [[Верхаленск]], Бранштэйн уступіў у кантакт са шмат былымі і будучымі рэвалюцыйнымі дзеячамі — улучаючы [[Майсей Саламонавіч Урыцкі|М. Урыцкага]] і [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Ф. Дзяржынскага]]{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[32]—[43]}}{{sfn|Иванов|2013|с=122—127}}. Друкаваныя працы будучага наркама, апублікаваныя і ў [[Еўропа|Еўропе]] — а таксама яго публічныя выступы ў Іркуцку — прыцягнулі да маладога рэвалюцыянера ўвагу кіраўнікоў [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]]: яму былі ўладкаваны ўцёкі з Сібіры. У выніку Леў Давідавіч, які «наўздагад» упісаў у фальшывы пашпарт прозвішча Троцкі<ref name="ReferenceA">Троцкий Л. Д. Моя жизнь. М., 2001. С. 140</ref> (па імі старэйшага наглядчыка адэскай турмы<ref name=autogenerated2 /><ref name="ReferenceA"/><ref>Деятели СССР и революционного движения России. Энциклопедический словарь Гранат. Москва: Советская энциклопедия, 1989. стр. 721.</ref>), аказаўся спачатку ў [[Вена|Вене]], а потым — у [[Лондан]]е, дзе адбылася яго першая сустрэча з [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімірам Леніным]], які нядаўна апублікаваў сваю кнігу «[[Што рабіць? (Ленін)|Што рабіць?]]». Даследчыкі лічылі, што знаходжанне ў [[Сібір]]ы і кантакты з мясцовымі рэвалюцыянерамі мелі вялікае значэнне для фармавання палітычных паглядаў будучага [[Савет народных камісараў СССР|наркама]] — для «яго партыйнага самавызначэння»{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[32]—[43]}}{{sfn|Иванов|2013|с=122—127}}. {{цытата|Вырашальны ўплыў на мяне зрабілі два эцюды [[Антоніа Лабрыола|Антоніа Лабрыолы]] о [[матэрыялізм|матэрыялістычным]] разуменні гісторыі. Толькі пасля гэтай кнігі я перайшоў да Бельтава (псеўданім [[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Пляханава]]) і „[[Капітал (Маркс)|Капітала]]“<ref>Деятели СССР и революционного движения России. Энциклопедический словарь Гранат. Москва: Советская энциклопедия, 1989. стр. 720</ref>.}} Па ўспамінах Зіва, які стаў пазней доктарам, у Троцкага была схільнасць да страты свядомасці, якую, паводле ўласных слоў, ён успадкаваў ад маці. Зіў лічыў, што гэта была не проста схільнасць да страты свядомасці, а сапраўдныя прыпадкі — то бок у Троцкага была [[эпілепсія]]<ref name=autogenerated2 />. === Першая эміграцыя === {{main|Першая эміграцыя Троцкага}} {{гл. таксама|Нашы палітычныя заданні|l1=«Нашы палітычныя заданні»}} Прыбыўшы ў [[Лондан]] да Леніна, Троцкі стаў сталым супрацоўнікам газеты, выступаў з рэфератамі на сходах эмігрантаў і хутка набыў слыннасць. Як успамінаў сам Троцкі: «Прыехаў я ў Лондан вялікім правінцыялам, і прытым ува ўсіх сэнсах. Не толькі за мяжой, але і ў Пецярбургу я да таго ніколі не бываў. У Маскве, як і ў Кіеве, жыў толькі ў перасыльнай турме»<ref>{{Cite web |url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl028.htm |title=Л. Троцкий. Ленин и старая Искра |access-date=14 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017045420/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl028.htm |archive-date=17 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>. [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|А. В. Луначарскі]] пра маладога Троцкага пісаў: {{цытата|…Замежную публіку Троцкі ўразіў сваім красамоўствам, значнай для маладога чалавека адукацыяй і апломбам. …Вельмі сур'ёзна да яго не ставіліся па яго маладосці, але ўсе наважна прызнавалі за ім выбітны прамоўніцкі талент і, вядома, адчувалі, што гэта не кураня, а арляня»<ref>Луначарский А. Лев Давидович Троцкий // Силуэты: политические портреты. М., 1991. С. 343</ref>.}} Неразвязныя канфлікты ў рэдакцыі «Іскры» паміж «старымі» ([[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Г. В. Пляханавым]], [[Павел Барысавіч Аксельрод|П. Б. Аксельродам]], [[Вера Іванаўна Засуліч|В. І. Засуліч]]) і «маладымі» ([[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніным]], [[Юлій Восіпавіч Мартаў|Ю. В. Мартавым]] і [[Аляксандр Мікалаевіч Патрэсаў|А. М. Патрэсавым]]) заахвоцілі Леніна прапанаваць Троцкага ў якасці сёмага члена рэдкалегіі; аднак, падтрыманы ўсімі чальцамі рэдкалегіі, Троцкі быў ва ўльтыматыўнай форме забалатаваны Пляханавым<ref>Троцкий Л. Д. Моя жизнь. С. 156—159</ref>. На II з'ездзе [[РСДРП]] улетку 1903 года Троцкі так горача падтрымваў Леніна, што [[Давід Барысавіч Разанаў|Д. Разанаў]] ахрысціў яго «ленінскай дубінкай». Аднак прапанаваны Леніным новы склад рэдкалегіі — Пляханаў, Ленін, Мартаў, з выключэнем з яе Аксельрода і Засуліч, заахвоціў Троцкага перайсці на бок пакрыўджанай меншасці і крытычна паставіцца да арганізацыйных планаў Леніна<ref>Дойчер И. Вооружённый пророк. М., 2006. С. 90</ref>. У 1903 годзе ў [[Парыж]]ы Троцкі жаніўся з [[Наталля Іванаўна Сядова|Наталляй Сядовай]]<ref>[http://www.wsws.org/ru/2003/jun2003/sedo-j10.shtml World Socialist Web Site — Russian Edition] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128072035/http://www.wsws.org/ru/2003/jun2003/sedo-j10.shtml |date=28 студзеня 2012 }}</ref> (гэты шлюб не быў зарэгістраваны, бо Троцкі ніколі не разводзіўся з А. Л. Сакалоўскай). У жніўні 1903 года Троцкі наведаў, у якасці карэспандэнта «Іскры», які адбыўся ў [[Базель|Базелі]] пад старшынствам [[Тэадор Герцль|Тэадора Герцля]] VI [[Сусветны сіянісцкі кангрэс|Сіянісцкі кангрэс]]. На думку Троцкага, гэты з'езд прадэманстраваў «поўнае раскладанне сіянізму», апроч таго, у сваім артыкуле Троцкі падкалупна высмеяў Герцля асабіста<ref>«Лев Троцкий. Революционер. 1879—1917» аўтара Фельштинский Юрий Георгиевич — старонака 51</ref>. У 1904 годзе, калі паміж бальшавікамі і меншавікамі выявіліся сур'ёзныя палітычныя нязгоды, Троцкі адышоў ад меншавікоў і зблізіўся з [[Аляксандр Львовіч Парвус|А. Л. Парвусом]], які захапіў яго тэорыяй «[[перманентная рэвалюцыя|перманентнай рэвалюцыі]]»<ref>[http://www.situation.ru/app/j_art_689.htm С.Тютюкин, В.Шелохаев. Стратегия и тактика большевиков и меньшевиков в революции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100324112621/http://www.situation.ru/app/j_art_689.htm |date=24 сакавіка 2010 }}</ref>. Разам з тым, як і Парвус, выступаў за аб'яднанне партыі, мяркуючы (у кнізе «[[Нашы палітычныя заданні]]»), што рэвалюцыя згладзіць многія супярэчнасці. === Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў === {{main|Леў Троцкі ў 1905 годзе}} {{гл. таксама|Наша рэвалюцыя (Троцкі)|l1=«Наша рэвалюцыя»}} [[Файл:Совет рабочих депутатов Петербурга (1905).jpg|thumb|right|300px|Троцкі сярод рабочых дэпутатаў Пецярбурга (1905).]] У момант пачатку [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыйных падзей 1905—1907 гадоў]] (у дзень «[[Крывавая нядзеля (1905)|Крывавай нядзелі]]») Троцкі знаходзіўся ў эміграцыі ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Ён першым з сацыялістычных эмігрантаў прыбыў на тэрыторыю Расійскай імперыі — з [[Кіеў|Кіева]] пад канец лютага ці пачатак сакавіка 1905 года ён адправіўся ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе пачаў бараніць свой лозунг пра «Часовы рэвалюцыйны ўрад», які з'яўляўся часткай яго [[Тэорыя перманентнай рэвалюцыі|тэорыі перманентнай рэвалюцыі]]. Пасля правалу сталічнай [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакратычнай]] арганізацыі рэвалюцыянер быў змушаны бегчы ў [[Вялікае княства Фінляндскае|Фінляндыю]]{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[68]—[73]}}{{sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=128—137}}. Увосень, яшчэ да абвяшчэння [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Кастрычніцкага маніфеста]], Троцкі вярнуўся ў Санкт-Пецярбург, дзе пачаў прымаць актыўны ўдзел у працы нядаўна створанага выбарнага органа — [[Пецярбургскі савет рабочых дэпутатаў|Пецярбургскага савета працоўных дэпутатаў]]; апроч таго, ён займаўся журналістыкай, супрацоўнічаючы адначасна ў трох газетах: «Русская газета», «[[Начало (газета)|Начало]]» і «Известия» Савета. Пасля арышту старшыні Савета [[Георгій Сцяпанавіч Хрусталёў-Насар|Г. Хрусталёва-Насара]], Троцкі ўвайшоў у склад новага «трохскладовага» кіраўніцтва дадзенага органа і фактычна ўзначаліў яго. Пасля публікацыі Фінансавага маніфеста, адрэдагаванага Троцкім, члены Савета былі арыштаваны ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і адданыя пад суд{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[73]—[84]}}{{sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=138—155}}. У 1906 годзе на працэсе над Пецярбургскім саветам, які атрымаў шырокі грамадскі рэзананс, Троцкі быў асуджаны на вечнае пасяленне ў Сібір з пазбаўленнем усіх грамадзянскіх правоў. Па шляху ў [[Салехард|Абдорск]] (сёння - Салехард) ён бег з Бярозава{{sfn|Thatcher|2013|p=241}}. Біёграфы рэвалюцыянера пісалі пра падзеі 1905 года як аб «паваротным моманце» ў жыцці аднаго з будучых арганізатараў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Thatcher|2013|p=256}}{{sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=138—139}}. === Другая эміграцыя === {{гл. таксама|Праўда (газета, Вена)|l1=Венская «Праўда»}} У перыяд другой эміграцыі Троцкі працягваў пазіцыянаваць сябе, як «нефракцыйнага сацыял-дэмакрата», хістаўся паміж двума асноўнымі фракцыямі РСДРП — бальшавікамі і меншавікамі — не далучаючыся канчаткова ні да адной з іх, і не ў поўнай меры падзяляючы іх перакананні. У 1912 годзе Ленін канчаткова ўзяў курс на вылучэнне бальшавіцкай фракцыі ў самастойную партыю ([[Пражская канферэнцыя РСДРП]]). Стаялы на пазіцыях «прымірэнства» Троцкі настойваў на пераадоленні фракцыйнага расколу і аб'яднанне партыі. У жніўні 1912 года ён арганізаваў у Вене партыйную канферэнцыю пад аб'яднальнымі лозунгамі. Аднак на справе сацыял-дэмакратыя працягвала рассыпацца на пярэстую мазаіку з варагуючых адна з адной фракцый, у працы Жнівеньскага блока адмовіліся браць удзел бальшавікі, улучаючы нават і бальшавікоў-«пагаджэнцаў», таксама група Пляханава і група «Наперад». Пасля правалу Жнівеньскага блока Троцкі пачаў астываць да «прымірэнства», падаўшы лідарства ў гэтым руху іншым. У 1908—1912 гадах выдаваў у [[Вена|Вене]] газету «[[Праўда (газета, Вена)|Праўда]]». У 1912 годзе бальшавікі заснавалі ўласную газету [[Праўда (газета)|з той жа назвай]], што выклікала шматлікія споры. Троцкі выказваў крайняе раздражненне тым, што Ленін «перахапіў» у яго газету<ref name="дилетант"/> (у прыватным лісце [[Павел Барысавіч Аксельрод|Аксельроду П. Б.]] нават зваў Леніна «паразітам»), аднак адбараніць яе ён гэтак і не змог. 23 красавіка 1912 года выйшаў апошні нумар венскай «Праўды». {{main|Троцкі пра Балканскія войны}} У 1912—1913 гадах Троцкі ў якасці ваеннага карэспандэнта газеты «[[Киевская мысль]]» напісаў каля 70 рэпартажаў з франтоў [[Першая Балканская вайна|Першай]] і [[Другая Балканская вайна|Другой Балканскіх войн]]. Гэты досвед даў яму пэўнае, хоць і павярхоўнае, уяўленне пра арміі і вайсковыя дзеянні. Троцкі ў 1923 годзе ўспамінаў: «На працягу некалькіх гадоў майго знаходжання ў Вене я даволі блізка датыкаўся з [[Фрэйдызм|фрэйдыстамі]], чытаў іх працы і нават наведваў тады іх пасяджэнні»<ref>[http://www.pseudology.org/Sex/ErosNevozmozhnogo/07.htm Pseudology.org]</ref>. А пад канец 1924 ‒ пачатку 1925 года ён напісаў акадэміку [[Іван Пятровіч Паўлаў|І. П. Паўлаву]] ліст, у якім паведаміў, што ён на працягу 8 гадоў займаўся ў [[Зігмунд Фрэйд|З. Фрэйда]] псіхааналізам<ref>Пивоваров Н. Ю., Шок Н. П. [http://historymedjournal.com/ru/russkij-variant/stati/i-p-pavlov-uchenyj-i-vlast.html И. П. Павлов: учёный и власть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161110110416/http://historymedjournal.com/ru/russkij-variant/stati/i-p-pavlov-uchenyj-i-vlast.html |date=10 лістапада 2016 }}. // «История медицины» 2016. Т. 3. № 3. С. 287—300. DOI: 10.17720/2409-5583.t3.3.2016.24d</ref><ref>РГАНИ. Ф. 3. Оп. 33. Д. 181. Л. 162.</ref>. {{main|Троцкі і Першая сусветная вайна}} З пачаткам Першай сусветнай вайны Троцкі, асцерагаючыся таго, што ён як падданы Расіі будзе інтэрнаваны аўстрыйскімі ўладамі, 3 жніўня 1914 года бег у Цюрых, і адтуль у Парыж. У цэлым стаяў на [[Пацыфізм|пацыфісцкіх]] пазіцыях, у сваіх артыкулах неаднаразова выказваўся за спыненне вайны. У 1914—1916 гадах у [[Парыж]]ы выпускаў штодзённую газету «[[Наше слово]]». У верасні 1915 года браў удзел у працы [[Міжнародная сацыялістычная канферэнцыя ў Цымервальдзе|Цымервальдскай канферэнцыі]] разам з [[Ленін]]ым і [[Юлій Восіпавіч Мартаў|Мартавым]]. 14 верасня 1916 года газета «Наше слово» была забаронена за пацыфісцкую прапаганду, а сам Троцкі высланы з Францыі. Пасля таго, як Вялікабрытанія, Італія і Швейцарыя адмовіліся яго прыняць, скіраваўся ў Іспанію, адкуль яго паспрабавалі выслаць у Гавану, як «небяспечнага анархіста». Пасля бурных пратэстаў быў скіраваны замест Гаваны ў Нью-Ёрк, куды прыбыў 13 студзеня 1917 года. Супрацоўнічаў з рускамоўнай левай газетай «[[Новый Мир (газета, Нью-Ёрк)|Новый мир]]», у якой таксама працавалі [[Мікалай Іванавіч Бухарын|М. І. Бухарын]], [[Аляксандра Міхайлаўна Калантай|А. М. Калантай]], [[В. Валадарскі]] і [[Рыгор Ісакавіч Чудноўскі|Р. І. Чудноўскі]]. {{main|Троцкі ў ЗША}} Нью-Ёрк вырабіў на Троцкага велізарнае ўражанне, як буйны цэнтр амерыканскага капіталізму. У сваіх працах Троцкі прадказваў узрост уплыву ЗША (назваўшы гэту краіну «кузняй, дзе будзе выкоўвацца лёс чалавецтва») і падзенне ўплыву старых еўрапейскіх дзяржаў. {{пачатак цытаты}} ''Я аказаўся ў Нью-Ёрку, у казачна-празаічным горадзе капіталістычнага аўтаматызму, дзе на вуліцах святкуе эстэтычная тэорыя кубізму, а ў сэрцах — маральная філасофія долара. Нью-Ёрк імпанаваў мне, бо ён паўней усяго выяўляе дух сучаснай эпохі.'' {{канец цытаты}} Троцкі не чакаў хуткай рэвалюцыі ў Расіі і, мяркуючы па некаторых дэталях, збіраўся заставацца ў ЗША надоўга<ref name="дилетант">{{публікацыя|артыкул|аўтар=Олег Федотов|загаловак=Путь революционера|выданне=Дилетант|год=2017|месяц=05|нумар=017|issn=2226-6887|старонкі=22—23}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |частка=Новое возвращение в Россию. Межрайонная группа |загаловак=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |месца=Москва |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2012 |старонкі=177 |старонак=448 |isbn=978-5-227-03783-1}}</ref>. === Вяртанне ў Расію === [[Файл:Leo Trotzki 1917.jpg|thumb|200px|Леў Троцкі ў 1917 годзе․]] {{main|Вяртанне Троцкага ў Расію (1917)}} {{гл. таксама|Арышт Троцкага ў Галіфаксе}} Адразу пасля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917|Лютаўскай рэвалюцыі]] Троцкі скіраваўся на караблі з Амерыкі ў Расію. Па шляху, у канадскім порце [[Галіфакс]], Троцкі разам з сям'ёй быў зняты з карабля англійскімі ўладамі і адпраўлены ў канцлагер для інтэрніраваных маракоў нямецкага гандлёвага флоту. Прычынай затрымання была адсутнасць расійскіх дакументаў, а таксама боязі англічан адносна магчымага адмоўнага ўплыву Троцкага на стабільнасць у Расіі. Аднак неўзабаве па пісьмовым запыце Часовага ўрада Троцкі быў вызвалены як заслужаны змаганец з царызмам і працягнуў свой шлях у Расію праз Швецыю і Фінляндыю<ref name="кантор">{{публікацыя|артыкул|аўтар=Юлия Кантор |загаловак=Троцкий. Личное|выданне=Дилетант|год=2017|месяц=05|нумар=017|issn=2226-6887|старонкі=22—23}}</ref>. 4 мая 1917 года Троцкі прыехаў у Петраград. На пагранічнай (на той момант) з Фінляндыяй станцыі Белавостраў яго сустрэла дэлегацыя ад сацыял-дэмакратычнай фракцыі «аб'яднаных інтэрнацыяналістаў» і ЦК бальшавікоў. Проста з Фінляндскага вакзала адправіўся на пасяджэнне Петрасавета, дзе ў памяць пра тое, што ён ужо быў старшынём Петрасавета ў 1905 годзе, яму падалі месца з дарадчым голасам. Неўзабаве стаў нефармальным лідарам «[[Міжраёнцы|міжраёнцаў]]», што займалі крытычную па дачыненні да [[Часовы ўрад Расіі|Часоваму ўраду]] пазіцыю. Пасля правалу спробы [[Ліпеньскія дні (1917)|ліпеньскага паўстання]] быў арыштаваны Часовым урадам і звінавачаны, як і многія іншыя, у шпіянажы; пры гэтым яму было падана вінавачанне ў праездзе праз Германію. (Аднак, па цверджанні [[Леанід Міхайлавіч Млечын|Млечына]]: «У 1917 годзе ў спісе тых бальшавікоў, якім Часовы Урад спрабаваў падаць вінавачанне ў шпіянажы, Троцкі не фігураваў»<ref name=autogenerated1>[http://www.kurginyan.ru/publ.shtml?cmd=add&cat=3&id=133 Стенограммы суда времени. 23. Троцкий]</ref>.) Троцкі згуляў велізарную ролю ў «распрапагандаванні» і пераходзе на бок бальшавікоў салдат Петраградскага гарнізона, які імкліва раскладаўся. Ужо з мая 1917 года, практычна адразу пасля свайго прыбыцця, Троцкі пачаў надаваць адмысловую ўвагу кранштацкім матросам, сярод якіх былі таксама моцныя пазіцыі анархістаў. Упадабаным месцам для сваіх выступаў ён абраў цырк «Мадэрн», зачынены ў студзені 1917 года пажарнікамі. Падчас ліпеньскіх падзей Троцкі асабіста адбіў у нікім не кантраляванага натоўпу папулярнага тады эсэраўскага лідара, міністра земляробства Часовага ўрада [[Віктар Міхайлавіч Чарноў|Чарнова]] (хоць той і быў палітычным праціўнікам Троцкага). У ліпені на [[VI з'езд РСДРП(б)|VI з'ездзе]] [[РСДРП|РСДРП(б)]] адбылося аб'яднанне «міжраёнцаў» з бальшавікамі; сам Троцкі, які ў той час знаходзіўся ў «[[Крыжы|Крыжах]]», што не дазволіла яму выступіць на з'ездзе з асноўным дакладам — «О бягучым моманце», — быў абраны ў склад ЦК. Пасля правалу [[Карнілаўскі мяцеж|Карнілаўскага выступлення]] у верасні Троцкі быў вызвалены, як і іншыя арыштаваныя ў ліпені бальшавікі. === Дзейнасць на пасту старшыні Петрасавета (верасень-снежань 1917) === {{main|Леў Троцкі ў 1917 годзе}} Падчас «бальшавізацыі Саветаў» у верасні — кастрычніку 1917 года бальшавікі атрымалі да 90 % месцаў у Петрасавеце. {{СС|9|верасня|1917|22}} года Троцкі быў абраны старшынём Петраградскага савета працоўных і салдацкіх дэпутатаў, які ён узначальваў яшчэ падчас рэвалюцыі 1905 года. У 1917 годзе Троцкі таксама быў абраны ў [[Прадпарламент]], стаў дэлегатам [[II З’езд Саветаў|II З'езда Саветаў]] і быў абраны ва [[Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчы сход]]. Без Леніна, што схаваўся ў ліпені ў Фінляндыі, роля лідара бальшавікоў перайшла да Троцкага{{sfn|Брентон|2017|loc=Орландо Файджес «Ленин и революция»| с=160 |name=}}}. У [[Прадпарламент|Прадпарламенце]] Троцкі ўзначаліў бальшавіцкую фракцыю. Прадпарламент ён характарызаваў як спробу «цэнзавых буржуазных элементаў» «бязбольна перавесці савецкую легальнасць у буржуазна-парламенцкую легальнасць» і бараніў патрэбу байкоту бальшавікамі гэтага органа (па ўласным выразе — «стаяў на байкатысцкай пазіцыі неўваходу [у Прадпарламент]»). Атрымаўшы ад Леніна ліст, што санкцыянуе байкот, [[20 кастрычніка|7 (20) кастрычніка]] на пасяджэнні Прадпарламента абвясціў пра тое, што фракцыя бальшавікоў пакідае залу пасяджэнняў. ==== Дзейнасць ВРК. Кастрычніцкая рэвалюцыя ==== {{main|Петраградскі ВРК}} 12 кастрычніка 1917 года Троцкі ў якасці старшыні Петрасавета сфармаваў [[Петраградскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт|ВРК]], які складаўся галоўным чынам з бальшавікоў, а таксама левых эсэраў. ВРК стаў асноўным органам падрыхтоўкі ўзброенага паўстання. Для блізіру ВРК фармальна падначальваўся не ЦК РСДРП(б), а непасрэдна Петрасавету, а яго старшынём быў прызначаны другарадны дзеяч рэвалюцыі, левы эсэр [[Павел Яўгенавіч Лазімір|Лазімір]] Асноўнай падставай для фармавання ВРК стаў магчымае наступленне немцаў на Петраград, або паўтор [[Карнілаўскае выступленне|Карнілаўскага выступлення]]. [[Файл:Leon-Trotsky-1923.jpg|thumb|279x279px|Карыкатура на Л. Д. Троцкага, 1923.]] Адразу пасля свайго фармавання ВРК пачаў працу па скланенні на свой бок частак Петраградскага гарнізона. Ужо 16 кастрычніка старшыня Петрасавета Троцкі загадвае выдаць чырвонагвардзейцам 5 тысяч вінтовак. Па пытанні пра час правядзення паўстання Ленін, які бег у Фінляндыю, патрабуе пачынаць паўстанне неадкладна, Троцкі прапануе адкласці яго да склікання II Усерасійскага З'езда Саветаў працоўных і салдацкіх дэпутатаў, з тым, каб паставіць З'езд перад фактам, што рэжым «двоеўладдзя» знішчаны, і сам З'езд аказаўся вышэйшым і адзіным органам улады ў краіне. Троцкаму ўдаецца схіліць на свой бок большасць ЦК, нягледзячы на турботу Леніна адкладам паўстання. У перыяд 21-23 кастрычніка бальшавікі праводзяць серыю мітынгаў сярод вагальных салдат. 22 кастрычніка ВРК абвясціў, што загады штаба Петраградскай ваеннай акругі без узгаднення ВРК з'яўляюцца несапраўднымі. На гэтым этапе прамоўніцкае мастацтва Троцкага моцна дапамагло бальшавікам схіліць на свой бок вагальныя часткі гарнізона. Сведка аднаго з такіх выступаў, меншавік Суханаў у сваёй працы «Запіскі пра рэвалюцыю», адзначае: {{пачатак цытаты}} «Советская власть уничтожит окопную страду. Она даст землю и уврачует внутреннюю разруху. Советская власть отдаст всё, что есть в стране, бедноте и окопникам. У тебя буржуй две шубы — отдай одну солдату. У тебя есть тёплые сапоги? Посиди дома. Твои сапоги нужны рабочему…» Зал был почти в экстазе. Казалось, что толпа запоёт сейчас без всякого сговора какой-нибудь революционный гимн… Предлагается резолюция: за рабоче-крестьянское дело стоять до последней капли крови… Кто за? Тысячная толпа, как один человек, вздёрнула руки. «Пусть ваш голос будет вашей клятвой поддерживать всеми силами и со всей самоотверженностью Совет, который взял на себя великое бремя довести победу революции до конца и дать людям землю, хлеб и мир». {{канец цытаты}}</td></tr></table> 23 кастрычніка Троцкі асабіста «разагітуе» гарнізон Петрапаўлаўскай крэпасці. У бальшавікоў былі моцныя сумневы з нагоды гэтага гарнізона, а Антонаў-Аўсеенка нават падрыхтаваў план штурму крэпасці на выпадак, калі яна застанецца лаяльнай Часоваму ўраду. Фактычна, Троцкі быў адным з галоўных кіраўнікоў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. Праз год пра гэты перыяд [[І. Сталін]] пісаў: {{пачатак цытаты}}«Вся работа по практической организации восстания проходила под непосредственным руководством председателя Петроградского Совета т. Троцкого. Можно с уверенностью сказать, что быстрым переходом гарнизона на сторону Совета и умелой постановкой работы Военно-революционного комитета партия обязана прежде всего и главным образом тов. Троцкому. Товарищи Антонов[-Овсеенко] и Подвойский были главными помощниками товарища Троцкого»<ref>Сталин И. В. Октябрьский переворот // Правда. 6 ноября 1918.</ref>.{{канец цытаты}} Праз некалькі гадоў, з пачаткам бязлітаснага змагання за ўладу ўсярэдзіне УКП(б), Сталін ужо рэзка змяняе свой тон: {{пачатак цытаты}}…нельзя отрицать того, что Троцкий хорошо дрался в период Октября. Да, это верно, Троцкий действительно хорошо дрался в Октябре. Но в период Октября хорошо дрался не только Троцкий, недурно дрались даже такие люди, как левые эсеры, стоявшие тогда бок о бок с большевиками. Вообще я должен сказать, что в период победоносного восстания, когда враг изолирован, а восстание нарастает, нетрудно драться хорошо. В такие моменты даже отсталые становятся героями<ref>[http://www.revolucia.ru/troz_len.htm Сталин И. В. Троцкизм Или Ленинизм?]</ref>. {{канец цытаты}} 25-26 кастрычніка выступае ў якасці галоўнага бальшавіцкага прамоўцы на [[II Усерасійскі з’езд Саветаў працоўных і салдацкіх дэпутатаў|II З'ездзе Саветаў]], вытрымаўшы зацятае змаганне з меншавікамі і эсэрамі, якія заявілі бурны пратэст супраць адбытага ўзброенага паўстання і пакінулі З'езд. {{пачатак цытаты}}Восстание народных масс не нуждается в оправдании. То, что произошло,— это восстание, а не заговор. Мы закаляли революционную энергию петербургских рабочих и солдат. Мы открыто ковали волю масс на восстание, а не на заговор… Тем, кто отсюда ушёл и кто выступает с предложениями, мы должны сказать: вы — жалкие единицы, вы — банкроты, ваша роль сыграна. И отправляйтесь туда, где вам отныне надлежит быть: в сорную корзину истории… {{канец цытаты}} Пры наступе на [[Петраград]] войскаў генерала [[П. М. Красноў|Краснова]] ў кастрычніку (лістападзе) 1917 г. Троцкі арганізоўваў абарону горада. 29 кастрычніка асабіста правярае на Пуцілаўскім заводзе палрыхтоўку артылерыйскіх гармат і бронецягніка, 30 кастрычніка асабіста прыбыў на Пулкаўскія вышыні, дзе адбылося вырашальнае сутыкненне паміж рэвалюцыйнымі сіламі і казакамі генерала Краснова. Як апісвае сведка падзей [[Джон Рыд]], Троцкі выехаў на Пулкаўскія вышыні проста з пасяджэння Петрасавета 29 кастрычніка (11 лістапада): {{пачатак цытаты}} Петроградский Совет работал полным ходом, зал был переполнен вооружёнными людьми. Троцкий докладывал: «Казаки отступают от Красного Села (громкие восторженные аплодисменты). Но сражение только ещё начинается. В Пулкове идут ожесточённые бои. … Крейсера „Олег“, „Аврора“ и „Республика“ стали на якорь на Неве и направили орудия на подступы к городу…» «Почему вы не там, где дерутся красногвардейцы?» — крикнул чей-то резкий голос. «Я отправляюсь сейчас же!» — ответил Троцкий, сходя с трибуны. Лицо его было несколько бледнее, чем обычно. Окружённый преданными друзьями, он вышел из комнаты по боковому проходу и поспешил к автомобилю. {{канец цытаты}} Па выразе [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|Луначарскага]], Троцкі ў перыяд падрыхтоўкі бальшавіцкага паўстання «хадзіў як [[лейдэнскі слоік]], і кожнае дакрананне да яго выклікала разрад». ==== ВРК у лістапада-снежні 1917 ==== Пасля перамогі паўстання ў кастрычніку 1917 года, ВРК, які падначальваўся Петрасавету, аж да свайго самароспуску ў снежні фактычна аказаўся адзінай рэальнай сілай у Петраградзе, у адсутнасць яшчэ не паспелай сфармавацца новай дзяржаўнай машыны. У дырэктыве ВРК заставаліся сілы чырвонагвардзейцаў, рэвалюцыйных салдат і балтыйскіх матросаў. 21 лістапада 1917 года пры ВРК утвараецца «камісія па змаганні з контррэвалюцыяй», ВРК зачыняе сваёй уладай шэраг газет («Биржевые ведомости», «Копейка», «Новое время», «Русская воля» і г.д.), арганізуе харчовае забеспячэнне горада. Ужо 7 лістапада Троцкі ад імя ВРК публікуе ў газеце «Известия» заклік «Вниманию всех граждан», што аб'яўляе, што «Богатые классы оказывают сопротивление новому Советскому правительству, правительству рабочих, солдат и крестьян. Их сторонники останавливают работу государственных и городских служащих, призывают прекращать службу в банках, пытаются прервать железнодорожные и почтово-телеграфные сообщения и т. п. Мы предостерегаем их — они играют с огнём….Мы предупреждаем богатые классы и их сторонников: если они не прекратят свой саботаж и доведут до приостановки подвоз продовольствия, — первыми тяготу созданного ими положения почувствуют они сами. Богатые классы и их прислужники будут лишены права получать продукты. Все запасы, имеющиеся у них, будут реквизированы. Имущество главных виновников будет конфисковано». 2 снежня Петрасавет пад старшынствам Троцкага прымае рэзалюцыю «Пра п'янства і пагромы», што стварыла надзвычайную камісію па змаганні з п'янствам і пагромамі на чале з Благанрававым, якая падала ў дырэктыву камісіі ваенную сілу. Камісару Благанрававу загадвалася «знішчыць вінныя склады, ачысціць Петраград ад хуліганскіх банд, раззброіць і арыштаваць усіх, якія ганілі сябе ўдзелам у п'янстве і разгроме». ==== Праграмныя заявы лістапад-снежань 1917 ==== Практычна неадкладна пасля прыходу бальшавікоў да ўлады як Ленін, гэтак і Троцкі робяць цэлы шэраг цвёрдых заяў пра поўную гатовасць барукацца са сваімі палітычнымі праціўнікамі любымі метадамі. Так, ужо 1 (14) лістапада 1917 года Ленін на пасяджэнні Петраградскага камітэта РСДРП(бы) заяўляе, што «…Даже кратковременные их аресты уже давали результаты очень хорошие….В Париже гильотинировали, а мы лишь лишим продовольственных карточек». Аднак на тым жа пасяджэнні Троцкі даў зразумець, што, па яго думцы, пазбаўленнем картак справа не абмяжуецца: {{пачатак цытаты}} Нельзя, говорят, сидеть на штыках. Но и без штыков нельзя. Нам нужен штык '''там''', чтобы сидеть '''здесь'''…Вся эта мещанская сволочь, что сейчас не в состоянии встать ни на ту, ни на другую сторону, когда узнает, что наша власть сильна будет с нами…Мелкобуржуазная масса ищет силы, которой она должна подчиняться. Кто не понимает этого — тот не понимает ничего в мире, ещё меньше — в государственном аппарате<ref>{{Cite web |url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl035.htm |title=Л. Троцкий. Сталинская школа фальсификаций |access-date=15 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516032847/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl035.htm |archive-date=16 мая 2013 |url-status=dead }}</ref>. {{канец цытаты}} 30 кастрычніка (12 лістапада) 1917 года ў газеце «Известия» Троцкі выказваецца на карысць забароне партыі кадэтаў, заявіўшы, што {{пачатак цытаты}} Во времена Французской революции более честные люди, чем кадеты, были гильотинированы якобинцами за то, что они стояли в оппозиции к народу. Мы никого не казнили и не собираемся это делать, но есть моменты, когда ярость народа трудно контролировать. {{канец цытаты}} 17 снежня 1917, у сваім звароце да кадэтаў, Л. Троцкі заяўляе пра пачатак стадыі масавага тэрору ў адносінах да ворагаў рэвалюцыі ў больш цвёрдай форме: {{пачатак цытаты}} Вам следует знать, что не позднее чем через месяц террор примет очень сильные формы по примеру великих французских революционеров. Врагов наших будет ждать гильотина, а не только тюрьма<ref name="lancovterroristy">Ланцов С. А. Террор и террористы: Словарь.. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 187 с.</ref>. {{канец цытаты}} Само паняцце «[[чырвоны тэрор]]» было сфармулявана Троцкім у працы «[[Тэрарызм і камунізм (Троцкі)|Тэрарызм і камунізм]]», як «прылада, што ўжываецца супраць вырачанага на згубу класа, які не хоча гінуць<ref name="terrorizmikommunizm">Троцкий Л. «[[Тэрарызм і камунізм (Троцкі)|Терроризм и коммунизм]]» С. 64. // Аким Арутюнов «Досье Ленина без ретуши»</ref>. === Дзейнасць на пасту наркамзамежсправа (1917—1918) === {{main|Дзейнасць Троцкага на пасту наркамзамежсправа (1917—1918)}} {{also|Народны камісарыят замежных спраў|Брэсцкі мір}} II Усерасійскі З'езд Саветаў працоўных і салдацкіх дэпутатаў прызначыў Троцкага наркамам замежных спраў у першым складзе бальшавіцкага ўрада. Як сведчыць бальшавік [[Уладзімір Паўловіч Мілюцін|Мілюцін]] і сам Троцкі, Троцкаму прыналежыць аўтарства тэрміна «наркам» (народны камісар). Аж да снежня Троцкі спалучае функцыі наркамзамежсправа з функцыямі старшыні Петрасавета; па ўласных успамінах, «я гэты Наркамзамежспраў доўгі час аніразу не наведваў, бо сядзеў у Смольным». 5 снежня 1917 года [[Петраградскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт|Петраградскі ВРК]] аб'яўляе пра самароспуск і ўтварае ліквідацыйную камісію, 13 снежня Троцкі перадае паўнамоцтвы старшыні Петрасавета [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Зіноўеву]] На практыцы гэта прыводзіць да таго, што ў кастрычніка-лістападзе 1917 года Троцкі рэдка з'яўляецца ў наркамаце і адносна мала займаецца яго справамі з-за загружанасці бягучымі пытаннямі ў Петрасавеце. Першым выклікам, з якім Троцкаму даводзіцца стукнуцца неадкладна пасля ўступу ў пасаду, робіцца ўсеагульны байкот (у савецкай гістарыяграфіі — «контррэвалюцыйны сабатаж») дзяржслужбоўцаў старога міністэрства замежных спраў. Абапіраючыся на свайго памагатага, кранштацкага матроса [[Мікалай Рыгоравіч Маркін|Маркіна]], Троцкі паступова пераадольвае іх супраціў і пачынае апублікаванне таемных дамоў царскага ўрада, што з'яўлялася адным з праграмных заданняў бальшавікоў. Таемныя дамовы «старога рэжыму» шырока выкарыстоўваліся ў бальшавіцкай агітацыі для паказу «рабаўніцкага» і «захопніцкага» духу Першай сусветнай вайны. Таксама новая ўлада неўзабаве сутыкнулася з міжнароднай дыпламатычнай ізаляцыяй; перамовы Троцкага з замежнымі пасламі, якія знаходзіліся ў Петраградзе, вынікаў не далі. Усе дзяржавы Антанты, а потым і нейтральныя дзяржавы, адмовіліся прызнаваць законнасць новай улады і разарвалі з ёй дыпламатычныя адносіны. «Прамежкавая» платформа Троцкага «''ні міру, ні вайны: дагавору не падпісваем, вайну спыняем, а армію дэмабілізуем''» атрымвае ўхвалу большасці ЦК, аднак церпіць правал. Германія адмаўляецца церпіць далейшае зацягванне перагавораў, і 22 лютага 1918 года пераходзіць у наступ. Былая Руская імператарская армія да гэтага часу канчаткова спыняе сваё існаванне і апынаецца не ў стане як-або перашкодзіць немцам. Прызнаўшы правал сваёй палітыкі, Троцкі 22 лютага падае ў адстаўку з паста наркамзамежсправа. [[Файл:2nd Congress of Soviets of the Nothern region presidium.jpg|thumb|300x300px|М. С. Урыцкі, Л. Д. Троцкі, Я. М. Свярдлоў, Р. Е. Зіноўеў і М. М. Лашэвіч у 1918 годзе.]] Перад тварам германскага ўльтыматуму Ленін патрабуе ад ЦК прыняцця германскіх умоў, пагражаючы ў адваротным выпадку сваёй адстаўкай, што фактычна азначала раскол партыі. Таксама пад ціскам «левых камуністаў» Ленін высоўвае новую «прамежкавую» платформу, што ўяўляе Брэсцкі мір «адхланнем» перад будучай «рэвалюцыйнай вайной». Пад уплывам пагрозы адстаўкі Леніна Троцкі, хоць і быў раней супраць падпісання міру на германскіх умовах, змяняе сваю пазіцыю і падтрымвае Леніна. На гістарычным галасаванні ЦК РСДРП(б) 23 лютага (10 сакавіка) 1918 года Троцкі разам з чатырма сваімі прыхільнікамі ўстрымаўся, што забяспечыла Леніну большасць галасоў. === Дзейнасць на пасту старшыні Рэўваенсавета (1918—1919) === {{main|Дзейнасць Троцкага на пасту наркамваенмора (1918—1924)}} [[Файл:Leo Trotsky 1918 Spb.jpg|350px|thumb|right|Троцкі ў 1918 годзе.]] Неўзабаве пасля сваёй адстаўкі з паста наркамзамежсправа Троцкі атрымвае новае прызначэнне. 14 сакавіка ён атрымаў пост наркама па ваенных справах, 28 сакавіка — старшыні Вышэйшага ваеннага савета, у красавіку — народнага камісара па марскіх справах, і 6 верасня — старшыні рэвалюцыйнага ваеннага савета РСФСР. Да лютага 1918 года былая царская армія ўжо фактычна спыніла сваё існаванне пад уплывам раскладальнай прапаганды рэвалюцыйных сіл, у тым ліку і бальшавікоў, апынуўшыся ў выніку высілкаў антыдзяржаўных сіл няздольнай як-або затрымаць германскае наступленне. Ужо ў студзені 1918 года пачата фармаванне РСЧА, аднак, як адзначае [[Рычард Пайпс]], аж да лета 1918 года Чырвоная армія існуе па большай частцы на паперы. Існавалыя тады прынцыпы добраахвотнага набору і выбарнасці камандзіраў прывялі да яе малалікасці, слабой падкантрольнасці, нізкай боегатоўнасці (''«партызаншчына»''). Асноўным штуршком, што прымусіў бальшавікоў перайсці да фармавання масавага рэгулярнай арміі, стала [[Паўстанне Чэхаславацкага корпуса|выступленне чэхаславацкага корпуса]]. Сілы чэхаславацкіх легіянераў складалі ўсяго каля 40-50 тыс. чал., што здавалася нязначным для Расіі, якая яшчэ год таму мела ледзь не 15-мільённую армію. Аднак на той момант чэхаславакі апынуліся ледзь не адзінай ваеннай сілай у краіне, што захавала баяздольнасць. Атрымаўшы ў падобных умовах новае прызначэнне, Троцкі робіцца фактычна першым галоўнакамандуючым Чырвонай арміі і адным з яе ключавых заснавальнікаў. Сучаснік Троцкага доктар Зіў заявіў, што ў якасці наркамваенмора Троцкі «намацаў сваю сапраўдную прафесію: …няўмольная логіка (якая прыняла форму ваеннай дысцыпліны), жалезная наважнасць і непахісная воля, якая не спынялася ні перад якімі меркаваннямі гуманнасці, ненаеднае славалюбства і беспамерная самаўпэўненасць, спецыфічнае прамоўніцкае мастацтва». {{main|Царыцынскі канфлікт}} У жніўні 1918 года Троцкі фармуе старанна арганізаваны «[[Цягнік Троцкага|цягнік старшыні Рэўваенсавета]]», у якім, з гэтага моманту, ён галоўным чынам і жыве два з паловай гады, бесперапынна раз'язджаючы па франтах Грамадзянскай вайны. У якасці «ваеннага лідара» бальшавізму Троцкі выяўляе несумнеўныя прапагандысцкія здольнасці, асабістую адвагу і выяўную жорсткасць. Прыбыўшы 10 жніўня 1918 года на станцыю Свіяжск, Троцкі асабіста ўзначальвае барацьбу за Казань. Самымі драконаўскімі спосабамі ён наводзіць сярод чырвонаармейцаў дысцыпліну, звярнуўшыся, у тым ліку, да [[Дэцымацыя (кара)|расстрэлам кожнага дзясятага салдата]] 2-га Петраградскага палка, што самавольна бег са сваіх баявых пазіцый. На думку Рычарда Пайпса, адзіным несумнеўным асабістым унёскам Троцкага ў баявыя дзеянні Грамадзянскай вайны стала абарона Петраграда 1919 года. Нягледзячы на тое, што чырвоная 7-я армія мела амаль пяціразовую перавагу ў жывой сіле перад Паўночна-заходняй арміяй Юдзеніча, Петраград быў ахоплены панікай, у тым ліку перад белагвардзейскімі танкамі, а Ленін сур'езна разглядаў перспектыву здачы горада. Троцкі сваімі выступамі смог падняць павалены баявы дух войскаў, паралельна пусціўшы чутку, што танкі Юдзеніча «зроблены з фарбаванага дрэва». Пасля гэтага чырвонаармейцы нарэшце змаглі скарыстаць сваю лікавую перавагу і разграміць Белую гвардыю. Троцкі неаднаразова асабіста з'яўляецца на перадавую, у жніўні 1918 года яго цягнік ледзь не быў захоплены белагвардзейцамі, а пазней у тым жа месяцы ён ледзь не загінуў на мінаносцы Волжскай рачной флатыліі. Некалькі разоў Троцкі, рызыкуючы сваім жыццём, выступае з прамовамі нават перад дэзерцірамі. Разам з тым бурная дзейнасць старшыні Рэўваенсавета, які ездзіў па франтах, пачынае ўсё часцей выклікаць раздражненне цэлага шэрага яго падначаленых, прыводзячы да мноства гучных асабістых сварак. Самай значнай з іх стаў асабісты канфлікт Троцкага са Сталіным і Варашылавым падчас абароны Царыцына ў 1918 годзе. Па сведчанні сучасніка падзей С. І. Лібермана, хоць дзеянні Сталіна тады і парушалі вымогі ваярскай і партыйнай дысцыпліны, што было асуджана ЦК, большасць камуністычных лідараў недалюблівалі «выскачку» Троцкага і ў гэтым канфлікце падтрымвалі Сталіна<ref>[http://www.pseudology.org/Liberman/lbr-8.html Семён (Simon) Исаевич Либерман. Building Lenin’s Russia — Построение России &lt;a href="http://www.hrono.ru/biograf/lenin.html"&gt;Ленина&lt;/a&gt;]</ref>. У якасці старшыні Рэўваенсавета Троцкі паслядоўна прасоўвае шырокае выкарыстанне ў Чырвонай арміі «ваенспецаў», для кантролю якіх уводзіць сістэму палітычных камісараў і сістэму закладніцтва. Пераканаўшыся, што армія, пабудаваная на прынцыпах усеагульнай роўнасці і самаахвотнасці, аказалася небаяздольнай, Троцкі падтрымлівае яе паступовую рэарганізацыю ў адпаведнасці з больш традыцыйнымі прынцыпамі, паступова аднавіўшы мабілізацыі, адзінаначалле, знакі адрознення, адзіную форму адзення, ваярскія вітанні і парады. === Пры ўладзе пад канец Грамадзянскай вайны (1920—1921) === {{main|Троцкі пры ўладзе ў пачатку 1920-х гадоў}} {{таксама|Кранштацкае паўстанне}} У [[1920]] годзе Чырвонай арміі на чале з Троцкім удаецца дамагчыся вырашальнага пералому падчас Грамадзянскай вайны («чырвоны патоп»). У лістападзе 1919 года пасля асабістага ўмяшання Троцкага ў абарону Петраграда войскі генерала Юдзеніча адступілі на тэрыторыю Эстоніі, дзе былі інтэрніраваны мясцовымі ўладамі, у снежні канчаткова абваліўся калчакаўскі фронт. У лютым 1920 года дзянікінцы пачалі імклівае адступленне ў Крым, дзе пераемнік генерала Дзянікіна барон Урангель, імкнучыся прыцягнуць як мага шырэйшыя пласты насельніцтва, перафарматаваў [[Узброеныя сілы Поўдня Расіі]] ў [[Руская армія Урангеля|Рускую армію]]. Да лістапада 1920 у агульных рысах падышла да канца [[савецка-польская вайна]], што дазволіла засяродзіць супраць Урангеля перасяжныя прынамсі ўтройчы сілы. Падзенне Крыма стала толькі пытаннем часу; у сярэдзіне лістапада белагвардзейцы [[Крымская эвакуацыя|арганізавана эвакуяваліся]] з пяці крымскіх партоў. Заканчэнне Грамадзянскай вайны зрушыла прыярытэты ад узброенага змагання да гаспадарчага будавання. Пасля сямі гадоў вайны (спачатку сусветнай, а потым грамадзянскай) краіна ляжала ў руінах, а знясіленае насельніцтва больш ужо не магло ўтрымліваць створаную Троцкім гіганцкую ваенную машыну. У снежні 1920 года Ленін санкцыянаваў пачатак дэмабілізацыі Чырвонай арміі; асноўным стрымальным яе фактарам стаў крайні развал чыгунак: яны былі ўжо няздольныя за кароткі час развезці па хатах мільёны дэмабілізаваных салдат. «Чырвоны патоп» 1919—1920 гадоў пачаткаў змяняцца «зялёным патопам» — масавымі паўстаннямі сялян, незадаволеных харчразвёрсткай. «Зялёныя» паўстанцы падсілкоўваліся велізарнымі масамі дэзерціраў з Чырвонай арміі; часцяком дэмабілізаваныя чырвонаармейцы, вярнуўшыся дахаты, таксама далучаліся да паўсталых. Гістарычна рашэнне пра замену харчразвёрсткі харчпадаткам, прынятае ў сакавіку 1921 года X з'ездам РКП(б), дапамагло ўнесці супакаенне ў сялянскія масы; паўстанні паступова спыніліся. З набліжэннем сканчэння вайны Троцкі пачаў выяўляць усё большую цікавасць да мірнай гаспадарчай дзейнасці. Першым яго эксперыментам на гэтай ніве стала арганізацыя ў студзені 1920 года [[1-я Рэвалюцыйная рабочая армія|Першай рабочай арміі]], якая стала магчымай у сувязі з расфарміраваннем [[Усходні фронт РСЧА|калчакаўскага фронту]]. Досвед, аднак, аказаўся цаліком правальным: трудармейцы паказвалі вельмі нізкую прадукцыйнасць працы, а баявая арганізацыя апынулася дрэнна прыстасавана для мірнай працы. Па розных ацэнках, на момант стварэння працарміі толькі 10 — 23 %% яе асабовага склада займаліся працоўнай дзейнасцю як такой, увесь час адхіляліся ад прац страявой падрыхтоўкай і нясеннем нарадаў. Тым не менш, увесь 1920 год і першыя месяцы 1921 прайшлі пад знакам «[[Ваенны камунізм|ваеннага камунізму]]», у тым ліку і арганізацыі новых трудармий. На пастах старшыні савета першай працарміі (студзень — люты 1920) і наркама шляхоў зносін (сакавік 1920 — красавік 1921) Троцкі зарэкамендаваў сябе як заўзяты прыхільнік мілітарызацыі народнай гаспадаркі. У сваім выступе на III Усерасійскім з'ездзе прафсаюзаў 9 красавіка 1920 года ён сфармуляваў сваё крэда: {{пачатак цытаты}} ''…Когда меньшевики говорят о своей резолюции, что принудительный труд всегда является малопроизводительным, то они находятся в плену у буржуазной идеологии и отрицают самые основы социалистического хозяйства… Мы знаем труд вольнонаемный, который буржуазия называет свободным. Мы же противопоставляем этому труд общественно-нормированный на основе хозяйственного плана, обязательного для всего народа, т.-е. принудительного для каждого работника страны. Без этого нельзя и думать о переходе к социализму…Говорят, что принудительный труд непроизводителен. Если это верно, то все социалистическое хозяйство обречено на слом, ибо других путей к социализму, кроме властного распределения хозяйственным центром всей рабочей силы страны, размещения этой силы соответственно потребностям общегосударственного хозяйственного плана, быть не может…'' ''Если рабочие сохранят то, что называлось свободой передвижения, свободой покидать завод в любое время, в поисках лучшего куска хлеба, то в настоящих условиях, в условиях страшной расшатанности всей жизни, всего производственного и транспортного аппарата, это приведет к полной хозяйственной анархии, к полному разгрому и распылению рабочего класса, к полной невозможности учесть завтрашний день нашей промышленности. Милитаризация труда не есть выдумка отдельных политиков или выдумка нашего военного ведомства. Милитаризация труда…является неизбежным основным методом организации рабочих сил…<ref>{{Cite web |url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl547.htm |title=Л. Троцкий. Профсоюзы и милитаризация труда |access-date=16 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216164330/http://magister.msk.ru/library/trotsky/trotl547.htm |archive-date=16 лютага 2017 |url-status=dead }}</ref>'' {{канец цытаты}} Падчас унутрыпартыйнай дыскусіі пра прафсаюзы (лістапад 1920 — сакавік 1921) Троцкі выступаў, як прыхільнік усеагульнай мілітарызацыі прамысловасці, з выкарыстаннем прафсаюзаў у якасці «прыводных дзяг». Па ўспамінах сучасніка Лібермана, са сканчэннем Грамадзянскай вайны Троцкі збіраўся не дэмабілізаваць армію, а, наадварот, мілітарызаваць народную гаспадарку. Разам з тым падобнае імкненне да ўжывання ў эканоміцы ваенна-камандных метадаў шмат у чым адпавядала духу часу; бальшавізм нарадзіўся ў агні і грукаце вайны, і на доўгія дзесяцігоддзі ўспадкаваў фразеалогію «франтоў» і «кампаній» у дачыненні да самай мірнай дзейнасці. У гады рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны Троцкі фактычна стаў другой асобай у дзяржаве; магутная прапагандысцкая машына бальшавізму, адным са стваральнікаў якой ён сам і з'яўляўся, стварыла вакол Троцкага гераічны арэол «правадыра пераможнай Чырвонай арміі». За ўдзел у [[Абарона Петраграда|абароне Петраграда]] Троцкі быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага сцяга, у яго гонар названы [[Лейтэнант Ільін (эсмінец)|эсмінец]] і бронецягнік, у [[1923]] годзе [[Гатчына]] была пераназвана ў Троцк. Зрэшты, аналагічным ушанаванням у той жа час ганараваліся і многія іншыя бальшавіцкія правадыры, улучаючы і Сталіна. Аднак удзел Троцкага ў арганізацыі працармій і яго прапанова «ператрэсці прафсаюзы» вельмі падарвала яго аўтарытэт; далейшае «закручванне гаек» у духу «ваеннага камунізму» краіна ўжо не магла вынесці. Тым часам, у рэчаіснасці стаўленне Троцкага да рэжыму «ваеннага камунізму» было на справе куды складанейшым — менавіта ён яшчэ ў лютым 1920 года першым прапанаваў меры па скасаванні харчразвёрсткі (хоць гэтыя меры і не супадалі ў дакладнасці з рашэннямі, прынятымі праз год X з'ездам). Пераход да [[НЭП]]у выклікаў у сучаснікаў выяўныя аналогіі з [[тэрмідор]]ам Французскай рэвалюцыі — контррэвалюцыйным пераваротам, што паставіў кропку на радыкалізме якабінцаў. Як ні парадаксальна, у пачатку 1920-х гадоў менавіта Троцкі як папулярны военачальнік і прыхільнік аўтарытарных, ваенна-камандных метадаў, здаваўся найболей выяўным кандыдатам у банапарты. Аднак НЭП, стаўшы фактычна рэстаўрацыяй капіталізму ў эканоміцы, гэтак і не прывёў да лібералізацыі ў палітыцы. Наадварот, эканамічная лібералізацыя 1920-х гадоў завярнулася адначасна з усеагульным «закручваннем гаек» у палітычнай сферы. Канчаткова былі распушчаны ўсе захавалыя да таго часу легальнасць небальшавіцкія партыі, усярэдзіне самай партыі быў прыняты курс на паступовае знішчэнне любых апазіцый і ўсталяванне поўнага аднадумства па ўсіх пытаннях. Самую пільную ўвагу партыя таксама надала асноўнай ідэалагічнай апоры «старога рэжыму» — царквы, што зацята адмаўлялася прызнаваць новую ўладу. Са сканчэннем Грамадзянскай вайны бальшавікі арганізавалі кампанію па вынятку царкоўных каштоўнасцей. Быў ініцыяваны ўнутрыцаркоўны рух «[[абнаўленства]]»; па задуме Троцкага, ён павінны быў стаць адмысловым праваслаўным аналогам пратэстанцкай [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. Троцкі прымаў самы дзейны ўдзел ва ўсіх гэтых працэсах. Вельмі негатыўна ён выказваўся пра «працоўную апазіцыю» Шляпнікава — [[Аляксандра Міхайлаўна Калантай|Калантай]], заявіўшы, што яна робіць з лозунга ўнутрыпартыйнага «дэмакратызму» фетыш. Падтрымваў паказальныя працэсы супраць эсэраў па вінавачанні ў тэрарыстычнай дзейнасці супраць бальшавікоў; па прапанове Троцкага, смяротныя прысуды былі заменены на «умоўныя» пры ўмове, што ПСР не будзе займацца больш узброеным змаганнем супраць бальшавізму. Такім чынам, лідары эсэраў былі, фактычна, узяты ў закладнікі. Узначаленая Троцкім Чырвоная армія перамагла ў Грамадзянскай вайне, тым самым абараніўшы бальшавізм ад фізічнага знішчэння. Аднак, са сканчэннем вайны Троцкі стаў больш не патрэбны. Аказаўшыся на чале арміі ў ваенны час, Троцкі на некалькі гадоў атрымаў у свае рукі практычна неабмежаваную ўладу. Гады Грамадзянскай вайны ўмацавалі яго прыхільнасць аўтарытарнаму стылю кіраўніцтва, тады як у партыі таго часу быў прыняты калегіяльны стыль. Па думцы [[Аляксандр Дзмітрыевіч Наглоўскі|А. Д. Наглоўскага]], Троцкі ствараў вакол сябе атмасферу «[[Аракчэеўшчына|аракчэеўшчыны]]». [[Старыя бальшавікі]] былі змушаны прызнаваць велізарныя заслугі Троцкага перад партыяй, аднак лічылі яго выскачкай, які далучыўся да бальшавізму толькі ў ліпені 1917 года. Да рэвалюцыі Троцкі доўга вагаўся паміж бальшавікамі і меншавікамі, не цалкам далучаючыся ні да тых, ні да іншых; фактычна, ён заўсёды імкнуўся да стварэння ўласнай партыі і ўласнай навукі. Ужывальныя Троцкім цвёрдыя метады ваеннага часу стварылі яму нямала ворагаў, самымі небяспечнымі сярод якіх сталі Зіноўеў і Сталін. Пасля канчатковага адыходу Леніна ад палітычнай дзейнасці лёс Троцкага быў прадвызначаны — супраць яго аб'ядналіся большасць партыйных вярхоў. === Палітычная дзейнасць (1919—1921) === Пры стварэнні [[Камінтэрн]]у ў 1919 г. быў аўтарам яго Маніфеста. У сакавіку 1919 г. [[VIII з’езд РКП(б)]] узнавіў бальшавіцкае палітбюро як увесь час дзейны орган, і Троцкі ўвайшоў у склад першага [[Палітбюро ЦК РКП(б)]]. У [[1922]] годзе, на глебе незадаволенасці дзейнасцю [[Рабоча-сялянская інспекцыя|Рабкрына]] і рашєннм нацыянальнага пытання, ізноў стаў складацца саюз паміж Троцкім і Леніным, але Ленін захварэў і адышоў ад палітычнага жыцця. === Троцкі ў апошнія гады жыцця Леніна. Пачатак барацьбы за ўладу ўсярэдзіне РКП(б) === ==== 1922 год. Фармаванне «тройкі» Зіноўеў-Каменеў-Сталін ==== Дрэннае здароўе Леніна і фактычнае сканчэнне Грамадзянскай вайны вывелі на першае месца пытанне аб уладзе, пытанне пра тое, хто стане пераемнікам Леніна і новым кіраўніком дзяржавы. У сакрэтным заключэнні лекараў, скіраваным членам Палітбюро ЦК, падкрэсліваўся вельмі сур'ёзны характар хваробы Леніна. Адразу ж пасля інсульту сфармавалася «тройка» у складзе Каменева, Зіноўева і Сталіна для супольнай барацьбы з Троцкім як адным з імаверных пераемнікаў<ref name="lib.ru">[http://lib.ru/MEMUARY/BAZHANOW/stalin.txt Борис Бажанов. Воспоминания бывшего секретаря Сталина]</ref>. Як піша прафесар Валкагонаў: «Сталін, Каменеў і Зіноўеў не хавалі сваіх боязей у дачыненні Троцкага, які, падобна, даўно ў душы лічыў, што толькі ён можа быць пераемнікам Леніна, што гэта месца логікай гісторыі даўно „забранявана“ для яго»<ref>[http://www.razlib.ru/istorija/lenin_politicheskii_portret_kn_2/p4.php Глава 4 Мавзолей ленинизма / Ленин: политический портрет. Кн. 2]</ref>. У снежні 1922 года стан Леніна зноў моцна пагоршыўся, 16 снежня адбыўся другі інсульт. Бальшавіцкім лідарам, у тым ліку і самаму Леніну, стала канчаткова ясна, што жыць яму засталося нядоўга. [[3 красавіка]] [[1922]] года па прапанове Каменева і Зіноўева была заснавана пасада [[Генеральны сакратар ЦК КПСС|Генеральнага сакратара ЦК РКП(б)]], на якую па іх прапанове быў прызначаны Сталін. Спачатку гэта пасада разумелася як тэхнічная і таму ніяк не цікавіла Троцкага, а пад кіраўніком дзяржавы разумеўся Старшыня Саўнаркама. Сталін фактычна ўзначальваў цэлы шэраг падобных «тэхнічных» органаў ЦК: [[Сакратарыят ЦК КПСС|Сакратарыят ЦК]], [[Аргбюро ЦК УКП(б)|Аргбюро ЦК]], уваходзіў у склад [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро]], узначальваў асноўны савецкі кантрольны орган [[Рабоча-сялянская інспекцыя|Рабкрын]]. Таксама Сталін прасоўваў на пост кіраўніка асноўнага партыйнага кантрольнага органа, Цэнтральнай Кантрольнай Камісіі (ЦКК), свайго прыхільніка Куйбышава. Такім чынам Сталіну ўдалося ўзначаліць «тэхнічны» дзяржаўны апарат якраз у перыяд асабліва рэзкага ўзросту яго ўплыву. [[Рычард Пайпс]] адзначае, што грандыёзны ўзрост бюракратыі ў пачатку 1920-х гадоў быў наканаваны. Прынамсі са снежня 1917 года бальшавікі ўзялі курс на ўсеагульнае адзяржаўленне эканомікі і ліквідацыю мясцовага самакіравання, што, быўшы памножаным на велізарныя памеры Расіі, выклікала каласальны ўзрост дзяржапарату, што ўзваліў на сябе мноства функцый, у выкананне якіх дзяржава да рэвалюцыі не ўмешвалася. Гэты працэс падрабязна разгледжаны даследчыкам [[Міхаіл Сяргеевіч Васленскі|Міхаілам Васленскім]] у яго фундаментальнай працы «Наменклатура». М. С. Восленскі адзначае, што са сканчэннем Грамадзянскай вайны ў камуністычную партыю лінула маса «нахрапістых кар'ерыстаў», кожнага з якіх па асобнасці Ленін мог расстраляць, спаслаць, пасадзіць у турму, «але ўсе разам яны былі неадольныя». Узмацненне партыйнай бюракратыі наклалася на ўсеагульную стомленасць насельніцтва ад вайны (паводле выразу Троцкага, перамаглі настроі «не мы для рэвалюцыі, а зараз ужо рэвалюцыя для нас»). На працягу 1922 года Леніну на нейкі час удалося вярнуцца да працы. Ён асабіста ўмяшаўся ў вострую дыскусію па нацыянальным пытанні, скрытыкаваўшы сталінскі план «аўтанамізацыі» РСФСР. Заявіўшы па адрасе Сталіна, што «абруселыя чужынцы часцяком перасольваюць па частцы праўдзіва рускага настрою», Ленін высунуў план ладу СССР як аб'яднання саюзных рэспублік. Таксама ў [[1922]] годзе Ленін прапанаваў Троцкаму стаць адным з чатырох намеснікаў Старшыні Саўнаркама; за прапанаваную Леніным рэзалюцыю прагаласавалі ўсе члены Палітбюро — усе, апроч самога Троцкага, незадаволенага такім нязначным, паводле яго думкі, прызначэннем. Пасля свайго часовага вяртання да працы ў 1922 годзе Ленін быў паражаны бурным працэсам пабудовы дзяржапарату, які развярнуўся ў сувязі з сканчэннем Грамадзянскай вайны: за час хваробы Леніна Саўнаркам паспеў утварыць 120 новых камісій, тады як, па падліках Леніна, павінна было хапіць 16<ref>[http://krotov.info/history/11/geller/gell_1920.html Россия в 20 веке: М. Геллер, А. Некрич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125150634/http://krotov.info/history/11/geller/gell_1920.html |date=25 студзеня 2012 }}</ref>. У студзені 1923 года Ленін напісаў праграмны артыкул «[[Як нам рэарганізаваць Рабкрын]]», у якім спрабаваў зрабіць з гэтага органа процівагу бюракратыі. На думку Рычарда Пайпса, {{пачатак цытаты}} Провал попыток экспортировать революцию означал, что возникает необходимость создать стабильное государство и профессиональное чиновничество для управления этим государством. Подобная задача требовала людей совершенно иного типа, чем профессиональный революционер, большую часть сознательной жизни проведший в подполье. … Соратники Ленина были неспособны руководить нормально функционирующим государством, иметь дело с ворохами всевозможной писанины, издавать инструкции разбросанным по всей стране партячейкам, назначать чиновников низшего уровня, — всё это казалось им невыносимо скучным. Сталин был единственным из числа крупных большевиков, у кого имелись и вкус и талант к подобной рутине. Это и стало решающим фактором его восхождения на вершину власти. … Советская бюрократия разрослась в таких неимоверных масштабах, потому что при коммунизме все без исключения, в чём участвовало двое или больше людей, должно было проходить под руководством партийных органов. Вся экономика страны, ранее находившаяся, главным образом, в частных руках, управлялась теперь из единого центра; точно так же обстояло дело со всеми общественными институтами, со всеми культурными объединениями, с духовенством, со всем вплоть до самых мельчайших ячеек общества, потому что, будучи опытными революционерами, большевики прекрасно понимали, что самые безобидные на первый взгляд организации могут служить ширмой для политической активности. Это означало создание гигантской бюрократической машины. {{канец цытаты}} Па выразе М. С. Восленского, «калі чытаеш апошнія працы Леніна, выразна бачыш, як змешчаны на краі магілы правадыр кідаецца перад гэтай нечаканай праблемай»; па выразе самога Леніна, «''самы горшы ў нас унутраны вораг — бюракрат. Гэта камуніст, які сядзіць на адказным (а потым і на неадказным) савецкім пасту і карыстаецца ўсеагульнай павагай, як чалавек сумленны''». У сваёй працы 1922 года «Да пытання пра нацыянальнасці ці пра „аўтанамізацыю“» Ленін вельмі рэзка крытыкаваў як узрост бюракратычнага апарата, гэтак і «вялікадзяржаўны» план «аўтанамізацыі» (улучэння былых нацыянальных ускраін Расійскай Імперыі ў склад РСФСР у якасці аўтаномных рэспублік замест праекта СССР), які прасоўваўся Сталіным: {{пачатак цытаты}} …вся эта затея «автономизации» в корне была неверна и несвоевременна. Говорят, что требовалось единство аппарата. Но откуда исходили эти уверения? Не от того ли самого российского аппарата, который, как я указал уже в одном из предыдущих номеров своего дневника, заимствован нами от царизма и только чуть-чуть подмазан советским мирром… по совести сказать… [аппарат] на самом деле насквозь ещё чужд нам и представляет собой буржуазную и царскую мешанину. …"свобода выхода из союза", которой мы оправдываем себя, окажется пустою бумажкой, неспособной защитить российских инородцев от нашествия того истинно русского человека, великоросса-шовиниста, в сущности, подлеца и насильника, каким является типичный русский бюрократ. Нет сомнения, что ничтожный процент советских и советизированных рабочих будет тонуть в этом море шовинистической великорусской швали, как муха в молоке… приняли ли мы с достаточной заботливостью меры, чтобы действительно защитить инородцев от истинно русского держиморды? Я думаю, что мы этих мер не приняли…<ref>[http://library.maoism.ru/Lenin/Lenin-autonomisation.htm К вопросу о национальностях или об автономизации]</ref>{{канец цытаты}} З 1922 года, паралельна з узмацненнем уплыву Сталіна як кіраўнікі «тэхнічнага» апарата, таксама ўзмацняецца яго ўплыў як сакратара паступова адыходзячага ад спраў Леніна. Як лічыць Рычард Пайпс, Леніну ў гэтым дачыненні была куды зручней мець справа са Сталіным, чым са свавольным выбухоўным Троцкім: {{пачатак цытаты}} когда Ленин, утратив способность заниматься государственными делами, жил в Горках, Сталин навещал его чаще, чем кто бы то ни было другой. Что же касается Троцкого, то в конце 1922 г. он расспрашивал, как проехать в Горки, — судя по всему, он там ни разу не был. Троцкий постоянно бомбардировал Ленина пространными меморандумами, в которых объяснял, сколь многое идёт вкривь и вкось в Советской России и как исправить допущенные ошибки. Ленин часто нацарапывал на этих меморандумах резолюцию «В архив», — это значило, что никаких действий по выводам и предложениям Троцкого предпринимать не следует. Сталин, напротив, посылал ему лишь кратенькие записки, содержащие разбитые по пунктам предложения относительно того, как лучше реализовать принятые Лениным решения, никогда не оспаривая сами эти решения.{{канец цытаты}} Сам Троцкі ў сваёй аўтабіяграфічнай працы «Маё жыццё» прызнае па гэтай нагодзе: «няма ніякага сумневу ў тым, што для бягучых спраў Леніну было ў многіх выпадках зручней абапірацца на Сталіна, Зіноўева ці Каменева, чым на мяне… у мяне былі свае пагляды, свае метады працы, свае прыёмы… ён занадта добра разумеў, што я не падыходжу для даручэнняў». Пасля другога інсульту, які здарыўся з Леніным 16 снежня 1922 гады, «тройка» Зіноўеў-Каменеў-Сталін са студзеня 1923 года канчаткова аформіла механізм сваёй працы. Адзін з сакратароў Сталіна Барыс Бажанаў так апісвае яго: {{пачатак цытаты}} Политбюро — центральный орган власти. Оно решает все важнейшие вопросы управления страной (да и мировой революцией). …Но порядок дня заседания Политбюро… утверждает тройка. Накануне заседания Политбюро Зиновьев, Каменев и Сталин собираются, сначала чаще на квартире Зиновьева, потом обычно в кабинете Сталина в ЦК. Официально — для утверждения повестки Политбюро. Никаким уставом или регламентом вопрос об утверждении повестки не предусмотрен. …это заседание тройки и есть настоящее заседание секретного правительства, решающее, вернее, предрешающее все главные вопросы. Формально тройка решает, ставить ли вопрос на заседании Политбюро или дать ему другое направление. На самом деле члены тройки сговариваются, как этот вопрос должен быть решён на завтрашнем заседании Политбюро, обдумывают решение, распределяют даже между собой роли при обсуждении вопроса на завтрашнем заседании… Завтра на заседании Политбюро будет обсуждение, будут приняты решения, но всё главное обсуждено здесь, в тесном кругу; обсуждено откровенно, между собой (друг друга нечего стесняться) и между подлинными держателями власти. Собственно, это и есть настоящее правительство<ref name="lib.ru"/>. {{канец цытаты}} Як пасля сцвярджаў сам Троцкі, у снежні 1922 — студзені 1923 іх з Леніным пазіцыі зноў зблізіліся па пытаннях манаполіі вонкавага гандлю, нацыянальна-адміністрацыйнага ладу СССР (праект «саюзных рэспублік» супраць праекта «аўтанамізацыі РСФСР») і барацьбы з узмацненнем бюракратыі. План Леніна «па барацьбе з бюракратыяй» складаўся ў пашырэнні ЦК у некалькі разоў, узмацненні кантрольнага органа — Рабоча-сялянскай інспекцыі (Рабкрын), утварэнні камісіі ЦК па барацьбе з бюракратызмам. Прапанаваныя Леніным меры фармальна былі рэалізаваны «тройкай» Зіноўеў-Каменеў-Сталін: ЦК быў пашыраны з 27 да 40 чалавек (замест 50-100, якія прапаноўваліся Леніным), а размаітыя кантрольныя органы (Рабкрын, ЦКК і інш.) ніякіх поспехаў у барацьбе з бюракратыяй не дасягнулі. Паводле вынікаў XII З'езда РКП(б), што прайшоў у красавіку 1923 года, Рабкрын быў аб'яднаны з ЦКК на чале з прыхільнікам Сталіна Куйбышавым. Паводле прапаноў Леніна, у Рабкрын сапраўды былі ўведзены рабочыя «ад станка», аднак яны склалі толькі траціну членаў гэтага кантрольнага органа. [[Файл:Ogoniok 1923 Lev Trotski in presidium.jpeg|thumb|230x230px|Л. Д. Троцкі ў 1923 годзе.]] {{Урэзка|Выраўноўванне=right |Шырыня=200px |Загаловак=[[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Барыс Бажанаў]]. Успаміны былога сакратара Сталіна |Утрыманне= Першае, механізм улады… Справа пачынае змяняцца са сканчэннем грамадзянскай вайны. Ствараецца і хутка пачынае расці сапраўдны партыйны апарат. Тут па-цэнтралізатарску яднальную дзейнасць у справе кіравання, якую выконвае Палітбюро ў цэнтры, пачынаюць браць на сябе ў абласцях абласныя і краявыя Бюро ЦК, у губернях Бюро губкамаў. А ў губкамах на першае месца выходзіць сакратар — ён пачынае рабіцца гаспадаром сваёй губерні замест старшыні губвыканкама і розных упаўнаважаных цэнтра… Палітбюро абіраецца Цэнтральным Камітэтам. Майце ў сваіх руках большасць Цэнтральнага Камітэта, і вы выбераце Палітбюро, як вам трэба. Пастаўце ўсюды сваіх сакратароў губкамаў, і большасць з’езда і ЦК за вамі. …са студзеня 1926 года Сталін пасля з’езда пажынае плады сваёй шматгадовай працы — свой ЦК, сваё Палітбюро — і робіцца лідарам… А далей? Куды гэта расце? … Тэарэтычна скіданне яго [Сталіна] магчыма толькі праз з’езд партыі — ён спыніць склікаць з’езды, калі ўся ўлада будзе ў яго руках<ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav13.html ГЛАВА 13. ГПУ. СУТЬ ВЛАСТИ]</ref>. }} 10 сакавіка 1923 года з Леніным адбываецца трэці інсульт, і ён канчаткова адыходзіць ад спраў<ref>[http://www.abc-people.com/data/lenin/death.htm Тайна смерти Ленина. Смерть Ленина. Ленин В.И]</ref>. Бальшавіцкі лідар апынаецца не ў стане выступаць з традыцыйнай Палітычнай справаздачай на [[XII з’езд РКП(бы)|XII з'ездзе РКП(бы)]], які адбыўся ў красавіку. Палітбюро нейкі час хістаецца, хто павінен будзе выступаць замест Леніна. Асноўныя прэтэндэнты на ўладу аддаюць перавагу манеўраваць. Сталін прапануе Троцкага, аднак Троцкі адмаўляецца і прапануе зачытаць даклад самому Сталіну, але і ён адмаўляецца. У выніку Палітбюро даручае зачытаць даклад Зіноўеву як старшыні Камінтэрна. Пачынаючы з 1922 года Сакратарыят ЦК, які падначальваўся Сталіну, пачынае абыходзіць прынцып выбарнасці сакратароў ніжэйшых парткамаў на месцах, «рэкамендуючы» іх пад падставай барацьбы з «месніцкімі зацікаўленасцямі». На працягу 1923 года Сталін і далей умацоўвае сваю ўладу, пашырыўшы паўнамоцтвы Улікова-размеркавальнага аддзела ЦК (''Учраспред''), што ўваходзіў у склад Сакратарыята ЦК. Пасля XII З'езда Учраспред, які раней займаўся прызначэннямі ў межах парткамаў розных узроўняў, пачаў таксама ведаць перасоўваннямі ў практычна ўсіх дзяржаўных органах, ад прамысловасці да наркамата замежных спраў. У другой палове 1923 года паміраючы Ленін ужо цалкам няздольны вясці якую-небудзь палітычную дзейнасць. Тым часам рэжым «[[нэп]]у» ўваходзіць у першы крызіс. Матэрыяльнае становішча працоўных у вялікіх гарадах, у першую чаргу ў Петраградзе і Маскве, усё яшчэ застаецца горшым, чым да 1914 года, з лета 1923 года ў краіне пачынаюцца страйкі. Працоўныя апазіцыянеры вінавацяць партыйныя вярхі ў «бюракратычным перараджэнні», іх вымогі часцяком балансуюць на грані анарха-сіндыкалізму і «інтэлігентаедскіх» прапаноў накшталт прымусовага пераводу партыйных інтэлігентаў да станка дзеля барацьбы з іх «адрывам ад мас». Пра сваю незадаволенасць заяўляюць і сяляне: па стане на кастрычнік 1923 года цэны на прамысловыя тавары склалі 276 % ад узроўня 1913 года, тады як на харчовыя — толькі 89 %. Ілюструючы становішча, якое склалася, на графіку, Троцкі заве гэту з'яву «[[Нажніцы цэн (1923)|нажніцамі цэн]]». У ліпені 1923 года кантраляванае «тройкай» Зіноўеў-Каменеў-Сталін большасць ЦК складае камісію па праверцы становішча спраў у войскі пад падставай абвастрэння рэвалюцыйнай сітуацыі ў Германіі. Камісія была складзена з прыхільнікаў Сталіна і восенню 1923 вынесла прадказальную выснову пра тое, што армія «развалена», а Троцкі «не надае досыць увагі дзейнасці Рэўваенсавета». Ніякіх наступстваў, апроч гнеўнага адпавядання самога Троцкага, гэтыя высновы за сабой тады не пацягнулі. 23 верасня 1923 «тройка» пачынае вырашальны наступ на Троцкага, прапанаваўшы на пленуме ЦК пашырыць склад Рэўваенсавета за кошт прыхільнікаў тройкі. Прапанова хутка перарасла ў скандал: Троцкі, выдатна разумеючы, што адбываецца, прапануе ЦК адправіць яго «простым салдатам у наспяваючую германскую рэвалюцыю». Слова бярэ Зіноўеў, які здзекліва прапанаваў адправіць у Германію «салдатам рэвалюцыі» і яго, і Сталін, які запатрабаваў ад ЦК «не рызыкаваць двума каштоўнымі жыццямі сваіх любых правадыроў». Троцкі пакінуў пасяджэнне, Пленум ЦК адпраўляе за ім дэлегацыю з прапановай вярнуцца на пасяджэнне, аднак Троцкі вяртацца адмаўляецца. 8 кастрычніка 1923 года Троцкі піша ліст па гаспадарчых пытаннях у ЦК. Адзначыўшы наспелы гаспадарчы крызіс, ён заве становішча, якое склалася ў партыі, «сакратарскай іерархіяй», рэзка крытыкуе «партыйную бюракратыю», якую і вінаваціць у крызісе. Ад членаў партыі з дарэвалюцыйным партстажам Палітбюро атрымлівае «Заяву сарака шасці». 19 кастрычніка большасць ЦК арганізуе сустрэчную заяву «Адказ членаў Палітбюро на ліст тав. Троцкага», у якім ён вінаваціўся ў арганізацыі фракцыйнай дзейнасці. {{Урэзка|Выраўноўванне=right |Шырыня=200px |Загаловак=Сталін І.В. Пра дыскусію, аб Рафаіле, аб артыкулах Праабражэнскага і [[Цімафей Уладзіміравіч Сапронаў|Сапронава]] і пра ліст Троцкага. 15 снежня 1923 года |Утрыманне= Як думае лячыць Сапронаў нястачы нашага ўнутрыпартыйнага жыцця? Яго лекі такое ж простыя, як і дыягназ. “Перагледзець наш афіцэрскі склад”, зняць з пастоў цяперашніх працаўнікоў – такі сродак Сапронава. …У шэрагах апазіцыі ёсць такія, як [[Аляксандр Георгіевіч Белабародаў|Белабародаў]], “дэмакратызм” якога дагэтуль застаўся ў памяці ў растоўскіх працоўных; [[Аркадзь Паўлавіч Разенгольц|Разенгольц]], ад “дэмакратызму” якога не паздаровілася нашым воднікам і чыгуначнікам; [[Георгій Леанідавіч Пятакоў|Пятакоў]], ад “дэмакратызму” якога не крычаў, а выў увесь Данбас; [[Аркадзь Восіпавіч Альскі|Альскі]], “дэмакратызм” якога ўсім вядомы; [[Іосіф Майсеевіч Бык-Бек|Бык]], ад “дэмакратызму” якога дагэтуль вые Харэзм. Ці думае Сапронаў, што калі цяперашніх “партыйных педантаў” зменяць менаваныя вышэй “шаноўныя таварышы”, дэмакратыя ўсярэдзіне партыі пераможа? Ды будзе мне дазволена трохі ўсумніцца ў гэтым. }} 11 снежня 1923 года ў «Праўдзе» публікуецца першы з чатырох артыкулаў «Новы курс» з рэзкім пратэстам супраць бюракратызацыі. Звярнуўшы ўвагу на сваю шырокую падтрымку сярод моладзі, якая вучыцца, Троцкі заяўляе: «Моладзь — найбольш верны барометр партыі — разчэй усяго рэагуе на партыйны бюракратызм». Аднак падчас унутрыпартыйнай барацьбы большасць партыйных арганізацый асуджае апазіцыю. «Тройка» таксама робіць серыю паспяховых «падкопаў» пад асноўны пост Троцкага — намеснік Рэўваенсавета. На працягу 1923 года яна замяняе на сваіх прыхільнікаў камандуючых ваеннымі акругамі, пленум ЦК 16 студзеня 1924 года ўтварае падабраную з прыхільнікаў Сталіна камісію па абследаванні становішча ў РСЧА, 18 студзеня 1924 г. XIII партканферэнцыя вінаваціць Троцкага ў арганізацыі фракцыйнай дзейнасці, вызначае «трацкізм» як «дробнабуржуазны ўхіл», прыхільнікі Троцкага — Ёфэ, Красцінскі і Ракоўскі — былі адпраўлены пасламі ў Кітай, Германію і Англію адпаведна. У гэты перыяд Сталін скептычна адклікаецца пра паданыя Троцкім вінавачанні ва ўзурпацыі ўлады бюракратычным апаратам: «Для Троцкага гутаркі пра дэмакратыю — гэта проста манеўр», «Хто цябе, Ціт Цітыч, пакрыўдзіць? Ты сам кожнага пакрыўдзіш». Адным з ключавых рашэнняў XIII партканферэнцыі робіцца рашэнне пра масавы набор у партыю да 100 тысяч працоўных «ад станка» і забарону на прыём у партыю «асоб непралетарскага паходжання». У самы разгар гэтых падрыхтовак 21 студзеня 1924 года памірае Ленін. === Барацьба за ўладу ўсярэдзіне УКП(б) пасля смерці Леніна === ==== 1924 год. Зрушэнне Троцкага з пасады намесніка РВС ==== Вестка пра смерць [[Ленін]]а 21 студзеня 1924 года заспела Троцкага на наступны дзень, у дарозе на аздараўленчае падарожжа ў [[Сухум]], на пахаванні ён не з'явіўся. На думку Троцкага, яго абманулі наконт даты пахаванняў<ref>http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/coe21/publish/no5_ses/glava04.pdf с. 97</ref>. На саміх пахаваннях Сталін выступаў толькі чацвёртым, прамовячы гучную «клятву», што пазначыла прэтэнзію на ролю аднаго з магчымых пераемнікаў Леніна. Адным з пытанняў, з якім кіравальная «тройка» Зіноўеў-Каменеў-Сталін сутыкнулася адразу ж пасля смерці Леніна, было пытанне, хто зойме яго месца на пасту Старшыні Саўнаркама, які робіцца ўсё больш дэкаратыўным. Ніводзін з членаў «трыўмвірату» не вырашаецца высунуць у гэтай якасці сябе, бо гэта адразу выклікала б прэтэнзіі двух астатніх «трыўмвіраў». У выніку кантраляваная «тройкай» большасць Палітбюро ЦК прасоўвае прызначэнне на гэту пасаду другараднага і бяспечнага [[Рыкаў, Аляксей Івановіч|Рыкава А. І.]] Троцкаму застаецца толькі нямогла назіраць за падзеямі. У лютым 1924 арганізаваная «тройкай» камісія прызнае «развал» у арміі, і пад падставай узмацнення яе кіраўніцтвы масамі ўводзіць у склад ваенных вярхоў многіх праціўнікаў Троцкага, аж да [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Варашылава]]. На працягу 1924 года Троцкі паступова губляе кантроль над арміяй. Камандуючы Заходнім фронтам Тухачэўскі перакладзены на пасаду памагатага начальніка штаба РСЧА ў Маскву. З Маскоўскай ваеннай акругі выдалены [[Мікалай Іванавіч Муралаў|Муралаў]], намеснікам Старышні РВС прызначаны [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|Фрунзэ]], яшчэ ў студзені ссунуты начальнік палітуправы Антонаў-Аўсеенка. Замянілы яго [[Андрэй Сяргеевіч Бубноў|Бубноў]] увесну 1924 года выяўляе, што ў праграме палітпадрыхтоўкі ваяроў Чырвонай арміі ўсё яшчэ зацята захоўваецца тэма «Таварыш Троцкі — правадыр Чырвонай арміі». Сталін патрабуе заняцці па гэтай тэме прыбраць, выявіць і пакараць аўтара фармулёўкі, таксама замяніўшы яе на «Рэўваенсавет — правадыр Чырвонай арміі». У маі 1924 года Троцкі падвяргаецца сапраўднаму цкаванню на [[XIII з’езд РКП(б)|XIII з'ездзе РКП(б)]], першым пасля смерці Леніна. Рыкаў выступае з асуджэннем «нападкаў» Троцкага на апарат, прыраўнаўшы іх да нападкаў і на саму партыю, таксама адпрэчвае заклік Троцкага «раўнавацца на моладзь», як на «верны барометр партыі». Зіноўеў канчаткова пазначае сваю прэтэнзію на лідарства ў кіруючым трыўмвіраце, выступіўшы на З'ездзе з Палітычным дакладам, што да сваёй хваробы рабіў толькі Ленін. Другі «трыўмвір», Каменеў, робіцца старшыням на гэтым з'ездзе. З'езд рэзка засудзіў «трацкізм», запатрабаваўшы ад Троцкага адмовы ад фракцыйнай дзейнасці і прызнання памылак. Троцкі ў сваім зваротным слове прызнаў правасць большасці ЦК і большасці партыі, аднак памылкі прызнаваць наадрэз адмовіўся. [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Зіноўеў]], выступіўшы на двух запар з'ездах РКП(б) з Палітычным дакладам, фактычна прэтэндуе на ролю асноўнага пераемніка Леніна. Хоць гэта ўсё менш адпавядае рэальнай расстаноўцы сіл усярэдзіне кіруючай «тройкі» Зіноўеў-Каменеў-Сталін, Сталін аддае перавагу пакуль што заставацца на другіх ролях. Амбіцыі Зіноўева прыводзяць толькі да таго, што асноўнай мішэнню для прыхільнікаў усё яшчэ небяспечнага Троцкага робіцца сам Зіноўеў, а не Сталін. Сталін жа аддае перавагу лавіраваць на выпадак, калі Троцкі нейкім дзівам прымудрыцца перамагчы. На гэтым этапе Сталін пазіцыянуе сябе, як «умеранага», і нават стрымлівае асабліва «крыважэрныя» вымогі Зіноўева (так, у студзені 1924 года Зіноўеў патрабаваў арыштаваць Троцкага, які, як меркавана, падрыхтоўвае «банапартысцкі» ваенны пераварот). [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Бажанаў]] сведчыць: {{пачатак цытаты}} ''Члены тройки входят через три-четыре минуты один за другим — они, видимо, перед входом о чём-то совещались. Первым входит Зиновьев, он не смотрит в сторону Троцкого, и Троцкий тоже делает вид, что его не видит, и рассматривает бумаги. Третьим входит Сталин. Он направляется прямо к Троцкому и размашистым широким жестом дружелюбно пожимает ему руку. Я ясно ощущаю фальшь и ложь этого жеста; Сталин — ярый враг Троцкого и его терпеть не может. Я вспоминаю Ленина: «Не верьте Сталину: пойдёт на гнилой компромисс и обманет»''<ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav4.html ГЛАВА 4. ПОМОЩНИК СТАЛИНА — СЕКРЕТАРЬ ПОЛИТБЮРО]</ref>. {{канец цытаты}} Тым часам Сталін, пачынаючы з 1922 года, метадычна расстаўляе на ўсе ключавыя пасты ў партыі сваіх прыхільнікаў. Асаблівую ўвагу ён надае сакратарам губернскіх і павятовых парткамаў, бо яны фармуюць дэлегацыі на партыйныя з'езды, а з'езды маюць права пераабіраць кіраўніцтва партыі. Не перашкодзіла «тройцы» і «разарваная» у маі 1924 года «бомба», пакінутая Леніным перад сваёй смерцю — так званы «[[Ліст да з’езда|Тэстамент Леніна]]». У тэксце прапанавалася зрушыць Сталіна з паста генсака, як чалавека «грубага», які «засяродзіў у сваіх руках неабсяжную ўладу». Для Сталіна падобны «кампрамат» стаў цяжкім ударам. Разам з тым двухсэнсоўнасць «Тэстаменту» была і ў тым, што «кампрамат» абрынуўся на галовы ўсіх пагалоўна асноўных прэтэндэнтаў у барацьбе за ўладу. Каменеву і Зіноўеву Ленін спамянуў іх пазіцыю ў кастрычніку 1917 года, Троцкага звінаваціў у «празмерным захапленні чыста адміністрацыйным бокам справы», выяўна маючы на ўвазе дыскусію пра прафсаюзы. Бухарына Ленін назваў «найкаштоўнейшым тэарэтыкам» і «улюбёнцам партыі», але разам з тым абрынуў «кампрамат» і на яго, заявіўшы, што «яго тэарэтычныя гледжанні вельмі з вялікім сумневам могуць быць аднесены да цалкам марксісцкіх, бо ў ім ёсць штосьці схаластычнае (ён ніколі не вучыўся і, думаю, ніколі не разумеў цалкам дыялектыкі)». 1 мая 1924 на надзвычайным пленуме ЦК зачытваецца «тэстамент». Зіноўеў і Каменеў, лічачы Сталіна бяспечным, прапануюць яго з паста Генеральнага сакратара не здымаць. Кантраляваная «тройкай» большасць пераабірае Сталіна генсакам, Троцкаму застаецца толькі маляваць «энергічнай мімікай сваю крайнюю пагарду да ўсёй гэтай камедыі». Апроч таго, пленум пастанаўляе ліст не разгалошваць. У лютым-жніўні 1924 года Сталін арганізуе так званы «ленінскі заклік» — масавы набор у партыю 230 тыс. працоўных, нават перавысіўшы прынятую на XIII партканферэнцыі лічбу ў 100 тыс. чал. Колькасць РКП(б) вырасла ў паўтара разы, якасна і рэзка змяніўшы настрой розумаў. «Ленінскі заклік» выклікаў масавы псіхоз у маштабе ўсёй краіны; усяго толькі за некалькі месяцаў было пададзена да 300 тыс. заяў на ўступ у партыю. Вымогу правесці так званае «''арабочванне''» партыі пачало шырока гучаць, пачынаючы са з'яўлення «рабочай апазіцыі» пад канец 1920 — пачатку 1921 года, аднак на практыцы яно пачало масава ўвасабляцца з 1924. У перыяд, калі камуністычную партыю пачалі скалынаць асабліва бязлітасныя ідэалагічныя дыскусіі, у партыю былі ўлучаны велізарныя масы неадукаваных людзей, якія часцяком разумелі сэнс гэтых дыскусій толькі павярхоўна, затое выдатна разумелі свае прывілеі перад беспартыйнымі, і глядзелі на партыю, «як на пірог з начыннем». Гэтыя людзі добра бачылі, што велізарная беспартыйная большасць насельніцтва Расіі цалкам бяспраўная перад дыктатурай камуністычнай партыі і задушана тэрорам ДПУ, так што гучныя заклікі апазіцыянераў да «дэмакратызму» ва ўнутрыпартыйным жыцці яны ўспрымалі як фарс. Правядзенне «ленінскага закліку», такім чынам, разгарнула праводжаную раней палітыку на 180°, ператварыўшы партыю з «элітарнай» у масавую. Разам з тым масавыя наборы адкрылі шлюзы для кар'ерыстаў, пагардліва ахарактарызаваных Троцкім як «дробнабуржуазныя элементы». «Навабранцы» 1924 года, абіраючы паміж асноўнымі прэтэндэнтамі, якія ўчапіліся адзін аднаму ў глоткі ў барацьбе за ўладу, усё часцей абіралі бок Сталіна, бо ад яго, як ад кіраўніка партыйнага апарата, у канчатковым рахунку залежала размеркаванне прызначэнняў, пайкоў, кватэр і размаітых прывілеяў. Паводзіны Сталіна ў 1920-я гады ашаламляльна адрозніваюцца ад той выявы «крыважэрнага дыктатара», з якім ён увайшоў у гісторыю. Сталін прымае і ўважліва выслухвае ўсіх ахвотнікаў, прыязна пыхкаючы сваёй трубкай, што складае рэзкі кантраст з ганарыстым напышлівым Троцкім. У гэтым асяроддзі Троцкі рабіўся ўсё менш і менш запатрабаваны. Як адзначае [[Ісак Дойчэр]], калі падчас Грамадзянскай вайны бурная энергетыка і тэатральныя эфектныя жэсты Троцкага былі цалкам дарэчныя, з наступам міру яны ўжо пачалі аддаваць істэрыкай. Калі ў 1917 годзе Троцкі збіраў у петраградскім цырку «Мадэрн» цэлыя натоўпы працоўных і салдат, якія слухалі яго яркія гаворкі як шчыроту, то ўжо ў 1923 годзе ён змог запаліць сваімі прамовамі толькі маладых фанатыкаў. Час фанатыкаў і ідэолагаў прайшоў, наступіў час арганізатараў, якія глядзелі на марксісцкую фразеалогію толькі як на зручную прыладу. Паводле выразу Васленскага, сэнс барацьбы за ўладу ў 1920-е — 1930-я гады быў у тым, што «''камуністы па перакананні змяніліся камуністамі па назве''». Ілюструючы запанавалыя настрой розумаў, сакратар Палітбюро [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Бажанаў]] прыводзіць наступны прыклад: {{пачатак цытаты}} ''…В первое же время моего секретарствования на Политбюро моё ухо уловило иронический смысл термина «образованный марксист». Оказалось, что когда говорилось «образованный марксист», надо было понимать: «болван и пустомеля». '' ''Бывало и яснее. Народный комиссар финансов Сокольников, проводящий дежурную реформу, представляет на утверждение Политбюро назначение членом коллегии Наркомфина и начальником валютного управления профессора [[Леанід Наумавіч Юроўскі|Юровского]]. Юровский — не коммунист, Политбюро его не знает. Кто-то из членов Политбюро спрашивает: «Надеюсь, он не марксист?» — «Что вы, что вы, — торопится ответить Сокольников, — валютное управление, там надо не языком болтать, а уметь дело делать». Политбюро утверждает Юровского без возражений''<ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav7.html ГЛАВА 7. Я СТАНОВЛЮСЬ АНТИКОММУНИСТОМ]</ref>. {{канец цытаты}} На працягу 1924 года Троцкі паступова губляе кантроль над арміяй, куды «тройка» уводзіць шэраг яго праціўнікаў. Троцкаму застаецца толькі апеляваць да свайго аўтарытэта дзеяча рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны, выкарыстоўваючы свае прамоўніцкія і публіцыстычныя здольнасці. Але аж да восені 1924 года Троцкі чакае зручнага моманту. Пасіўнасць Троцкага прыводзіць да таго, што ўжо з чэрвеня 1924 года кіруючая «тройка» без агульнага ворага пачынае развальвацца. 17 чэрвеня Сталін, выступаючы на курсах сакратароў павятовых парткамаў пры ЦК РКП(б), абрынаецца на Зіноўева і Каменева, «прычапіўшыся» да абмоўкі «Расія нэпманаўская» замест «Расія нэпаўская» у цытаце Леніна «з Расіі нэпаўскай будзе Расія сацыялістычная». У становішчы панавальных тады бязлітасных ідэалагічных баталій падобная абмоўка азначала б прызнанне таго, што Расіяй кіруюць не камуністы, а нэпманы; сам факт падобнай абмоўкі быў ахарактарызаваны Сталіным, як «перакручванне ленінізму». Захапіўшыся, Сталін абрынуўся на абвешчаную Зіноўевым на XII з'ездзе дактрыну «дыктатуры партыі», назваўшы яе «глупствам», бо марксісцкая тэорыя вызначала «дыктатуру пралетарыяту», а не «дыктатуру партыі». Зіноўеў у адказ арганізуе нараду ЦК, што зганіла тэзу Сталіна пра «дыктатуру партыі», як «хібную». Адначасна Зіноўеў і Каменеў узмацняюць ціск на Троцкага, патрабуючы яго выключэння з партыі, але не збіраюць большасці ЦК. Тым часам Сталін, лавіруючы паміж дзвюма групоўкамі, пратэстуе супраць выключэння Троцкага з партыі. Убачыўшы, што «тройка» фактычна раскалолася, Троцкі вырашае ісці ў наступленне. У кастрычніку 1924 года ён публікуе артыкул «Урокі Кастрычніка», змешчаны ў трэці том збору складанняў Троцкага ў якасці прадмовы. У гэтым артыкуле Троцкі напамінаў пра сваю ролю арганізатара Кастрычніцкай рэвалюцыі, і ў парадку «кампрамату» напамінае чытачам, што Зіноўеў і Каменеў зусім былі супраць выступлення, а Сталін у ім ніякай ролі не згуляў. Артыкул справакаваў так званую «літаратурную дыскусію», у якой «тройка» абрынулася на Троцкага з сустрэчным «кампраматам», спамянуўшы яму небальшавіцкае мінулае і ўзаемную лаянку з Леніным да рэвалюцыі. Сталін пагардліва характарызуе спробы Троцкага нагадаць пра свае заслугі як «арабскія казкі», і заяўляе, што «гутаркі пра асаблівую ролю Троцкага ёсць легенда, што шырыцца паслужлівымі „партыйнымі кумачкамі“». ==== 1925 год. Раскол «тройкі». Сталін супраць Зіноўева і Каменева ==== {{Урэзка|Выраўноўванне=right |Шырыня=200px |Загаловак=Каменеў Л. Б., прамова на XIV з'ездзе УКП(б), снежань 1925 года |Утрымоўванне= …я неоднократно говорил это т. Сталину лично, именно потому, что я неоднократно говорил группе товарищей-ленинцев, я повторяю это на съезде: я пришёл к убеждению, что тов. Сталин не может выполнять роль объединителя большевистского штаба. (Голоса с мест: «Неверно!», «Чепуха!», «Вот оно в чём дело!», «Раскрыли карты!» Шум. Аплодисменты ленинградской делегации. Крики: «Мы не дадим вам командных высот», «Сталина!», «Сталина!» Делегаты встают и приветствуют тов. Сталина. Бурные аплодисменты. Крики: «Вот где объединилась партия Большевистский штаб должен объединиться». Евдокимов с места: «Да здравствует Российская Коммунистическая партия. Ура! Ура!» Делегаты встают и кричат «Ура!» Шум. Бурные, долго не смолкающие аплодисменты) Евдокимов с места: «Да здравствует ЦК нашей партии! Ура! (Делегаты кричат „Ура!“). Партия выше всего! Правильно» (аплодисменты и крики «Ура!») Голоса с мест: «Да здравствует тов. Сталин!!!» (Бурные, продолжительные аплодисменты, крики «Ура!» Шум.) Председательствующий: «Товарищи, прошу успокоиться. Тов. Каменев сейчас закончит свою речь». Каменев: «Эту часть своей речи я начал словами: мы против теории единоначалия, мы против того, чтобы создавать вождя! Этими словами я и кончаю речь свою». }} Пачатая Троцкім «вайна кампраматаў» абрынулася на яго ж, пашкодзіўшы яго аўтарытэту значна мацней, чым «трыўмвірам», якія ізноў аб'ядналіся на нейкі час. На пленуме ЦК у студзені 1925 года Зіноўеў і Каменеў патрабуюць выключыць Троцкага з партыі. Сталін, працягваючы лавіраваць, прапануе Троцкага не толькі не выключаць, але нават пакінуць яго ў ЦК і Палітбюро, адабраўшы ў яго нарэшце толькі ключавыя пасты наркамваенмора і намесніка РВС. Новым наркамваенморам робіцца Фрунзэ, а яго намеснікам — Варашылаў. Па сцвярджэнні самога Троцкага, ён нават з палёгкай успрыняў сваё «скіданне», бо гэта ў нейкай меры адводзіла вінавачанні ў падрыхтоўцы «банапартысцкага» ваеннага перавароту. Троцкі просіць ЦК скіраваць яго на гаспадарчую дзейнасць, бо са сканчэннем [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] яна набывае ўсё большае значэнне. Пленум ЦК прызначае Троцкага на шэраг другарадных пастоў: старшыня Галоўнага камітэта па канцэсіях (Главконцесском), старшыня асобай нарады пры ВСНГ па якасці прадукцыі, старшыня Электратэхнічнага камітэта. Пасля такога ўдару па Троцкім «тройка» Зіноўеў-Каменеў-Сталін канчаткова распадаецца, прыхільнікі Зіноўева і Каменева фармуюць так званую «новую апазіцыю». Асноўнай падставай для расколу робіцца распрацаваная Сталіным дактрына «пабудовы сацыялізму ў асобна ўзятай краіне». Як паказвае даследчык Вольскі-Валянцінаў, немагчымасць «пабудовы сацыялізму ў асобна ўзятай краіне» была выяўнай для Леніна аж да, прынамсі, 1922 года. Патрэба «сусветнай рэвалюцыі» была ясная як Троцкаму ці Зіноўеву з Каменевым, гэтак і Сталіну, які яшчэ ў красавіку 1924 года сцвярджаў, што {{пачатак цытаты}} ''Свергнуть власть буржуазии и поставить власть пролетариата в одной стране ещё не значит обеспечить полную победу социализма. Главная задача социализма — организация социалистического производства — остаётся ещё впереди. Можно ли разрешить эту задачу, можно ли добиться окончательной победы социализма в одной стране, без совместных усилий пролетариата нескольких передовых стран? Нет, невозможно. Для свержения буржуазии достаточно усилий одной страны — об этом говорит нам история нашей революции. Для окончательной победы социализма, для организации социалистического производства, усилий одной страны, особенно такой крестьянской, как Россия, уже недостаточно, для этого необходимы усилия пролетариев нескольких передовых стран. Поэтому развитие и поддержка революции в других странах является существенной задачей победившей революции. Поэтому революция победившей страны должна рассматривать себя не как самодовлеющую величину, а как подспорье, как средство для ускорения победы пролетариата в других странах''<ref>{{cite web|url=http://www.pseudology.org/Valentinov_Lenin/NaslednikiLenina/02.htm|title=PowWeb|access-date=2013-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171113081811/http://www.pseudology.org/Valentinov_Lenin/NaslednikiLenina/02.htm|archive-date=13 лістапада 2017|url-status=dead}}</ref>. {{канец цытаты}} Аднак «літаратурная дыскусія» увосень 1924 года заахвоціла Сталіна ўмацаваць свае пазіцыі ў барацьбе за ўладу, пачаўшы пазіцыянаваць сябе, як тэарэтыка камуністычнай ідэалогіі, у процівагу Троцкаму і Зіноўеву. Пасля «стараннага аналізу прац Леніна» Сталін ужо 17 снежня 1924 года выступае супраць прасоўванай Троцкім ідэі шырання рэвалюцыі на Захад («[[перманентная рэвалюцыя]]»). Канчаткова новая дактрына афармляецца на XIV партканферэнцыі 27-29 красавіка 1925 года. Сталінскае ідэалагічнае новаўвядзенне супярэчыла Энгельсу, які сцвярджаў, што «''Камуністычная рэвалюцыя будзе не толькі нацыянальнай, але адбудзецца адначасна ўва ўсіх цывілізаваных краінах …Яна ёсць сусветная рэвалюцыя і будзе таму мець сусветную арэну''»<ref>[http://dparchives.narod.ru/marx/tom04.htm#s034 (К. Маркс, Ф. Энгельс, Соч., т. 4, стр. 334)]</ref>, аднак было вельмі дарэчы краіне, што стамілася ад вайны — спачатку Першай суветнай, а потым Грамадзянскай. Аднак яно раскрытыкавана Зіноўевым. Зіноўеў сам распрацаваў дактрыны «трацкізму», як «дробнабуржуазнай і варожай ленінізму плыні», і «[[сацыял-фашызм]]у» (цэтлік, навешаны на еўрапейскую сацыял-дэмакратыю), і прэтэнзія Сталіна на ролю буйнага тэарэтыка Зіноўева вельмі раздражняла. Рэзалюцыя XIV партканферэнцыі яшчэ прыняла кампрамісны паміж Сталіным і Зіноўевым характар, аднак на працягу 1925 года наспявае бурны антаганізм. 4 верасня фармуецца «[[платформа чатырох]]» Зіноўеў-Каменеў-[[Надзея Канстанцінаўна Крупская|Крупская]]-Сакольнікаў. На XIV з'ездзе РКП(б) у снежні 1925 года Зіноўеў заявіў, што сталінская дактрына «аддае прыпахам нацыянальнай абмежаванасці»<ref>[http://stalinism.narod.ru/vieux/alexandr/alex_1.htm Внешнеполитическая доктрина Сталина. Глава 1]</ref>. Як мяркуе сакратар Сталіна [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Бажанаў]], да 1925 года Сталін ужо ў агульных рысах завяршыў працэс расстаноўкі сваіх прыхільнікаў на ключавыя пасады сакратароў губернскіх парткамаў: {{пачатак цытаты}} ''Чтобы быть у власти, надо было иметь своё большинство в Центральном Комитете. Но Центральный Комитет избирается съездом партии. Чтобы избрать свой Центральный Комитет, надо было иметь своё большинство на съезде. А для этого надо было иметь за собой большинство делегаций на съезд от губернских, областных и краевых партийных организаций. Между тем эти делегации не столько выбираются, сколько подбираются руководителями местного партийного аппарата — секретарём губкома и его ближайшими сотрудниками. Подобрать и рассадить своих людей в секретари и основные работники губкомов, и таким образом будет ваше большинство на съезде. Вот этим подбором и занимаются систематически уже в течение нескольких лет Сталин и Молотов. Не всюду это проходит гладко и просто. Например, сложен и труден путь ЦК Украины, у которого несколько губкомов. Приходится комбинировать, смещать, перемещать, то сажать на ЦК Украины первым секретарём Кагановича, чтоб навёл в аппарате порядок, то перемещать, выдвигать и удалять строптивых украинских работников. Но в 1925 году основное в этом рассаживании людей проделано''<ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav11.html ГЛАВА 11. ЧЛЕНЫ ПОЛИТБЮРО]</ref>. {{канец цытаты}} Асноўныя праціўнікі Сталіна таксама расстаўлялі сваіх прыхільнікаў на ключавыя пасты. Троцкі абмяжоўваўся прасоўваннем сваіх прыхільнікаў, да 1925 года ўжо па большай частцы ссунутых, у межах арміі ([[Эфраім Маркавіч Склянскі|Склянскі]], [[Ян Барысавіч Гамарнік|Гамарнік]], [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі]], [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка]] і інш.), Зіноўеў насадзіў свой «клан» у Петраградзе і ў Камінтэрне, Бухарын фактычна кантраляваў газету «Праўда» і Інстытут чырвонай прафесуры, а Каменеў падобнай дзейнасцю зусім не займаўся, і, паводле выразу Б. Г. Бажанава, «сядзеў на Маскве па інэрцыі». Сталін жа, узначаліўшы партыйны апарат, атрымаў магчымасць прасоўваць сваіх прызначэнцаў з асаблівым размахам. 31 кастрычніка 1925 года на аперацыйным стале памірае [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|Фрунзэ]], што замяніў Троцкага на пастах наркамваенмора і наместнік рэўваенсавета. Гэта смерць дагэтуль здаецца шэрагу даследчыкаў падазронай. Прыхільнікі Троцкага вінавацяць у гэтай смерці Сталіна. [[Барыс Андрэевіч Пільняк|Барыс Пільняк]] у 1926 годзе абгульвае гэту версію ў сваёй кнізе «Аповесць непагашанага месяца». З іншага боку, [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Барыс Бажанаў]], што быў падчас гэтых падзей сакратаром Сталіна, знаходзіць дзейнасць Фрунзэ ў 1924—1925 гадах вельмі падазронай. Так, Фрунзэ дамогся рэарганізацыі арміі, скасавання палітычнага кантролю камісараў, які раздражняў камандзіраў часцей і аб'яднанняў, і расставіў на шэраг ключавых пасад у арміі далёкіх ад камунізму вайскоўцаў. Сам Фрунзэ пры гэтым не ўспрымаўся сучаснікамі, як сталінец, хоць і быў высунуты Сталіным асабіста. Усе гэтыя акалічнасці выклікалі ў Бажанава моцныя падазрэнні, што Фрунзэ меркавана вёў сваю ўласную гульню, і рыхтаваў ваенны пераварот, як антытрацкісцкі, гэтак і антысталінскі. Па сцвярджэнні Бажанава, дакладна такія ж падазрэнні паўсталі і ў аднаго з набліжаных Сталіна, [[Леў Захаравіч Мехліс|Л. З. Мехліса]], і, мабыць, і ў самога Сталіна таксама. На працягу ўсяго 1925 года Сталін «падкопваецца» пад Зіноўева. З дапамогай Молатава яму атрымоўваецца схіліць на свой бок кіраўніка Маскоўскай партыйнай арганізацыі, зіноўеўскага прызначэнца [[Мікалай Аляксандравіч Угланаў|М. А. Угланава]], а адзін з найбліжэйшых прыхільнікаў Сталіна [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Л. М. Кагановіч]] уладкоўвае чышчанне ад зіноўеўцаў на Украіне. Да снежня сітуацыя асабліва абвастраецца: ленінградская і маскоўская партыйныя арганізацыі мяняюцца вінавачаннямі ў адрас адзін аднаго, Зіноўеў вінаваціць маскоўскую арганізацыю ў «ліквідатарскай няверы ў перамогу сацыялізму», а Сталіна ў «паўтрацкізме». Узначаленая Зіноўевым ленінградская партыйная арганізацыя спрабуе друкаваць апазіцыйную літаратуру, што сталінская большасць характарызуе, як арганізацыя фракцыйнай дзейнасці. На [[XIV з’езд УКП(б)|XIV З'ездзе УКП(б)]] выявілася, што на баку Зіноўева з «маналітным адзінствам» выступіла адна толькі ленінградская дэлегацыя, але Сталін выставіў супраць яе ўсе астатнія дэлегацыі, што таксама дзейнічалі ў такім жа «маналітным адзінстве». Надзеі Зіноўева-Каменева на падтрымку маскоўскай і ўкраінскай дэлегацый не апраўдаліся<ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav12.html ГЛАВА 12. СТАЛИНСКИЙ ПЕРЕВОРОТ]</ref>. Разгром «новай апазіцыі» быў поўным: Зіноўеў губляе свае ключавыя пасты часткі Ленсавета і Камінтэрна, а Каменеў — пост кіраўніка Масквы. Троцкі тым часам цалкам ігнаруе палітыку, з галавой пойдучы ў працу на пададзеных яму «тэхнакратычных» пасадах. {{пачатак цытаты}} ''..я усердно посещал многочисленные лаборатории, с огромным интересом присутствовал на опытах, выслушивал объяснения лучших учёных, штудировал в свободные часы учебники химии и гидродинамики и чувствовал себя наполовину администратором, наполовину студентом… В качестве начальника электротехнического управления я посещал строящиеся электростанции и совершил, в частности, поездку на Днепр, где производились широкие подготовительные работы для будущей гидростанции. Два лодочника спустили меня меж порогов по водоворотам на рыбачьей ладье, по старому пути запорожских казаков. Это был, разумеется, чисто спортивный интерес. Но я глубоко заинтересовался днепровским предприятием, и с хозяйственной точки зрения, и с технической. Чтоб застраховать гидростанцию от просчётов, я организовал американскую экспертизу, дополненную впоследствии немецкой. Свою новую работу я пытался связывать не только с текущими задачами хозяйства, но и с основными проблемами социализма. В борьбе против тупоумного национального подхода к хозяйственным вопросам («независимость» путём самодовлеющей изолированности) я выдвинул проблему разработки системы сравнительных коэффициентов нашего хозяйства и мирового. Эта проблема вытекала из необходимости правильной ориентировки на мировом рынке, что должно было, в свою очередь, служить задачам импорта, экспорта и концессионной политики. По самому существу своему проблема сравнительных коэффициентов, вытекавшая из признания господства мировых производительных сил над национальными, означала поход против реакционной теории социализма в отдельной стране.'' {{канец цытаты}} [[Файл:Protección del Palacio Tauride durante el Segundo Congreso Regional de los Soviets.jpg|thumb|371x371px|Ахова Таўрычаскага палаца падчас Другога абласнога з'езда Саветаў (Петраград, 1918). У сярэднім шэрагу (злева направа): Л. Д. Троцкі (11) і Г. Е. Зіноўеў (12).]] Зрэшты, ніякіх значных вынікаў дзейнасць Троцкага на гэтых пасадах не прынесла, бо і самі гэтыя пасты былі другараднымі і малазначнымі. Паводле ацэнкі Барыса Бажанава, «Прызначэнні гэтыя былі і правакацыйныя, і камічныя… Троцкі мала падыходзіў для гэтых ашуканскіх аперацый — таму, напэўна, яго туды і прызначылі. Яшчэ менш ён падыходзіў для назірання за якасцю прадукцыі савецкіх заводаў. Бліскучы прамоўца і палеміст, трыбун цяжкіх пераломных момантаў, ён быў смешны ў якасці назіральніка за якасцю савецкіх портак і цвікоў. Зрэшты, ён зрабіў спробу сумленна выканаць і гэта заданне ўскладзенае на яго партыяй; стварыў камісію спецыялістаў, аб'ехаў з ёй шэраг заводаў і прадставіў вынікі вывучэння Вышэйшаму Савету Народнай Гаспадаркі; заключэнні яго ніякіх наступстваў, зразумела, не мелі». Пачынаючы са свайго разгрому ў студзені, на працягу ўсяго 1925 года Троцкі не займаецца ніякай колькі-небудзь заўважнай палітычнай дзейнасцю, і нават не выступае на XIV З'ездзе УКП(б), зларадна назіраючы з боку за разгромам Зіноўева і Каменева. Тым не менш, менавіта ў 1925 годзе Троцкі ўмацоўвае свае пазіцыі ідэолага, апублікаваўшы ў «Праўдзе» серыю праграмных артыкулаў «Да сацыялізму ці капіталізму?», што развівалі ідэі сваіх прыхільнікаў Праабражэнскага, Пятакова і Смірнова. Артыкулы Троцкага абапіраліся ў першую чаргу на апублікаваную таксама ў 1925 годзе працу Праабражэнскага «Закон сацыялістычнага выточнага назапашання». Ва ўсіх гэтых працах Троцкі і яго прыхільнікі высунулі ідэалагічную дактрыну так званай «''звышіндустрыялізацыі''». Адна з самых фундаментальных супярэчнасцей паміж артадаксальным марксізмам XIX стагоддзя і яго рэальным увасабленнем была выяўна ўжо з 1917 года — рэвалюцыя перамагла ў сялянскай Расіі, тады як Маркс і Энгельс пры сваім жыцці выяўна меркавалі, што гэта адбудзецца ў індустрыяльнай Заходняй Еўропе. Троцкі прапануе ліквідаваць гэту супярэчнасць, прыступіўшы да фарсаванай індустрыялізацыі за кошт вёскі. [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Б. Г. Бажанаў]] скаментаваў гэта так: «чыста бальшавіцкі падыход: каб нешта зрабіць, трэба некага зрабаваць». [[Файл:Харьков Троцкий Егоров смотр 1919.jpg|thumb|329x329px|Троцкі і [[Аляксандр Ільіч Ягораў|Ягораў]] у Харкаве.]] Асноўную ўвагу Троцкі прапануе надаваць развіццю ў першую чаргу ваеннай прамысловасці, і цяжкай прамысловасці, вытворчасці сродкаў вытворчасці. Падобныя пагляды пачынаюць перагукацца з платформай Зіноўева і Каменева. Да 1925 года матэрыяльны ровень жыцця працоўных у вялікіх прамысловых гарадах усё яшчэ быў ніжэй узроўня 1913 года. У звязку з гэтым у вялікіх гарадах, у першую чаргу ў Ленінградзе і ў Маскве ўсё мацней нарастала незадаволенасць рэжымам «нэпа»; падобная незадаволенасць персаніфікавалася ў выявах «нэпмана» і «кулака». Зіноўеў і Каменеў, як кіраўнікі Ленінградскай і Маскоўскай партыйных арганізацый, сталі правадырамі падобнай незадаволенасці. Дактрына «звышіндустрыялізацыі», да якой паралельна прыходзяць група Троцкага і група Зіноўева-Каменева, дае ім у рукі зручную падставу абрынуцца на Сталіна. Не жадаючы даваць сваім канкурэнтам козыр у рукі, Сталін у якасці «процівагі» звяртаецца да будучага блока «правых» — Бухарын, Рыкаў, Томскі. Бухарын высоўвае канкуруючую ідэалагічную дактрыну «урастання селяніна ў сацыялізм», і паддае жорсткай крытыцы дактрыну «звышіндустрыялізацыі», звінаваціўшы прыхільнікаў Троцкага ў насаджэнні «унутранага каланіялізму» і рабаванні вёскі. ==== 1926—1927 гады. «Аб'яднаная апазіцыя» супраць блока Сталін-Бухарын ==== Да пачатку 1926 года адбываецца збліжэнне палітычных платформаў групы Троцкага і групы Зіноўева-Каменева на глебе адзінства паглядаў па пытанні магчымасці «пабудовы сацыялізму ў адной краіне» і «звышіндустрыялізацыі». У красавіка-ліпені 1926 «старая» («трацкісцкая») і «новая» (зіноўеўска-каменеўская) апазіцыі яднаюцца («трацкісцка-зіноўеўскі блок»), што выяўна пазначылася на праходзілых у красавіку і ў ліпені пленумах ЦК. Да блока прылягаюць таксама з боку Троцкага [[Адольф Абрамавіч Ёфэ|Ёфэ]], [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка]], [[Яўген Аляксеевіч Праабражэнскі|Праабражэнскі]], [[Мікалай Мікалаевіч Красцінскі|Красцінскі]], [[Карл Бернгардавіч Радэк|Радэк]], [[Аляксандр Георгіевіч Белабародаў|Белабародаў А. Г.]], [[Івар Тэнісавіч Смілга|Смілга]] і інш., з боку Зіноўева — [[Рыгор Якаўлевіч Сакольнікаў|Сакольнікаў]], [[Міхаіл Міхайлавіч Лашэвіч|Лашэвіч]]. Да апазіцыянераў далучаюцца таксама ўдава Леніна [[Надзея Канстанцінаўна Крупская|Крупская]] і аскепкі разгромленай «[[Рабочая апазіцыя|рабочай апазіцыі]]», перадусім [[Аляксандр Гаўрылавіч Шляпнікаў|Шляпнікаў]] Да [[1926 год]]у асноўныя апазіцыянеры ўжо цалкам страцілі рэальную ўладу. Троцкі пазбавіўся пастоў наркамваенмора і [[Рэвалюцыйны ваенны савет|намесніка РВС]], Зіноўеў — старшыні выканкама Ленсавета і старшыні [[ВККІ|выканкама Камінтэрна]], Каменеў — кіраўніка Маскоўскай партыйнай арганізацыі, замнамессаўнаркама і старшыні [[Савет Працы і Абароны|Савета Працы і Абароны]]. Хоць яны ўсё яшчэ захоўваюць членства ў ЦК, і нават членства ў Палітбюро, на ўсіх пленумах ЦК, пасяджэннях Палітбюро і на ўсіх партыйных з'ездах яны ўжо аказваюцца ў меншасці. Без любой улады апазіцыянерам застаецца толькі перанесці сваю барацьбу са Сталіным у вобласць чыстай ідэалогіі ў надзеі схіліць на свой бок партыйную большасць. Апазіцыя бязлітасна вінаваціць Генеральнага сакратара ў «[[бюракрат]]ычным перараджэнні партыі», «руху да [[тэрмідор]]а», нежаданні праводзіць «''звышіндустрыялізацыю''» і сабатажы будаўніцтва «міжнароднай сістэмы сацыялізму». На думку [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Барыса Бажанава]], да [[1926]] года Сталін ужо ў цэлым завяршыў працэс расстаноўкі сваіх прыхільнікаў на ўсе ключавыя пасты ў партыі, і «''працягваў гэту шуміху з апазіцыяй толькі для таго, каб выявіць сваіх утоеных ворагаў''». Як адзначае даследчык [[Вадзім Захаравіч Рагавін|Рагавін]], аб'яднанне групы Троцкага і групы Зіноўева-Каменева, якія яшчэ зусім нядаўна варагавалі, на справе прывяло толькі да іх узаемнай дыскрэдытацыі. Яшчэ ў [[1924]] годзе Зіноўеў бязлітасна атакаваў Троцкага, распрацаваўшы дактрыну «трацкізму», як «варожай ленінізму дробнабуржуазнай плыні». У [[1926]] годзе ён аддаў перавагу блакавацца з тым жа самым Троцкім. Як адзначаў пазней [[Сяргей Міронавіч Кіраў|Кіраў]], «нідзе трацкізм не быў так пабіты… як у Ленінградзе [узначаленым Зіноўевым],.. потым раптам нечакана адбылося знакамітае братанне паміж Зіноўевым і Троцкім. Гэты крок здаўся ленінградскай арганізацыі нечым зусім чароўным». Сталін тым часам выкарыстоўвае «кампрамат» уласных праціўнікаў, вінавацячы ў «трацкізме» зараз і аўтара самога «трацкізму» Зіноўева, раз ужо ён склаў з Троцкім блок. Падчас «літаратурнай дыскусіі» 1924 года Троцкі «спамянуў» Зіноўеву і Каменеву іх пазіцыю ў кастрычніку 1917 года; зараз жа Сталін з задавальненнем «перахапляе» і гэтыя лозунгі. Удава Леніна Крупская на XIV З'ездзе УКП(б) беспаспяхова спрабуе заклікаць да «партыйнага дэмакратызму», нагадаўшы дэлегатам, што і сам Ленін на [[IV з’езд РСДРП|«стакгольмскім» з'ездзе]] быў у меншасці, але яе ўжо ніхто не слухаў. Сталін парыруе выступленне Крупскай заявай: «А чым, уласна, адрозніваецца тав. Крупская ад любога іншага адказнага таварыша? Ці не думаеце вы, што зацікаўленасці асобных таварышаў павінны быць пастаўлены вышэй зацікаўленасцей партыі і яе адзінства? Хіба таварышам з апазіцыі не вядома, што для нас, для бальшавікоў, фармальны дэмакратызм — пустышка, а рэальныя зацікаўленасці партыі — усё?». Усё часцей і часцей у папрок Троцкаму пачынае ставіцца і яго нацыянальнасць, у прэзідыумы пачынаюць усё часцей падаваць запіскі з месцаў з заявамі накшталт «Троцкі адпрэчвае магчымасць пабудовы сацыялізму ў адной краіне, таму што з-за сваёй нацыянальнасці не верыць у сілу рускага народа», «Троцкі не мог быць камуністам, што сама яго нацыянальнасць паказвае, што яму патрэбна спекуляцыя». У 1927 годзе Троцкі абрынаецца на падобныя запіскі, завучы іх «чарнасотнікавымі»: «чорт ведае што, пытаюць, на якія-дэ „сродкі“ апазіцыя вядзе сваю „працу“». Сталін і тут пазіцыянуе сябе, як «умеранага», выступіўшы з двухсэнсоўнай заявай, што «мы змагаемся супраць Троцкага, Зіноўева і Каменева не таму, што яны яўрэі, а таму, што яны апазіцыянеры». Імкнучыся знайсці процівагу ідэалагічным навінам апазіцыянераў, Сталін яднаецца з групай [[Мікалай Іванавіч Бухарын|Бухарын]] — [[Аляксей Іванавіч Рыкаў|Рыкаў]] — [[Міхаіл Паўлавіч Томскі|Томскі]], пагляды якіх пазней былі асуджаны, як «правы ўхіл». Бухарын бязлітасна атакуе «левых» апазіцыянераў, вінавацячы іх дактрыну «звышіндустрыялізацыі» у будаванні «унутранага каланіялізму» і падрыве [[Смыка горада і вёскі|«''смыкі''» паміж горадам і вёскай]]. З пункту гледжання «правых», адным з грахоў «трацкізму» была празмерная апора толькі на працоўных і грэбаванне сялянствам. На гэтым этапе Сталін усё яшчэ пазіцыянуе сябе, як «умеранага» цэнтрыста, які стрымлівае радыкалізм як левага, гэтак і правага крыла партыі. З аднаго боку, Сталін супрацьстаіць левым з іх вымогай працягу знясільваючай «сусветнай рэвалюцыі» і не менш за знясільваючую індустрыялізацыю. З іншага боку, Сталін таксама «абсякае» Бухарына, засудзіўшы яго знакаміты лозунг сялянам «[[Узбагачайцеся!]]», як «не наш». Троцкі ў 1927 годзе апісвае сталінскую ролю «міратворца» наступным чынам: {{пачатак цытаты}} ''На всех ячейках докладчики, специально дрессированные, ставят вопрос об оппозиции так, что поднимается рабочий, чаще всего по наряду, и говорит: «чего же вы возитесь с ними, не пора ли их расстрелять?» Тогда докладчик со скромно-лицемерной миной возражает: «товарищи, не нужно спешить». … всё это для того, чтобы вызвать у обманутых слушателей, у сырых молодых партийцев, которыми вы искусственно заполняете партийные ряды, бешеную реакцию, и чтобы потом иметь возможность сказать: «смотрите, мы готовы бы терпеть, но массы требуют».'' {{канец цытаты}} У студзені 1924 года Сталін стрымаў Зіноўева, які патрабаваў арыштаваць Троцкага за меркаваную падрыхтоўку «банапартысцкага» ваеннага перавароту, у ліпені і ў снежні Зіноўеў патрабуе выключыць Троцкага з партыі. У снежні 1925 Сталін бароніць ад атак Зіноўева ўжо Бухарына. У 1926—1927 гадах Бухарын, Рыкаў і Томскі цалкам пэўна «забягаюць наперад» Сталіна, патрабуючы рэпрэсій. Так, Бухарын у лістападзе 1926 года заяўляе: {{пачатак цытаты}} Тов. Зиновьев говорил… как хорошо Ильич поступил с оппозицией, не выключая всех тогда, когда он имел только два голоса из всех на профессиональном собрании. Ильич дело понимал: ну-ка, исключи всех, когда имеешь два голоса (''Смех''). А вот тогда, когда имеешь всех, и против себя имеешь два голоса, а эти два голоса кричат о термидоре, — тогда можно и подумать. (''Возгласы'' «Правильно». ''Аплодисменты, смех. Сталин с места'': «Здорово, Бухарин, здорово. Не говорит, а режет.») {{канец цытаты}} Томскі ў лістападзе 1927 года выражаецца больш пэўна: {{пачатак цытаты}} Оппозиция очень широко распространяет слухи о репрессиях, об ожидаемых тюрьмах, о Соловках и т. д. Мы на это скажем нервным людям: «Если вы и теперь не успокоитесь, когда мы вас вывели из партии, то теперь мы говорим: нишкните, мы просто вежливо попросим вас присесть, ибо вам стоять неудобно. Если вы попытаетесь выйти теперь на фабрики и заводы, то мы скажем „присядьте, пожалуйста“ (''Бурные аплодисменты''), ибо, товарищи, в обстановке диктатуры пролетариата может быть и две и четыре партии, но только при одном условии: одна партия будет у власти, а все остальные в тюрьме.» (''Аплодисменты''). {{канец цытаты}} У такім жа духу выступае і Рыкаў, які на XV з'ездзе УКП(б) у снежні [[1927]] года заўважыў: «Няможна ручацца за тое, што насельніцтва турмаў не давядзецца хуткім часам некалькі павялічыць». У якасці падарунка дэлегатам з'езда са Сталінграда даслалі венік. Рыкаў асабіста ўручыў яе Сталіну са словамі: «я перадаю венік таварышу Сталіну, хай ён вымятае ёю нашых ворагаў». Арганізаваная Сталіным большасць уся больш выцясняе апазіцыянераў з легальнага поля, лішаю іх магчымасці весці дыскусіі на пленумах, з'ездах, у пячаткі. У ліпені 1926 года зіноўевец [[Міхаіл Міхайлавіч Лашэвіч|Лашэвіч]] арганізоўвае ў падмаскоўным лесе нелегальны сход апазіцыі, завошта Зіноўеў выводзіцца з Палітбюро, як «кіроўны фракцыйнай дзейнасцю». Напал жарсцяў прыводзіць да таго, што падчас супольнага ліпеньскага пленума ЦК і ЦКК проста ў зале паседжанняў у [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Дзяржынскага]] адбываецца сардэчны прыступ, 20 ліпеня ён памірае. Восенню 1926 года апазіцыя спрабуе арганізаваць агітацыю на «нізавых» партыйных вочках, што суправаджаецца добра арганізаванымі абструкцыямі, і выключэннямі прыхільнікаў апазіцыі з партыі «за фракцыйную дзейнасць». Троцкі люта атакуе Сталіна, заяўляючы: «Ідэйнае ўбоства заменена апаратнай усёмагутнасцю», і «наверсе стварылася каста, што адарвалася ад мас». {{пачатак цытаты}} ''Аппарат дал бешеный отпор. Идейная борьба заменилась административной механикой: телефонными вызовами партийной бюрократии на собрания рабочих ячеек, бешеным скоплением автомобилей, рёвом гудков, хорошо организованным свистом и рёвом при появлении оппозиционеров на трибуне. Правящая фракция давила механической концентрацией своих сил, угрозой репрессий. Прежде чем партийная масса успела что-нибудь услышать, понять и сказать, она испугалась раскола и катастрофы.'' {{канец цытаты}} Разам з тым апазіцыянеры Зіноўеў, Петэрсан, Муралаў і Троцкі ў сваім лісце Палітбюро ЦК УКП(б), Прэзідыум ЦКК і Выканкам Камінтэрна ад 6 верасня 1927 года прызнаюць: «У мінулым нашай партыі такія сродкі [зрыванне сходаў] ужываліся намі на сходах, скліканых буржуазнымі партыямі, а таксама — на сходах з меншавікамі пасля канчатковага расколу з імі. Усярэдзіне нашай партыі падобныя метады павінны быць самым рашучым чынам забаронены, бо яны замінаюць рашэнню партыйных пытанняў партыйным шляхам». Паступовае «выдушванне» апазіцыянераў за рамкі «савецкай легальнасці» прыводзіць да таго, што пад падставай «парушэння партыйнай дысцыпліны» Троцкі і Каменеў у кастрычніку 1926 года выключаюцца з Палітбюро. Таксама ўвосень 1926 года ад апазіцыянераў адыходзіць Крупская, якая заявіла: «Апазіцыя зайшла занадта далёка». Тым не менш, Троцкі застаецца ў складзе ЦК, час ад часу люта атакуючы Сталіна на яго пленумах. 26 лістапада 1926 года [[Леў Барысавіч Каменеў|Каменеў]] быў выдалены з СССР і адпраўлены ў Італію ў якасці паўпрада. Адзін з асноўных «зіноўеўцаў», [[Рыгор Якаўлевіч Сакольнікаў|Сакольнікаў]], яшчэ 16 студзеня 1926 года пераведзены з пасады наркамфіна на пасаду намесніка старшыні [[Дзяржплан СССР|Дзяржплана СССР]]. Паступовая «агонія» апазіцыі на нейкі час адсоўваецца палітычным крызісам у Кітаі. Пад канец 1926 года блок Сталін-Бухарын настойваў на правядзенні Камуністычнай партыяй Кітая ўмеранай палітыкі і складанні альянсу з узначаленым Чан Кай Шы рухам [[Гаміньдан]]. Падобная тактыка рэзка адрознівалася ад тактыкі саміх камуністаў у 1917 годзе і скончылася правалам; у красавіку 1927 года Чан Кай Шы, асцерагаючыся саперніцтва з кітайскімі камуністамі, разагнаў іх сілай. Палітычны крызіс у Кітаі быў шырока выкарыстаны апазіцыяй для крытыкі Сталіна, як «сабатаж будаўніцтва міжнароднай сістэмы сацыялізму». Троцкі ахарактарызаваў кітайскія падзеі, як «выяўнае банкруцтва сталінскай палітыкі». У чэрвені 1927 года галоўны кантрольны арган партыі, ЦКК разглядае справы Зіноўева і Троцкага, аднак вырашае іх з партыі не выключаць. У ліпені Троцкі высоўвае двухсэнсоўную «тэзу Клемансо», якую Сталін 1 жніўня на аб'яднаным пленуме ЦК і ЦКК ахарактарызаваў, як абяцанне «захапіць паўстанцкім шляхам уладу ў выпадку вайны», арганізаваная Сталіным большасць асуджае Троцкага за «умоўнае абаронніцтва» і імкненне «арганізаваць другую партыю». У той жа час Сталін выступае супраць выключэння Троцкага з партыі, у выніку пленум абмяжоўваецца аб'явай Зіноўеву і Троцкаму строгай вымовы. Восенню 1927 года Сталін канчаткова «выціскае» левую апазіцыю за рамкі «савецкай легальнасці». У верасні апазіцыянеры арганізуюць у Маскве і Ленінградзе нелегальныя працоўныя сходкі, якія наведалі да 20 тыс. чал. У шэрагу гарадоў выступленні апазіцыянераў на сходах партактываў перапыняюцца крыкамі і свістам; у Ленінградзе падчас выступлення апазіцыі ў зале паседжанняў было адключана святло, на сходзе партактыву Петраградскага раёна на выступалага апазіцыянера напалі, і разарвалі праект рэзалюцыі, які прапаноўваўся ім. Шэраг апазіцыянераў атрымвае прызначэнні за мяжу, у прыватнасці, ніколі не працавалы ў гандлі [[Георгій Іванавіч Сафараў|Сафараў]] «высылаецца» ў савецкае гандпрадства ў Турцыі, аднак выехаць адмовіўся. Разгортваюцца масавыя выключэнні з партыі радавых апазіцыянераў, якія да лістапада 1927 года дайшлі прынамсі да 600 чалавек, 26 жніўня з'яўляецца дырэктыва не прымаць у члены партыі кандыдатаў-апазіцыянераў. Для друку агітацыйнай літаратуры арганізуецца нелегальная друкарня на ўзор дарэвалюцыйнай падпольнай дзейнасці. 27 верасня 1927 года на супольным пасяджэнні Прэзідыума [[ВККІ]] і Інтэрнацыянальнай кантрольнай камісіі Троцкі быў аднагалосна выключаны з кандыдатаў у члены Выканкама [[Камінтэрн]]а<ref>[http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Mukhamedzhanov_Komintern/#_ednref75 Мухамеджанов М. М. Коминтерн: страницы истории]</ref>. 7 лістапада 1927 года праходзяць апазіцыйныя дэманстрацыі ва ўгодкі Кастрычніцкай рэвалюцыі. Адна дэманстрацыя, пад кіраўніцтвам Смілгі і Праабражэнскага, была арганізавана ў Маскве (каля былой гасцініцы «Парыж» на вугле Ахвотнага шэрага і Цверскай вуліцы), другая, пад кіраўніцтвам Зіноўева, Радэка і Лашэвіча, — у Ленінградзе. Гэтыя дэманстрацыі былі атакаваны натоўпамі, якія закідвалі іх «крыгамі, бульбай і дровамі» і выкрыквалі лозунгі: «Бі апазіцыю!», «Далоў [[жыд]]оў-апазіцыянераў!» і г.д. Смілга, Праабражэнскі, Грунштэйн, Янукідзэ і інш. былі выцягнуты з гаўбца натоўпам і збіты, услед машыне з Троцкім, Каменевым і Муралавым было зроблена некалькі стрэлаў, пасля чаго невядомымі была распачата спроба выцягнуць іх з машыны. 11 лістапада ЦК УКП(б) патрабуе ад апазіцыянераў спыніць нелегальныя сходы на прыватных кватэрах (так званыя «смыкі»), якія ў некаторых выпадках збіралі па некалькі сотняў чалавек, і праходзілі, у прыватнасці, у Тэхнічным вучылішчы. Шэраг падобных сходаў суправаджаюцца сутыкненнямі з прыхільнікамі Сталіна, у прыватнасці, па цверджанні Троцкага, у Харкаве дападка да «рэвальверных выстралаў». На супольным XIII з'езда РКП(бы) (май, 1924) Пленуме ЦК і ЦКК Троцкі патрабуе абвясціць «Тэстамент Леніна», і, у адпаведнасці з ім, зняць Сталіна з паста Генеральнага сакратара. Сталін абвяшчае тэкст «Тэстаменту». На XIII з'езда РКП(б) (май, 1924) Сталін просіць ад пленума ЦК прыняць яго адстаўку з паста Генсака, аднак ЦК адстаўку не прымае. Арганізацыя апазіцыянерамі нелегальнай друкарні і нелегальнай кастрычніцкай маніфестацыі робіцца нагодай для выключэння Зіноўева і Троцкага з партыі 16 лістапада 1927 года. Падчас гэтых падзей сканчае жыццё самагубствам адзін з асноўных прыхільнікаў Троцкага, смяротна хворы [[Адольф Абрамавіч Ёфэ|Ёфэ]]. === Высылка ў Алма-Аце === {{main|Высылка Троцкага ў Алма-Аце}} Высылка Л. Д. Троцкага ў Алма-Аце ў 1928—1929 гадах. === Выгнанне з СССР === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-R15068, Leo Dawidowitsch Trotzki.jpg|thumb|Л. Д. Троцкі. Фатаграфія прыкладна 1929 года.]] У [[1929]] годзе на савецкім судне «Ільіч» (былы «Мікалай II») з порта горада [[Поці]] быў высланы за межы СССР — у Турцыю на востраў [[Бююкада]] ці Прынкіпа — самы буйны з [[Прынцавы астравы|Прынцавых астравоў]] у [[Мармуровае мора|Мармуровым моры]] каля [[Стамбул]]а. У гэты перыяд апублікавала свая фундаментальная гістарычная праца «[[Гісторыя рускай рэвалюцыі]]». У 1932 годзе пазбаўлены [[грамадзянства СССР|савецкага грамадзянства]]. У 1933 пераехаў у [[Францыя|Францыю]], у 1935 у [[Нарвегія|Нарвегію]]. Нарвегія, баючыся пагоршыць адносіны з СССР, усімі сіламі імкнулася пазбавіцца ад непажаданага імігранта, канфіскаваўшы ў Троцкага ўсе творы і змясціўшы яго пад хатні арышт, таксама Троцкаму высоўваліся пагрозы выдаць яго савецкаму ўраду. Не вытрымаўшы ўціскаў, Троцкі ў 1936 годзе эміграваў у [[Мексіка|Мексіку]], дзе жыў у доме сям'і мастакоў [[Фрыда Кало|Фрыды Кало]] і [[Дыега Рывера|Дыега Рыверы]]. У пачатку жніўня [[1936]] года Троцкі скончыў працу над кнігай «[[Здраджаная рэвалюцыя]]», у якой ён назваў тое, што адбывалася ў Савецкам Саюзе, «сталінскім тэрмідорам». Сталіна Троцкі вінаваціў у [[банапартызм]]е. Троцкі пісаў, што «свінцовы зад бюракратыі пераважыў галаву рэвалюцыі», пры гэтым ён канстатаваў, што «з дапамогай дробнай буржуазіі, бюракратыі атрымалася звязаць па руках і па нагах пралетарскі авангард і раздушыць бальшавіцкую апазіцыю»; у прыватнасці, ён злічыў праявай гэтага і палітыку на ўмацаванне сям'і ў СССР: «Рэвалюцыя зрабіла гераічную спробу разбурыць так званы „сямейны агмень“, то бок архаічную, прытхлую і косную ўстанову… Месца сям'і… павінна была, па задуме, заняць скончаная сістэма грамадскага сыходу і абслугоўвання…»<ref>{{Cite web |url=http://magister.msk.ru/library/trotsky/trotl001.htm |title=Л. Д. Троцкий. Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт? |access-date=29 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101227140952/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl001.htm |archive-date=27 снежня 2010 |url-status=dead }}</ref>. Нягледзячы на гэта, ён працягваў лічыць СССР [[Тэорыя дэфармаванай рабочай дзяржавы|рабочай дзяржавай]] і заклікаў сваіх прыхільнікаў бараніць яго ад любых вонкавых ворагаў. У 1938 абвясціў стварэнне [[Чацвёрты інтэрнацыянал|Чацвёртага інтэрнацыянала]], спадчыннікі якога існуюць і дагэтуль. У 1938 годзе ў [[Парыж]]ы ў лякарні пасля аперацыі памёр старэйшы сын Троцкага — [[Леў Львовіч Сядоў|Леў Сядоў]]. У апошні перыяд свайго жыцця Троцкі працаваў над другім томам [[Сталін (кніга Троцкага)|кнігі «Сталін»]], дзе, у прыватнасці, развіваў гіпотэзу пра атручванне Леніна Сталіным<ref>{{cite web | url = http://www.stolitsa.org/1341-ochered-nomer-1.html | title = Очередь номер 1 » Журнал Столица | access-date = 29 кастрычніка 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171206074453/http://www.stolitsa.org/1341-ochered-nomer-1.html | archive-date = 6 снежня 2017 | url-status = dead }}</ref>. === Забойства === {{main|Забойства Троцкага}} У маі 1940 года было здзейснена няўдалы замах на жыццё Троцкага. Кіраваў замахам таемны агент [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] [[Іосіф Рамуальдавіч Грыгулевіч|Грыгулевіч]]. Групу налётчыкаў узначаліў мексіканскі мастак і перакананы сталініст [[Хасэ Давыд Альфара Сікейрас|Сікейрас]]. Уварваўшыся ў пакой, дзе знаходзіўся Троцкі, налётчыкі расстралялі ўсе патроны і паспешна схаваліся. Троцкі, які паспеў схавацца за ложкам з жонкай і ўнукам, не пацярпеў. Па ўспамінах Сікейраса, няшчасце было злучана з тым, што члены яго групы былі неспрактыкаваны і вельмі хваляваліся. Рана раніцай 20 жніўня 1940 года агент НКУС [[Рамон Меркадэр]], які пракраўся раней у атачэнне Троцкага як перакананы яго прыхільнік, прыйшоў да Троцкага, каб паказаць свой рукапіс. Троцкі сеў яе чытаць, і тым часам Меркадэр нанёс яму ўдар па галаве ледасекам, які пранёс пад плашчом. Удар быў нанесены ззаду і зверху па прысутным Троцкім. Рана дасягала 7 сантыметраў у глыбіню, але Троцкі пасля атрыманай раны пражыў яшчэ амаль суткі і 21 жніўня памёр. Пасля крэмацыі быў пахаваны ў двары дома ў Каяакане<ref name="kri" />. 24 жніўня [[газета «Праўда»]] публікуе некралог «Ганебная смерць Троцкага» за аўтарствам [[Сталін]]а<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1015995 Статья в «Правде» «Бесславная смерть Троцкого» с правкой Сталина]</ref>. Савецкая ўлада публічна адпрэчыла сваё дачыненне да забойства. Забойца быў прысуджаны мексіканскім судом да дваццацігадовага турэмнага зняволення; у 1960 годзе Рамону Меркадэру, які вызваліўся з месцаў зняволення і прыехаў у СССР, было прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] з уручэннем [[ордэн Леніна|ордэна Леніна]]. == Рэабілітацыя == Леў Троцкі не быў афіцыйна рэабілітаваны савецкай уладай. І нават у перыяд [[перабудова|Перабудовы]] і [[Галоснасць|галоснасці]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Гарбачоў]] ад асобы [[КПСС]] асуджаў гістарычную ролю Троцкага<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/66062 М. С. Горбачёв. Октябрь и перестройка: революция продолжается.] // Коммунист. 1987. № 17. С.10-15.</ref>. == Узнагароды == Перыяд знаходжання Троцкага на пасту намесніка РВС і наркамваенмора супаў са станаўленнем новай дзяржаўнай, ваеннай і прапагандысцкай машыны, адным з заснавальнікаў якой быў і сам Троцкі. Неадымнай часткай пабудаванай бальшавікамі сістэмы прапаганды было ўслаўленне заслужаных дзеячаў рэвалюцыі, абранне іх у «ганаровыя прэзідыумы» самых розных з'ездаў і сходаў (пачынаючы ад з'ездаў партыі, і сканчаючы школьнымі сходамі), атрыманне рознага роду ганаровых званняў («ганаровага гарняка», «ганаровага металурга», «ганаровага чырвонаармейца» і г.д.), пераназванні гарадоў, вывешванне партрэтаў і публікацыя рамантызаваных біяграфій. Адной з форм услаўлення заслужаных дзеячаў рэвалюцыі ў раннесавецкай прапагандзе быў «[[культ асобы]]», які з'явіўся яшчэ да кастрычніка 1917 года. Яшчэ атаман Каледзін у жніўні 1917 года называў сябе «правадыром арміі», а адной з выяўных праяў «культу асобы» быў ярка выяўлены культ папулярнага сярод салдат вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]], які пашырыўся прынамсі з 1915 года. У савецкай жа прапагандзе Ленін звычайна называўся «правадыром рэвалюцыі», а Троцкі — «правадыром Чырвонай арміі». Падчас Грамадзянскай вайны імем Троцкага былі названы два [[бронецягнік]]і, № 12 імя Троцкага і № 89 імя Троцкага<ref>[http://hobbyport.ru/armor/bp_rkka.htm Бронепоезда Красной Армии в 1918—1920 гг]</ref>. Падобныя назвы былі даволі звычайнымі; у складзе Чырвонай арміі былі таксама, прыкладам, бронецягнік № 10 імя Розы Люксембург, № 44 імёны Валадарскага, ці № 41 «Славный вождь Красной Армии [[Аляксандр Ільіч Ягораў|Егоров]]». Прынамсі з 1919 года, традыцыйным стала абранне «Леніна і Троцкага» у так званыя «ганаровыя прэзідыумы». Так, 4.11.1923 Ленін, Троцкі і Рыкаў былі абраны ў ганаровы прэзідыум завода «Чырвоны каўчук»<ref>[http://il2u.ru/Aerostatika/id/5783 career advice | Stewart Cooper Coon Blog — О самолётах и авиации IL2U.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130721004526/http://il2u.ru/Aerostatika/id/5783 |date=21 ліпеня 2013 }}</ref>. У жніўні 1924 года Рыкаў і Троцкі (згадваліся ў такім парадку) абраны ў ганаровы прэзідыум I Усесаюзнага шахматна-шашачнага з'езда<ref>[http://www.ap.altairegion.ru/310-04/4.html Алтайская правда N 310—312 (24929 — 24931), пятница 05 ноября 2004г] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111111230942/http://www.ap.altairegion.ru/310-04/4.html |date=11 лістапада 2011 }}</ref>. У сваіх мемуарах Троцкі згадвае і іншыя прыклады: яшчэ ў лістападзе 1919 года II Усерасійскі з'езд мусульманскіх камуністычных народаў Усходу абірае сваімі ганаровымі членамі Леніна, Троцкага, Зіноўева і Сталіна, у красавіку 1920 года той жа склад абіраецца ганаровым прэзідыумам I Усерасійскага з'езда чувашскіх камуністычных секцый<ref>[http://www.bibliotekar.ru/rusTrockiy/11.htm Книга о Сталине. Сталин в Наркомнаце]</ref>. У [[1923]] годзе ў знак заслуг Троцкага перад бальшавізмум падчас барацьбы з сіламі Керанскага-Краснова ў 1917 годзе і падчас абароны Петраграда ў 1919 годзе горад [[Гатчына]] была пераназвана ў горад Троцк<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/1381/%D0%93%D0%B0%D1%82%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0 Гатчина<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, прытым 5 лістапада 1923 года гарсавет нават абраў сваімі «ганаровымі старшынямі» Леніна, Троцкага і Зіноўева<ref>[http://history-gatchina.ru/article/lenin.htm Загадка памятников Ленину в Гатчине]</ref>. Фактычна, да канца Грамадзянскай вайны фармуецца «культ Троцкага», як заслужанага дзеяча рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны. Яго асаблівасцю ў параўнанні з пазнейшым «культам асобы Сталіна» было тое, што «культ Троцкага» існаваў паралельна з цэлым шэрагам іншых «культаў», супастаўных па памеры: культам асобы Леніна, культам «ленінградскага правадыра» і «правадыра Камінтэрна» Зіноўева, культамі Крупскай, Томскага, Рыкава, Касіёра, Калініна, культамі шэрага палкаводцаў Грамадзянскай вайны (Тухачэўскага, Фрунзэ, Варашылава, Будзёнага), і г.д., аж да драбнейшага культу вядомага паэта [[Дзям’ян Бедны|Дзям'яна Беднага]], у гонар якога ў 1925 годзе быў названы горад [[Спаск (Пензенская вобласць)|Спаск]]. Даследнік Сяргей Фірсаў лічыць бальшавіцкія культы дзеячаў рэвалюцыі «перавернутым» варыянтам хрысціянскага культу святых<ref>[http://www.orthodoxia.org/lib/1/1/15/4.aspx Перевёрнутая религия: советская мифология и коммунистический культ — Orthodoxia.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101127212435/http://orthodoxia.org/lib/1/1/15/4.aspx |date=27 лістапада 2010 }}</ref>. Паводле ацэнкі Сяргея Фірсава, пасля выключэння Троцкага з партыі ў 1927 годзе і выгнання з СССР у 1929 годзе пачаўся працэс яго «дэсакралізацыі», які прасочваецца па біяграфічных даведках у нататках да выданняў сходу складанняў Леніна. У 1929 годзе Троцкі пазначаны ў іх як «высланы з СССР», у 1930-м як «сацыял-дэмакрат», у 1935 яго «сацыял-дэмакратызм»-«трацкізм» ужо ахарактарызаваны як «перадавы атрад контррэвалюцыйнай буржуазіі». Ужо пачынючы з 1938 года Троцкі апісваецца як універсальны злодзей, вырадак «буржуазна-фашысцкага» пекла, дэман сусветнай камуністычнай сістэмы. * Ордэн Чырвонага Сцяга на знак заслуг перад сусветнай пралетарскай рэвалюцыяй і рабоча-сялянскай арміяй, а менавіта — за абарону Петраграда, — пастановай [[ВЦВК]] Савета рабочых, сялянскіх, казачых і чырвонаармейскіх дэпутатаў ад 7 лістапада 1919 года<ref>«Известия» 09.11.1919.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тро́цкі Леў Давыдавіч|[[Уладзімір Аляксандравіч Бажанаў|Бажанаў У. А.]]|530}} === Поўныя біяграфіі === * Четырёхтомная биография Ю. Фельштинского и Г. Чернявского (2012—2013): ** {{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий. книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2012 |старонак=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тыраж=2000 |ref=Фельштинский, Чернявский, кн. 1}} ** {{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий. книга 2. Большевик. 1917—1923 гг |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2012 |старонак=512 |isbn=978-5-227-03802-9 |ref=Фельштинский, Чернявский, кн. 2}} ** {{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий. книга 3. Оппозиционер. 1923—1929 гг |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2013 |старонак=464 |isbn=978-5-227-04064-0 |ref=Фельштинский, Чернявский, кн. 3}} ** {{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий. книга 4. Враг №1. 1929—1940 гг |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2013 |старонак=544 |isbn=978-5-227-04154-8 |тыраж=2500 |ref=Фельштинский, Чернявский, кн. 4}} * Трилогия Дойчера (1954—1963): ** {{кніга |аўтар=Дойчер И. |загаловак=Троцкий. Вооруженный пророк. 1879—1921 |адказны=Пер. с англ. Т. М. Шуликовой |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2006 |старонак=527 |isbn=5-9524-2147-4 |ref=Дойчер, кн. 1}} ** {{кніга |аўтар=Дойчер И. |загаловак=Троцкий. Безоружный пророк. 1921—1929 |адказны=Пер. с англ. Л. А. Игоревского |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2006 |старонак=495 |isbn=5-9524-2155-5 |ref=Дойчер, кн. 2}} ** {{кніга |аўтар=Дойчер И. |загаловак=Троцкий. Изгнанный пророк. 1929—1940|адказны=Пер. с англ. А. С. Цыпленкова |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2006 |старонак=526 |isbn=5-9524-2157-1 |ref=Дойчер, кн. 3}} * {{кніга |аўтар=Волкогонов Д. А.|загаловак=Троцкий. Политический портрет |месца={{М.}} |выдавецтва=[[АСТ (выдавецтва)|АСТ]] |год=1998 |том=1, 2 |старонак=416 |серыя=Всемирная история в лицах |isbn=5-237-00974-3 |ref=Волкогонов}} * {{кніга |аўтар=[[Роберт Сервіс|Service R.]]|загаловак=Trotsky: A Biography |месца=Cambridge |выдавецтва=Belknap Press / [[выдавецтва Гарвардскага ўніверсітэта|Harvard University Press]] |год=2009 |allpages= 648|isbn=978-0674036154 |ref=Service}} * {{кніга |аўтар={{comment|Thatcher I. D.|Thatcher, Ian D.}} |загаловак=Троцкий|арыгінал= Trotsky |выдавецтва=[[Routledge]] |год=2005 |allpages=264 |серыя=Routledge Historical Biographies |isbn=9781134572144 |isbn2=113457214X|ref=Thatcher}} * {{кніга |аўтар=[[П’ер Бруэ|Broué P.]] |спасылка частка=http://www.marxistsfr.org/francais/broue/works/1988/00/PB_tky_03.htm|загаловак=Троцкий |арыгінал=Trotsky |выдавецтва=Fayard |год=1988 |allpages=1105 |isbn=9782213022123 |ref=Broué}} * {{кніга |аўтар={{comment|Swain G.|Swain, Geoffrey}}|загаловак=Trotsky |выдавецтва=Pearson Education |год=2006 |allpages= 237 |серыя=Profiles in power |isbn=9780582771901 |ref=Swain}} * {{кніга |аўтар={{нп5|Пол Ле-Бланк|ЛеБланк П||Paul Le Blanc (historian)}} |загаловак=Leon Trotsky |выдавецтва=Reaktion Books |год=2015 |allpages=224 |серыя=Critical Lives |isbn=978-1780234304 |ref=Le Blanc}} * {{кніга |аўтар=Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий |месца={{М.}} |выдавецтва=Молодая гвардия |год=2010 |старонак=665 |серыя=Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып. 1261|isbn=978-5-235-03369-6|ref=Чернявский}} * {{кніга |аўтар=Dave Renton |загаловак=Trotsky |выдавецтва=Haus Publishing |год=2004 |allpages=180 |серыя=Life & times|isbn=9781904341628|isbn2=1904341624|ref=Renton}} === Іншыя працы === * {{артыкул|аўтар=Иванов А. А.|загаловак=Первая спасылка Льва Троцкого|спасылка=http://zaimka.ru/ivanov-trotsky/|выданне=Клио|год=2013|выпуск=9 (81)|старонкі=120—127|issn=2070-9773|ref=Иванов}} * {{кніга |аўтар={{comment|Thatcher I. D.|Thatcher, Ian D.}} |частка=Leon Trotsky and 1905|загаловак=The Russian Revolution of 1905: Centenary Perspectives|адказны=ed. {{comment|A. J. Heywood|Heywood, Anthony J.}}, {{comment|J. D. Smele|Smele, Jonathan D.}}|выдавецтва=[[Routledge]] |год=2013|allpages=336 |серыя=Routledge Studies in Modern European History, Vol. 9 |isbn=9781134253302|isbn2=1134253303|ref=Thatcher}} * Л. Д. Троцкий: pro et contra, антология / Сост., вступ. артыкул, коммент. А. В. Резника. — СПб.: РХГА, 2016. * {{кніга |аўтар = Резник А.В. |загаловак = Троцкизм и Левая оппозиция в РКП(б) в 1923-1924 годы |месца = М. |выдавецтва = Свободное марксистское выдавецтва |год = 2010 |старонак = 112 |isbn = 978-5-98063-017-1 }} * ''Смирнов И. В.'' [http://scepsis.ru/library/id_127.html Пророчество Троцкого]. * ''А. А. Гусейнов.'' [http://guseinov.ru/publ/troz.html Этика Троцкого // Этическая мысль: Научно-публицистические чтения / Под ред. А. А. Гусейнова. М.: Республика, 1992. С. 264—285.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170608074444/http://guseinov.ru/publ/troz.html |date=8 чэрвеня 2017 }} * ''Вишняк М. В.'' [http://socialist.memo.ru/books/perli/vishnak/v06.htm ОКТЯБРЬ ВЪ «АВТОБИОГРАФІИ» Л. ТРОЦКАГО]{{Недаступная спасылка}} * ''Аксельрод Ю. С.'' Мой дед Лев Троцкий и его семья: Личный взгляд, воспоминания, материалы, документы. — М.: Центрполиграф, 2013. — 445 с., ил. — 2500 экз. — ISBN 978-5-227-04169-2. * ''Резник А. В.'' Троцкий и товарищи: левая оппозиция и политическая культура РКП (б), 1923—1924 годы. — СПб.: выдавецтва Европейского университета в Сант-Петербурге, 2017. — 382. [http://eupress.ru/books/index/item/id/264 - ISNB ''978-5-94380-224-9''] * {{кніга |аўтар = Давид Кинг. |загаловак = Троцкий. Биография в фотодокументах |месца = Екатеринбург |выдавецтва = «СВ-96» |год = 2000 |isbn = 5-89516-100-6 }} * ''Вадим Роговин.'' «Была ли альтернатива?»: «„Троцкизм“-взгляд через годы», «Власть и оппозиции», «Сталинский неонэп», «1937», «Партия расстрелянных», «Мировая революция и мировая война», «Конец означает начало». [http://web.mit.edu/people/fjk/Rogovin/][http://trst.narod.ru/rogovin/index.htm] * ''Сироткин, Владлен Г.'' Почему Троцкий проиграл Сталину? — M.: Алгоритм, 2004. * Leon Trotsky: the Man and His Work. Reminiscences and Appraisals, ed. Joseph Hansen. New York, Merit Publishers, 1969. * The Unknown Lenin, ed. Richard Pipes (New Haven, Yale University Press, 1996). * ''Михаил Станчев, Георгий Чернявский.'' Л. Д. Троцкий, Болгария и болгары. — София: БАН, 2008. * Isaac Don Levine. The Mind of an Assassin, New York, New American Library/Signet Book, 1960. * ''Кембаев Ж. М.'' Идея «Соединённых Штатов Европы» в политико-правовых взглядах В. И. Ленина и Л. Д. Троцкого // Право и политика. 2011. № 9. С.1551-1557. * ''Фесенко A. М.'' К вопросу о «Новом курсе» Л. Д. Троцкого // Записки історичного факультету Одеського державного університету ім. І. І. Мечникова. — Одеса, 1999. — Вип. 9. — С. 261—266. * {{кніга | аўтар = Энтони Брентон | загаловак = Историческая неизбежность? Ключевые события Русской революции (Сборник статей) |арыгінал = Tony Brenton. Historically Inevitable?: Turning Points of the Russian Revolution | месца = М. | выдавецтва = Альпина Нон-Фикшн |год = 2017 | allpages = 414 | isbn = 978-5-91671-757-0 | ref = Брентон }} * ''Г. А. Зив'' «Троцкий. Характеристика (По личным воспоминаниям)», 1921, изд. «Народоправство», Нью-Йорк. ==== Забойства Троцкага ==== * ''Вишлев О. В.'' Накануне 22 июня 1941 года. * {{кніга |аўтар = Колпакиди А. И. |загаловак = Ликвидаторы КГБ |месца = М. |выдавецтва = Яуза Эксмо |год = 2009 |старонкі = 85-102 |старонак = 768 |серыя = Энциклопедия спецслужб |isbn = 978-5-699-33667-8 |тыраж = 3000 }} * {{кніга |аўтар = Папоров Ю. Н. |загаловак = Троцкий. Убийство "большого затейника" |месца = СПб |выдавецтва = ИД "Нева" |год = 2005 |старонкі = 384 |isbn = 5-7654-4399-0 }} == Спасылкі == {{Commonscat}} * [http://www.trotskyana.net/Leon_Trotsky/Genealogy/genealogy.htm Генеалогия семьи Троцкого] * [http://www.gq.ru/people/article/48107/ Биография Льва Троцкого в журнале GQ]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.filosofi.su/filosofi/b/bronshtejn_trotskij_lev_dav.html О жизни Лева Давидовича Бронштейна (Троцкого)]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/ Фельштинский, Юрий Григорьевич] на lib.ru (большое количество документов, связанных с Троцким и/или троцкизмом) * [http://www.hrono.ru/biograf/trotski.html Биография на hrono.ru] * [http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-ob-isklyuchenii-tt-zinoveva-i-trotskogo-iz-tsk-vkp/ Постановление об исключении тт. Зиновьева и Троцкого из ЦК ВКП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170831042914/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-ob-isklyuchenii-tt-zinoveva-i-trotskogo-iz-tsk-vkp/ |date=31 жніўня 2017 }}. 23.10.1927. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории». * [https://archive.today/20161018003431/http://www.frfly.com/esp/trotsky/trotsky_people.htm In the Trotsky compound] * [https://archive.today/20161018003822/https://thevelvetrocket.com/2014/02/03/leon-trotskys-home-in-mexico-city/ Leon Trotsky’s Home In Mexico City] * [https://web.archive.org/web/20150222032230/http://trotskyana.net/Other_trotskyana/PictureGalleries/trotsky_museum.pdf Музей Троцкага ў [[Мехіка]]] * [https://archive.today/20161018004856/http://historicaldis.ru/blog/43745357413/Ubiystvo-Lva-Trotskogo Убийство Льва Троцкого]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923122259/https://web.archive.org/web/20150222032230/http://trotskyana.net/Other_trotskyana/PictureGalleries/trotsky_museum.pdf |date=23 верасня 2020 }} === Работы Троцкага === * {{lib.ru|http://www.lib.ru/TROCKIJ/}} * [http://revkom.com/index.htm?/trotckii.htm Подборка основных сочинений Троцкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306092655/http://revkom.com/index.htm?%2Ftrotckii.htm |date=6 сакавіка 2016 }} * [http://trotsky.net/ Trotsky.net] — англамоўны архіў * [http://trotsky.ru Сайт, посвящённый Льву Троцкому и троцкистскому движению] * [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotsky.htm Работы Л. Троцкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080221054618/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotsky.htm |date=21 лютага 2008 }} * [http://www.trotskyana.net/ The Lubitz TrotskyanaNet] dealing with Leon Trotsky, Trotskyism and Trotskyists (english) === Дакументы, сведчанні сучаснікаў === * [http://rus-sky.com/books/archvs.zip Архивы Кремля. Политбюро и Церковь. 1922-25 гг.] Под ред. Н. Н. Покровского и С. Г. Петрова (большой материал об участии Троцкого в антицерковных репрессиях) * ''Судоплатов П. А.'' Спецоперации. Глава 4. [http://militera.lib.ru/memo/russian/sudoplatov_pa/04.html Ликвидация Троцкого] * ''Куприн А. И.'' [http://www.hrono.ru/libris/lib_k/kuprin_troc.html Троцкий. Характеристика] * [http://web.mit.edu/fjk/www/FI/BO/index.shtml Бюллетень оппозиции (Большевиков-ленинцев)]. * Послушать [http://boomp3.com/listen/bz66t8win_4/%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D1%87%D1%8C-%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%80%D0%B5%D1%81 Троцкий, «Речь о союзе советских республик»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090710125604/http://boomp3.com/listen/bz66t8win_4/%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D1%87%D1%8C-%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%80%D0%B5%D1%81 |date=10 ліпеня 2009 }} * [http://culturalspace.ru/news/frida_kalo_i_diego_rivejra_naveshhajut_trockogo_v_meksike/2013-01-22-10 Фрида Кало и Диего Ривера навещают Троцкого в Мексике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171005234429/http://culturalspace.ru/news/frida_kalo_i_diego_rivejra_naveshhajut_trockogo_v_meksike/2013-01-22-10 |date=5 кастрычніка 2017 }} === Відэаматэрыялы і дакументальныя фільмы === <br> <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Фатаграфіі</div> <div class="NavContent" style="text-align:left;"> {| class="wikitable" |- | [https://archive.today/62JPW/e05bcf18dde5e55f0df6dfa9bf8184d38e96871f.jpg Фото Лейбы Бронштейна, сделанное после его ареста. 1899 г.] |- | [https://archive.today/2tewH/f8c7f0e8393dcef5a02c06d764ebebbbd0078bc5.jpg Советскую делегацию встречают на вокзале [[Брэст|Брест-Литовска]]. 8 января 1918 г.] |- | [https://archive.today/3J21Z/a9497011145e856cadc161995df29bc9effd89cd Л. Д. Троцкий в [[Брэст|Брест-Литовске]]. 1918 г.] |- | [https://archive.today/Y8b7e/c2fa5f4ca4940b199ee0036545dfb4a12c25f2bf Л. Д. Троцкий в [[Брэст|Брест-Литовске]]. 1918 г.] |- | [http://www.peeep.us/a9b9f22b Lev Trotsky inspects the elite [[Латышскія стралкі|Latvian Rifle Division]] in 1918. At far left is the commander of the elite Latvian Rifles, [[Іаакім Іаакімавіч Вацэціс|Ioakim Vatsetis]]] |- | [https://archive.today/Wuk05/3ae716f138eb9bbd799bd7c288feef04470d240b.jpg Л. Д. Троцкий на пароходе «Григорий» недалеко от [[Казань|Казани]]. Август 1918 г.]{{Недаступная спасылка}} |- | [https://archive.today/JAIWY/2204690ff161f52782c73d71ea254ced1a59ff8d Пароход «Григорий»; в 1919 г. переименован в «Товарищ Троцкий», затем в «Первое мая»] |- | [https://archive.today/prFcl/aa7390fbaa155bd8e32b5375167bec2b378781f4.jpg Пароход «Первое мая», бывший «Товарищ Троцкий»] |- | [https://archive.today/OfLf4/a47d2ff97cbcade474ef5cc1a6934f960a555007.png Л. Д. Троцкий на пароходе «Скворцов» у [[Саратаў|Саратова]]. 1919 г.] |- | [https://archive.today/CgWhg/ed854ee65f42e97cf6e749682b079f0f7356374b Л. Д. Троцкий выступает перед красноармейцами. 1919 г.] |- | [https://archive.today/nepLV/6b3c8c926500606e923e2c0f41a791ee895aa814.jpg Л. Д. Троцкий выступает перед войсками, отправляющимися на польский фронт. [[Масква|Москва]], [[Тэатральная плошча (Масква)|площадь Свердлова]], 5 мая 1920 г.] |- | [https://archive.today/IqiYb/f5b29031622f92f914c4335bfbf9352c5c56f75a.jpg Л. Д. Троцкий, В. И. Ленин и Л. Б. Каменев. [[Масква|Москва]], [[Тэатральная плошча (Масква)|площадь Свердлова]], 5 мая 1920 г.] |- | [https://archive.today/GnHPZ/0381d1ac142a6f97bc45aaf7e2c5bb6a5cee68f3 Л. Д. Троцкий выступает на юбилее [[Камуністычны ўніверсітэт імя Я. М. Свярдлова|Коммунистического университета]]. 1923 г.] |- | [https://archive.today/qBLm6/82e7c94fab0907ae22d6fdf11ebb864736fb3f8d.jpg На трибуне первого [[Маўзалей Леніна|Мавзолея]]] |- | [https://archive.today/QMytP/fe86601a9234d58726467dd89062f1c13dd691c6 Отъезд в сопровождении жены на лечение в Сухум. Март 1924 г.] |- | [https://archive.today/fIpvE/c6628c68d0ab85565dc0b489e3c25f69d429e3c2.jpg Вожди оппозиции среди исключённых из партии за организацию подпольных типографий. Осень 1927 г.] |- | [https://archive.today/4ruFH/f65c09112f615693aaf9bf842bb634fa3d49dab1.jpg Заседание Международной комиссии по расследованию московских процессов. [[Мехіка|Мехико]], апрель 1937 г.] |- | [https://archive.today/KNTyM/7fdc46e017b9511512f1e4066af415cae6fb9045 Презентация книги [[Макс Шэхтман|Макса Шехтмана]] «Behind the Moscow Trial». [[Мехіка|Мехико]], 26 февраля 1938 г.] |- | [https://archive.today/2F3jw/cde01e86b06cf794734ca72377b1f9a6a2bbac32.JPG Полицейские чины [[Мехіка|Мехико]] демонстрируют орудие убийства] |- | [https://archive.today/dHL1j/928645c18a0f76be83e0e9e66edfbbcca4488bf5.jpg Троцкий в больнице] |- | [https://archive.today/PxgQ4/8f5ec055a139d10cee179b0498ec14b3b1dc6ea8.jpg Жизненный путь революционера закончен] |- | [https://archive.today/NJuzm/09301a2663d52650acf0014f5d31f2c237369a6d.jpg Вскрытие тела Троцкого. [[Мехіка|Мехико]], 21 августа 1940 г.] |- | [https://archive.today/3AwAN/5d4dace4822902a8b1fb0e85bda910f7c9fd7d92.jpg Бюст Троцкого] |- | [https://archive.today/1a3zO/04408844df7ffca7972b94148e7fe5b8ba3dbb78.jpg За дверцей внизу — урна с прахом Троцкого] |} </div></div> * [http://www.britishpathe.com/record.php?id=81983 Троцкий на пароходе смотрит в бинокль. Около 1918.]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.britishpathe.com/record.php?id=49790 Троцкий в Мексике выступает с речью о процессе Зиновьева. (на английском)]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.rutv.ru/tvpreg.html?d=0&id=131764 Ледоруб для Троцкого. Хроника одной мести. Документальный фильм на Россия 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100309082620/http://www.rutv.ru/tvpreg.html?id=131764&d=0 |date=9 сакавіка 2010 }} * [http://video.tvc.ru/Video/Watch/DokumentalnoeKinoLeonidaMlechina/Page4/Trotskiy-Protiv-Stalina-Film-Leonida-Mlechina/cac84b08-9e97-402b-bede-b9e8cb298b63 «Троцкий против Сталина». Фильм Леонида Млечина.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111151229/http://video.tvc.ru/Video/Watch/DokumentalnoeKinoLeonidaMlechina/Page4/Trotskiy-Protiv-Stalina-Film-Leonida-Mlechina/cac84b08-9e97-402b-bede-b9e8cb298b63 |date=11 студзеня 2012 }} * [http://video.tvc.ru/Video/Watch/DokumentalnoeKinoLeonidaMlechina/Page4/Stalin-Protiv-Trotskogo-Film-Leonida-Mlechina/260c437f-bb63-46f0-99e7-b99fd638f69a «Сталин против Троцкого». Фильм Леонида Млечина.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111142712/http://video.tvc.ru/Video/Watch/DokumentalnoeKinoLeonidaMlechina/Page4/Stalin-Protiv-Trotskogo-Film-Leonida-Mlechina/260c437f-bb63-46f0-99e7-b99fd638f69a |date=11 студзеня 2012 }} * [http://www.rutv.ru/video.html?cid=5079&d=0&vid=35540 Лев Троцкий. Тайна мировой революции. Документальный фильм на Россия 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110204035806/http://www.rutv.ru/video.html?vid=35540&cid=5079&d=0 |date=4 лютага 2011 }} === Фільмы пра Троцкага на IMDB === * [http://german.imdb.com/title/tt0068226/ The Assassination of Trotsky] на [[IMDB]] * [http://german.imdb.com/title/tt0108396/ Троцкі] на [[IMDB]] {{start box}} {{succession box | before = — | after = [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ]] | years = [[1918]]—[[1925]] | title = Народны камісар па ваенным і марскім справам СССР і Старшыня РВС СССР}} {{end box}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}} {{Граданачальнікі Санкт-Пецярбурга}} {{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі|Чырвоныя}} {{DEFAULTSORT:Троцкі Леў Давідавіч}} [[Катэгорыя:Меншавікі]] [[Катэгорыя:Забітыя ў выніку аперацый савецкіх спецслужбаў]] [[Катэгорыя:Памерлі ад халоднай зброі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад ран]] [[Катэгорыя:Ахвяры палітычных забойстваў]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці Адэсы]] [[Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Украіны]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]] [[Катэгорыя:Тэарэтыкі марксізму]] [[Катэгорыя:Марксісты]] [[Катэгорыя:Бальшавікі]] [[Катэгорыя:Члены Усерасійскага Устаноўчага сходу]] [[Катэгорыя:Члены Выканкама Камінтэрна]] [[Катэгорыя:Члены Палітбюро ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты II з’езда РСДРП]] [[Катэгорыя:Члены Аргбюро ЦК УКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты V з’езда РСДРП]] [[Катэгорыя:Дэлегаты VII з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты VIII з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты IX з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты X з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XI з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XII з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XIII з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XIV з’езда УКП(б)]] 3v1e3xpy90u0utzyn8pr3fyxa249zga Лаўрэнцій Фаміч Цанава 0 46499 5134279 5075017 2026-05-01T00:25:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134279 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |беларускае імя = Лаўрэнцій Фаміч Цанава |арыгінал імя = {{lang-ge|ლავრენტი ცანავა (ჯანჯღავა)}} |выява = Лаўрэнцій Фаміч Цанава.jpg |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |тытул = [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР|Міністр Дзяржаўнай Бяспекі БССР]] |сцяг = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1937–1951).svg |перыядпачатак = [[15 сакавіка]] [[1946]] |перыядканец = [[29 кастрычніка]] [[1951]] |папярэднік = пасада перайменаваная |пераемнік = [[Міхаіл Іванавіч Баскакаў|Міхаіл Баскакаў]] |тытул_2 = [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР|Народны камісар Дзяржаўнай бяспекі БССР]] |сцяг_2 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1937–1951).svg |перыядпачатак_2 = [[7 мая]] [[1943]] |перыядканец_2 = [[15 сакавіка]] [[1946]] |папярэднік_2 = пасада адноўленная |пераемнік_2 = пасада перайменаваная |тытул_3 = [[НКУС БССР|Народны камісар Дзяржаўнай бяспекі БССР]] |сцяг_3 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1937–1951).svg |перыядпачатак_3 = [[26 лютага]] [[1941]] |перыядканец_3 = [[31 ліпеня]] [[1941]] |папярэднік_3 = пасада ўтвораная |пераемнік_3 = пасада скасаваная |тытул_4 = [[НКУС БССР|Народны камісар унутраных спраў БССР]] |сцяг_4 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1937–1951).svg |перыядпачатак_4 = [[17 снежня]] [[1938]] |перыядканец_4 = [[26 лютага]] [[1941]] |папярэднік_4 = [[Аляксей Аляксеевіч Наседкін|Аляксей Наседкін]] |пераемнік_4 = [[Аляксандр Паўлавіч Мацвееў|Аляксандр Мацвееў]] |партрэт = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = |званне = {{СССР, Генерал-лейтэнант}} |род войскаў = |камандаваў = |партыя = [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б), ВКП(б), КПСС]] |частка = |бітвы = |узнагароды = {{{!}} Style = "background: transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Суворава 1 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Кутузава 1 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Кутузава 1 ступені}} {{!}}} {{{!}} Style = "background: transparent" {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга, Манголія}} {{!!}} {{Ордэн Крыж Грунвальда 3 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Рэспублікі, Тува}} {{!!}} {{Ганаровы супрацоўнік дзяржбяспекі|тып = 1940}} {{!}}} {{{!}} Style = "background: transparent" {{!}} Медалі {{!}}} |Commons = |адукацыя = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Лаўрэ́нцій Фамі́ч Цана́ва''' (прозвішча да [[1938]] года — '''Джанджгава''' (''Джанджава''); [[жнівень]] [[1900]], в. Нахунова, Кутаіская губерня — {{ДС|12|10|1955}}, [[Бутырская турма]]) — савецкі дзяржаўны дзеяч, дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]], першы сакратар Поційскага абкама УКП(б) ([[1935]]—[[1937]]), народны камісар [[НКУС БССР]] ([[1938]]—[[1941]]), народны камісар (з [[1946]] — міністр) дзяржаўнай бяспекі БССР (люты-чэрвень [[1941]], [[1943]]—[[1951]]), намеснік [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі|міністра дзяржаўнай бяспекі СССР]] ([[1951]]—[[1952]]). [[Генерал-лейтэнант]] ([[1945]]). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У лютым [[1921]] г. арганізоўваў у роднай вёсцы паўстанцкія атрады. З сакавіка 1921 г. перайшоў у органы НК ({{lang-ru|ВЧК}}), начальнік палітычных бюро розных павятовых [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|НК]] у [[Грузія|Грузіі]]. Тут ён пазнаёміўся з [[Лаўрэнцій Паўлавіч Берыя|Л. П. Берыям]], што вызначыла поспех яго кар’еры. З [[1926]] г. працаваў у пракуратуры, з [[1929]] г. — у сістэме Спецыяльных аддзелаў, а з мая 1929 г. — ізноў у НК. Нарэшце ў чэрвені 1929 г. Цанава быў прызначаны на самастойную пасаду начальніка Чыатурынскага райаддзела [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі|ДПУ]], але ўжо ў снежні 1930 г. пераведзены Берыям у апарат ДПУ Грузіі, памочнікам начальніка ДПУ. З лютага [[1933]] г. працаваў у сістэме Наркамата саўгасаў і Спажыўсаюза; намеснікам дырэктара Лімантрэста ([[1933]]—[[1934]]), намеснікам начальніка Субтрапічнага ўпраўлення Наркамата земляробства ЗСФСР (1934—1935), намеснікам кіраўніка Самтрэста ([[1935]]). У сакавіку 1935 — ліпені 1937 — першы сакратар [[Поці]]йскага гаркама КП(б) Грузіі, у кастрычніку 1937 — снежні 1938 — начальнік «Калхідбуда». З 1937 дэпутат Вярхоўнага Савета СССР. Пасля прызначэння Берыі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|наркамам унутраных спраў СССР]] у 1938 годзе зрабіў бліскучую кар’еру. 17 снежня 1938 Цанава быў прызначаны наркамам унутраных спраў Беларусі, у лютым—чэрвені 1941 наркам дзяржаўнай бяспекі БССР. У 1939 арганізаваў масавыя арышты на далучаных да СССР тэрыторыях Заходняй Беларусі. У 1939—1952 гг. — член Цэнтральнай рэвізійнай камісіі УКП(б). Пасля пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] працаваў у 1941—1942 намеснікам начальніка Упраўлення спецыяльных аддзелаў НКУС СССР, адначасова ў 1941—1943 начальнік Спецыяльных аддзелаў [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга]] і [[Цэнтральны фронт|Цэнтральнага]] франтоў. Падчас баёў на Заходнім фронце быў цяжка паранены і кантужаны. З 7 мая 1943 наркам (з 1946 — міністр) дзяржаўнай бяспекі Беларусі, адначасова ў 1943—1945 быў намеснікам начальніка [[Цэнтральны штаб партызанскага руху|Цэнтральнага штаба партызанскага руху]], а ў [[1945]] быў намеснікам камандуючага [[2-гі Беларускі фронт|2-м Беларускім фронтам]]. У 1949—1951 выпусціў кнігу «Усенародная партызанская вайна ў Беларусі супраць фашысцкіх захопнікаў». [[29 кастрычніка]] [[1951]] г. быў прызначаны намеснікам міністра дзяржаўнай бяспекі СССР і 6 лістапада 1951, акрамя таго, яшчэ начальнікам 2-га Галоўнага ўпраўлення (контрразведка) МДБ. 15 лютага 1952 г. быў зняты «за сур’ёзныя памылкі» і адпраўлены на пенсію. Пасля смерці [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіна]] былы заступнік Цанавы — Берыя апублікаваў матэрыялы па забойстве [[Саламон Міхайлавіч Міхоэлс|Міхоэлса]], і [[4 красавіка]] [[1953]] Цанава быў арыштаваны. З турмы некалькі разоў звяртаўся да савецкага кіраўніцтва з просьбай пра вызваленне з-пад следства. Памёр у бальніцы Бутырскай турмы, паводле іншых звестак — скончыў жыццё [[самагубства]]м. == Званні == * [[Старшы маёр дзяржаўнай бяспекі]] (28 снежня 1938 г.) * [[Камісар дзяржаўнай бяспекі 3-га рангу]] (14 сакавіка 1940 г.) * [[Генерал-лейтэнант]] (9 ліпеня 1945 г.) == Узнагароды == * Чатыры [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] ** № 5842 [[26 красавіка]] [[1940]] — за паспяховае выкананне заданняў Урада па ахове дзяржаўнай бяспекі ** № 51105 [[30 красавіка]] [[1946]] — за выслугу гадоў ** № 82167 [[30 снежня]] [[1948]] — у сувязі з 30-годдзем Беларускай ССР ** № 124924 [[12 жніўня]] [[1950]] — у сувязі з 50-годдзем з дня нараджэння * Пяць [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнаў Чырвонага Сцяга]] ** № 26342 [[12 красавіка]] [[1942]] — за самаадданую працу па ўмацаванні баяздольнасці частак Захфронта і бязлітасную барацьбу з фашысцкай агентурай<ref>Архіўны рэквізіт на сайце «Подзвіг народа» {{cite web|url = http://www.podvignaroda.ru/?n=47029458|title = № 47029458}}</ref><ref>Архіўны рэквізіт на сайце «Подзвіг народа» {{cite web|url = http://www.podvignaroda.ru/?n=12111683 |title = № 12111683}}</ref> ** № 4221 [[20 верасня]] [[1943]] — за выкананне заданняў Урада ў гады вайны ** № 1366 [[3 лістапада]] [[1944]] — за выслугу гадоў ** № 969 [[28 кастрычніка]] 1948 — за забойства [[Саламон Міхайлавіч Міхоэлс|Саламона Міхоэлса]], пазбаўлены гэтага ордэна Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 9 красавіка 1953 года ** № 207 [[1 чэрвеня]] [[1951]] — за выслугу гадоў * [[Ордэн Суворава]] 1 ступені (№ 214 [[15 жніўня]] 1944 г.) * Два [[Ордэн Кутузава|ордэны Кутузава]] 1 ступені ** № 567 [[21 красавіка]] [[1945]] — за барацьбу з нацыянальным супраціўленнем у Беларусі ** № 568 [[29 мая]] [[1945]] — за паспяховае выкананне заданняў Камандавання па арганізацыі перавозак абаронных і народнагаспадарчых грузаў у гады вайны<ref>Архіўны рэквізіт на сайце «Подзвіг народа» {{cite web | url=http://www.podvignaroda.ru/?n=46991477|title = № 46991477}}</ref><ref>Архіўны рэквізіт на сайце «Подзвіг народа» {{cite web |url=http://www.podvignaroda.ru/?n=46960293 |title = № 46960293}}</ref> * [[Ордэн «Працоўнага Чырвонага Сцяга ССР Грузіі»]] (№ 105 [[1930]]) * [[Ордэн Чырвонага Сцяга, Манголія|Ордэн Чырвонага Сцяга]] ([[Мангольская Народная Рэспубліка]]) (№ 402 [[1942]]) * [[Ордэн Рэспублікі, Тува|Ордэн Рэспублікі]] ([[Тувінская Народная Рэспубліка]]) (№ 95 красавік 1942) * [[Ордэн «Крыж Грунвальда»|Ордэн Грунвальду]] 3 ступені ([[Польшча]]) * 2 савецкія [[Медаль|медалі]] * 3 польскія медалі * [[Ганаровы супрацоўнік дзяржбяспекі|Нагрудны знак «Заслужаны работнік НКВД»]] ([[28 мая]] 1941) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.kgb.gov.by/by/kratkaya-biografiya-by/ Кароткія біяграфіі кіраўнікоў ДБ Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200803120027/http://kgb.gov.by/by/kratkaya-biografiya-by/ |date=3 жніўня 2020 }} * [http://7days.belta.by/7days.nsf/last/0881CF94CEC8512E42256C9500442706?OpenDocument В.Егорычев. Друг Берии — Цанава // «7 дней»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111122172440/http://7days.belta.by/7days.nsf/last/0881CF94CEC8512E42256C9500442706?OpenDocument |date=22 лістапада 2011 }} {{ref-ru}} * [http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/reg1.htm Хто кіраваў НКУС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170220094706/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/reg1.htm |date=20 лютага 2017 }} {{ref-ru}} * [http://interfax.by/article/50265 Минские легенды: Лаврентий Цанава — друг Берии, дачник, болельщик, убийца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090823022214/http://www.interfax.by/article/50265 |date=23 жніўня 2009 }} {{ref-ru}} * {{Cite web|url=http://www.sb.by/obshchestvo/article/sleznitsy-tsanavy.html|title=Слезницы Цанавы|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2011-01-05}} {{Міністры ўнутраных спраў БССР}} {{Кіраўнікі органаў ДБ БССР}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Цанава}} [[Катэгорыя:Народныя камісары ўнутраных спраў БССР]] [[Катэгорыя:Народныя камісары дзяржаўнай бяспекі БССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Памерлі ў турмах Расіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Самегрэла — Зема Сванеці]] 3hcsps6jjwqnrs8pvmcur4l40q0rx9p Кухчыцкі сельсавет 0 47863 5134025 4649386 2026-04-30T12:35:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134025 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Кухчыцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Клецкі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Кухчыцы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1802 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 107,66 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ку́хчыцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Клецкі раён|Клецкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Кухчыцы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Ліскаўскі (Ліскоўскі) сельсавет''' у складзе Клецкага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Ліскава]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Мінскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]]. У 1966 годзе ў склад [[Тучанскі сельсавет|Тучанскага сельсавета]] пералічаны вёскі [[Дунайчыцы]], [[Масцілавічы]] і [[Рудкі]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 студзеня і 26 лютага 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 9 (1129).</ref>. З 30 ліпеня 1966 года сельсавет у складзе адноўленага Клецкага раёна. 28 ліпеня 1980 года перайменаваны ў Кухчыцкі сельсавет, цэнтр перанесены ў вёску Кухчыцы. 22 верасня 1980 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Заляшанскі сельсавет|Заляшанскага сельсавета]] (вёскі [[Заляшаны (Клецкі раён)|Заляшаны]], [[Іскры]], [[Русаўшчына]], [[Салаўі (Клецкі раён)|Салаўі]], [[Яфімавічы]]), у склад сельсавета з [[Сіняўскі сельсавет (Клецкі раён)|Сіняўскага сельсавета]] пералічана вёска [[Жомайдзь (Клецкі раён)|Жомайдзь]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 28 ліпеня і 22 верасня 1980 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1980, № 31 (1657).</ref>. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Тучанскі сельсавет|Тучанскага сельсавета]] (5 населеных пунктаў: [[Дунайчыцы]], [[Масцілавічы]], [[Рудкі]], [[Траццякі (Клецкі раён)|Траццякі]], [[Туча]])<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=31 сакавіка 2016}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (8 населеных пунктаў) — 1485 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,5 % — [[беларусы]], 2,6 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 2,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=19 красавіка 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (13 населеных пунктаў) — 1802 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Кухчыцкі сельсавет}} {{Клецкі раён}} [[Катэгорыя:Кухчыцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Нясвіжскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] fxlv25fny9uabzbaovdryam1xqe4lur Сейны 0 55585 5134459 5082989 2026-05-01T10:59:47Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Сэйны]] у [[Сейны]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134458#Вынік 2]] 5082989 wikitext text/x-wiki {{перанесці|Сейны}} {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = Сэйны |арыгінальная назва = Sejny |ваяводства = Падляскае |павет = Сэйнэнскі }} '''Се́йны'''<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:niva.bialystok.pl%20%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D1%8B&aic=0&sclient=gws-wiz-serp|title=niva.bialystok.pl Сейны|website=www.google.com|access-date=2026-01-17}}</ref><ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 87.</ref>, таксама '''Сэ́йны''' ({{lang-pl|Sejny}}, {{lang-lt|Seinai}}) — горад на паўночным усходзе [[Польшча|Польшчы]], адміністрацыйны цэнтр [[Сэйнэнскі павет|Сэйнэнскага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]]. Утварае гарадскую гміну, таксама ёсць сядзібай вясковай [[Сэйны (гміна)|гміны Сэйны]]. == Становішча і агульная характарыстыка == Горад знаходзіцца недалёка ад літоўска-польскага пагранічнага пункта [[Лаздзея]] — [[Агроднікі]]. Звязаны шашы з [[Сувалкі|Сувалкамі]] і [[Аўгустаў|Аўгуставам]]. Рэзідэнцыя Таварыства літоўцаў у Польшчы («Stoważyszenie Litwinów w Polsce»). Тут жа знаходзіцца рэдакцыя літоўскага часопіса «Aušra» («Аушра», г. зн. ''«Золак»'') і консульства [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. == Гісторыя == [[Выява:Poland Sejny - synagogue.jpg|thumb|left|Сінагога]] У пісьмовых дакументах упершыню згадваецца ў [[1522]]. Гарадскія правы надзаднены ў [[1563]]. Росту горада садзейнічала дзейнасць [[дамініканцы|дамініканцаў]]. Да [[1915]] павятовы горад Сувалкскай губернi. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.sejny.gsi.pl/ Старонка аб горадзе (pl)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050725232007/http://www.sejny.gsi.pl/ |date=25 ліпеня 2005 }} * [http://www.sejny.home.pl/sejny/sejny_en/se_en.htm Старонка аб горадзе (pl)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070313081358/http://www.sejny.home.pl/sejny/sejny_en/se_en.htm |date=13 сакавіка 2007 }} {{Сэйнэнскі павет}} {{Падляскае ваяводства}} [[Катэгорыя:Сэйны| ]] i5yzh7f5d8vz2nc5b6ebrorjs6wih8z 5134462 5134459 2026-05-01T11:00:33Z MocnyDuham 99818 [[Адмысловае:PermanentLink/5134458#Вынік 2]] 5134462 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = Сейны |арыгінальная назва = Sejny |ваяводства = Падляскае |павет = Сейнэнскі }} '''Се́йны'''<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:niva.bialystok.pl%20%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D1%8B&aic=0&sclient=gws-wiz-serp|title=niva.bialystok.pl Сейны|website=www.google.com|access-date=2026-01-17}}</ref><ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 87.</ref>, таксама '''Сэ́йны''' ({{lang-pl|Sejny}}, {{lang-lt|Seinai}}) — горад на паўночным усходзе [[Польшча|Польшчы]], адміністрацыйны цэнтр [[Сэйнэнскі павет|Сэйнэнскага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]]. Утварае гарадскую гміну, таксама ёсць сядзібай вясковай [[Сэйны (гміна)|гміны Сэйны]]. == Становішча і агульная характарыстыка == Горад знаходзіцца недалёка ад літоўска-польскага пагранічнага пункта [[Лаздзея]] — [[Агроднікі]]. Звязаны шашы з [[Сувалкі|Сувалкамі]] і [[Аўгустаў|Аўгуставам]]. Рэзідэнцыя Таварыства літоўцаў у Польшчы («Stoważyszenie Litwinów w Polsce»). Тут жа знаходзіцца рэдакцыя літоўскага часопіса «Aušra» («Аушра», г. зн. ''«Золак»'') і консульства [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. == Гісторыя == [[Файл:Poland Sejny - synagogue.jpg|thumb|left|Сінагога]] У пісьмовых дакументах упершыню згадваецца ў [[1522]]. Гарадскія правы надзаднены ў [[1563]]. Росту горада садзейнічала дзейнасць [[дамініканцы|дамініканцаў]]. Да [[1915]] павятовы горад Сувалкскай губернi. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.sejny.gsi.pl/ Старонка аб горадзе (pl)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050725232007/http://www.sejny.gsi.pl/ |date=25 ліпеня 2005 }} * [http://www.sejny.home.pl/sejny/sejny_en/se_en.htm Старонка аб горадзе (pl)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070313081358/http://www.sejny.home.pl/sejny/sejny_en/se_en.htm |date=13 сакавіка 2007 }} {{Сэйнэнскі павет}} {{Падляскае ваяводства}} [[Катэгорыя:Сэйны| ]] 8gi6n1athvlvhhah3rxiqtx30g9aa9m 5134463 5134462 2026-05-01T11:01:14Z MocnyDuham 99818 А тут прыйдзецца яшчэ асобна думаць 5134463 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = Сейны |арыгінальная назва = Sejny |ваяводства = Падляскае |павет = Сэйнэнскі }} '''Се́йны'''<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:niva.bialystok.pl%20%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D1%8B&aic=0&sclient=gws-wiz-serp|title=niva.bialystok.pl Сейны|website=www.google.com|access-date=2026-01-17}}</ref><ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 87.</ref>, таксама '''Сэ́йны''' ({{lang-pl|Sejny}}, {{lang-lt|Seinai}}) — горад на паўночным усходзе [[Польшча|Польшчы]], адміністрацыйны цэнтр [[Сэйнэнскі павет|Сэйнэнскага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]]. Утварае гарадскую гміну, таксама ёсць сядзібай вясковай [[Сэйны (гміна)|гміны Сэйны]]. == Становішча і агульная характарыстыка == Горад знаходзіцца недалёка ад літоўска-польскага пагранічнага пункта [[Лаздзея]] — [[Агроднікі]]. Звязаны шашы з [[Сувалкі|Сувалкамі]] і [[Аўгустаў|Аўгуставам]]. Рэзідэнцыя Таварыства літоўцаў у Польшчы («Stoważyszenie Litwinów w Polsce»). Тут жа знаходзіцца рэдакцыя літоўскага часопіса «Aušra» («Аушра», г. зн. ''«Золак»'') і консульства [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. == Гісторыя == [[Файл:Poland Sejny - synagogue.jpg|thumb|left|Сінагога]] У пісьмовых дакументах упершыню згадваецца ў [[1522]]. Гарадскія правы надзаднены ў [[1563]]. Росту горада садзейнічала дзейнасць [[дамініканцы|дамініканцаў]]. Да [[1915]] павятовы горад Сувалкскай губернi. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.sejny.gsi.pl/ Старонка аб горадзе (pl)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050725232007/http://www.sejny.gsi.pl/ |date=25 ліпеня 2005 }} * [http://www.sejny.home.pl/sejny/sejny_en/se_en.htm Старонка аб горадзе (pl)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070313081358/http://www.sejny.home.pl/sejny/sejny_en/se_en.htm |date=13 сакавіка 2007 }} {{Сэйнэнскі павет}} {{Падляскае ваяводства}} [[Катэгорыя:Сэйны| ]] taw7i98t6vtrtenjk05unhfnxjuf2dx Катэгорыя:Beretta 14 55605 5134017 4318150 2026-04-30T12:12:49Z DzBar 156353 шаблон 5134017 wikitext text/x-wiki {{catmain}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Вытворцы зброі]] [[Катэгорыя:Катэгорыі кампаній Італіі]] 8u95vziod3n3bofx6zxweizbfss2uu5 Архар 0 57996 5134330 4829907 2026-05-01T07:29:30Z Ne kolyuchiy yozhik 161139 Дапаўненне 5134330 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Архар | regnum = Жывёлы | image file = Karkaraly National Park 11.jpg | image title = | image descr = | parent = Ovis | rang = Від | latin = Ovis ammon | author = [[Linnaeus]], 1758 | syn = | typus = | children = | range map = | range legend = | iucnstatus = NT | wikispecies = Ovis ammon }} '''Арха́р''', таксама '''Го́рны бара́н''', '''Аргалі''' (''Ovis ammon'') — парнакапытнае млекакормячае сямейства пустарогіх. Насяляе горныя раёны [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй]] і [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай]] Азіі, у тым ліку і поўдзень [[Сібір|Сібіры]]. {{Дапісаць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бараны]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] 0r23wupahsmj7vtspfvqmc9z6n0rjob 5134335 5134330 2026-05-01T07:31:13Z Ne kolyuchiy yozhik 161139 Вікіфікацыя 5134335 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Архар | regnum = Жывёлы | image file = Karkaraly National Park 11.jpg | image title = | image descr = | parent = Ovis | rang = Від | latin = Ovis ammon | author = [[Linnaeus]], 1758 | syn = | typus = | children = | range map = | range legend = | iucnstatus = NT | wikispecies = Ovis ammon }} '''Арха́р''', таксама '''Го́рны бара́н''', '''Аргалі''' (''Ovis ammon'') — [[Парнакапытныя|парнакапытнае]] [[Млекакормячыя|млекакормячае]] сямейства [[Пустарогія|пустарогіх]]. Насяляе горныя раёны [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй]] і [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай]] Азіі, у тым ліку і поўдзень [[Сібір|Сібіры]]. {{Дапісаць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бараны]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] 61ctczhcaf7q2ydegj3ckm5n3neor4r 5134347 5134335 2026-05-01T07:58:45Z M.L.Bot 261 афармленне 5134347 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Архар | regnum = Жывёлы | image file = Karkaraly National Park 11.jpg | image title = | image descr = | parent = Ovis | rang = Від | latin = Ovis ammon | author = [[Linnaeus]], 1758 | syn = | typus = | children = | range map = | range legend = | iucnstatus = NT | wikispecies = Ovis ammon }} '''Арха́р''', таксама '''Го́рны бара́н''', '''Аргалі''' (''Ovis ammon'') — [[Парнакапытныя|парнакапытнае]] [[Млекакормячыя|млекакормячае]] сямейства [[Пустарогія|пустарогіх]]. Насяляе горныя раёны [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй]] і [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай]] Азіі, у тым ліку поўдзень [[Сібір]]ы. {{Дапісаць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бараны]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] t2diif6allnim1mipbm2k8ay3uk1e8v Ківі (птушка) 0 59951 5134052 4873630 2026-04-30T14:18:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134052 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ківі}} {{Таксон | name = Ківі | regnum = Жывёлы | image file = | image title = | image descr = | parent = | rang = | latin = Apteryx | author = [[Shaw]], 1813 | syn = | typus = | children name = | children = | range map = NZ-kiwimap ru.PNG | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Apteryx | commons = Category:Apterygidae | itis = 174392 | ncbi = 8819 | eol = 15502407 }} '''Кі́ві''' (''Apteryx''; літаральны пераклад — ''бяскрылы'') — адзіны [[Род (біялогія)|род]] [[Бескілявыя|бескілявых]] [[птушкі|птушак]] у {{bt-bellat|Apterygidae{{!}}аднайменным сямействе|Apterygidae}} і [[Атрад (біялогія)|атрадзе]] {{bt-bellat|Apterygiformes{{!}}ківіпадобныя або бяскры́лыя|Apterygiformes}}. Уключае пяць [[біялагічны від|відаў]], [[эндэмік|эндэмічных]] для [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]<ref name=cle>[http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view Clements, J. F. 2007. ''The Clements Checklist of Birds of the World, 6th Edition''. Cornell University Press. Downloadable from Cornell Lab of Ornithology]</ref><ref>Sibley, Charles Gald & Ahlquist, Jon Edward (1990) ''Phylogeny and classification of birds''. Yale University Press, New Haven, Conn</ref>. Усе віды ківі маюць моцныя чатырохпальцыя ногі і доўгую вузкую [[дзюба|дзюбу]] з ноздрамі на самым кончыку. [[Крыло птушкі|Крылы]] не развітыя, хвост адсутнічае. [[Пяро|Пер’е]] ківі больш нагадвае густую [[поўсць]]. Вонкавым выглядам і звычкамі ківі настолькі адрозніваюцца ад іншых птушак, што [[Заалогія|заолаг]] [[Уільям Кальдэр]] даў ім мянушку «ганаровых [[Сысуны|сысуноў]]»{{efn|Да з’яўлення на [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] людзей (каля 1300 года) адзінымі [[эндэмік|эндэмічнымі]] сысунамі тут былі тры віды [[кажаны|кажаноў]] (''[[Chalinolobus]]'', футляракрылы {{bt-bellat||Mystacina robusta}} і {{bt-bellat||Mystacina tuberculata}}), а [[Экалагічная ніша|экалагічную нішу]] сысуноў займалі разнастайныя [[птушкі]] і [[рэптыліі]].}}. == Этымалогія == Род Ківі апісаны ўпершыню ў [[1813]] годзе англійскім батанікам і заолагам [[Джордж Шоу|Джорджам Шоу]]. Імя, якое ён надае, ''Apteryx'', азначае «без крылаў»<ref name="knockonwood">{{cite book |title= Какво знаем за птиците |last=Боев |first=Златозар |authorlink= |year=1990 |publisher= Издателство Отечество |location=София |isbn= |pages=58 (197) }}</ref> і мае грэчаскае паходжанне (''α'' — без / не, ''πτέρυξ'' — крыло)<ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/apteryx|title=apteryx — definition of apteryx by the Free Online Dictionary |accessdate=01/10/2009 |publisher=Dictionary, Encyclopedia and Thesaurus |lang=en }}</ref>. Слова «ківі» ({{lang-en|kiwi}} з вымаўленнем [[Міжнародны фанетычны алфавіт|/ˈkiːwiː/]])<ref>{{cite web | url = http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/kiwi_2 | title= kiwi | accessdate = 20/06/2011 publisher = Cambridge University Press | lang= en }}</ref> паходзіць ад назвы птушкі на мове маоры: ''kiwi''. У сваю чаргу, слова ''kiwi'' мае палінезійскія карані, якія адносяцца да назвы пералётных шпакоў {{bt-bellat||Numenius tahitiensis}}, якія адпачываюць сярод трапічных астравоў [[Палінезія|Палінезіі]]. Першыя пасяленцы Новай Зеландыі паўторна выкарыстоўваюць гэтае слова для абазначэння мясцовых карычневых птушак. Слова змяшчае гукапераймальныя элементы «ki'» і «wi», якія маоры перанялі ад птушкі. Некаторыя віды ківі маюць спецыфічную назву на мове маоры: {{bt-bellat|малы шэры ківі|Apteryx owenii}} вядомы як «пукупуку» (''pukupuku''), {{bt-bellat|вялікі шэры ківі|Apteryx haastii}} — як «рароа» (''roroa'') ці «роа» (''roa''), {{bt-bellat||Apteryx rowi}} — «рові». У цяперашні час прынята афіцыйная назва {{bt-bellat|Паўднёвы ківі{{!}}паўднёвага ківі|Apteryx australis}} з Акарыта — «такаека» (''tokoeka''). == Філагенетычнае паходжанне == Доўгі час меркавалася, што найбліжэйшым сваяком ківі з’яўляецца іншы новазеландскі від нелятаючых птушак — вымерлы [[моа]]. Аднак нядаўнія даследаванні, выкананыя на пачатку [[2000-я|2000-х гадоў]] на аснове параўнання поўных [[Секвеніраванне|паслядоўнасцей]] [[Мітахондрыя|мітахандрыяльнай]] [[Дэзоксірыбануклеінавая кіслата|ДНК]] ківі і іх нелятаючых сваякоў, дазволілі высвятліць, што гэтыя птушкі генетычна бліжэй да [[эму]] і [[казуары|казуараў]], чым да [[страус]]аў, [[нанду]] і моа<ref name="Haddrath">Haddrath, Baker (2001).</ref><ref>Harshman, J. ''et al.'' (2008) [http://www.pnas.org/content/105/36/13462.full.pdf+html Phylogenomic evidence for multiple losses of flight in ratite birds] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924145935/http://www.pnas.org/content/105/36/13462.full.pdf+html |date=24 верасня 2015 }}. ''PNAS'' 105:13462-12467.</ref><ref>Hackett S. J. ''et al.'' (2008) [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/320/5884/1763 A Phylogenomic Study of Birds Reveals Their Evolutionary History]. ''Science'' 320(5884):1763-1768.</ref>. Меркавана, продкі сучасных ківі патрапілі на [[Новая Зеландыя|Новую Зеландыю]] з [[Аўстралазія (геаграфія)|Аўстралазіі]] пазней, чым моа, — каля 30 млн гадоў таму. Па малекулярных даных<ref name="Haddrath" />, гэта магло адбыцца яшчэ раней — каля 62 млн гадоў таму, але ўжо пасля аддзялення Новай Зеландыі ад [[Гандвана|Гандваны]] (не пазней за 75 млн гадоў таму) і [[Дывергенцыя|дывергенцыі]] [[Эвалюцыйнае вучэнне|эвалюцыйнай]] галіны моа (каля 78 млн гадоў таму), што можа сведчыць аб першасным засяленні моа на Новай Зеландыі і другаразовым — ківі. == Вонкавы выгляд == [[Файл:Karuwai at August 2005 Health Check.JPG|thumb|left|180px|Ківі мае вострыя кіпцюры (''Apteryx mantelli'')]] Ківі — [[Нелятаючыя птушкі|нелятаючыя]] бескілявыя птушкі. Памеры невялікія, са звычайную [[курыца|курыцу]]. Характэрны [[палавы дымарфізм]]<ref name="БК">[http://www.zoopicture.ru/kiwi/ Птица киви — жить можно и без крыльев!] {{ref-ru}}</ref>: [[Самка|самкі]] буйней за [[Самец|самцоў]]. Цела ў ківі грушападобнай формы, з маленькай [[Галава|галавой]] і кароткай [[шыя]]й. Важаць ад 1,4 да 4 кг<ref name="БК"/>. Ківі ўласцівая найбольшая рэдукцыя [[Крыло птушкі|крылаў]] сярод птушак: яны ўсяго 5 см у даўжыню і амаль незаўважныя сярод [[Апярэнне, біялогія|апярэння]]<ref name="ПМ">[http://live.1001chudo.ru/newzealand_696.html Почетное млекопитающее] {{ref-ru}}</ref>. Аднак у ківі захавалася звычка, адпачываючы, хаваць [[дзюба|дзюбу]] пад крыло. Цела птушкі раўнамерна пакрыта мяккім, шэрым ці светла-бурым пер’ем, больш падобным на [[поўсць]], у якім адсутнічаюць мікрабарозды<ref name="ПМ"/><ref name="СНЗ">[http://www.nz-nz.com/nz-natural-world/kiwi КИВИ — Символ Новой Зеландии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120130161734/http://www.nz-nz.com/nz-natural-world/kiwi |date=30 студзеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. [[Хвост]] адсутнічае<ref name="СНЗ"/>. [[Нага|Ногі]] чатырохпальцыя, кароткія, але вельмі моцныя, з 4 вострымі [[кіпцюр]]амі<ref name="ПМ"/>; іх вага складае прыкладна ⅓ вагі цела. [[Шкілет]] не пнеўматычны, [[Косць|косці]] цяжкія. Трубчастыя косці запоўненыя касцявым мозгам, а не полыя і лёгкія, як у лятучых птушак<ref name="СНЗ"/><ref name="Ки">[http://kremenostrich.com.ua/farming/bird/apteryx.html Киви] {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:KiwiSkelettdUrville.jpg|thumb|Шкілет звычайнага ківі (''Apteryx australis'')]] Ківі галоўным чынам спадзяюцца не на [[зрок]] — [[вока|вочы]] ў іх вельмі маленькія, усяго 8 мм дыяметрам, — а на развітыя [[слых]] і [[нюх]]<ref name="БК"/><ref name="ПМ"/>. Сярод птушак больш моцны нюх ёсць толькі ў [[Амерыканскія грыфы#Лад жыцця|кондараў]]. У ківі вельмі доўгая, гнуткая, тонкая, прамая ці злёгку выгнутая [[дзюба]], якая ў самцоў дасягае даўжыні 95—105 мм, а ў самак — 110—120 мм. [[Нос|Ноздры]] ў ківі адкрываюцца на канцы дзюбы (у астатніх птушак — каля яе аснавання)<ref>[http://www.apus.ru/site.xp/057049049124049057057056.html Киви обыкновенный] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111228112725/http://www.apus.ru/site.xp/057049049124049057057056.html |date=28 снежня 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. [[Язык]] [[рудымент]]арны. Каля аснавання дзюбы маюцца [[Орган (біялогія)|органы]] [[дотык]]у — адчувальныя шчацінкі — [[вібрысы]]<ref name="ПМ"/>. Звычайная [[тэмпература цела]] ківі — 38&nbsp;°C, што на два градусы ніжэй, чым у іншых птушак, і бліжэй да тэмпературы цела [[сысуны|сысуноў]]<ref name="Ки"/>. Пер’е ківі мае спецыфічны моцны [[пах]], які нагадвае грыбны. Гэта ў сучасных умовах робіць птушак уразлівымі — наземныя драпежнікі, якія з’явіліся ў Новай Зеландыі, лёгка знаходзяць іх па паху<ref name="desod">{{cite web|date=27 верасня 2010|url=http://www.membrana.ru/lenta/?10811|title=Біёлагі створаць дэзадарант для птушак ківі|publisher=Membrana|accessdate=2010-09-27|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120318184940/http://www.membrana.ru/particle/4485|archivedate=18 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. == Спосаб жыцця і харчаванне == [[Файл:Australisk fauna, Kivi, Nordisk familjebok.jpg|thumb|Ківі шукае доўгай дзюбай схаваных у зямлі чарвякоў]] Ківі насяляюць пераважна сырыя [[Вечназялёныя расліны|вечназялёныя]] [[лес|лясы]]; доўгія [[Палец|пальцы]] на нагах дапамагаюць ім не гразнуць у багністым грунце. На найбольш населеных участках на 1 км² прыпадае 4—5 птушак. Лад жыцця яны вядуць выключна змрочны і начны. На працягу дня ківі хаваецца ў выкапанай [[Нара|нары]], дупле ці пад [[Корань расліны|каранямі]] [[Дрэва|дрэў]]. У [[Вялікі шэры ківі|вялікага шэрага ківі]] норы ўяўляюць сабою сапраўдны [[лабірынт]] з некалькімі выхадамі; у іншых ківі норы прасцей, з адным выхадам. На тэрытарыяльным участку ківі можа быць да 50 сховішчаў, якія птушка змяняе кожны дзень. Нару ківі займае толькі праз некалькі тыдняў пасля таго, як вырые, — за гэты час [[трава]] і [[мох]] паспяваюць разрасціся, маскіруючы ўваход<ref name="БК"/>. Часам ківі адмыслова маскіруюць [[гняздо]], затуляючы ўваход [[Ліст|лісцем]] і [[Галіна (батаніка)|галінкамі]]. Днём яны пакідаюць свае сховішчы толькі ў выпадку небяспекі. Скрытныя і нясмелыя днём, уначы гэтыя птушкі становяцца [[Агрэсіўнасць|агрэсіўнымі]]. Ківі — вельмі тэрытарыяльныя птушкі, і шлюбная пара, а асабліва самец, люта абараняе ад канкурэнтаў свой гнездавы ўчастак, які можа займаць ад 2 да 100 га (у [[рові]]). Моцныя ногі і дзюба ківі — небяспечная зброя, і сутычкі паміж птушкамі могуць скончыцца смерцю. Аднак сур’ёзныя бойкі паміж ківі рэдкія; звычайна гнездавы ўчастак змяняе «ўладальніка» толькі пасля натуральнай смерці самца. Межы свайго ўчастка птушкі пазначаюць з дапамогай крыкаў, якія па начах чутныя за некалькі кіламетраў. Меркаванне, што ківі марудлівыя і нязграбныя птушкі, з’яўляецца памылковым — у прыродзе яны рухавыя і за адну ноч абыходзяць увесь гнездавы ўчастак. На паляванне ківі выходзяць прыкладна праз 30 хвілін пасля заходу [[сонца]]. Іх корм складаюць [[насякомыя]], [[малюскі]] і [[Дажджавыя чэрві|земляныя чэрві]], а таксама апалыя [[Ягада|ягады]] і [[плод|плады]]. Здабычу ківі адшукваюць з дапамогай нюху і пачуцця дотыку — разграбаючы зямлю нагамі і глыбока апускаючы ў яе дзюбу, яны літаральна «вынюхваюць» чарвякоў і насякомых. Пры выпадку ківі не адмаўляюцца ад дробных [[Земнаводныя|амфібій]] і [[ракападобныя|ракападобных]]. == Размнажэнне == [[Файл:Kiwi hg.jpg|thumb|left|Ківі з [[яйка]]м. Kauri Museum ([[Новая Зеландыя]])]] Ківі — [[Манагамія|манагамныя]] птушкі, пары ў іх утвараюцца не менш чым на 2—3 шлюбныя сезоны, часам на ўсё жыццё. Пара раз у тры дні сустракаецца ў гнездавой нары і гучна перагукваецца па начах. Асноўны шлюбны сезон у ківі доўжыцца з чэрвеня па сакавік. Праз тры тыдні пасля [[Апладненне|апладнення]] самка зносіць у нары ці пад карані дрэва адно [[яйка]] (радзей — два). Ківі — рэкардсмен сярод птушак па адносных памерах яйкаў: у [[Звычайны ківі|звычайнага ківі]] яно важыць да 450 г, ¼ масы самай птушкі. Яйка белае, колеру [[Слановая косць|слановай косці]] ці зелянявае, гладкае навобмацак<ref name="kiwiweb">{{cite web|url=http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm|title=The Kiwi Bird, New Zealand's Indigenous Flightless Bird|accessdate=2009-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm|archivedate=10 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>, памерам 135х84 мм, і ўтрымлівае найбольшы працэнт [[Жаўток|жаўтка]] сярод птушыных яйкаў — 65 % (у большасці птушак — 35—40 %)<ref name="СНЗ"/><ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=639372 КИВИ (птицы)] {{ref-ru}}</ref>. Падчас выношвання яйка самка есць у тры разы больш, чым звычайна; за 2—3 дні да адкладвання яйка яна перастае есці, паколькі яйка займае занадта шмат месца ўнутры яе цела<ref>Piper, Ross (2007), Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals, Greenwood Press</ref>. Знесенае яйка наседжвае самец, які пакідае яго толькі на час кармлення, на 2—3 гадзіны; часам яго падмяняе самка. У ківі вострава [[востраў Сцьюарт|Сцьюарт]], якія жывуць не парамі, а невялікімі стабільнымі групамі, [[наседжванне]]м яйка займаюцца не толькі самец і самка, але і іншыя птушкі з групы. Часам праз 25 дзён самка зносіць другое яйка. Інкубацыйны перыяд займае 75—85 дзён; птушаняці патрабуецца 2—3 дні на тое, каб з дапамогай ног і дзюбы выбрацца са шкарлупіны. Птушаняты нараджаюцца пакрытыя не пухам, а пер’ем, і нагадваюць мініяцюрныя копіі дарослых. Бацькі звычайна не клапоцяцца пра нашчадства і пакідаюць яго адразу пасля вылуплення<ref name="БК"/>. Першыя тры дні птушаня не можа стаяць на нагах і не есць — падскурныя запасы жаўтка дазваляюць яму не галадаць<ref name="БК"/>. Да пятага дня яно пачынае выходзіць з гнязда, а да 10—14-га дня — самастойна шукаць ежу. Першыя шэсць тыдняў жыцця птушаня ківі можа карміцца і ў дзённыя часы, затым пераходзіць на начны лад жыцця. Маладыя ківі практычна безабаронныя — да 90 % птушак гінуць у першыя шэсць месяцаў жыцця, з іх 70 % становяцца ахвярай драпежнікаў. Растуць маладыя ківі павольна: толькі ў 4—5 гадоў яны дасягаюць поўнага памеру. Палавая сталасць настае ў самцоў у 18 месяцаў, а ў самак у 2—3 гады. Але адкладаць яйкі самкі звычайна пачынаюць толькі ў 3—5 гадоў. Працягласць жыцця ківі вялікая — да 50—60 гадоў<ref name="БК"/>. У адрозненне ад большасці птушак, у самак ківі функцыянуюць абодва [[яечнік]]і, а не толькі левы. За жыццё самка зносіць да 100 яйкаў<ref name="Ки"/>. == Ступень пагрозы існаванню == [[Файл:kiwi sign.jpg|thumb|250px|Дарожны знак, які папярэджвае аб перасячэнні дарогі ківі]] З-за скрытнага ладу жыцця сустрэць гэту птушку ў прыродзе вельмі складана. Нядзіўна, што катастрафічнае падзенне яе колькасці доўгі час заставалася незаўважаным. Па ацэнках вучоных, каля 1000 гадоў таму больш за 12 млн ківі насяляла лясы Новай Зеландыі; да [[2004]] года іх [[папуляцыя]] скарацілася да 70 000 асобін. Да 1990-х гадоў ківі выміралі з хуткасцю да 6 % папуляцыі ў год: галоўным чынам, з-за завезеных на астравы [[Еўрапейцы|еўрапейцамі]] драпежнікаў — [[Кот свойскі|кошак]], [[Сабака свойскі|сабак]], [[ласка|ласак]], а таксама з-за скарачэння плошчы лясоў. Самі па сабе ківі — вельмі цягавітыя птушкі, мала схільныя да [[Хвароба|хвароб]] і здольныя перажываць сур’ёзныя змены [[Прырода|навакольнага асяроддзя]]. Былі прынятыя меры па аднаўленні колькасці гэтай птушкі — у [[1991]] годзе была распачата дзяржаўная праграма па аднаўленні ківі ({{lang-en|Kiwi Recovery Programme}}). У выніку ахоўных мерапрыемстваў колькасць ківі, якія дажываюць да сталага стану, павялічылася з 5 % (1991 год) да 60 % (1998 год). Мерапрыемствы па паўторным засяленні [[арэал]]а пасялення ківі ўключаюць гадоўлю гэтай птушкі ў няволі (першых птушанят атрымалася вывесці ў няволі толькі ў [[1989]] годзе) і кантроль над колькасцю драпежнікаў. Прафесар Кентэрберыйскага ўніверсітэта Джэймс Брыскі мае намер стварыць дэзадарант для ківі, каб прыбраць пах пер’я, які выдае іх<ref name="desod" />. Тры віды ківі, звычайны, вялікі шэры і малы, занесены ў [[Чырвоная кніга|міжнародную Чырвоную кнігу]] са статусам ''уразлівы'' ({{lang-en2|Vulnerable}}), а новы від паўночнага ківі — як ''від, які знаходзіцца пад пагрозай знікнення'' ({{lang-en2|Endangered}}). Рові мае ''нацыянальна крытычны'' ({{lang-en2|Nationally Critical}}) статус. == Ківі ў заапарках == У 1851 [[Лонданскі заапарк]] стаў першым заапаркам, дзе ўтрымліваюцца ківі. Першае развядзенне ў няволі адбылося ў 1945<ref>{{cite web|url= http://www.doc.govt.nz/upload/documents/science-and-technical/tsop24.pdf|title=Captive management plan for kiwi|date=June 2004|page=10|publisher=[[New Zealand Department of Conservation]]|accessdate=17 August 2009}}</ref> У 2007 годзе ківі жылі толькі ў 13 заапарках па-за межамі Новай Зеландыі<ref>Zoo and Wild Animal Medicine Current Therapy, Murray E. Fowler, R. Eric Miller, Elsevier Health Sciences, 2007, p. 215.</ref>. У {{Нп3|Франкфурцкі заапарк|Франкфурцкім заапарку|ru|Франкфуртский зоопарк}} 12 асобін, у [[Берлінскі заапарк|Берлінскім заапарку]] 7, у {{Нп3|Вальсродэ, птушыны парк|птушыным парку Вальсродэ|ru|Вальсроде (птичий парк)}} 1, у [[Смітсанаўскі Нацыянальны заалагічны парк|Вашынгтонскім заапарку]] 3, у {{Нп3|Vogelpark Avifauna|Vogelpark Avifauna||Vogelpark Avifauna}}, [[Нідэрланды]] — 3, у {{Нп3|Заапарк Сан-Дыега|Заапарку Сан-Дыега|ru|Зоопарк Сан-Диего}} 5, у {{Нп3|San Diego Zoo Safari Park|San Diego Zoo Safari Park|en|San Diego Zoo Safari Park}} 1, у [[Смітсанаўскі Нацыянальны заалагічны парк|Смітсанаўскім Нацыянальным заалагічным парку]] 5, у {{нп3|Смітсанаўскі інстытут аховы прыроды і біялогіі|Смітсанаўскім інстытуце аховы прыроды і біялогіі||Smithsonian Conservation Biology Institute}} 1 і ў {{нп3|Заапарк і акварыум Калумбуса|Заапарку і акварыуме Калумбуса|ru|Columbus Zoo and Aquarium}} ў горадзе [[Калумбус (Агая)|Калумбус]], [[Агая]] 3<ref>Gibson, Eloise (04/29/2010)</ref>. == Людзі і ківі == Ківі — нацыянальная птушка<ref>Гл. [http://www.camacdonald.com/birding/CountryIndex.htm#N пералік] нацыянальных птушак на сайце [http://www.camacdonald.com/ C. A. MacDonald.]</ref> і неафіцыйная [[эмблема]] Новай Зеландыі. З’яўляецца ўпадабаным сімвалам новазеландскай культуры, які адлюстроўваецца на [[манета]]х<ref>{{cite web|url=http://dema.com.ua/Countries_Krause/New_Zealand.html|title=Монети Нової Зеландії|work=Колекція монет Деми Юрія|publisher=Дема Юрій Володимирович|description=Монеты стран мира: Новая Зеландия|lang=uk|accessdate=2010-10-02}}</ref>, [[Паштовая марка|паштовых марках]] і г. д. «Ківі» ({{lang-en|kiwis}}) — жартоўная мянушка саміх новазеландцаў<ref name="la times"/>. У краіне маюцца скульптуры ківі і дарожныя знакі ў месцах яго распаўсюджвання, каб людзі былі ўважлівыя і не перашкаджалі спакою гэтых птушак<ref name="ПМ"/>. Раней на птушак палявалі і рабілі вопратку з іх скурак, але цяпер яны з’яўляюцца аб’ектам аховы<ref name="ПМ"/>. <center><gallery caption="Ківі на [[Гісторыя пошты і паштовых марак Новай Зеландыі|паштовых марках]] і [[манета]]х Новай Зеландыі"> Выява:1898 pictorial 6 pence green (kiwi).JPG|<center><small>[[Паштовая марка]] [[1898]] года</small></center> Выява:1898 kiwi 6d red.JPG|<center><small>Адзін з пазнейшых варыянтаў той жа маркі</small></center> </gallery></center> У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ({{coord|51.194141|N|1.715278|W|type:landmark_region:GB|scale=3000}}) па заканчэнні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] на працягу двух месяцаў, з лютага па сакавік [[1919]] года, новазеландскімі сапёрамі, якія чакалі дэмабілізацыі, была створана гіганцкая выява ківі агульнай плошчай 6100 м² і вышынёй 127 метраў. Выява нанесена шляхам зразання і выдалення дзёрну з пакатага [[вапняк]]овага ўзгорка, з-за чаго птушка ківі выйшла [[альбінос]]ам.<ref name="СНЗ"/> [[Файл:Kiwis 006eue.jpg|thumb|[[Фрукт]]овая расліна [[Ківі (садавіна)|ківі]] названа ў гонар птушкі]] Расліна [[Ківі (садавіна)|ківі]] атрымала сваю назву за падабенства формы яго апушанага плода з целам аднайменнай птушкі<ref name="la times">{{cite web|author=Emily Green.|url=http://articles.latimes.com/2002/may/08/food/fo-kiwi8|title=Kiwi, Act II|date=May 08, 2002|publisher=Los Angeles Times|accessdate=20 снежня 2009}}</ref>. == Класіфікацыя == Часам ківі аб’ядноўваюць на правах сямейства ў атрад [[Казуарападобныя|казуарападобных]] ці [[Страўсападобныя|страўсападобных]]. Традыцыйна налічваюць тры віды ківі — ''Apteryx australis'', ''A. haastii'' і ''A. owenii''. Аднак паводле найноўшых даных<ref>Sibley, Monroe (1990, 1993); Baker ''et al.'' (1995); Tennyson ''et al.'' (2003).</ref> варта вылучаць пяць відаў: * '''[[Звычайны ківі|Звычайны]]''', ці '''паўднёвы''', '''ківі''' ({{btname|A. australis|[[Shaw]], [[1813]]}}) — {{lang-en|Brown Kiwi}}, ці {{lang-en2|Southern Tokoeka}}, ці {{lang-en2|Haast Tokoeka}}, * '''[[Вялікі шэры ківі]]''' ({{btname|A. haastii|[[Potts]], [[1872]]}}) — {{lang-en|Great Spotted Kiwi}}, * '''[[Паўночны ківі]]''' ({{btname|A. mantelli|[[Bartlett|A. D. Bartlett]], [[1852]]}}) — {{lang-en|North Island Brown Kiwi}}, * '''[[Малы шэры ківі]]''', ці '''ківі Оўэна''' ({{btname|A. owenii|[[Gould]], [[1847]]}}) — {{lang-en|Little Spotted Kiwi}}, * '''[[Рові]]''' ({{btname|Apteryx rowi|A. J. D. Tennyson, R. L. Palma, H. A. Robertson, T. H. Worthy & B. Gill, [[2003]]}}) — {{lang-en|Okarito Brown Kiwi}}. Акрамя таго, звычайны ківі падраздзяляецца на два [[Падвід, біялогія|падвіды]]: * {{btname|A. a. australis|[[Shaw]], [[1813]]}} — {{lang-en|Southern Tokoeka}}, * {{btname|A. a. lowryi|[[Rothschild]], [[1893]]}} — {{lang-en|Stewart Island Tokoeka}}. <center><gallery caption="Галерэя"> Выява:Kiwifugl.jpg|''Apteryx australis'' Выява:TeTuatahianui.jpg| ''Apteryx mantelli'' Выява:Apteryx owenii 0.jpg|''Apteryx owenii'' Выява:Kiwifugl2.jpg|''Apteryx australis'' Выява:Great spotted kiwi, apteryx haastii, Auckland War Memorial Museum.jpg|'' Apteryx haastii'' Выява:Tokoeka.jpg|''Apteryx australis'' Выява:Little spotted kiwi, Apteryx owenii, Auckland War Memorial Museum.jpg|''Apteryx owenii'' </gallery></center> <center> [[Файл:Information icon.svg|16px]] {{#if:{{{1|}}}|''{{{1}}}''|<small>Націсніце на выяву, каб павялічыць</small>}} </center> == [[Генетыка]] == '''[[Карыятып]]:''' 80 [[Храмасома|храмасом]] (2''n'').{{efn|Звесткі прыведзены для [[Звычайны ківі|звычайнага ківі]] (de Boer, 1980).}} '''[[Генетыка#Малекулярная генетыка|Малекулярная генетыка]]:''' * [[Дэпанаванне|Дэпанаваныя]] [[нуклеатыд]]ныя [[Секвеніраванне|паслядоўнасці]] ў [[База даных|базе даных]] EntrezNucleotide, [[:en:GenBank|GenBank]], [[NCBI]], [[ЗША]]: [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&id=8822&lvl=3&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock 289] (па стане на [[23 лютага]] [[2011]]). * Дэпанаваныя [[бялкі|амінакіслотныя]] паслядоўнасці ў базе даных EntrezProtein, GenBank, NCBI, ЗША: [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&id=8822&lvl=3&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock 220] (па стане на [[23 лютага]] [[2011]]). {{familytree/start}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | N |N=Продкі ківі}} {{familytree | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|+|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|.|}} {{familytree | | | | | |!| | | | | | |!| | | | | | |!| | | | | | |!| | | | | | |!|}} {{familytree | | | | | D | | | | | E | | | | | A | | | | | B | | | | | C | D=[[File:Apteryx mantelli.jpg|center|60px]]''Apteryx mantelli''|E=[[File:Kiwi silhouette-by-flomar.svg|center|30px]]''Apteryx rowi''|A= ''Apteryx australis'' |B=[[File:Apteryx haastii.jpg|center|40px]] ''Apteryx haastii'' |C=[[File:Apteryx owenii 0.jpg|center|40px]] ''Apteryx owenii''}} {{familytree | | |F|~|V|A|V|~|7| | | | | | | | |,|-|+|~|V|~|7| | | | | | | | |F|J| |7}} {{familytree | | H |:| J |:| | | | | | | | F |!| G |:| | | | | | | O | | | P | |H=[[File:Kiwi silhouette-by-flomar.svg|center|30px]]''Northland''|J=[[File:Kiwi silhouette-by-flomar.svg|center|30px]]''Eastern''|F=[[File:Kiwi silhouette-by-flomar.svg|center|30px]] ''A. a. australis'' |G=[[File:Kiwi silhouette-by-flomar.svg|center|30px]] ''Northern Fiordland''|O=[[File:Kiwi silhouette-by-flomar.svg|center|30px]] ''A. o. owenii'' |P=[[File:Kiwi silhouette-by-flomar.svg|center|30px]] ''A. o. iredalei''}} {{familytree | | | | |:| | | |:| | | | | | | | | | |!| | | |:|}} {{familytree | | | | I | | K | | | | | | | | | L | | M |I=[[File:Kiwi silhouette-by-flomar.svg|center|30px]]''Coromandel''|K=[[File:Kiwi silhouette-by-flomar.svg|center|30px]]''Western''|L=[[File:Kiwi silhouette-by-flomar.svg|center|30px]] ''A. a. lowryi'' |M=[[File:Kiwi silhouette-by-flomar.svg|center|30px]] ''Southern Fiordland''}} {{familytree/end}} == Гл. таксама == * [[Kiwi!]] (кароткаметражны мультфільм) == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{ВСЭ3|Киви (птицы)}} * Calder, W. A. (1979) Kiwi and egg design — evolution as a package deal. ''Bioscience'' 29:461-467. * ''de Boer L. E. M.'' [http://www.nature.com/nature/journal/v287/n5777/abs/287084a0.html Do the chromosomes of the kiwi provide evidence for a monophyletic origin of the ratites?] // Nature. — 1980. — Vol. 287. — No. 5777. — P. 84—85.{{ref-en}} * McLennan, J. A. (1988) [http://www.nzes.org.nz/nzje/free_issues/NZJEcol11_89.pdf Breeding of North Island brown kiwi, ''Apteryx australis mantelli'', in Hawke's Bay, New Zealand]. ''New Zealand Journal of Ecology'' 11:89-97. * ''Sibley C. G., Monroe B. L.'' Distribution and taxonomy of birds of the world. — New Haven: Yale University Press, 1990.{{ref-en}} * Potter, M. & McLennan, J. (1992) Kiwi's egg size and moa. ''Nature'' 358:548. * ''Sibley C. G., Monroe B. L.'' A supplement to 'Distribution and taxonomy of birds of the world'. — New Haven: Yale University Press, 1993.{{ref-en}} * ''Baker A. J., Daugherty C. H., Colbourne R., McLennan J. L.'' [http://www.pnas.org/cgi/reprint/92/18/8254.pdf Flightless Brown Kiwis of New Zealand possess extremely subdivided population structure and cryptic species like small mammals] // Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. — 1995. — Vol. 92. — P. 8254—8258.{{ref-en}} * McLennan, J. A. ''et al.'' (1996) [http://www.nzes.org.nz/nzje/free_issues/NZJEcol20_1_27.pdf Role of predation in the decline of kiwi, ''Apteryx spp.'', in New Zealand]. ''New Zealand Journal of Ecology'' 20:27-35. * Taborsky, B. & Taborsky, M. (1999) [http://www.jstor.org/pss/3677123 The mating system and stability of pairs in kiwi ''Apteryx spp'']. ''Journal of Avian Biology'' 30:143-151. * ''Haddrath O., Baker A. J.'' [http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=1088691&blobtype=pdf Complete mitochondrial DNA genome sequences of extinct birds: ratite phylogenetics and the vicariance biogeography hypothesis]{{Недаступная спасылка}} // Proc. R. Sci. Lond. B. — 2001. — Vol. 268. — No. 1470. — P. 939—945.{{ref-en}} * Cooper, A. ''et al.'' (2001) [http://www.nature.com/nature/journal/v409/n6821/abs/409704a0.html Complete mitochondrial genome sequences of two extinct moas clarify ratite evolution]. ''Nature'' 409:704-707. * ''Tennyson A. J. D., Palma R. L., Robertson H. A., Worthy T. H., Gill B.'' J. A new species of kiwi (Aves, Apterygiformes) from Okarito, New Zealand] // Records of the Auckland Museum. — 2003. — Vol. 40. — P. 55—64.{{ref-en}} * Sales, J. (2005) [http://www.ivb.cz/folia/54/1-2/01-20.pdf The endangered kiwi: a review] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070926005337/http://www.ivb.cz/folia/54/1-2/01-20.pdf |date=26 верасня 2007 }}. ''Folia Zoologica'' 54:1-20. == Спасылкі == * Факты пра [http://www.kraynov.com/2006/12/30/facts-about-kiwi/ ківі] на сайце [http://www.kraynov.com/ Макса Крайнава] * [http://www.southernencounter.co.nz/animal_info/kiwi.htm Ківі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070203091408/http://www.southernencounter.co.nz/animal_info/kiwi.htm |date=3 лютага 2007 }} на сайце [http://www.southernencounter.co.nz/index.htm «Southern Encounter Aquarium and Kiwi House»] ([[Новая Зеландыя]]){{ref-en}} * [http://www.oiseaux.net/ Oiseaux.net] : [http://www.oiseaux.net/search.cgi?cx=006619950863001976020:e4ki7c-njoy&cof=FORID%3A9&ie=UTF-8&sa=ok&q=kiwi Kiwi] {{ref-fr}} * [http://nationalzoo.si.edu/default.cfm National Zoological Park] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100202232244/http://nationalzoo.si.edu/default.cfm |date=2 лютага 2010 }} : [http://nationalzoo.si.edu/Search/default.cfm?hpout=search&xtr= Kiwi]{{ref-en}} * [http://tolweb.org/tree/phylogeny.html Catalogue of Life] : [http://tolweb.org/Apterygidae/26285 Apterygidae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111221232051/http://tolweb.org/Apterygidae/26285 |date=21 снежня 2011 }}{{ref-en}} * [http://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List of Threatened Species] : [http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/search Apterygidae]{{ref-en}} * [http://ianimal.ru/ Интересни животни]: [http://ianimal.ru/topics/kivi Киви (лат. Apteryx)]{{ref-ru}} === Таксанамічных спасылкі === * [http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=174393 Apteryx у ITIS] * Род [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&id=8821&lvl=3&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock ''Apteryx''] у [[База даных|базе даных]] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Root Taxonomy Browser], [[:en:National Center for Biotechnology Information|NCBI]], [[ЗША]] * [http://www.uniprot.org/taxonomy/8821 Apteryx у UniProt] === Мультымедыя === * [https://www.forumnauka.bg/topic/3007-%D0%B7%D0%B2%D1%83%D1%86%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8/page/2/#comment-19847 Гукі малога шэрага ківі (Apteryx owenii)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120131083220/http://nauka.bg/forum/index.php?act=attach&type=post&id=1185 |date=31 студзеня 2012 }}{{ref-bg}} * Галерэя [http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-characteristics/kiwi-calls.html вакал у розных тыпаў ківі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110810052955/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-characteristics/kiwi-calls.html |date=10 жніўня 2011 }}{{ref-en}} * Відэа [http://www.youtube.com/watch?v=4Be5XYhkEnI Захаванне ківі — Новая Зеландыя]{{ref-en}} * Відэа [http://science.discovery.com/videos/mutant-planet-the-kiwi.html The Science Channel Videos: Mutant Planet: The Kiwi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110423173659/http://science.discovery.com/videos/mutant-planet-the-kiwi.html |date=23 красавіка 2011 }}{{ref-en}} {{Птушкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Біялогія}} [[Катэгорыя:Ківіпадобныя| ]] [[Катэгорыя:Роды птушак]] [[Катэгорыя:Птушкі Новай Зеландыі]] [[Катэгорыя:Эндэмікі Новай Зеландыі]] [[Катэгорыя:Птушкі на марках]] [[Катэгорыя:Атрады птушак]] 1ip5v2vy7o2su87ji7lb4c1o1iolsaq Лагойскі сельсавет 0 62648 5134151 4649461 2026-04-30T20:07:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134151 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лагойскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лагойскі раён]] |Уключае = 25 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лагойск]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[26 снежня]] [[1995]] |Скасаванне = [[24 верасня]] [[1926]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = Алег Міхайлавіч Кулікоў<ref name="Сайт">[http://www.logoysk.gov.by/rukovodstvo/selskie-ispolnitelnye-komitety/item/120-logojskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.html Афіцыйная старонка сельсавета на сайце Лагойскага райвыканкама]</ref> |Назва главы2 = старшыня |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2752 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 135,9<ref name="Сайт"/> |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://www.logoysk.gov.by/rukovodstvo/selskie-ispolnitelnye-komitety/item/120-logojskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.html |Заўвагі = }} '''Лаго́йскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Лагойск]] (не ўваходзіць у склад). == Геаграфія == Лагойскі сельсавет знаходзіцца ў цэнтральнай частцы [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] ў радыусе 15 км вакол горада [[Лагойск]]. Мяжуе з [[Гайненскі сельсавет|Гайненскім]], [[Астрошыцкі сельсавет|Астрошыцкім]], [[Швабскі сельсавет|Швабскім]] сельсаветамі Лагойскага раёна, а таксама са [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёнам]]. Да 2009 года агульная плошча сельсавета складала 4113 га, з іх землі РДУП «Беларуснафта-Мінскаблнафтапрадукт» філіял СК «Лагойскі» — 3329 га, землі сельсавета — 784 га. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Лагойскага раёна [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — мястэчка Лагойск. 24 верасня 1926 года скасаваны ў сувязі з утварэннем Лагойскага местачковага Савета. 26 снежня 1995 года ўтвораны зноў у складзе Лагойскага раёна Мінскай вобласці Беларусі з населеных пунктаў, якія знаходзіліся ў адміністрацыйным падпарадкаванні Лагойскага пассавета. Цэнтр — гарадскі пасёлак Лагойск. 3 чэрвеня 1998 года Лагойск атрымаў статус горада раённага падпарадкавання. 12 верасня 2007 года скасавана вёска [[Луцаўшчына]] (далучана да Лагойска)<ref>[http://www.maps.by/upload/docs/pdf/ib/1997-2008/abolition2008.pdf Перечень наименований географических объектов, прекративших своё существование за 1997—2008 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220420034247/http://maps.by/upload/docs/pdf/ib/1997-2008/abolition2008.pdf |date=20 красавіка 2022 }}</ref>. 17 ліпеня 2009 года на тэрыторыі сельсавета ўтвораны пасёлак [[Лагожаск]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-294/2009_294_9_27393.pdf#page=1 Решение Логойского районного Совета депутатов от 17 июля 2009 г. № 188 Об образовании территориальной единицы] {{ref-ru}}</ref>. 30 кастрычніка 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Знаменкаўскі сельсавет|Знаменкаўскага сельсавета]] (13 населеных пунктаў: [[Аўгустова (Лагойскі раён)|Аўгустова]], [[Гаішча (Лагойскі раён)|Гаішча]], [[Жалудоўшчына]], [[Загор’е (Лагойскі сельсавет)|Загор’е]], [[Замасточча (Лагойскі раён)|Замасточча]], [[Знаменка (Лагойскі раён)|Знаменка]], [[Карцоўшчына]], [[Косіна (Лагойскі раён)|Косіна]], [[Мачужычы]], [[Пархава]], [[Свідна (Лагойскі раён)|Свідна]], [[Сілічы (Лагойскі раён)|Сілічы]], [[Чарняхоўскі (Лагойскі раён)|Чарняхоўскі]])<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf|date=28 чэрвеня 2021}}</ref>. == Склад == Да ўзбуйнення сельсавета 30 кастрычніка 2009 года на тэрыторыі сельскага савета было размешчана 11 населеных пунктаў: [[Верагі]], [[Гасцілавічы (Лагойскі раён)|Гасцілавічы]], [[Заазер’е (Лагойскі раён)|Заазер’е]], [[Зялёны Луг (Лагойскі раён)|Зялёны Луг]], [[Міхалова (Лагойскі раён)|Міхалова]], [[Ніўкі (Лагойскі раён)|Ніўкі]], [[Панізоўе (Лагойскі раён)|Панізоўе]], [[Рудня (Лагойскі сельсавет)|Рудня]], [[Слагавішча]], [[Церхавічы]], [[Чорны Лес (Лагойскі раён)|Чорны Лес]] — у якіх пражывалі 1298 чалавек, а таксама пасёлак [[Лагожаск]], які знаходзіўся ў стадыі будаўніцтва. Пасля ўзбуйнення ў склад сельсавета ўваходзяць 25 населеных пунктаў. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (12 населеных пунктаў, без Лагойска) — 1256 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,4 % — [[беларусы]], 3,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=22 лістапада 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (25 населеных пунктаў) — 2752 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Арганізацыі == На тэрыторыі сельсавета размешчаны наступныя арганізацыі: * РДУП «Беларуснафта-Мінскаблнафтапрадукт» філіял СК «Лагойскі» (аг. [[Гасцілавічы (Лагойскі раён)|Гасцілавічы]]) * ООО «Паркерпласт» (вытворчасць вырабаў з пластмасы), размешчаны ў в. [[Заазер’е (Лагойскі раён)|Заазер’е]] * ООО «Вега» (закуп грыбоў, ягад), размешчаны ў в. [[Верагі]]. == Сацыяльная-культурная інфраструктура == === Установы адукацыі і дашкольныя ўстановы === * ДУА «Гасцілавіцкая сярэдняя агульнаадукацыйная школа» * ДУА «Косінская сярэдняя агульнаадукацыйная школа» * ДУА «Гасцілавіцкі дзіцячы сад» * ДУА «Косінскі дзіцячы сад» * ДУА «Аўгустоўскі дзіцячы сад» === Установы культуры === * Гасцілавіцкі цэнтр культуры і досугу * Косінскі сельскі дом культуры * Бібліятэка аг. Гасцілавічы === Установы аховы здароўя === * Аўгустоўская амбулаторыя * Косінскі ФАП === Аддзяленні сувязі === * Аддзяленне сувязі аг. Гасцілавічы * Аддзяленне сувязі аг. Косіна == Гандаль == Крамы ў аг. Гасцілавічы, аг. Заазер’е, аг. Слагавішча. == Транспарт == Транспартнае абслугоўванне ажыццяўляецца ДУП «Аўтапарк № 12». == Турызм == * Сельская сядзіба «Лалуа», в. [[Панізоўе (Лагойскі раён)|Панізоўе]] * [[Лагойск (гарналыжны цэнтр)|Гарналыжны комплекс «Лагойск»]] каля в. [[Верагі]] {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А. И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн., «Беларусь», 1985. — 390 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://museum.logoysk.info/ru/logoysk-photos/selsovety/logoysk.html Фота. Былыя будынкі сельсаветаў Лагойскага раёна] {{Лагойскі сельсавет}} {{Лагойскі раён}} [[Катэгорыя:Лагойскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1995 годзе]] h0oalqz7mts3n4ugzgdykalgehrmx99 Полацкі музей баявой славы 0 63565 5134033 4873618 2026-04-30T13:02:16Z MoniczFrancisak 96628 абнаўленне звестак 5134033 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Музей баявой славы}} {{музей |назва = Музей баявой славы |sort = |арыгінал = |выява = 152-mm howitzer M1943 (D-1).jpg |памер = |подпіс = 152-мм гаўбіца ўзору 1943 года каля будынка Музея баявой славы |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 28|lat_sec = 49 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 45|lon_sec = 31 |region = BY |CoordScale = |заснаваны = 1971 |месцазнаходжанне = вул. [[Вуліца Тусналобавай-Марчанка, Полацк|Тусналобавай-Марчанка]], 1, 211400, [[Полацк]], [[Віцебская вобласць]], [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]] |наведвальнікі = |праезд = |адкрыты = з 11.00 да 19.00 гдз. Выходны дзень - панядзелак |квіток = |web-сайт = http://war.polotsk.museum.by/ |Commons = Museum of Military Glory (Polotsk) }} '''Музей баявой славы''' — музей у [[Полацк]]у, філіял [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|НПГКМЗ]]. Прысвечаны падзеям [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Гісторыя == Музей быў створаны ў 1971 годзе па ініцыятыве супрацоўнікаў Полацкага краязнаўчага музея В. І. Траццякова і В. А. Купрыянава. У 1985 годзе праведзена рээкспазіцыя, і 7 мая 1985 года музей зноў адкрыты для наведвальнікаў. З 2001 года Музей баявой славы ператвораны ў філіял Нацыянальнага Полацкага гісторыка-культурнага музея запаведніка. Адчынены летам 2025 г. == Канцэпцыя == Музей раскрывае гісторыю Полацкага ўмацаванага раёна, абарону Полацка (27 чэрвеня  — 16 ліпеня 1941 года), жыццё на Полатчыне ў перыяд акупацыі (ліпень 1941 — ліпень 1944 гадоў), дзейнасць падпольных арганізацый і партызанскі рух у [[Полацка-Лепельская партызанская зона|Полацка-Лепельскай партызанскай зоне]], удзел палачан у бітвах Вялікай Айчыннай вайны, Полацкай наступальнай аперацыі 28 чэрвеня — 4 ліпеня 1944 года. == Гл. таксама == * [[Полацкі ўмацаваны раён]] * [[Полацка-Лепельская партызанская зона]] * [[Партызанская брыгада імя В. І. Чапаева (У. В. Мельнікаў)]] * [[Аперацыя «Зімовае чараўніцтва»]] * [[Карная аперацыя «Веснавое свята»]] * [[Аперацыя «Зорачка»]] == Літаратура == * Музеі Беларусі=Museums Belarus: Інфармацыя аб музеях сістэмы Мін-ва культуры Рэсп. Беларусь / Склад. А. Б. Сташкевіч [і інш.]; Пер. з бел. мовы А. Б. Сташкевіч, В. У. Мірончык. — Мн.: Беларусь, 2001. — 272. * Полацк музейны: альбом = Полоцк музейный = Museums of Polotsk: фотаальбом / аўт.-ўклад.: Т. А. Джумантаева, М. М. Ільніцкі, фота I.Ў. Супранёнка, пер. на англ. мову Ю. В. Бажэнаў. — Мн.: Беларусь, 2006. — 282 с. == Спасылкі == * [http://war.polotsk.museum.by/ Афіцыйны сайт Музея баявой славы ([[Полацк]])] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190527213924/http://war.polotsk.museum.by/ |date=27 мая 2019 }} [[Катэгорыя:Музеі Полацка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1971 годзе]] {{Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік}} {{Славутасці Полацка}} ooxfqyvvcs0a5r7ys2w8mirt2ossp75 Ленінскі сельсавет (Горацкі раён) 0 65534 5134302 4626863 2026-05-01T05:00:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134302 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ленінскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ленінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Горацкі раён]] |Уключае = 22 населеныя пункты |Сталіца = [[Леніна (Горацкі раён)|Леніна]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1678 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://gorki.gov.by/leninskiy-selskiy-ispolnitelnyy-komitet |Заўвагі = }} '''Ле́нінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Леніна (Горацкі раён)|Леніна]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Горацкага раёна [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Горацкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Варашылаўскі сельсавет (Горацкі раён)|Варашылаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 7 верасня 2000 года ў склад новаўтворанага [[Ходараўскі сельсавет (Горацкі раён)|Ходараўскага сельсавета]] перададзены 9 населеных пунктаў ([[Андзекалава]], [[Блажкі (Горацкі раён)|Блажкі]], [[Гарадзец (Горацкі раён)|Гарадзец]], [[Канюхі (Горацкі раён)|Канюхі]], [[Логавіна]], [[Лукі (Горацкі раён)|Лукі]], [[Сафонава (Горацкі раён)|Сафонава]], [[Стараселле (Горацкі раён)|Стараселле]] і [[Сцяфанава]]). 13 чэрвеня 2002 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Горацкі сельсавет (Горацкі раён)|Горацкага сельсавета]] (6 населеных пунктаў: [[Андрухі]], [[Воўкаўшчына (Горацкі раён)|Воўкаўшчына]], [[Зайцава (Горацкі раён)|Зайцава]], [[Макараўка (Горацкі раён)|Макараўка]], [[Чашнікі (Горацкі раён)|Чашнікі]] і [[Шалаханаўка]]), а ў склад сельсавета з [[Ходараўскі сельсавет (Горацкі раён)|Ходараўскага сельсавета]] вернуты 4 населеныя пункты ([[Андзекалава]], [[Блажкі (Горацкі раён)|Блажкі]], [[Канюхі (Горацкі раён)|Канюхі]] і [[Лукі (Горацкі раён)|Лукі]])<ref>[http://www.kaznachey.com/doc/3SY8MKQkEVS Решение Могилевского областного Совета депутатов от 13 июня 2002 г. № 18-3 Об изменении границ Горского, Ленинского, Паршинского, Ходоровского сельсоветов и упразднении Горецкого сельсовета Горецкого района]</ref>. 20 лістапада 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Ходараўскі сельсавет (Горацкі раён)|Ходараўскага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: вёскі [[Гарадзец (Горацкі раён)|Гарадзец]], [[Логавіна]], [[Палішына]], [[Сафонава (Горацкі раён)|Сафонава]], [[Стараселле (Горацкі раён)|Стараселле]], [[Сцяфанава]] і [[Ходараўка (Ленінскі сельсавет)|Ходараўка]]), а ў склад [[Паршынскі сельсавет|Паршынскага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў (вёскі [[Андрухі]], [[Воўкаўшчына (Горацкі раён)|Воўкаўшчына]], [[Зайцава (Горацкі раён)|Зайцава]], [[Макараўка (Горацкі раён)|Макараўка]], [[Чашнікі (Горацкі раён)|Чашнікі]] і [[Шалаханаўка]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилёвского областного совета депутатов №23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (21 населены пункт) — 1880 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 94,0 % — [[беларусы]], 4,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=11 лютага 2023 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (22 населеныя пункты) — 1678 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. {{Ленінскі сельсавет (Горацкі раён)}} {{Горацкі раён}} [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Горацкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] j66e9c2xf63mn5x774a50b6cjmsnp89 Леніна (Горацкі раён) 0 65537 5134298 4998049 2026-05-01T04:41:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134298 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Леніна |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Леніна. Музей савецка-польскай баявой садружнасці (2).jpg |подпіс = [[Музей савецка-польскай баявой садружнасці]] |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 24|lat_sec = 27 |lon_dir = E|lon_deg = 31|lon_min = 7|lon_sec = 29 |CoordAddon = type:city_region:BY-MA |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Горацкі |сельсавет2 = Ленінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 2233 |паштовы індэкс = 213421 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 6 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Ramanaŭ (Horki district) |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243044615 }} '''Ле́ніна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Леніно́ . Рама́нава'''</ref> ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}) — [[аграгарадок]] у [[Горацкі раён|Горацкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], за 20 км на паўночны ўсход ад [[Горкі|Горак]], за 60 км на захад ад [[Катынь|Катыні]]. Леніна ўваходзіць у склад і з'яўляецца цэнтрам [[Ленінскі сельсавет (Горацкі раён)|Ленінскага сельсавета]]. Вёска стаіць на левым боку вадасховішча, утворанага на рацэ [[Мярэя]]. Вышыня мясцовасці над узроўнем мора складае 206 м. З Горак да Леніна вядзе рэспубліканская аўтадарога Княжыцы — Горкі — Леніна {{Таблічка-by|Р|70}}. == Гісторыя == Да 1918 года вёска мела назву '''Рама́наў'''. Уваходзіла ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскі павет]] [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Вёска належала князю Дандукову-Карсакаву. З 1772 года — у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У пачатку XX стагоддзя пражывалі больш за 1 тыс. жыхароў, дзейнічалі мураваная царква, два народныя вучылішчы, [[валасное праўленне]], пошта. Перад вайной у вёсцы жыло 335 чалавекі ў 198 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/2508 Ленино] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306073839/http://db.narb.by/search/2508 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў верасні—снежні 1943 года гітлераўцамі было спалена 198 дамоў, забіта 186 чалавек<ref name="Бер"/>. 12—13 кастрычніка 1943 года недалёка ад вёскі адбылася [[бітва пад Леніна]] — першы бой польскай дывізіі імя Тадэвуша Касцюшкі. У 1960-х гадах пасёлак Леніна, які з’яўляўся цэнтральная сядзібай [[саўгас]]а, стаў аб’ектам эксперыментальнай комплекснай забудовы, праект якой распрацавалі заслужаныя архітэктары БССР [[Галіна Аляксандраўна Бяганская|Г. А. Бяганская]] і [[Альберт Пятровіч Калніньш|А. П. Калніньш]]. У 1968 годзе дэкрэтам Дзяржсавета [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] вёска Леніна была ўзнагароджана ордэнам [[Ордэн «Крыж Грунвальда»|«Крыж Грунвальда»]] 2-га класа. == Славутасці == * [[Музей савецка-польскай баявой садружнасці]] (1968 год) — {{ГККРБ 4|513Д000444}} == Адукацыя == * [[Горацкі педагагічны каледж]] == Вядомыя асобы == * [[Людміла Анатольеўна Дабрыніна]] (нар. [[1961]]) — беларускі эканаміст і палітык. * [[Анатолій Васільевіч Анюхоўскі]] (нар. 1954) — беларускі палітык. * [[Якаў Львовіч Сімкін]] (1921—1978) — савецкі мастак, графік.<br /> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ramanaŭ (Horki district)}} {{Ленінскі сельсавет (Горацкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Горацкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Горацкага раёна]] [[Катэгорыя:Леніна (Горацкі раён)| ]] 2pcms55wykrc0p6afrtopo3ymnn1anj Кітайскае пісьмо 0 66458 5134127 4727319 2026-04-30T18:28:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134127 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнасць |імя = Кітайскае пісьмо |тып = ідэаграфічнае |мовы = [[кітайская мова|Кітайская]], [[японская]], раней таксама [[в'етнамская мова|в'етнамская]] і [[карэйская мова|карэйская]] |дзе ўзнікла = [[Кітай]] |тэрыторыя = [[Кітайская Народная Рэспубліка]], [[Кітайская Рэспубліка]], [[Японія]], [[Сінгапур]], [[Малайзія]] |калі ўзнікла = каля 2000 года да н. э. |перыяд = Прыкладна з 2000 года да н. э. — дагэтуль |напрамак = злева направа, зверху ўніз, раней — справа налева |знакаў = Каля 60 тыс. |статус = |стваральнік = |дакумент = [[цзягувэнь]] |паходжанне = |нашчадкі = |роднасныя = Карэйскае ([[хангыль]]), японскае пісьмо |унікод = U+4E00…U+9FA5, U+20000…U+2A6D6 і інш. |ISO = |прыклад = Hanzi.svg |памер = 300px |подпіс = Злева: Кітайскія іерогліфы ў традыцыйным напісанні.<br />Справа: тыя ж іерогліфы ў спрошчаным напісанні. }} '''Кіта́йскае пісьмо́''' ({{кітайская|漢字|汉字|hànzì|ханьцзы}}; {{lang-vi|Chữ Hán}}, цьы-хан) — слоўна-складовае пісьмо для запісу [[кітайская мова|кітайскай мовы]] і некаторых іншых азіяцкіх моў. Асновай кітайскага пісьма з'яўляюцца асаблівыя знакі — іерогліфы, якія абазначаюць [[слова|словы]] ці [[марфема|марфемы]]. Кітайскае пісьмо таксама выкарыстоўваецца ў [[японская мова|японскай]] (kanji — кандзі), радзей у [[карэйская мова|карэйскай]] (hanja — ханча), і ў [[в'етнамская мова|в'етнамскай]] (hán tự — хан ты), а таксама ў іншых мовах. Кітайскія іерогліфы таксама вядомы як сінаграфы, а кітайская пісьменнасць — як [[сінаграфія]]. У кантэксце інтэрнацыяналізацыі, [[пісьменнасць|пісьменнасці]], заснаваныя на кітайскай, называюць CJK ({{lang-en|Chinese, Japanese, Korean}}) або CJKV (з дабаўленнем {{lang-en|Vietnamese}}). Кітайскую пісьменнасць звычайна называюць іерагліфічнай або ідэаграфічнай. Яна карэнным чынам адрозніваецца ад [[алфавіт]]най тым, што большасць яе знакаў акрамя гукавога (фанетычнага) значэння дагэтуль захоўвае яшчэ і некаторую (часам вельмі аддаленую) сувязь з сэнсавым значэннем. Кітайскае пісьмо, як і ўвогуле большасць іерагліфічных пісьменнасцей, адметнае велізарнай колькасцю знакаў. У слоўніку Кансі налічваецца каля 47035 кітайскіх іерогліфаў, хоць большасць з іх рэдка ўжываецца і ў звычайных сучасных тэкстах амаль не сустракаецца. Такія рэдкаўжывальныя знакі назапашваліся на працягу гісторыі і ў свой час абазначалі рэчы і паняцці, якія пасля выйшлі з ужытку. Лічыцца, што для таго, каб разумець сучасныя кітайскія тэксты, дастаткова ведаць 3000—4000 найбольш ужывальных іерогліфаў<ref>Norman, Jerry (2005). «[http://www.askasia.org/teachers/essays/essay.php?no=101 Chinese Writing: Transitions and Transformations]». От 2006-12-11</ref>. [[Спіс ключоў Кансі]] — сістэма сімвалаў (ключоў) кітайскага пісьма, прынятая ў Японіі, Карэі, Тайвані, складаецца з 214 знакаў, якія расстаўлены ў парадку павелічэння колькасці [[рыса ў іерагліфіцы|рыс]] паводле слоўніка Цзыхуэй 1615 года. У Кітаі сістэмай карысталіся да рэформы 1949 года, а пасля быў уведзены спіс з меншай колькасцю рыс (170—180). == Гісторыя == === Перадгісторыя === Узрост кітайскай пісьменнасці пастаянна ўдакладняецца. У [[1962]] годзе пры раскопках неалітычнага паселішча [[Цзяху]] на рацэ [[Хуанхэ]] былі выяўлены надпісы на панцырах [[чарапаха|чарапах]], якія нагадваюць па напісанні найстаражытнейшыя кітайскія [[іерогліфы]]. Піктаграмы адносяць да [[4 тысячагоддзе да н.э.|4 тысячагоддзя да н.э.]], гэта значыць, што яны старажытнейшыя за [[клінапіс|шумерскую пісьменнасць]]<ref>{{Cite web |url=http://grani.ru/Society/History/m.30949.html |title=Самые древние письмена давали прямую связь с небесами — Грани. Ру |access-date=20 студзеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061209081928/http://www.grani.ru/Society/History/m.30949.html |archive-date=9 снежня 2006 }}</ref>. Ранейшы вядомы даследчык кітайскай пісьменнасці [[Тан Лань]] выказваў здагадку, што кітайская іерогліфіка ўзнікла дзесьці 4—5 тысячагоддзяў назад<ref> Софронов М. В., Китайское языкознание в 50-80-хх гг.// Новое в зарубежной лингвистике, вып. XXII, Языкознание в Китае, М., 1989. </ref>. === Гістарычныя звесткі === Найбольш старажытныя знакі Кітайскага пісьма — «іньскія пісьмёны» (варажбітныя надпісы на бронзе, камянях, касцях, панцырах чарапах; 2-е тыс. да н. э). У 1066—771 да н. э. яны атрымалі развіццё ў выглядзе пісьма «чжоувэнь». У 221 да н. э. пачаўся працэс стандартызацыі іерогліфаў, з'явіліся стылі «вялікіх» («дачжуань») і «малых» («сяочжуань») пячатак, уведзена «дзелавое пісьмо» лішу (спрошчаны варыянт «малых пячатак»), У І ст. н. э. канчаткова сфарміраваўся сучасны стыль напісання іерогліфаў (кайшу — «узорнае пісьмо»). Побач з кайшу выкарыстоўваюць скарочаныя стылі цаошу — «травяное пісьмо» і сіншу — «хадавы скорапіс». З 1956 у [[КНР]] вядзецца работа па спрашчэнні іерогліфаў. Поўныя абрысы іерогліфаў (фаньціцзы) выкарыстоўваюцца ў [[Сінгапур]]ы, [[Японія|Японіі]] (з японскім складовым пісьмом), [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]] (з карэйскай азбукай) і на [[Тайвань|Тайвані]]. Сярод найстаражытнейшых кітайскіх літаратурных помнікаў «[[Шуцзін]]» («Кніга паданняў», 12—5 ст. да н. э.), «[[Іцзін]]» («Кніга перамен», 12—8 ст. да н. э.) і «[[Шыцзін]]» («Кніга песень», 11—6 ст. да н. э.). == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Кітайскае пісьмо // {{Крыніцы/БелЭн|8к}} С. 310. * {{кніга |частка=Иероглифическая письменность |аўтар=Завьялова О.И. |спасылка частка= |загаловак=Духовная культура Китая: энциклопедия: в 5 т. |выдавецтва=Изд. фирма «Восточная литература» РАН |том=3. Литература. Язык и письменность |старонкі=656—664|месца=М. |год=2008 }} * ''Солнцев В. М.'' [http://tapemark.narod.ru/les/226a.html Китайское письмо] // Лингвистический энциклопедический словарь. — {{М.}}: «Советская энциклопедия», 1990. * {{cite book | first = William G. | last = Boltz | year = 1994 | title = The origin and early development of the Chinese writing system | location = New Haven | publisher = American Oriental Society | isbn = 978-0-940490-78-9 }} * {{cite book | title = Orthography of early Chinese writing: evidence from newly excavated manuscripts | first = Imre | last = Galambos | location = Budapest | publisher = Eötvös Loránd University | year = 2006 | isbn = 978-963-463-811-7 | url = http://shahon.org/wp-content/uploads/2010/02/Galambos-2006-Orthography-of-early-Chinese-writing.pdf | access-date = 18 красавіка 2016 | archive-date = 15 мая 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120515141505/http://shahon.org/wp-content/uploads/2010/02/Galambos-2006-Orthography-of-early-Chinese-writing.pdf | url-status = dead }} == Спасылкі == {{Commons|Category:Chinese characters}} * [http://www.zein.se/patrick/3000char.html Найбольш ужывальныя кітайскія іерогліфы]{{ref-en}} * [http://www.nciku.com/ Кітайскі слоўнік] з сістэмай распазнавання знакаў, напісаных ад рукі {{Кітайская мова}} {{Пісьменнасці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кітайскае пісьмо| ]] [[Катэгорыя:Кітайская мова]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Іерагліфічныя пісьменнасці]] n06ne3a4hsmawcmuyn1wioktgszfh3v Ламавічы 0 68105 5134182 5121899 2026-04-30T21:25:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134182 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Ламавічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 33|lat_sec = 8 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 57|lon_sec = 12 |CoordAddon = type:city_region:BY-HO |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Акцябрскі |сельсавет = Ламавіцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = XVIII стагоддзе |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = 0,7263 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 166 |насельніцтва = 441<ref>Дадзеныя сельсавета на 1 студзеня 2011 года</ref> |год перапісу = 2011 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = +3 |тэлефонны код = +375-2357 |паштовы індэкс = 247302 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 3 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243024337 }} '''Ламаві́чы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lamavičy}}, {{lang-ru|Ломовичи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910g0031976&q_id=9386727|title=Решение Октябрьского районного Совета депутатов от 26 марта 2010 года № 126 "О преобразовании некоторых населенных пунктов Октябрьского района в агрогородки"|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119132243/https://etalonline.by/document/?regnum=d910g0031976&q_id=9386727|archive-date=19 лістапада 2023|access-date=|url-status=dead}}</ref> у [[Акцябрскі раён|Акцябрскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ламавіцкі сельсавет|Ламавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === У 20 км на поўдзень ад гарадскога пасёлка [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]], 195 км ад [[Гомель|Гомеля]], 18 км ад чыгуначнай станцыі [[Рабкор]], размешчанай на чыгунцы [[Бабруйск]] — Рабкор, адгалінаванні лініі [[Асіповічы]] — [[Жлобін]]. == Транспартная сетка == Праз вёску праходзіць дарога [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]] — [[Курын]] — [[Граб’ё]], якая прымыкае да [[Дарога|аўтамабільнай дарогі]] Акцябрскі — [[Азарычы]]. == Інфармацыя == Планіроўка складаецца з просталінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага захаду на паўночны ўсход, да якой далучаюцца з поўдня — два і з поўначы адзін завулак. Забудова драўляная, сядзібнага тыпу. У 1989 годзе пабудавана 50 цагляных хат, у якіх змесцаваліся перасяленцы з забруджаных радыяцыяй у выніку [[Чарнобыльская аварыя|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] месцаў. Цэнтр сельскагаспадарчага ДП «Ламавічы», малочнатаварная ферма, машынна-трактарны двор, зернесушыльны комплекс, зернепляцоўка. Лясніцтва, аддзяленне сувязі, сярэдняя школа, дзіцячы сад, Дом народнай творчасці, фельчарска-акушэрскі пункт, комплексны прыёмны пункт, лазня, 2 крамы.<ref>[http://www.oktiabrskiy.gomel-region.by/ru/agro/lomovichi Аграгарадок Ламавічы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110719182903/http://oktiabrskiy.gomel-region.by/ru/agro/lomovichi |date=19 ліпеня 2011 }}</ref> == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з пачатку [[XVIII]] стагоддзя як вёска ў казённым маёнтку Граб’ё, у [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]]. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Пазначана на карце 1866 года, якая выкарыстоўвалася Заходняй меліярацыйнай экспедыцыяй, што працавала ў гэтым раёне ў 1890-я годы. На 1908 год у [[Рудабельская воласць|Рудабельскай воласці]] [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Падчас знаходжання ў вёсцы польскіх войскаў у 1920 годзе ў наваколлях дзейнічаў партызанскі атрад К. П. Арлоўскага. У 1921 годзе адкрыта школа. З 5 мая 1929 года цэнтр Ламавіцкага сельсавета [[Азарыцкі раён|Азарыцкага]], з 8 ліпеня 1931 года [[Парыцкі раён|Парыцкага]], з 12 лютага 1935 года [[Даманавіцкі раён|Даманавіцкага]], з 28 чэрвеня 1939 года Акцябрскага, з 25 снежня 1962 года [[Светлагорскі раён|Светлагорскага]], з 30 ліпеня 1966 года адноўленага Акцябрскага раёнаў. Да 26 ліпеня 1930 года і з 21 чэрвеня 1935 года да 20 лютага 1938 года — у [[Мазырская акруга|Мазырскай акрузе]], з 20 лютага 1938 года ў [[Палеская вобласць|Палескай]], з 20 верасня 1944 года ў [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай]], з 8 студзеня 1954 года — у Гомельскай вобласці. У 1929 годзе арганізаваны калгас імя [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А. Р. Чарвякова]], працаваў паравы млын з лесапільняй. Пачатковая школа ў 1930-я годы ператворана ў сямігадовую. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] акупанты ў красавіку 1942 года спалілі 42 двары, забілі 157 жыхароў. У лістападзе 1943 года партызаны атрадаў імя А. Ф. Каваленка, «Смерць фашызму», «За Радзіму», «Чырвоны Кастрычнік» 123-й партызанскай брыгады, імя М. Ф. Гастэла 225-й партызанскай брыгады [[Ламавіцкі бой|разграмілі нямецкі гарнізон]], які размяшчаўся ў вёсцы. 73 жыхары загінулі на фронце. У склад Ламавіцкага сельсавета да 1942 года ўваходзілі вёска Селішча, цалкам спаленая нямецкімі акупантамі разам з жыхарамі (знішчана 29 двароў і 95 жыхароў; пасля вайны не адноўлена, ушанавана ў мемарыяльным комплексе «[[Хатынь]]»); вёска Смаловіца (спалена нямецкімі акупантамі, не адноўлена); вёска Смуга, цалкам спаленая нямецкімі акупантамі разам з жыхарамі (знішчана 30 двароў і 175 жыхароў, у тым ліку 95 дзяцей; пасля вайны не адноўлена, ушанавана ў мемарыяльным комплексе «Хатынь»); вёска Харомная (спалена нямецкімі акупантамі, не адноўлена); да 1981 года вёска Глебава Паляна (зараз не існуе). == Насельніцтва == === Колькасць === * 2011 год — 166 гаспадарак, 441 жыхар. === Дынаміка === * 1795 год — 18 двароў. * 1857 год — 22 двары, 179 жыхароў. * 1897 год — 72 двары, 453 жыхары (паводле перапісу). * 1908 год — 104 двары, 726 жыхароў. * 1916 год — 125 двароў, 766 жыхароў. * 1925 год — 136 двароў. * 1940 год — 160 двароў. * 1959 год — 550 жыхароў (паводле перапісу). * 1997 год — 202 двары, 509 жыхароў. * 2004 год — 174 гаспадаркі, 468 жыхароў. [[Файл:Ломовичи, Октябрьский район, Гомельская область, Беларусь 02.jpg|міні|185x185пкс]] == Славутасць == * Помнік [[Рыма Іванаўна Шаршнёва|Р. І. Шаршнёвай]]. == Вядомыя выхадцы == * М. В. Гершман — заслужаны працаўнік культуры Беларусі. == Гл. таксама == * [[Бамберг (карная аперацыя)]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} * {{Крыніцы/Памяць/Акцябрскі раён}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ламавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Ламавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Акцябрскага раёна]] 2g2hvo69ny79rexfppjbm7m444nj3r1 Плінфа 0 68278 5134061 4445114 2026-04-30T15:33:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134061 wikitext text/x-wiki '''Плі́нфа''' (ад {{lang-el|πλίνθος}} — «цэгла») — шырокая і плоская абпаленая цэгла, якая з'яўлялася найбольш распаўсюджаным будаўнічым матэрыялам у манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў X—XIII стагоддзях. У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах гэты тып цэглы таксама называўся словамі «плінт» або «плінф». Вытворчасць плінфы патрабавала спецыяльных ведаў і вялікага вопыту, а яе тэхналогія пракралася на ўсходнеславянскія землі разам з візантыйскімі майстрамі ў канцы X&nbsp;ст. пры ўзвядзенні [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. == Гісторыя і эвалюцыя памераў == Да мангольскага нашэсця ў сярэдзіне XIII&nbsp;ст. плінфа заставалася асноўным матэрыялам для ўзвядзення канструктыўных элементаў будынкаў. Будавалі з плінфы з дапамогай тоўстага пласта вапнава-цемяночнага раствору, які часцяком быў роўны па таўшчыні самой плінфе. Дзякуючы гэтаму, а таксама прымяненню сістэмы муроўцы «са схаваным радам», фасад будынка станавіўся паласатым. Такі стыль выкарыстоўваўся ў знакамітых храмах, у прыватнасці ў кіеўскім [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскім саборы]] (1037 год), [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] ў [[Віцебск|Віцебску]], гродзенскай [[Каложская царква|Барысаглебскай царквы]] і іншых помніках{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}{{sfn|Рапапорт|1982|с=10}}. Памеры плінфы змяняліся з цягам часу, што дазваляе даследчыкам выкарыстоўваць яе фармат для датавання архітэктурных помнікаў. Сістэматычнае змяншэнне памераў старажытнарускіх цаглін было звязана з пэўнай сістэмай фармоўкі і абпалу. Цагліны пабудоў XI&nbsp;ст. мелі, як правіла, даўжыню ад 34 да 38 см пры шырыні ад 27 да 31 см. У помніках XII&nbsp;ст. плінфа стала меншай: даўжыня складала ад 29 да 36 см, а шырыня ад 20 да 26 см. Нарэшце, у канцы XII — першай трэці XIII&nbsp;ст. даўжыня плінфы паменшылася да 24—29 см, а шырыня да 17—21 см. Таўшчыня плінфы вагалася ў межах ад 2,5 да 5 см і не мела выразнай храналагічнай заканамернасці{{sfn|Рапапорт|1976|с=83}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=50}}. == Вытворчасць == === Падрыхтоўка гліны і фармоўка === Для вырабу якаснай плінфы патрабавалася асаблівая гліна з пэўнай колькасцю пяску, каб цагліна не парэпалася пры абпале і мела неабходную трываласць. На працягу ўсяго XI&nbsp;ст. для вытворчасці плінфы выкарыстоўвалі каалінавую гліну, якую часам даводзілася падвозіць здалёк. Цагліны з такой гліны звычайна мелі не чырвоны, а ружовы, палевы або светла-жоўты колер. Да канца XI — пачатку XII&nbsp;ст. майстры пачалі паўсюдна карыстацца мясцовай глінай, таму плінфа набыла традыцыйны чырвоны колер. Разнастайнасць глін у межах аднаго будынка сустракалася рэдка, хоць у асобных выпадках (напрыклад, у царкве «Старая кафедра» каля [[Уладзімір (горад, Украіна)|Уладзіміра-Валынскага]] або ў Дабравешчанскай царкве [[Чарнігаў|Чарнігава]]) адзначана наяўнасць цаглін розных колераў, зробленых з розных гатункаў гліны{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. Прывезеную гліну разміналі ў спецыяльных ямах (дзейнасць майстроў па замесе гліны і фармоўцы, відавочна, вызначалася тэрмінам «тварыць»{{sfn|Даль|1882|с=405}}), пасля чаго пачыналі фармоўку сырцоў. Гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на падкладной дошцы. Затым лішак гліны зразалі драўляным нажом (правілам) да ўзроўню верхняга краю рамкі. З-за гэтага верхняя паверхня плінфы заўсёды заставалася гладкай і часта мела лёгкія драпіны ўздоўж доўгай восі ад слізгацення правіла. Ніжняя паверхня, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за адбітка падкладной дошкі. Формы-рамкі рабіліся з улікам каэфіцыента ўсушкі гліны, паколькі ў працэсе сушкі і абпалу плінфа істотна змяншалася ў памерах{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. === Сушка і абпал === Фармоўка плінфы праводзілася не круглы год, а толькі падчас будаўнічага сезона. Паводле этнаграфічных дадзеных, сезон пачынаўся прыкладна з 20 мая і доўжыўся да 1 верасня. Сырцы спачатку ўкладвалі плазам, потым пераварочвалі на рабро, пасля чаго складвалі ў штабелі («банкеты»). Працэс сушкі працягваўся ад 10 да 14 дзён, але пры неспрыяльным надвор'і мог расцягвацца да месяца{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—7}}. У розных будаўнічых цэнтрах Старажытнай Русі працэс сушкі адрозніваўся. На кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх плінфах часта сустракаюцца адбіткі ног дзяцей, свойскіх жывёл і птушак, а таксама сляды дажджавых кропель. Гэта сведчыць пра тое, што сушка там праводзілася проста на зямлі пад адкрытым небам. У той жа час на смаленскіх і полацкіх цаглінах падобных слядоў няма, што паказвае на выкарыстанне спецыяльных навесаў або адрын для сушкі. У [[Смаленск]]у на ніжняй плоскасці плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы. У [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] на плінфах канца XII — пачатку XIII&nbsp;ст. заўсёды бачныя выразныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Абпал праводзіўся ў спецыяльных цагельна-абпальвальных печах рознай канструкцыі, якія будаваліся як мага бліжэй да аб'екта будаўніцтва або каля радовішчаў якаснай гліны. Працэс абпалу быў складаным: спачатку ў печы стваралі не вельмі высокую тэмпературу, а потым падымалі яе да 800—950 градусаў. Усяго цыкл працы печы ад загрузкі да выгрузкі працягваўся каля двух-трох тыдняў. Пра якасць і каштоўнасць абпаленай плінфы сведчыць эпізод з жыція [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]], дзе як пра цуд паведамляецца пра раптоўнае з'яўленне гатовага матэрыялу для завяршэння будаўніцтва: «Знайшлася печ, поўная плінфаў абпаленых, і ўжо халодных, вельмі моцных»{{арыгінальны тэкст|ru-old|обретеся пещ полна плынф жженных, и уже студеных, крепких зело.}}{{sfn|Дзімітрый|1700|с=175}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=21}}. == Клеймы і знакі == На шматлікіх старажытнарускіх плінфах маюцца разнастайныя знакі, якія даследчыкі падзяляюць на некалькі тыпаў паводле іх тэхнікі і прызначэння (класіфікацыя [[І. М. Хозераў|І.&nbsp;М.&nbsp;Хозерава]] і [[Л. А. Бяляеў|Л.&nbsp;А.&nbsp;Бяляева]]){{sfn|Хозераў|1929|с=167}}{{sfn|Бяляеў|1973|с=439}}. Найбольш шырокае прымяненне мелі выпуклыя знакі на тарцах плінфаў. Яны выкарыстоўваліся ў чарнігаўскім, разанскім, смаленскім, полацкім і гродзенскім дойлідстве. Гэтыя знакі з'яўляліся вытворчымі: імі майстры пазначалі верхнюю цагліну кожнага штабеля сырцоў для ўліку партый і кантролю за працэсам абпалу. Знакі былі выкананы ў выглядзе адбітка драўлянай матрыцы, якая ўстаўлялася ў форму-рамку. У адным будынку магло выкарыстоўвацца да 200 розных варыянтаў такіх знакаў{{sfn|Рапапорт|1977|с=28}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Зусім іншы характар маюць выпуклыя знакі на пасцелістай (шырокай) старане плінфы. Яны сустракаюцца рэдка (звычайна не больш за 1—2 % ад агульнай колькасці цаглін будынка). Гэтыя знакі былі выразаны на падкладной дошцы і ўяўлялі сабой княжацкія асабістыя знакі заказчыка (напрыклад, [[Трызуб|трызубцы]]) або імёны. Такія знакі знойдзены ў Дзясяціннай царкве, Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім, [[Царква на Рву (Полацк)|царкве на Рву ў Полацку]] і шэрагу смаленскіх помнікаў. Гэта была візантыйская традыцыя пазначаць будматэрыялы імем або родавым знакам сюзерэна{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Трэці тып адбіткаў — гэта клеймы, якія ўціскаліся ў вільготную гліну з дапамогай спецыяльнага штампа (хутчэй за ўсё, выразанага з рога) ужо пасля таго, як лішак гліны быў зрэзаны правілам. Клеймы сустракаюцца пераважна ў помніках Смаленскай і Полацкай земляў XII&nbsp;ст. Іх размяшчэнне на плінфе было хаатычным, а прызначэнне, верагодна, таксама звязвалася з маркіроўкай асобных партый сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=27—28}}. Акрамя таго, у пераяслаўскім і ўладзіміра-валынскім дойлідстве існавала традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай грабянцы (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. == Сартамент і формы == Сартамент (набор формаў) плінфы ў старажытнарускіх помніках быў даволі разнастайным і залежаў ад архітэктурнай школы. Асноўную масу (да 80 %) складалі стандартныя прамавугольныя цагліны. Разам з імі выкарыстоўваліся вузкія прамавугольныя плінфы — так званыя «паловінкі» (шырынёй 15—19 см). Для выканання складаных архітэктурных элементаў, такіх як паўкалоны, аркатурныя паясы і дзвярныя праёмы, вырабляліся спецыяльныя лекальныя плінфы. Сярод іх сустракаліся цагліны з паўкруглым канцом (для выкладвання тонкіх паўкалонак на пучковых пілястрах), трапецападобныя плінфы, а таксама клінападобныя плінфы-«прасы» (для стварэння дэкаратыўных паясоў з зубчыкамі). Смаленская і кіеўская архітэктурныя школы вылучаліся найбольш багатым наборам разнастайных формаў плінфы, у той час як у наўгародскім дойлідстве лекальныя цагліны выкарыстоўваліся вельмі рэдка{{sfn|Рапапорт|1994|с=31—34}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Рапапорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русское зодчество X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Метод датирования памятников древнего смоленского зодчества по формату кирпича |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1976 |нумар=2 |старонкі=83 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Знаки на плинфе |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1977 |выпуск=150 |старонкі=28 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Хозеров И. М. |загаловак=Знаки и клейма кирпичей смоленских памятников зодчества древнейшего периода |выданне=Науч. изв. Смолен. гос. ун-та |тып=часопіс |месца=Смоленск |год=1929 |том=5 |выпуск=3 |старонкі=167 |спасылка= |ref=Хозераў}} * {{артыкул |аўтар=Беляев Л. А. |загаловак=Из истории древнерусского строительского ремесла |выданне=Проблемы истории СССР |тып=зборнік |месца=М. |год=1973 |старонкі=439 |спасылка= |ref=Бяляеў}} * {{кніга |аўтар=Даль В. |загаловак=Толковый словарь живого великорусского языка |месца=СПб. |выдавецтва= |год=1882 |том=4 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Даль}} * {{кніга |аўтар=Димитрий |загаловак=Книга житий святых. Месяц май. 23 мая |месца=Киев |выдавецтва= |год=1700 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Дзімітрый}} * ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] fgwttkp91w8c69tw72sczblpc0xnrqh 5134070 5134061 2026-04-30T15:51:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134070 wikitext text/x-wiki '''Плі́нфа''' (ад {{lang-el|πλίνθος}} — «цэгла») — шырокая і плоская абпаленая [[цэгла]], якая з'яўлялася найбольш распаўсюджаным [[Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічым матэрыялам]] у манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзях]]. У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах гэты тып цэглы таксама называўся словамі «плінт» або «плінф». Вытворчасць плінфы патрабавала спецыяльных ведаў і вялікага вопыту, а яе тэхналогія пракралася на ўсходнеславянскія землі разам з візантыйскімі майстрамі ў канцы X ст. пры ўзвядзенні [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. == Гісторыя і эвалюцыя памераў == Да [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]] ў сярэдзіне XIII ст. плінфа заставалася асноўным матэрыялам для ўзвядзення канструктыўных элементаў будынкаў. Будавалі з плінфы з дапамогай тоўстага пласта [[вапна|вапнава]]-[[Цамянка|цамянкавага]] [[будаўнічы раствор|раствору]], які часцяком быў роўны па таўшчыні самой плінфе. Дзякуючы гэтаму, а таксама прымяненню сістэмы [[Муроўка са схаваным радам|муроўцы «са схаваным радам»]], фасад будынка станавіўся паласатым. Такі стыль выкарыстоўваўся ў знакамітых храмах, у прыватнасці ў кіеўскім [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскім саборы]] ([[1037]] год), [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] ў [[Віцебск|Віцебску]], гродзенскай [[Каложская царква|Барысаглебскай царквы]] і іншых помніках{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}{{sfn|Рапапорт|1982|с=10}}. Памеры плінфы змяняліся з цягам часу, што дазваляе даследчыкам выкарыстоўваць яе фармат для датавання архітэктурных помнікаў. Сістэматычнае змяншэнне памераў старажытнарускіх цаглін было звязана з пэўнай сістэмай фармоўкі і абпалу. Цагліны пабудоў XI ст. мелі, як правіла, даўжыню ад 34 да 38 см пры шырыні ад 27 да 31 см. У помніках XII ст. плінфа стала меншай: даўжыня складала ад 29 да 36 см, а шырыня ад 20 да 26 см. Нарэшце, у канцы XII — першай трэці XIII ст. даўжыня плінфы паменшылася да 24—29 см, а шырыня да 17—21 см. Таўшчыня плінфы вагалася ў межах ад 2,5 да 5 см і не мела выразнай храналагічнай заканамернасці{{sfn|Рапапорт|1976|с=83}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=50}}. == Вытворчасць == === Падрыхтоўка гліны і фармоўка === Для вырабу якаснай плінфы патрабавалася асаблівая [[гліна]] з пэўнай колькасцю [[пясок|пяску]], каб цагліна не растрэсквалася пры абпале і мела неабходную трываласць. На працягу ўсяго XI ст. для вытворчасці плінфы выкарыстоўвалі [[каалін]]авую гліну, якую часам даводзілася падвозіць здалёк. Цагліны з такой гліны звычайна мелі не чырвоны, а [[Ружовы колер|ружовы]], палевы або [[Жоўты колер|светла-жоўты колер]]. Да канца XI — пачатку XII ст. майстры пачалі паўсюдна карыстацца мясцовай глінай, таму плінфа набыла традыцыйны [[чырвоны колер]]. Разнастайнасць глін у межах аднаго будынка сустракалася рэдка, хоць у асобных выпадках (напрыклад, у царкве «[[Старая кафедра]]» каля [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра-Валынскага]] або ў [[Дабравешчанская царква (Чарнігаў)|Дабравешчанскай царкве]] [[Чарнігаў|Чарнігава]]) адзначана наяўнасць цаглін розных колераў, зробленых з розных гатункаў гліны{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. Прывезеную гліну разміналі ў спецыяльных ямах (дзейнасць майстроў па замесе гліны і фармоўцы, відавочна, вызначалася тэрмінам «тварыць»{{sfn|Даль|1882|с=405}}), пасля чаго пачыналі фармоўку [[Сырэц|сырцоў]]. Гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на падкладной дошцы. Затым лішак гліны зразалі драўляным нажом (правілам) да ўзроўню верхняга краю рамкі. З-за гэтага верхняя паверхня плінфы заўсёды заставалася гладкай і часта мела лёгкія драпіны ўздоўж доўгай восі ад слізгацення правіла. Ніжняя паверхня, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за адбітка падкладной дошкі. Формы-рамкі рабіліся з улікам каэфіцыента ўсушкі гліны, паколькі ў працэсе сушкі і абпалу плінфа істотна змяншалася ў памерах{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. === Сушка і абпал === Фармоўка плінфы праводзілася не круглы год, а толькі падчас будаўнічага сезона. Паводле этнаграфічных даных, сезон пачынаўся прыкладна з 20 мая і доўжыўся да 1 верасня. Сырцы спачатку ўкладвалі плазам, потым пераварочвалі на рабро, пасля чаго складвалі ў [[штабель|штабелі]] («банкеты»). Працэс сушкі працягваўся ад 10 да 14 дзён, але пры неспрыяльным надвор'і мог расцягвацца да месяца{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—7}}. У розных будаўнічых цэнтрах Старажытнай Русі працэс сушкі адрозніваўся. На кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх плінфах часта сустракаюцца адбіткі ног дзяцей, свойскіх жывёл і птушак, а таксама сляды дажджавых кропель. Гэта сведчыць пра тое, што сушка там праводзілася проста на зямлі пад адкрытым небам. У той жа час на смаленскіх і полацкіх цаглінах падобных слядоў няма, што паказвае на выкарыстанне спецыяльных навесаў або адрын для сушкі. У [[Смаленск]]у на ніжняй плоскасці плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы. У [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] на плінфах канца XII — пачатку XIII ст. заўсёды бачныя выразныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Абпал праводзіўся ў спецыяльных цагельна-абпальвальных [[печ|печах]] рознай канструкцыі, якія будаваліся як мага бліжэй да аб'екта будаўніцтва або каля радовішчаў якаснай гліны. Працэс абпалу быў складаным: спачатку ў печы стваралі не вельмі высокую тэмпературу, а потым падымалі яе да 800—950 градусаў. Усяго цыкл працы печы ад загрузкі да выгрузкі працягваўся каля двух-трох тыдняў. Пра якасць і каштоўнасць абпаленай плінфы сведчыць эпізод з [[Жыціе Ефрасінні Полацкай|жыція Ефрасінні Полацкай]], дзе як пра цуд паведамляецца пра раптоўнае з'яўленне гатовага матэрыялу для завяршэння будаўніцтва{{sfn|Дзімітрый|1700|с=175}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=21}}: {{Цытата|Знайшлася печ, поўная плінфаў абпаленых, і ўжо халодных, вельмі моцных. {{арыгінальны тэкст|ru-old|обретеся пещ полна плынф жженных, и уже студеных, крепких зело.}}}} == Клеймы і знакі == На шматлікіх старажытнарускіх плінфах маюцца разнастайныя знакі, якія даследчыкі падзяляюць на некалькі тыпаў паводле іх тэхнікі і прызначэння (класіфікацыя [[Іван Міхайлавіч Хозераў|І. М. Хозерава]] і [[Леанід Андрэевіч Бяляеў|Л. А. Бяляева]]){{sfn|Хозераў|1929|с=167}}{{sfn|Бяляеў|1973|с=439}}. Найбольш шырокае прымяненне мелі выпуклыя знакі на [[Тарэц|тарцах]] плінфаў. Яны выкарыстоўваліся ў чарнігаўскім, [[Разанскае княства|разанскім]], [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]], [[Полацкая школа дойлідства|полацкім]] і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскім]] дойлідстве. Гэтыя знакі з'яўляліся вытворчымі: імі майстры пазначалі верхнюю цагліну кожнага штабеля сырцоў для ўліку партый і кантролю за працэсам абпалу. Знакі былі выкананы ў выглядзе адбітка драўлянай [[Матрыца (тэхніка)|матрыцы]], якая ўстаўлялася ў форму-рамку. У адным будынку магло выкарыстоўвацца да 200 розных варыянтаў такіх знакаў{{sfn|Рапапорт|1977|с=28}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Зусім іншы характар маюць выпуклыя знакі на пасцелістым (шырокім) баку плінфы. Яны сустракаюцца рэдка (звычайна не больш за 1—2 % ад агульнай колькасці цаглін будынка). Гэтыя знакі былі выразаны на падкладной дошцы і ўяўлялі сабой княжацкія асабістыя знакі заказчыка (напрыклад, [[Трызуб|трызубцы]]) або імёны. Такія знакі знойдзены ў [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царкве]], [[Царква Успення Прасвятой Багародзіцы (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]], [[Царква Уваскрасення Хрыстова на Рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]] і шэрагу смаленскіх помнікаў. Гэта была візантыйская традыцыя пазначаць будматэрыялы імем або родавым знакам сюзерэна{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Трэці тып адбіткаў — гэта [[Кляймо|клеймы]], якія ўціскаліся ў вільготную гліну з дапамогай спецыяльнага [[Штамп|штампа]] (хутчэй за ўсё, выразанага з [[Рог (анатомія)|рога]]) ужо пасля таго, як лішак гліны быў зрэзаны правілам. Клеймы сустракаюцца пераважна ў помніках [[Смаленская зямля|Смаленскай]] і [[Полацкая зямля|Полацкай]] земляў XII ст. Іх размяшчэнне на плінфе было хаатычным, а прызначэнне, верагодна, таксама звязвалася з маркіроўкай асобных партый сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=27—28}}. Акрамя таго, у [[Пераяслаўскае княства|пераяслаўскім]] і ўладзіміра-валынскім дойлідстве існавала традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай грабянцы (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. == Сартамент і формы == Сартамент (набор формаў) плінфы ў старажытнарускіх помніках быў даволі разнастайным і залежаў ад архітэктурнай школы. Асноўную масу (да 80 %) складалі стандартныя прамавугольныя цагліны. Разам з імі выкарыстоўваліся вузкія прамавугольныя плінфы — так званыя «[[Палавінка (цэгла)|палавінкі]]» (шырынёй 15—19 см). Для выканання складаных архітэктурных элементаў вырабляліся спецыяльныя [[Лякальная цэгла|лякальныя плінфы]]. Сярод іх сустракаліся цагліны з паўкруглым канцом (для выкладвання тонкіх [[Паўкалона|паўкалонак]] на [[Пілястра|пучковых пілястрах]]), трапецападобныя плінфы для праёмаў, а таксама клінападобныя плінфы-«прасы» (для стварэння [[Аркатурны пояс|аркатурных паясоў]] з зубчыкамі). [[Смаленская школа дойлідства|Смаленская]] і [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўская]] архітэктурныя школы вылучаліся найбольш багатым наборам разнастайных формаў плінфы, у той час як у [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскім дойлідстве]] лякальныя цагліны выкарыстоўваліся вельмі рэдка{{sfn|Рапапорт|1994|с=31—34}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Рапапорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русское зодчество X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Метод датирования памятников древнего смоленского зодчества по формату кирпича |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1976 |нумар=2 |старонкі=83 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Знаки на плинфе |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1977 |выпуск=150 |старонкі=28 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Хозеров И. М. |загаловак=Знаки и клейма кирпичей смоленских памятников зодчества древнейшего периода |выданне=Науч. изв. Смолен. гос. ун-та |тып=часопіс |месца=Смоленск |год=1929 |том=5 |выпуск=3 |старонкі=167 |спасылка= |ref=Хозераў}} * {{артыкул |аўтар=Беляев Л. А. |загаловак=Из истории древнерусского строительского ремесла |выданне=Проблемы истории СССР |тып=зборнік |месца=М. |год=1973 |старонкі=439 |спасылка= |ref=Бяляеў}} * {{кніга |аўтар=Даль В. |загаловак=Толковый словарь живого великорусского языка |месца=СПб. |выдавецтва= |год=1882 |том=4 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Даль}} * {{кніга |аўтар=Димитрий |загаловак=Книга житий святых. Месяц май. 23 мая |месца=Киев |выдавецтва= |год=1700 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Дзімітрый}} * ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] kieotyg3tyc4obcgxe1rk8671pf54d8 5134073 5134070 2026-04-30T15:53:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сушка і абпал */ 5134073 wikitext text/x-wiki '''Плі́нфа''' (ад {{lang-el|πλίνθος}} — «цэгла») — шырокая і плоская абпаленая [[цэгла]], якая з'яўлялася найбольш распаўсюджаным [[Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічым матэрыялам]] у манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзях]]. У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах гэты тып цэглы таксама называўся словамі «плінт» або «плінф». Вытворчасць плінфы патрабавала спецыяльных ведаў і вялікага вопыту, а яе тэхналогія пракралася на ўсходнеславянскія землі разам з візантыйскімі майстрамі ў канцы X ст. пры ўзвядзенні [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. == Гісторыя і эвалюцыя памераў == Да [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]] ў сярэдзіне XIII ст. плінфа заставалася асноўным матэрыялам для ўзвядзення канструктыўных элементаў будынкаў. Будавалі з плінфы з дапамогай тоўстага пласта [[вапна|вапнава]]-[[Цамянка|цамянкавага]] [[будаўнічы раствор|раствору]], які часцяком быў роўны па таўшчыні самой плінфе. Дзякуючы гэтаму, а таксама прымяненню сістэмы [[Муроўка са схаваным радам|муроўцы «са схаваным радам»]], фасад будынка станавіўся паласатым. Такі стыль выкарыстоўваўся ў знакамітых храмах, у прыватнасці ў кіеўскім [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскім саборы]] ([[1037]] год), [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] ў [[Віцебск|Віцебску]], гродзенскай [[Каложская царква|Барысаглебскай царквы]] і іншых помніках{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}{{sfn|Рапапорт|1982|с=10}}. Памеры плінфы змяняліся з цягам часу, што дазваляе даследчыкам выкарыстоўваць яе фармат для датавання архітэктурных помнікаў. Сістэматычнае змяншэнне памераў старажытнарускіх цаглін было звязана з пэўнай сістэмай фармоўкі і абпалу. Цагліны пабудоў XI ст. мелі, як правіла, даўжыню ад 34 да 38 см пры шырыні ад 27 да 31 см. У помніках XII ст. плінфа стала меншай: даўжыня складала ад 29 да 36 см, а шырыня ад 20 да 26 см. Нарэшце, у канцы XII — першай трэці XIII ст. даўжыня плінфы паменшылася да 24—29 см, а шырыня да 17—21 см. Таўшчыня плінфы вагалася ў межах ад 2,5 да 5 см і не мела выразнай храналагічнай заканамернасці{{sfn|Рапапорт|1976|с=83}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=50}}. == Вытворчасць == === Падрыхтоўка гліны і фармоўка === Для вырабу якаснай плінфы патрабавалася асаблівая [[гліна]] з пэўнай колькасцю [[пясок|пяску]], каб цагліна не растрэсквалася пры абпале і мела неабходную трываласць. На працягу ўсяго XI ст. для вытворчасці плінфы выкарыстоўвалі [[каалін]]авую гліну, якую часам даводзілася падвозіць здалёк. Цагліны з такой гліны звычайна мелі не чырвоны, а [[Ружовы колер|ружовы]], палевы або [[Жоўты колер|светла-жоўты колер]]. Да канца XI — пачатку XII ст. майстры пачалі паўсюдна карыстацца мясцовай глінай, таму плінфа набыла традыцыйны [[чырвоны колер]]. Разнастайнасць глін у межах аднаго будынка сустракалася рэдка, хоць у асобных выпадках (напрыклад, у царкве «[[Старая кафедра]]» каля [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра-Валынскага]] або ў [[Дабравешчанская царква (Чарнігаў)|Дабравешчанскай царкве]] [[Чарнігаў|Чарнігава]]) адзначана наяўнасць цаглін розных колераў, зробленых з розных гатункаў гліны{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. Прывезеную гліну разміналі ў спецыяльных ямах (дзейнасць майстроў па замесе гліны і фармоўцы, відавочна, вызначалася тэрмінам «тварыць»{{sfn|Даль|1882|с=405}}), пасля чаго пачыналі фармоўку [[Сырэц|сырцоў]]. Гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на падкладной дошцы. Затым лішак гліны зразалі драўляным нажом (правілам) да ўзроўню верхняга краю рамкі. З-за гэтага верхняя паверхня плінфы заўсёды заставалася гладкай і часта мела лёгкія драпіны ўздоўж доўгай восі ад слізгацення правіла. Ніжняя паверхня, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за адбітка падкладной дошкі. Формы-рамкі рабіліся з улікам каэфіцыента ўсушкі гліны, паколькі ў працэсе сушкі і абпалу плінфа істотна змяншалася ў памерах{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. === Сушка і абпал === Фармоўка плінфы праводзілася не круглы год, а толькі падчас будаўнічага сезона. Паводле этнаграфічных даных, сезон пачынаўся прыкладна з 20 мая і доўжыўся да 1 верасня. Сырцы спачатку ўкладвалі плазам, потым пераварочвалі на рабро, пасля чаго складвалі ў [[штабель|штабелі]] («банкеты»). Працэс сушкі працягваўся ад 10 да 14 дзён, але пры неспрыяльным надвор'і мог расцягвацца да месяца{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—7}}. У розных будаўнічых цэнтрах Старажытнай Русі працэс сушкі адрозніваўся. На кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх плінфах часта сустракаюцца адбіткі ног дзяцей, свойскіх жывёл і птушак, а таксама сляды дажджавых кропель. Гэта сведчыць пра тое, што сушка там праводзілася проста на зямлі пад адкрытым небам. У той жа час на смаленскіх і полацкіх цаглінах падобных слядоў няма, што паказвае на выкарыстанне спецыяльных навесаў або адрын для сушкі. У [[Смаленск]]у на ніжняй плоскасці плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы. У [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] на плінфах канца XII — пачатку XIII ст. заўсёды бачныя выразныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Абпал праводзіўся ў спецыяльных цагельна-абпальвальных [[печ|печах]] рознай канструкцыі, якія будаваліся як мага бліжэй да аб'екта будаўніцтва або каля радовішчаў якаснай гліны. Працэс абпалу быў складаным: спачатку ў печы стваралі не вельмі высокую тэмпературу, а потым падымалі яе да 800—950 градусаў. Усяго цыкл працы печы ад загрузкі да выгрузкі працягваўся каля двух-трох тыдняў. Пра якасць і каштоўнасць абпаленай плінфы сведчыць эпізод з [[Жыціе Ефрасінні Полацкай|жыція Ефрасінні Полацкай]], дзе як пра цуд паведамляецца пра раптоўнае з'яўленне гатовага матэрыялу для завяршэння будаўніцтва{{sfn|Дзімітрый|1700|с=175}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=21}}: {{Цытата|Знайшлася печ, поўная плінфаў абпаленых, і ўжо халодных, вельмі моцных. {{арыгінальны тэкст|cu|обретеся пещ полна плынф жженных, и уже студеных, крепких зело.}}}} == Клеймы і знакі == На шматлікіх старажытнарускіх плінфах маюцца разнастайныя знакі, якія даследчыкі падзяляюць на некалькі тыпаў паводле іх тэхнікі і прызначэння (класіфікацыя [[Іван Міхайлавіч Хозераў|І. М. Хозерава]] і [[Леанід Андрэевіч Бяляеў|Л. А. Бяляева]]){{sfn|Хозераў|1929|с=167}}{{sfn|Бяляеў|1973|с=439}}. Найбольш шырокае прымяненне мелі выпуклыя знакі на [[Тарэц|тарцах]] плінфаў. Яны выкарыстоўваліся ў чарнігаўскім, [[Разанскае княства|разанскім]], [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]], [[Полацкая школа дойлідства|полацкім]] і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскім]] дойлідстве. Гэтыя знакі з'яўляліся вытворчымі: імі майстры пазначалі верхнюю цагліну кожнага штабеля сырцоў для ўліку партый і кантролю за працэсам абпалу. Знакі былі выкананы ў выглядзе адбітка драўлянай [[Матрыца (тэхніка)|матрыцы]], якая ўстаўлялася ў форму-рамку. У адным будынку магло выкарыстоўвацца да 200 розных варыянтаў такіх знакаў{{sfn|Рапапорт|1977|с=28}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Зусім іншы характар маюць выпуклыя знакі на пасцелістым (шырокім) баку плінфы. Яны сустракаюцца рэдка (звычайна не больш за 1—2 % ад агульнай колькасці цаглін будынка). Гэтыя знакі былі выразаны на падкладной дошцы і ўяўлялі сабой княжацкія асабістыя знакі заказчыка (напрыклад, [[Трызуб|трызубцы]]) або імёны. Такія знакі знойдзены ў [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царкве]], [[Царква Успення Прасвятой Багародзіцы (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]], [[Царква Уваскрасення Хрыстова на Рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]] і шэрагу смаленскіх помнікаў. Гэта была візантыйская традыцыя пазначаць будматэрыялы імем або родавым знакам сюзерэна{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Трэці тып адбіткаў — гэта [[Кляймо|клеймы]], якія ўціскаліся ў вільготную гліну з дапамогай спецыяльнага [[Штамп|штампа]] (хутчэй за ўсё, выразанага з [[Рог (анатомія)|рога]]) ужо пасля таго, як лішак гліны быў зрэзаны правілам. Клеймы сустракаюцца пераважна ў помніках [[Смаленская зямля|Смаленскай]] і [[Полацкая зямля|Полацкай]] земляў XII ст. Іх размяшчэнне на плінфе было хаатычным, а прызначэнне, верагодна, таксама звязвалася з маркіроўкай асобных партый сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=27—28}}. Акрамя таго, у [[Пераяслаўскае княства|пераяслаўскім]] і ўладзіміра-валынскім дойлідстве існавала традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай грабянцы (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. == Сартамент і формы == Сартамент (набор формаў) плінфы ў старажытнарускіх помніках быў даволі разнастайным і залежаў ад архітэктурнай школы. Асноўную масу (да 80 %) складалі стандартныя прамавугольныя цагліны. Разам з імі выкарыстоўваліся вузкія прамавугольныя плінфы — так званыя «[[Палавінка (цэгла)|палавінкі]]» (шырынёй 15—19 см). Для выканання складаных архітэктурных элементаў вырабляліся спецыяльныя [[Лякальная цэгла|лякальныя плінфы]]. Сярод іх сустракаліся цагліны з паўкруглым канцом (для выкладвання тонкіх [[Паўкалона|паўкалонак]] на [[Пілястра|пучковых пілястрах]]), трапецападобныя плінфы для праёмаў, а таксама клінападобныя плінфы-«прасы» (для стварэння [[Аркатурны пояс|аркатурных паясоў]] з зубчыкамі). [[Смаленская школа дойлідства|Смаленская]] і [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўская]] архітэктурныя школы вылучаліся найбольш багатым наборам разнастайных формаў плінфы, у той час як у [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскім дойлідстве]] лякальныя цагліны выкарыстоўваліся вельмі рэдка{{sfn|Рапапорт|1994|с=31—34}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Рапапорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русское зодчество X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Метод датирования памятников древнего смоленского зодчества по формату кирпича |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1976 |нумар=2 |старонкі=83 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Знаки на плинфе |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1977 |выпуск=150 |старонкі=28 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Хозеров И. М. |загаловак=Знаки и клейма кирпичей смоленских памятников зодчества древнейшего периода |выданне=Науч. изв. Смолен. гос. ун-та |тып=часопіс |месца=Смоленск |год=1929 |том=5 |выпуск=3 |старонкі=167 |спасылка= |ref=Хозераў}} * {{артыкул |аўтар=Беляев Л. А. |загаловак=Из истории древнерусского строительского ремесла |выданне=Проблемы истории СССР |тып=зборнік |месца=М. |год=1973 |старонкі=439 |спасылка= |ref=Бяляеў}} * {{кніга |аўтар=Даль В. |загаловак=Толковый словарь живого великорусского языка |месца=СПб. |выдавецтва= |год=1882 |том=4 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Даль}} * {{кніга |аўтар=Димитрий |загаловак=Книга житий святых. Месяц май. 23 мая |месца=Киев |выдавецтва= |год=1700 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Дзімітрый}} * ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] b4kc6xcjyol8bzqmo284vy124p0foqx 5134074 5134073 2026-04-30T15:54:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Клеймы і знакі */ 5134074 wikitext text/x-wiki '''Плі́нфа''' (ад {{lang-el|πλίνθος}} — «цэгла») — шырокая і плоская абпаленая [[цэгла]], якая з'яўлялася найбольш распаўсюджаным [[Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічым матэрыялам]] у манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзях]]. У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах гэты тып цэглы таксама называўся словамі «плінт» або «плінф». Вытворчасць плінфы патрабавала спецыяльных ведаў і вялікага вопыту, а яе тэхналогія пракралася на ўсходнеславянскія землі разам з візантыйскімі майстрамі ў канцы X ст. пры ўзвядзенні [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. == Гісторыя і эвалюцыя памераў == Да [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]] ў сярэдзіне XIII ст. плінфа заставалася асноўным матэрыялам для ўзвядзення канструктыўных элементаў будынкаў. Будавалі з плінфы з дапамогай тоўстага пласта [[вапна|вапнава]]-[[Цамянка|цамянкавага]] [[будаўнічы раствор|раствору]], які часцяком быў роўны па таўшчыні самой плінфе. Дзякуючы гэтаму, а таксама прымяненню сістэмы [[Муроўка са схаваным радам|муроўцы «са схаваным радам»]], фасад будынка станавіўся паласатым. Такі стыль выкарыстоўваўся ў знакамітых храмах, у прыватнасці ў кіеўскім [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскім саборы]] ([[1037]] год), [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] ў [[Віцебск|Віцебску]], гродзенскай [[Каложская царква|Барысаглебскай царквы]] і іншых помніках{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}{{sfn|Рапапорт|1982|с=10}}. Памеры плінфы змяняліся з цягам часу, што дазваляе даследчыкам выкарыстоўваць яе фармат для датавання архітэктурных помнікаў. Сістэматычнае змяншэнне памераў старажытнарускіх цаглін было звязана з пэўнай сістэмай фармоўкі і абпалу. Цагліны пабудоў XI ст. мелі, як правіла, даўжыню ад 34 да 38 см пры шырыні ад 27 да 31 см. У помніках XII ст. плінфа стала меншай: даўжыня складала ад 29 да 36 см, а шырыня ад 20 да 26 см. Нарэшце, у канцы XII — першай трэці XIII ст. даўжыня плінфы паменшылася да 24—29 см, а шырыня да 17—21 см. Таўшчыня плінфы вагалася ў межах ад 2,5 да 5 см і не мела выразнай храналагічнай заканамернасці{{sfn|Рапапорт|1976|с=83}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=50}}. == Вытворчасць == === Падрыхтоўка гліны і фармоўка === Для вырабу якаснай плінфы патрабавалася асаблівая [[гліна]] з пэўнай колькасцю [[пясок|пяску]], каб цагліна не растрэсквалася пры абпале і мела неабходную трываласць. На працягу ўсяго XI ст. для вытворчасці плінфы выкарыстоўвалі [[каалін]]авую гліну, якую часам даводзілася падвозіць здалёк. Цагліны з такой гліны звычайна мелі не чырвоны, а [[Ружовы колер|ружовы]], палевы або [[Жоўты колер|светла-жоўты колер]]. Да канца XI — пачатку XII ст. майстры пачалі паўсюдна карыстацца мясцовай глінай, таму плінфа набыла традыцыйны [[чырвоны колер]]. Разнастайнасць глін у межах аднаго будынка сустракалася рэдка, хоць у асобных выпадках (напрыклад, у царкве «[[Старая кафедра]]» каля [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра-Валынскага]] або ў [[Дабравешчанская царква (Чарнігаў)|Дабравешчанскай царкве]] [[Чарнігаў|Чарнігава]]) адзначана наяўнасць цаглін розных колераў, зробленых з розных гатункаў гліны{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. Прывезеную гліну разміналі ў спецыяльных ямах (дзейнасць майстроў па замесе гліны і фармоўцы, відавочна, вызначалася тэрмінам «тварыць»{{sfn|Даль|1882|с=405}}), пасля чаго пачыналі фармоўку [[Сырэц|сырцоў]]. Гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на падкладной дошцы. Затым лішак гліны зразалі драўляным нажом (правілам) да ўзроўню верхняга краю рамкі. З-за гэтага верхняя паверхня плінфы заўсёды заставалася гладкай і часта мела лёгкія драпіны ўздоўж доўгай восі ад слізгацення правіла. Ніжняя паверхня, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за адбітка падкладной дошкі. Формы-рамкі рабіліся з улікам каэфіцыента ўсушкі гліны, паколькі ў працэсе сушкі і абпалу плінфа істотна змяншалася ў памерах{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. === Сушка і абпал === Фармоўка плінфы праводзілася не круглы год, а толькі падчас будаўнічага сезона. Паводле этнаграфічных даных, сезон пачынаўся прыкладна з 20 мая і доўжыўся да 1 верасня. Сырцы спачатку ўкладвалі плазам, потым пераварочвалі на рабро, пасля чаго складвалі ў [[штабель|штабелі]] («банкеты»). Працэс сушкі працягваўся ад 10 да 14 дзён, але пры неспрыяльным надвор'і мог расцягвацца да месяца{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—7}}. У розных будаўнічых цэнтрах Старажытнай Русі працэс сушкі адрозніваўся. На кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх плінфах часта сустракаюцца адбіткі ног дзяцей, свойскіх жывёл і птушак, а таксама сляды дажджавых кропель. Гэта сведчыць пра тое, што сушка там праводзілася проста на зямлі пад адкрытым небам. У той жа час на смаленскіх і полацкіх цаглінах падобных слядоў няма, што паказвае на выкарыстанне спецыяльных навесаў або адрын для сушкі. У [[Смаленск]]у на ніжняй плоскасці плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы. У [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] на плінфах канца XII — пачатку XIII ст. заўсёды бачныя выразныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Абпал праводзіўся ў спецыяльных цагельна-абпальвальных [[печ|печах]] рознай канструкцыі, якія будаваліся як мага бліжэй да аб'екта будаўніцтва або каля радовішчаў якаснай гліны. Працэс абпалу быў складаным: спачатку ў печы стваралі не вельмі высокую тэмпературу, а потым падымалі яе да 800—950 градусаў. Усяго цыкл працы печы ад загрузкі да выгрузкі працягваўся каля двух-трох тыдняў. Пра якасць і каштоўнасць абпаленай плінфы сведчыць эпізод з [[Жыціе Ефрасінні Полацкай|жыція Ефрасінні Полацкай]], дзе як пра цуд паведамляецца пра раптоўнае з'яўленне гатовага матэрыялу для завяршэння будаўніцтва{{sfn|Дзімітрый|1700|с=175}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=21}}: {{Цытата|Знайшлася печ, поўная плінфаў абпаленых, і ўжо халодных, вельмі моцных. {{арыгінальны тэкст|cu|обретеся пещ полна плынф жженных, и уже студеных, крепких зело.}}}} == Клеймы і знакі == На шматлікіх старажытнарускіх плінфах маюцца разнастайныя знакі, якія даследчыкі падзяляюць на некалькі тыпаў паводле іх тэхнікі і прызначэння (класіфікацыя [[І. М. Хозераў|І. М. Хозерава]] і [[Л. А. Бяляеў|Л. А. Бяляева]]){{sfn|Хозераў|1929|с=167}}{{sfn|Бяляеў|1973|с=439}}. Найбольш шырокае прымяненне мелі выпуклыя знакі на [[Тарэц|тарцах]] плінфаў. Яны выкарыстоўваліся ў чарнігаўскім, [[Разанскае княства|разанскім]], [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]], [[Полацкая школа дойлідства|полацкім]] і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскім]] дойлідстве. Гэтыя знакі з'яўляліся вытворчымі: імі майстры пазначалі верхнюю цагліну кожнага штабеля сырцоў для ўліку партый і кантролю за працэсам абпалу. Знакі былі выкананы ў выглядзе адбітка драўлянай [[Матрыца (тэхніка)|матрыцы]], якая ўстаўлялася ў форму-рамку. У адным будынку магло выкарыстоўвацца да 200 розных варыянтаў такіх знакаў{{sfn|Рапапорт|1977|с=28}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Зусім іншы характар маюць выпуклыя знакі на пасцелістым (шырокім) баку плінфы. Яны сустракаюцца рэдка (звычайна не больш за 1—2 % ад агульнай колькасці цаглін будынка). Гэтыя знакі былі выразаны на падкладной дошцы і ўяўлялі сабой княжацкія асабістыя знакі заказчыка (напрыклад, [[Трызуб|трызубцы]]) або імёны. Такія знакі знойдзены ў [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царкве]], [[Царква Успення Прасвятой Багародзіцы (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]], [[Царква Уваскрасення Хрыстова на Рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]] і шэрагу смаленскіх помнікаў. Гэта была візантыйская традыцыя пазначаць будматэрыялы імем або родавым знакам сюзерэна{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Трэці тып адбіткаў — гэта [[Кляймо|клеймы]], якія ўціскаліся ў вільготную гліну з дапамогай спецыяльнага [[Штамп|штампа]] (хутчэй за ўсё, выразанага з [[Рог (анатомія)|рога]]) ужо пасля таго, як лішак гліны быў зрэзаны правілам. Клеймы сустракаюцца пераважна ў помніках [[Смаленская зямля|Смаленскай]] і [[Полацкая зямля|Полацкай]] земляў XII ст. Іх размяшчэнне на плінфе было хаатычным, а прызначэнне, верагодна, таксама звязвалася з маркіроўкай асобных партый сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=27—28}}. Акрамя таго, у [[Пераяслаўскае княства|пераяслаўскім]] і ўладзіміра-валынскім дойлідстве існавала традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай грабянцы (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. == Сартамент і формы == Сартамент (набор формаў) плінфы ў старажытнарускіх помніках быў даволі разнастайным і залежаў ад архітэктурнай школы. Асноўную масу (да 80 %) складалі стандартныя прамавугольныя цагліны. Разам з імі выкарыстоўваліся вузкія прамавугольныя плінфы — так званыя «[[Палавінка (цэгла)|палавінкі]]» (шырынёй 15—19 см). Для выканання складаных архітэктурных элементаў вырабляліся спецыяльныя [[Лякальная цэгла|лякальныя плінфы]]. Сярод іх сустракаліся цагліны з паўкруглым канцом (для выкладвання тонкіх [[Паўкалона|паўкалонак]] на [[Пілястра|пучковых пілястрах]]), трапецападобныя плінфы для праёмаў, а таксама клінападобныя плінфы-«прасы» (для стварэння [[Аркатурны пояс|аркатурных паясоў]] з зубчыкамі). [[Смаленская школа дойлідства|Смаленская]] і [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўская]] архітэктурныя школы вылучаліся найбольш багатым наборам разнастайных формаў плінфы, у той час як у [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскім дойлідстве]] лякальныя цагліны выкарыстоўваліся вельмі рэдка{{sfn|Рапапорт|1994|с=31—34}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Рапапорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русское зодчество X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Метод датирования памятников древнего смоленского зодчества по формату кирпича |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1976 |нумар=2 |старонкі=83 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Знаки на плинфе |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1977 |выпуск=150 |старонкі=28 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Хозеров И. М. |загаловак=Знаки и клейма кирпичей смоленских памятников зодчества древнейшего периода |выданне=Науч. изв. Смолен. гос. ун-та |тып=часопіс |месца=Смоленск |год=1929 |том=5 |выпуск=3 |старонкі=167 |спасылка= |ref=Хозераў}} * {{артыкул |аўтар=Беляев Л. А. |загаловак=Из истории древнерусского строительского ремесла |выданне=Проблемы истории СССР |тып=зборнік |месца=М. |год=1973 |старонкі=439 |спасылка= |ref=Бяляеў}} * {{кніга |аўтар=Даль В. |загаловак=Толковый словарь живого великорусского языка |месца=СПб. |выдавецтва= |год=1882 |том=4 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Даль}} * {{кніга |аўтар=Димитрий |загаловак=Книга житий святых. Месяц май. 23 мая |месца=Киев |выдавецтва= |год=1700 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Дзімітрый}} * ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] gei9mqpuf8oet2ntt2h8wsbamnem01i 5134075 5134074 2026-04-30T15:55:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Клеймы і знакі */ 5134075 wikitext text/x-wiki '''Плі́нфа''' (ад {{lang-el|πλίνθος}} — «цэгла») — шырокая і плоская абпаленая [[цэгла]], якая з'яўлялася найбольш распаўсюджаным [[Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічым матэрыялам]] у манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзях]]. У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах гэты тып цэглы таксама называўся словамі «плінт» або «плінф». Вытворчасць плінфы патрабавала спецыяльных ведаў і вялікага вопыту, а яе тэхналогія пракралася на ўсходнеславянскія землі разам з візантыйскімі майстрамі ў канцы X ст. пры ўзвядзенні [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. == Гісторыя і эвалюцыя памераў == Да [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]] ў сярэдзіне XIII ст. плінфа заставалася асноўным матэрыялам для ўзвядзення канструктыўных элементаў будынкаў. Будавалі з плінфы з дапамогай тоўстага пласта [[вапна|вапнава]]-[[Цамянка|цамянкавага]] [[будаўнічы раствор|раствору]], які часцяком быў роўны па таўшчыні самой плінфе. Дзякуючы гэтаму, а таксама прымяненню сістэмы [[Муроўка са схаваным радам|муроўцы «са схаваным радам»]], фасад будынка станавіўся паласатым. Такі стыль выкарыстоўваўся ў знакамітых храмах, у прыватнасці ў кіеўскім [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскім саборы]] ([[1037]] год), [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] ў [[Віцебск|Віцебску]], гродзенскай [[Каложская царква|Барысаглебскай царквы]] і іншых помніках{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}{{sfn|Рапапорт|1982|с=10}}. Памеры плінфы змяняліся з цягам часу, што дазваляе даследчыкам выкарыстоўваць яе фармат для датавання архітэктурных помнікаў. Сістэматычнае змяншэнне памераў старажытнарускіх цаглін было звязана з пэўнай сістэмай фармоўкі і абпалу. Цагліны пабудоў XI ст. мелі, як правіла, даўжыню ад 34 да 38 см пры шырыні ад 27 да 31 см. У помніках XII ст. плінфа стала меншай: даўжыня складала ад 29 да 36 см, а шырыня ад 20 да 26 см. Нарэшце, у канцы XII — першай трэці XIII ст. даўжыня плінфы паменшылася да 24—29 см, а шырыня да 17—21 см. Таўшчыня плінфы вагалася ў межах ад 2,5 да 5 см і не мела выразнай храналагічнай заканамернасці{{sfn|Рапапорт|1976|с=83}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=50}}. == Вытворчасць == === Падрыхтоўка гліны і фармоўка === Для вырабу якаснай плінфы патрабавалася асаблівая [[гліна]] з пэўнай колькасцю [[пясок|пяску]], каб цагліна не растрэсквалася пры абпале і мела неабходную трываласць. На працягу ўсяго XI ст. для вытворчасці плінфы выкарыстоўвалі [[каалін]]авую гліну, якую часам даводзілася падвозіць здалёк. Цагліны з такой гліны звычайна мелі не чырвоны, а [[Ружовы колер|ружовы]], палевы або [[Жоўты колер|светла-жоўты колер]]. Да канца XI — пачатку XII ст. майстры пачалі паўсюдна карыстацца мясцовай глінай, таму плінфа набыла традыцыйны [[чырвоны колер]]. Разнастайнасць глін у межах аднаго будынка сустракалася рэдка, хоць у асобных выпадках (напрыклад, у царкве «[[Старая кафедра]]» каля [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра-Валынскага]] або ў [[Дабравешчанская царква (Чарнігаў)|Дабравешчанскай царкве]] [[Чарнігаў|Чарнігава]]) адзначана наяўнасць цаглін розных колераў, зробленых з розных гатункаў гліны{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. Прывезеную гліну разміналі ў спецыяльных ямах (дзейнасць майстроў па замесе гліны і фармоўцы, відавочна, вызначалася тэрмінам «тварыць»{{sfn|Даль|1882|с=405}}), пасля чаго пачыналі фармоўку [[Сырэц|сырцоў]]. Гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на падкладной дошцы. Затым лішак гліны зразалі драўляным нажом (правілам) да ўзроўню верхняга краю рамкі. З-за гэтага верхняя паверхня плінфы заўсёды заставалася гладкай і часта мела лёгкія драпіны ўздоўж доўгай восі ад слізгацення правіла. Ніжняя паверхня, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за адбітка падкладной дошкі. Формы-рамкі рабіліся з улікам каэфіцыента ўсушкі гліны, паколькі ў працэсе сушкі і абпалу плінфа істотна змяншалася ў памерах{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. === Сушка і абпал === Фармоўка плінфы праводзілася не круглы год, а толькі падчас будаўнічага сезона. Паводле этнаграфічных даных, сезон пачынаўся прыкладна з 20 мая і доўжыўся да 1 верасня. Сырцы спачатку ўкладвалі плазам, потым пераварочвалі на рабро, пасля чаго складвалі ў [[штабель|штабелі]] («банкеты»). Працэс сушкі працягваўся ад 10 да 14 дзён, але пры неспрыяльным надвор'і мог расцягвацца да месяца{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—7}}. У розных будаўнічых цэнтрах Старажытнай Русі працэс сушкі адрозніваўся. На кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх плінфах часта сустракаюцца адбіткі ног дзяцей, свойскіх жывёл і птушак, а таксама сляды дажджавых кропель. Гэта сведчыць пра тое, што сушка там праводзілася проста на зямлі пад адкрытым небам. У той жа час на смаленскіх і полацкіх цаглінах падобных слядоў няма, што паказвае на выкарыстанне спецыяльных навесаў або адрын для сушкі. У [[Смаленск]]у на ніжняй плоскасці плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы. У [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] на плінфах канца XII — пачатку XIII ст. заўсёды бачныя выразныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Абпал праводзіўся ў спецыяльных цагельна-абпальвальных [[печ|печах]] рознай канструкцыі, якія будаваліся як мага бліжэй да аб'екта будаўніцтва або каля радовішчаў якаснай гліны. Працэс абпалу быў складаным: спачатку ў печы стваралі не вельмі высокую тэмпературу, а потым падымалі яе да 800—950 градусаў. Усяго цыкл працы печы ад загрузкі да выгрузкі працягваўся каля двух-трох тыдняў. Пра якасць і каштоўнасць абпаленай плінфы сведчыць эпізод з [[Жыціе Ефрасінні Полацкай|жыція Ефрасінні Полацкай]], дзе як пра цуд паведамляецца пра раптоўнае з'яўленне гатовага матэрыялу для завяршэння будаўніцтва{{sfn|Дзімітрый|1700|с=175}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=21}}: {{Цытата|Знайшлася печ, поўная плінфаў абпаленых, і ўжо халодных, вельмі моцных. {{арыгінальны тэкст|cu|обретеся пещ полна плынф жженных, и уже студеных, крепких зело.}}}} == Клеймы і знакі == На шматлікіх старажытнарускіх плінфах маюцца разнастайныя знакі, якія даследчыкі падзяляюць на некалькі тыпаў паводле іх тэхнікі і прызначэння (класіфікацыя [[І. М. Хозераў|І. М. Хозерава]] і [[Л. А. Бяляеў|Л. А. Бяляева]]){{sfn|Хозераў|1929|с=167}}{{sfn|Бяляеў|1973|с=439}}. Найбольш шырокае прымяненне мелі выпуклыя знакі на [[Тарэц|тарцах]] плінфаў. Яны выкарыстоўваліся ў чарнігаўскім, [[Разанскае княства|разанскім]], [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]], [[Полацкая школа дойлідства|полацкім]] і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскім]] дойлідстве. Гэтыя знакі з'яўляліся вытворчымі: імі майстры пазначалі верхнюю цагліну кожнага штабеля сырцоў для ўліку партый і кантролю за працэсам абпалу. Знакі былі выкананы ў выглядзе адбітка драўлянай [[Матрыца (тэхніка)|матрыцы]], якая ўстаўлялася ў форму-рамку. У адным будынку магло выкарыстоўвацца да 200 розных варыянтаў такіх знакаў{{sfn|Рапапорт|1977|с=28}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Зусім іншы характар маюць выпуклыя знакі на пасцелістым (шырокім) баку плінфы. Яны сустракаюцца рэдка (звычайна не больш за 1—2 % ад агульнай колькасці цаглін будынка). Гэтыя знакі былі выразаны на падкладной дошцы і ўяўлялі сабой княжацкія асабістыя знакі заказчыка (напрыклад, [[Трызуб|трызубцы]]) або імёны. Такія знакі знойдзены ў [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царкве]], [[Успенскі сабор (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]], [[Царква на рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]] і шэрагу смаленскіх помнікаў. Гэта была візантыйская традыцыя пазначаць будматэрыялы імем або родавым знакам сюзерэна{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Трэці тып адбіткаў — гэта [[Кляймо|клеймы]], якія ўціскаліся ў вільготную гліну з дапамогай спецыяльнага [[Штамп|штампа]] (хутчэй за ўсё, выразанага з [[Рог (анатомія)|рога]]) ужо пасля таго, як лішак гліны быў зрэзаны правілам. Клеймы сустракаюцца пераважна ў помніках [[Смаленская зямля|Смаленскай]] і [[Полацкая зямля|Полацкай]] земляў XII ст. Іх размяшчэнне на плінфе было хаатычным, а прызначэнне, верагодна, таксама звязвалася з маркіроўкай асобных партый сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=27—28}}. Акрамя таго, у [[Пераяслаўскае княства|пераяслаўскім]] і ўладзіміра-валынскім дойлідстве існавала традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай грабянцы (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. == Сартамент і формы == Сартамент (набор формаў) плінфы ў старажытнарускіх помніках быў даволі разнастайным і залежаў ад архітэктурнай школы. Асноўную масу (да 80 %) складалі стандартныя прамавугольныя цагліны. Разам з імі выкарыстоўваліся вузкія прамавугольныя плінфы — так званыя «[[Палавінка (цэгла)|палавінкі]]» (шырынёй 15—19 см). Для выканання складаных архітэктурных элементаў вырабляліся спецыяльныя [[Лякальная цэгла|лякальныя плінфы]]. Сярод іх сустракаліся цагліны з паўкруглым канцом (для выкладвання тонкіх [[Паўкалона|паўкалонак]] на [[Пілястра|пучковых пілястрах]]), трапецападобныя плінфы для праёмаў, а таксама клінападобныя плінфы-«прасы» (для стварэння [[Аркатурны пояс|аркатурных паясоў]] з зубчыкамі). [[Смаленская школа дойлідства|Смаленская]] і [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўская]] архітэктурныя школы вылучаліся найбольш багатым наборам разнастайных формаў плінфы, у той час як у [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскім дойлідстве]] лякальныя цагліны выкарыстоўваліся вельмі рэдка{{sfn|Рапапорт|1994|с=31—34}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Рапапорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русское зодчество X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Метод датирования памятников древнего смоленского зодчества по формату кирпича |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1976 |нумар=2 |старонкі=83 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Знаки на плинфе |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1977 |выпуск=150 |старонкі=28 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Хозеров И. М. |загаловак=Знаки и клейма кирпичей смоленских памятников зодчества древнейшего периода |выданне=Науч. изв. Смолен. гос. ун-та |тып=часопіс |месца=Смоленск |год=1929 |том=5 |выпуск=3 |старонкі=167 |спасылка= |ref=Хозераў}} * {{артыкул |аўтар=Беляев Л. А. |загаловак=Из истории древнерусского строительского ремесла |выданне=Проблемы истории СССР |тып=зборнік |месца=М. |год=1973 |старонкі=439 |спасылка= |ref=Бяляеў}} * {{кніга |аўтар=Даль В. |загаловак=Толковый словарь живого великорусского языка |месца=СПб. |выдавецтва= |год=1882 |том=4 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Даль}} * {{кніга |аўтар=Димитрий |загаловак=Книга житий святых. Месяц май. 23 мая |месца=Киев |выдавецтва= |год=1700 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Дзімітрый}} * ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] 8upk2tcpvamauiyq8liv2dvidmuufu4 5134077 5134075 2026-04-30T15:56:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5134077 wikitext text/x-wiki '''Плі́нфа''' (ад {{lang-el|πλίνθος}} — «цэгла») — шырокая і плоская абпаленая [[цэгла]], якая з'яўлялася найбольш распаўсюджаным [[Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічым матэрыялам]] у манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзях]]. У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах гэты тып цэглы таксама называўся словамі «плінт» або «плінф». Вытворчасць плінфы патрабавала спецыяльных ведаў і вялікага вопыту, а яе тэхналогія пракралася на ўсходнеславянскія землі разам з візантыйскімі майстрамі ў канцы X ст. пры ўзвядзенні [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. == Гісторыя і эвалюцыя памераў == Да [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]] ў сярэдзіне XIII ст. плінфа заставалася асноўным матэрыялам для ўзвядзення канструктыўных элементаў будынкаў. Будавалі з плінфы з дапамогай тоўстага пласта [[вапна|вапнава]]-[[Цамянка|цамянкавага]] [[будаўнічы раствор|раствору]], які часцяком быў роўны па таўшчыні самой плінфе. Дзякуючы гэтаму, а таксама прымяненню сістэмы [[Муроўка са схаваным радам|муроўцы «са схаваным радам»]], фасад будынка станавіўся паласатым. Такі стыль выкарыстоўваўся ў знакамітых храмах, у прыватнасці ў кіеўскім [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскім саборы]] ([[1037]] год), [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] ў [[Віцебск|Віцебску]], гродзенскай [[Каложская царква|Барысаглебскай царквы]] і іншых помніках{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}{{sfn|Рапапорт|1982|с=10}}. Памеры плінфы змяняліся з цягам часу, што дазваляе даследчыкам выкарыстоўваць яе фармат для датавання архітэктурных помнікаў. Сістэматычнае змяншэнне памераў старажытнарускіх цаглін было звязана з пэўнай сістэмай фармоўкі і абпалу. Цагліны пабудоў XI ст. мелі, як правіла, даўжыню ад 34 да 38 см пры шырыні ад 27 да 31 см. У помніках XII ст. плінфа стала меншай: даўжыня складала ад 29 да 36 см, а шырыня ад 20 да 26 см. Нарэшце, у канцы XII — першай трэці XIII ст. даўжыня плінфы паменшылася да 24—29 см, а шырыня да 17—21 см. Таўшчыня плінфы вагалася ў межах ад 2,5 да 5 см і не мела выразнай храналагічнай заканамернасці{{sfn|Рапапорт|1976|с=83}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=50}}. == Вытворчасць == === Падрыхтоўка гліны і фармоўка === Для вырабу якаснай плінфы патрабавалася асаблівая [[гліна]] з пэўнай колькасцю [[пясок|пяску]], каб цагліна не растрэсквалася пры абпале і мела неабходную трываласць. На працягу ўсяго XI ст. для вытворчасці плінфы выкарыстоўвалі [[каалін]]авую гліну, якую часам даводзілася падвозіць здалёк. Цагліны з такой гліны звычайна мелі не чырвоны, а [[Ружовы колер|ружовы]], палевы або [[Жоўты колер|светла-жоўты колер]]. Да канца XI — пачатку XII ст. майстры пачалі паўсюдна карыстацца мясцовай глінай, таму плінфа набыла традыцыйны [[чырвоны колер]]. Разнастайнасць глін у межах аднаго будынка сустракалася рэдка, хоць у асобных выпадках (напрыклад, у царкве «[[Старая кафедра]]» каля [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра-Валынскага]] або ў [[Дабравешчанская царква (Чарнігаў)|Дабравешчанскай царкве]] [[Чарнігаў|Чарнігава]]) адзначана наяўнасць цаглін розных колераў, зробленых з розных гатункаў гліны{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. Прывезеную гліну разміналі ў спецыяльных ямах (дзейнасць майстроў па замесе гліны і фармоўцы, відавочна, вызначалася тэрмінам «тварыць»{{sfn|Даль|1882|с=405}}), пасля чаго пачыналі фармоўку [[Сырэц|сырцоў]]. Гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на падкладной дошцы. Затым лішак гліны зразалі драўляным нажом (правілам) да ўзроўню верхняга краю рамкі. З-за гэтага верхняя паверхня плінфы заўсёды заставалася гладкай і часта мела лёгкія драпіны ўздоўж доўгай восі ад слізгацення правіла. Ніжняя паверхня, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за адбітка падкладной дошкі. Формы-рамкі рабіліся з улікам каэфіцыента ўсушкі гліны, паколькі ў працэсе сушкі і абпалу плінфа істотна змяншалася ў памерах{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. === Сушка і абпал === Фармоўка плінфы праводзілася не круглы год, а толькі падчас будаўнічага сезона. Паводле этнаграфічных даных, сезон пачынаўся прыкладна з 20 мая і доўжыўся да 1 верасня. Сырцы спачатку ўкладвалі плазам, потым пераварочвалі на рабро, пасля чаго складвалі ў [[штабель|штабелі]] («банкеты»). Працэс сушкі працягваўся ад 10 да 14 дзён, але пры неспрыяльным надвор'і мог расцягвацца да месяца{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—7}}. У розных будаўнічых цэнтрах Старажытнай Русі працэс сушкі адрозніваўся. На кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх плінфах часта сустракаюцца адбіткі ног дзяцей, свойскіх жывёл і птушак, а таксама сляды дажджавых кропель. Гэта сведчыць пра тое, што сушка там праводзілася проста на зямлі пад адкрытым небам. У той жа час на смаленскіх і полацкіх цаглінах падобных слядоў няма, што паказвае на выкарыстанне спецыяльных навесаў або адрын для сушкі. У [[Смаленск]]у на ніжняй плоскасці плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы. У [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] на плінфах канца XII — пачатку XIII ст. заўсёды бачныя выразныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Абпал праводзіўся ў спецыяльных цагельна-абпальвальных [[печ|печах]] рознай канструкцыі, якія будаваліся як мага бліжэй да аб'екта будаўніцтва або каля радовішчаў якаснай гліны. Працэс абпалу быў складаным: спачатку ў печы стваралі не вельмі высокую тэмпературу, а потым падымалі яе да 800—950 градусаў. Усяго цыкл працы печы ад загрузкі да выгрузкі працягваўся каля двух-трох тыдняў. Пра якасць і каштоўнасць абпаленай плінфы сведчыць эпізод з [[Жыціе Ефрасінні Полацкай|жыція Ефрасінні Полацкай]], дзе як пра цуд паведамляецца пра раптоўнае з'яўленне гатовага матэрыялу для завяршэння будаўніцтва{{sfn|Дзімітрый|1700|с=175}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=21}}: {{Цытата|Знайшлася печ, поўная плінфаў абпаленых, і ўжо халодных, вельмі моцных. {{арыгінальны тэкст|cu|обретеся пещ полна плынф жженных, и уже студеных, крепких зело.}}}} == Клеймы і знакі == На шматлікіх старажытнарускіх плінфах маюцца разнастайныя знакі, якія даследчыкі падзяляюць на некалькі тыпаў паводле іх тэхнікі і прызначэння (класіфікацыя [[І. М. Хозераў|І. М. Хозерава]] і [[Л. А. Бяляеў|Л. А. Бяляева]]){{sfn|Хозераў|1929|с=167}}{{sfn|Бяляеў|1973|с=439}}. Найбольш шырокае прымяненне мелі выпуклыя знакі на [[Тарэц|тарцах]] плінфаў. Яны выкарыстоўваліся ў чарнігаўскім, [[Разанскае княства|разанскім]], [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]], [[Полацкая школа дойлідства|полацкім]] і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскім]] дойлідстве. Гэтыя знакі з'яўляліся вытворчымі: імі майстры пазначалі верхнюю цагліну кожнага штабеля сырцоў для ўліку партый і кантролю за працэсам абпалу. Знакі былі выкананы ў выглядзе адбітка драўлянай [[Матрыца (тэхніка)|матрыцы]], якая ўстаўлялася ў форму-рамку. У адным будынку магло выкарыстоўвацца да 200 розных варыянтаў такіх знакаў{{sfn|Рапапорт|1977|с=28}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Зусім іншы характар маюць выпуклыя знакі на пасцелістым (шырокім) баку плінфы. Яны сустракаюцца рэдка (звычайна не больш за 1—2 % ад агульнай колькасці цаглін будынка). Гэтыя знакі былі выразаны на падкладной дошцы і ўяўлялі сабой княжацкія асабістыя знакі заказчыка (напрыклад, [[Трызуб|трызубцы]]) або імёны. Такія знакі знойдзены ў [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царкве]], [[Успенскі сабор (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]], [[Царква на рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]] і шэрагу смаленскіх помнікаў. Гэта была візантыйская традыцыя пазначаць будматэрыялы імем або родавым знакам сюзерэна{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Трэці тып адбіткаў — гэта [[Кляймо|клеймы]], якія ўціскаліся ў вільготную гліну з дапамогай спецыяльнага [[Штамп|штампа]] (хутчэй за ўсё, выразанага з [[Рог (анатомія)|рога]]) ужо пасля таго, як лішак гліны быў зрэзаны правілам. Клеймы сустракаюцца пераважна ў помніках [[Смаленская зямля|Смаленскай]] і [[Полацкая зямля|Полацкай]] земляў XII ст. Іх размяшчэнне на плінфе было хаатычным, а прызначэнне, верагодна, таксама звязвалася з маркіроўкай асобных партый сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=27—28}}. Акрамя таго, у [[Пераяслаўскае княства|пераяслаўскім]] і ўладзіміра-валынскім дойлідстве існавала традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай грабянцы (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. == Сартамент і формы == Сартамент (набор формаў) плінфы ў старажытнарускіх помніках быў даволі разнастайным і залежаў ад архітэктурнай школы. Асноўную масу (да 80 %) складалі стандартныя прамавугольныя цагліны. Разам з імі выкарыстоўваліся вузкія прамавугольныя плінфы — так званыя «[[Палавінка (цэгла)|палавінкі]]» (шырынёй 15—19 см). Для выканання складаных архітэктурных элементаў вырабляліся спецыяльныя [[Лякальная цэгла|лякальныя плінфы]]. Сярод іх сустракаліся цагліны з паўкруглым канцом (для выкладвання тонкіх [[Паўкалона|паўкалонак]] на [[Пілястра|пучковых пілястрах]]), трапецападобныя плінфы для праёмаў, а таксама клінападобныя плінфы-«прасы» (для стварэння [[Аркатурны пояс|аркатурных паясоў]] з зубчыкамі). [[Смаленская школа дойлідства|Смаленская]] і [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўская]] архітэктурныя школы вылучаліся найбольш багатым наборам разнастайных формаў плінфы, у той час як у [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскім дойлідстве]] лякальныя цагліны выкарыстоўваліся вельмі рэдка{{sfn|Рапапорт|1994|с=31—34}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русское зодчество X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Метод датирования памятников древнего смоленского зодчества по формату кирпича |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1976 |нумар=2 |старонкі=83 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Знаки на плинфе |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1977 |выпуск=150 |старонкі=28 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Хозеров И. М. |загаловак=Знаки и клейма кирпичей смоленских памятников зодчества древнейшего периода |выданне=Науч. изв. Смолен. гос. ун-та |тып=часопіс |месца=Смоленск |год=1929 |том=5 |выпуск=3 |старонкі=167 |спасылка= |ref=Хозераў}} * {{артыкул |аўтар=Беляев Л. А. |загаловак=Из истории древнерусского строительского ремесла |выданне=Проблемы истории СССР |тып=зборнік |месца=М. |год=1973 |старонкі=439 |спасылка= |ref=Бяляеў}} * {{кніга |аўтар=Даль В. |загаловак=Толковый словарь живого великорусского языка |месца=СПб. |выдавецтва= |год=1882 |том=4 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Даль}} * {{кніга |аўтар=Димитрий |загаловак=Книга житий святых. Месяц май. 23 мая |месца=Киев |выдавецтва= |год=1700 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Дзімітрый}} * ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] 2z6qu49d85n5dmdpgwqt6okfmah8w4w 5134078 5134077 2026-04-30T15:57:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5134078 wikitext text/x-wiki '''Плі́нфа''' (ад {{lang-el|πλίνθος}} — «цэгла») — шырокая і плоская абпаленая [[цэгла]], якая з'яўлялася найбольш распаўсюджаным [[Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічым матэрыялам]] у манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзях]]. У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах гэты тып цэглы таксама называўся словамі «плінт» або «плінф». Вытворчасць плінфы патрабавала спецыяльных ведаў і вялікага вопыту, а яе тэхналогія пракралася на ўсходнеславянскія землі разам з візантыйскімі майстрамі ў канцы X ст. пры ўзвядзенні [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. == Гісторыя і эвалюцыя памераў == Да [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]] ў сярэдзіне XIII ст. плінфа заставалася асноўным матэрыялам для ўзвядзення канструктыўных элементаў будынкаў. Будавалі з плінфы з дапамогай тоўстага пласта [[вапна|вапнава]]-[[Цамянка|цамянкавага]] [[будаўнічы раствор|раствору]], які часцяком быў роўны па таўшчыні самой плінфе. Дзякуючы гэтаму, а таксама прымяненню сістэмы [[Муроўка са схаваным радам|муроўцы «са схаваным радам»]], фасад будынка станавіўся паласатым. Такі стыль выкарыстоўваўся ў знакамітых храмах, у прыватнасці ў кіеўскім [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскім саборы]] ([[1037]] год), [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] ў [[Віцебск|Віцебску]], гродзенскай [[Каложская царква|Барысаглебскай царквы]] і іншых помніках{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}{{sfn|Рапапорт|1982|с=10}}. Памеры плінфы змяняліся з цягам часу, што дазваляе даследчыкам выкарыстоўваць яе фармат для датавання архітэктурных помнікаў. Сістэматычнае змяншэнне памераў старажытнарускіх цаглін было звязана з пэўнай сістэмай фармоўкі і абпалу. Цагліны пабудоў XI ст. мелі, як правіла, даўжыню ад 34 да 38 см пры шырыні ад 27 да 31 см. У помніках XII ст. плінфа стала меншай: даўжыня складала ад 29 да 36 см, а шырыня ад 20 да 26 см. Нарэшце, у канцы XII — першай трэці XIII ст. даўжыня плінфы паменшылася да 24—29 см, а шырыня да 17—21 см. Таўшчыня плінфы вагалася ў межах ад 2,5 да 5 см і не мела выразнай храналагічнай заканамернасці{{sfn|Рапапорт|1976|с=83}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=50}}. == Вытворчасць == === Падрыхтоўка гліны і фармоўка === Для вырабу якаснай плінфы патрабавалася асаблівая [[гліна]] з пэўнай колькасцю [[пясок|пяску]], каб цагліна не растрэсквалася пры абпале і мела неабходную трываласць. На працягу ўсяго XI ст. для вытворчасці плінфы выкарыстоўвалі [[каалін]]авую гліну, якую часам даводзілася падвозіць здалёк. Цагліны з такой гліны звычайна мелі не чырвоны, а [[Ружовы колер|ружовы]], палевы або [[Жоўты колер|светла-жоўты колер]]. Да канца XI — пачатку XII ст. майстры пачалі паўсюдна карыстацца мясцовай глінай, таму плінфа набыла традыцыйны [[чырвоны колер]]. Разнастайнасць глін у межах аднаго будынка сустракалася рэдка, хоць у асобных выпадках (напрыклад, у царкве «[[Старая кафедра]]» каля [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра-Валынскага]] або ў [[Дабравешчанская царква (Чарнігаў)|Дабравешчанскай царкве]] [[Чарнігаў|Чарнігава]]) адзначана наяўнасць цаглін розных колераў, зробленых з розных гатункаў гліны{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. Прывезеную гліну разміналі ў спецыяльных ямах (дзейнасць майстроў па замесе гліны і фармоўцы, відавочна, вызначалася тэрмінам «тварыць»{{sfn|Даль|1882|с=405}}), пасля чаго пачыналі фармоўку [[Сырэц|сырцоў]]. Гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на падкладной дошцы. Затым лішак гліны зразалі драўляным нажом (правілам) да ўзроўню верхняга краю рамкі. З-за гэтага верхняя паверхня плінфы заўсёды заставалася гладкай і часта мела лёгкія драпіны ўздоўж доўгай восі ад слізгацення правіла. Ніжняя паверхня, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за адбітка падкладной дошкі. Формы-рамкі рабіліся з улікам каэфіцыента ўсушкі гліны, паколькі ў працэсе сушкі і абпалу плінфа істотна змяншалася ў памерах{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. === Сушка і абпал === Фармоўка плінфы праводзілася не круглы год, а толькі падчас будаўнічага сезона. Паводле этнаграфічных даных, сезон пачынаўся прыкладна з 20 мая і доўжыўся да 1 верасня. Сырцы спачатку ўкладвалі плазам, потым пераварочвалі на рабро, пасля чаго складвалі ў [[штабель|штабелі]] («банкеты»). Працэс сушкі працягваўся ад 10 да 14 дзён, але пры неспрыяльным надвор'і мог расцягвацца да месяца{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—7}}. У розных будаўнічых цэнтрах Старажытнай Русі працэс сушкі адрозніваўся. На кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх плінфах часта сустракаюцца адбіткі ног дзяцей, свойскіх жывёл і птушак, а таксама сляды дажджавых кропель. Гэта сведчыць пра тое, што сушка там праводзілася проста на зямлі пад адкрытым небам. У той жа час на смаленскіх і полацкіх цаглінах падобных слядоў няма, што паказвае на выкарыстанне спецыяльных навесаў або адрын для сушкі. У [[Смаленск]]у на ніжняй плоскасці плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы. У [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] на плінфах канца XII — пачатку XIII ст. заўсёды бачныя выразныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Абпал праводзіўся ў спецыяльных цагельна-абпальвальных [[печ|печах]] рознай канструкцыі, якія будаваліся як мага бліжэй да аб'екта будаўніцтва або каля радовішчаў якаснай гліны. Працэс абпалу быў складаным: спачатку ў печы стваралі не вельмі высокую тэмпературу, а потым падымалі яе да 800—950 градусаў. Усяго цыкл працы печы ад загрузкі да выгрузкі працягваўся каля двух-трох тыдняў. Пра якасць і каштоўнасць абпаленай плінфы сведчыць эпізод з [[Жыціе Ефрасінні Полацкай|жыція Ефрасінні Полацкай]], дзе як пра цуд паведамляецца пра раптоўнае з'яўленне гатовага матэрыялу для завяршэння будаўніцтва{{sfn|Дзімітрый|1700|с=175}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=21}}: {{Цытата|Знайшлася печ, поўная плінфаў абпаленых, і ўжо халодных, вельмі моцных. {{арыгінальны тэкст|cu|обретеся пещ полна плынф жженных, и уже студеных, крепких зело.}}}} == Клеймы і знакі == На шматлікіх старажытнарускіх плінфах маюцца разнастайныя знакі, якія даследчыкі падзяляюць на некалькі тыпаў паводле іх тэхнікі і прызначэння (класіфікацыя [[І. М. Хозераў|І. М. Хозерава]] і [[Л. А. Бяляеў|Л. А. Бяляева]]){{sfn|Хозераў|1929|с=167}}{{sfn|Бяляеў|1973|с=439}}. Найбольш шырокае прымяненне мелі выпуклыя знакі на [[Тарэц|тарцах]] плінфаў. Яны выкарыстоўваліся ў чарнігаўскім, [[Разанскае княства|разанскім]], [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]], [[Полацкая школа дойлідства|полацкім]] і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскім]] дойлідстве. Гэтыя знакі з'яўляліся вытворчымі: імі майстры пазначалі верхнюю цагліну кожнага штабеля сырцоў для ўліку партый і кантролю за працэсам абпалу. Знакі былі выкананы ў выглядзе адбітка драўлянай [[Матрыца (тэхніка)|матрыцы]], якая ўстаўлялася ў форму-рамку. У адным будынку магло выкарыстоўвацца да 200 розных варыянтаў такіх знакаў{{sfn|Рапапорт|1977|с=28}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Зусім іншы характар маюць выпуклыя знакі на пасцелістым (шырокім) баку плінфы. Яны сустракаюцца рэдка (звычайна не больш за 1—2 % ад агульнай колькасці цаглін будынка). Гэтыя знакі былі выразаны на падкладной дошцы і ўяўлялі сабой княжацкія асабістыя знакі заказчыка (напрыклад, [[Трызуб|трызубцы]]) або імёны. Такія знакі знойдзены ў [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царкве]], [[Успенскі сабор (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]], [[Царква на рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]] і шэрагу смаленскіх помнікаў. Гэта была візантыйская традыцыя пазначаць будматэрыялы імем або родавым знакам сюзерэна{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Трэці тып адбіткаў — гэта [[Кляймо|клеймы]], якія ўціскаліся ў вільготную гліну з дапамогай спецыяльнага [[Штамп|штампа]] (хутчэй за ўсё, выразанага з [[Рог (анатомія)|рога]]) ужо пасля таго, як лішак гліны быў зрэзаны правілам. Клеймы сустракаюцца пераважна ў помніках [[Смаленская зямля|Смаленскай]] і [[Полацкая зямля|Полацкай]] земляў XII ст. Іх размяшчэнне на плінфе было хаатычным, а прызначэнне, верагодна, таксама звязвалася з маркіроўкай асобных партый сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=27—28}}. Акрамя таго, у [[Пераяслаўскае княства|пераяслаўскім]] і ўладзіміра-валынскім дойлідстве існавала традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай грабянцы (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. == Сартамент і формы == Сартамент (набор формаў) плінфы ў старажытнарускіх помніках быў даволі разнастайным і залежаў ад архітэктурнай школы. Асноўную масу (да 80 %) складалі стандартныя прамавугольныя цагліны. Разам з імі выкарыстоўваліся вузкія прамавугольныя плінфы — так званыя «[[Палавінка (цэгла)|палавінкі]]» (шырынёй 15—19 см). Для выканання складаных архітэктурных элементаў вырабляліся спецыяльныя [[Лякальная цэгла|лякальныя плінфы]]. Сярод іх сустракаліся цагліны з паўкруглым канцом (для выкладвання тонкіх [[Паўкалона|паўкалонак]] на [[Пілястра|пучковых пілястрах]]), трапецападобныя плінфы для праёмаў, а таксама клінападобныя плінфы-«прасы» (для стварэння [[Аркатурны пояс|аркатурных паясоў]] з зубчыкамі). [[Смаленская школа дойлідства|Смаленская]] і [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўская]] архітэктурныя школы вылучаліся найбольш багатым наборам разнастайных формаў плінфы, у той час як у [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскім дойлідстве]] лякальныя цагліны выкарыстоўваліся вельмі рэдка{{sfn|Рапапорт|1994|с=31—34}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русское зодчество X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Метод датирования памятников древнего смоленского зодчества по формату кирпича |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1976 |нумар=2 |старонкі=83 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Знаки на плинфе |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1977 |выпуск=150 |старонкі=28 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Хозеров И. М. |загаловак=Знаки и клейма кирпичей смоленских памятников зодчества древнейшего периода |выданне=Науч. изв. Смолен. гос. ун-та |тып=часопіс |месца=Смоленск |год=1929 |том=5 |выпуск=3 |старонкі=167 |спасылка= |ref=Хозераў}} * {{артыкул |аўтар=Беляев Л. А. |загаловак=Из истории древнерусского строительского ремесла |выданне=Проблемы истории СССР |тып=зборнік |месца=М. |год=1973 |старонкі=439 |спасылка= |ref=Бяляеў}} * {{кніга |аўтар=Даль В. |загаловак=Толковый словарь живого великорусского языка |месца=СПб. |выдавецтва= |год=1882 |том=4 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Даль}} * {{кніга |аўтар=Димитрий |загаловак=Книга житий святых. Месяц май. 23 мая |месца=Киев |выдавецтва= |год=1700 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Дзімітрый}} * ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] lq8ggorcsxmkgpi911yr5rc775y8y89 5134080 5134078 2026-04-30T16:02:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Клеймы і знакі */ 5134080 wikitext text/x-wiki '''Плі́нфа''' (ад {{lang-el|πλίνθος}} — «цэгла») — шырокая і плоская абпаленая [[цэгла]], якая з'яўлялася найбольш распаўсюджаным [[Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічым матэрыялам]] у манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзях]]. У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах гэты тып цэглы таксама называўся словамі «плінт» або «плінф». Вытворчасць плінфы патрабавала спецыяльных ведаў і вялікага вопыту, а яе тэхналогія пракралася на ўсходнеславянскія землі разам з візантыйскімі майстрамі ў канцы X ст. пры ўзвядзенні [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. == Гісторыя і эвалюцыя памераў == Да [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]] ў сярэдзіне XIII ст. плінфа заставалася асноўным матэрыялам для ўзвядзення канструктыўных элементаў будынкаў. Будавалі з плінфы з дапамогай тоўстага пласта [[вапна|вапнава]]-[[Цамянка|цамянкавага]] [[будаўнічы раствор|раствору]], які часцяком быў роўны па таўшчыні самой плінфе. Дзякуючы гэтаму, а таксама прымяненню сістэмы [[Муроўка са схаваным радам|муроўцы «са схаваным радам»]], фасад будынка станавіўся паласатым. Такі стыль выкарыстоўваўся ў знакамітых храмах, у прыватнасці ў кіеўскім [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскім саборы]] ([[1037]] год), [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] ў [[Віцебск|Віцебску]], гродзенскай [[Каложская царква|Барысаглебскай царквы]] і іншых помніках{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}{{sfn|Рапапорт|1982|с=10}}. Памеры плінфы змяняліся з цягам часу, што дазваляе даследчыкам выкарыстоўваць яе фармат для датавання архітэктурных помнікаў. Сістэматычнае змяншэнне памераў старажытнарускіх цаглін было звязана з пэўнай сістэмай фармоўкі і абпалу. Цагліны пабудоў XI ст. мелі, як правіла, даўжыню ад 34 да 38 см пры шырыні ад 27 да 31 см. У помніках XII ст. плінфа стала меншай: даўжыня складала ад 29 да 36 см, а шырыня ад 20 да 26 см. Нарэшце, у канцы XII — першай трэці XIII ст. даўжыня плінфы паменшылася да 24—29 см, а шырыня да 17—21 см. Таўшчыня плінфы вагалася ў межах ад 2,5 да 5 см і не мела выразнай храналагічнай заканамернасці{{sfn|Рапапорт|1976|с=83}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=50}}. == Вытворчасць == === Падрыхтоўка гліны і фармоўка === Для вырабу якаснай плінфы патрабавалася асаблівая [[гліна]] з пэўнай колькасцю [[пясок|пяску]], каб цагліна не растрэсквалася пры абпале і мела неабходную трываласць. На працягу ўсяго XI ст. для вытворчасці плінфы выкарыстоўвалі [[каалін]]авую гліну, якую часам даводзілася падвозіць здалёк. Цагліны з такой гліны звычайна мелі не чырвоны, а [[Ружовы колер|ружовы]], палевы або [[Жоўты колер|светла-жоўты колер]]. Да канца XI — пачатку XII ст. майстры пачалі паўсюдна карыстацца мясцовай глінай, таму плінфа набыла традыцыйны [[чырвоны колер]]. Разнастайнасць глін у межах аднаго будынка сустракалася рэдка, хоць у асобных выпадках (напрыклад, у царкве «[[Старая кафедра]]» каля [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра-Валынскага]] або ў [[Дабравешчанская царква (Чарнігаў)|Дабравешчанскай царкве]] [[Чарнігаў|Чарнігава]]) адзначана наяўнасць цаглін розных колераў, зробленых з розных гатункаў гліны{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. Прывезеную гліну разміналі ў спецыяльных ямах (дзейнасць майстроў па замесе гліны і фармоўцы, відавочна, вызначалася тэрмінам «тварыць»{{sfn|Даль|1882|с=405}}), пасля чаго пачыналі фармоўку [[Сырэц|сырцоў]]. Гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на падкладной дошцы. Затым лішак гліны зразалі драўляным нажом (правілам) да ўзроўню верхняга краю рамкі. З-за гэтага верхняя паверхня плінфы заўсёды заставалася гладкай і часта мела лёгкія драпіны ўздоўж доўгай восі ад слізгацення правіла. Ніжняя паверхня, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за адбітка падкладной дошкі. Формы-рамкі рабіліся з улікам каэфіцыента ўсушкі гліны, паколькі ў працэсе сушкі і абпалу плінфа істотна змяншалася ў памерах{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. === Сушка і абпал === Фармоўка плінфы праводзілася не круглы год, а толькі падчас будаўнічага сезона. Паводле этнаграфічных даных, сезон пачынаўся прыкладна з 20 мая і доўжыўся да 1 верасня. Сырцы спачатку ўкладвалі плазам, потым пераварочвалі на рабро, пасля чаго складвалі ў [[штабель|штабелі]] («банкеты»). Працэс сушкі працягваўся ад 10 да 14 дзён, але пры неспрыяльным надвор'і мог расцягвацца да месяца{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—7}}. У розных будаўнічых цэнтрах Старажытнай Русі працэс сушкі адрозніваўся. На кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх плінфах часта сустракаюцца адбіткі ног дзяцей, свойскіх жывёл і птушак, а таксама сляды дажджавых кропель. Гэта сведчыць пра тое, што сушка там праводзілася проста на зямлі пад адкрытым небам. У той жа час на смаленскіх і полацкіх цаглінах падобных слядоў няма, што паказвае на выкарыстанне спецыяльных навесаў або адрын для сушкі. У [[Смаленск]]у на ніжняй плоскасці плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы. У [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] на плінфах канца XII — пачатку XIII ст. заўсёды бачныя выразныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Абпал праводзіўся ў спецыяльных цагельна-абпальвальных [[печ|печах]] рознай канструкцыі, якія будаваліся як мага бліжэй да аб'екта будаўніцтва або каля радовішчаў якаснай гліны. Працэс абпалу быў складаным: спачатку ў печы стваралі не вельмі высокую тэмпературу, а потым падымалі яе да 800—950 градусаў. Усяго цыкл працы печы ад загрузкі да выгрузкі працягваўся каля двух-трох тыдняў. Пра якасць і каштоўнасць абпаленай плінфы сведчыць эпізод з [[Жыціе Ефрасінні Полацкай|жыція Ефрасінні Полацкай]], дзе як пра цуд паведамляецца пра раптоўнае з'яўленне гатовага матэрыялу для завяршэння будаўніцтва{{sfn|Дзімітрый|1700|с=175}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=21}}: {{Цытата|Знайшлася печ, поўная плінфаў абпаленых, і ўжо халодных, вельмі моцных. {{арыгінальны тэкст|cu|обретеся пещ полна плынф жженных, и уже студеных, крепких зело.}}}} == Клеймы і знакі == [[Файл:Плінфа з чарцяжом храма-пахавальні ў Полацку (канец XI — пачатак XII ст.).jpg|thumb|Плінфа з чарцяжом [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храма-пахавальні]] ў [[Полацк]]у (канец XI — пачатак XII ст.)]] На шматлікіх старажытнарускіх плінфах маюцца разнастайныя знакі, якія даследчыкі падзяляюць на некалькі тыпаў паводле іх тэхнікі і прызначэння (класіфікацыя [[І. М. Хозераў|І. М. Хозерава]] і [[Л. А. Бяляеў|Л. А. Бяляева]]){{sfn|Хозераў|1929|с=167}}{{sfn|Бяляеў|1973|с=439}}. Найбольш шырокае прымяненне мелі выпуклыя знакі на [[Тарэц|тарцах]] плінфаў. Яны выкарыстоўваліся ў чарнігаўскім, [[Разанскае княства|разанскім]], [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]], [[Полацкая школа дойлідства|полацкім]] і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскім]] дойлідстве. Гэтыя знакі з’яўляліся вытворчымі: імі майстры пазначалі верхнюю цагліну кожнага штабеля сырцоў для ўліку партый і кантролю за працэсам абпалу. Знакі былі выкананы ў выглядзе адбітка драўлянай [[Матрыца (тэхніка)|матрыцы]], якая ўстаўлялася ў форму-рамку. У адным будынку магло выкарыстоўвацца да 200 розных варыянтаў такіх знакаў{{sfn|Рапапорт|1977|с=28}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Зусім іншы характар маюць выпуклыя знакі на пасцелістым (шырокім) баку плінфы. Яны сустракаюцца рэдка (звычайна не больш за 1—2 % ад агульнай колькасці цаглін будынка). Гэтыя знакі былі выразаны на падкладной дошцы і ўяўлялі сабой княжацкія асабістыя знакі заказчыка (напрыклад, [[трызуб]]цы) або імёны. Такія знакі знойдзены ў [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царкве]], [[Успенскі сабор (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]], [[Царква на рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]] і шэрагу смаленскіх помнікаў. Гэта была візантыйская традыцыя пазначаць будматэрыялы імем або родавым знакам сюзерэна{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Трэці тып адбіткаў — гэта [[Кляймо|клеймы]], якія ўціскаліся ў вільготную гліну з дапамогай спецыяльнага [[штамп]]а (хутчэй за ўсё, выразанага з [[Рог (анатомія)|рога]]) ужо пасля таго, як лішак гліны быў зрэзаны правілам. Клеймы сустракаюцца пераважна ў помніках [[Смаленская зямля|Смаленскай]] і [[Полацкая зямля|Полацкай]] земляў XII ст. Іх размяшчэнне на плінфе было хаатычным, а прызначэнне, верагодна, таксама звязвалася з маркіроўкай асобных партый сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=27—28}}. Акрамя таго, у [[Пераяслаўскае княства|пераяслаўскім]] і ўладзіміра-валынскім дойлідстве існавала традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай грабянцы (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. == Сартамент і формы == Сартамент (набор формаў) плінфы ў старажытнарускіх помніках быў даволі разнастайным і залежаў ад архітэктурнай школы. Асноўную масу (да 80 %) складалі стандартныя прамавугольныя цагліны. Разам з імі выкарыстоўваліся вузкія прамавугольныя плінфы — так званыя «[[Палавінка (цэгла)|палавінкі]]» (шырынёй 15—19 см). Для выканання складаных архітэктурных элементаў вырабляліся спецыяльныя [[Лякальная цэгла|лякальныя плінфы]]. Сярод іх сустракаліся цагліны з паўкруглым канцом (для выкладвання тонкіх [[Паўкалона|паўкалонак]] на [[Пілястра|пучковых пілястрах]]), трапецападобныя плінфы для праёмаў, а таксама клінападобныя плінфы-«прасы» (для стварэння [[Аркатурны пояс|аркатурных паясоў]] з зубчыкамі). [[Смаленская школа дойлідства|Смаленская]] і [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўская]] архітэктурныя школы вылучаліся найбольш багатым наборам разнастайных формаў плінфы, у той час як у [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскім дойлідстве]] лякальныя цагліны выкарыстоўваліся вельмі рэдка{{sfn|Рапапорт|1994|с=31—34}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русское зодчество X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Метод датирования памятников древнего смоленского зодчества по формату кирпича |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1976 |нумар=2 |старонкі=83 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Знаки на плинфе |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1977 |выпуск=150 |старонкі=28 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Хозеров И. М. |загаловак=Знаки и клейма кирпичей смоленских памятников зодчества древнейшего периода |выданне=Науч. изв. Смолен. гос. ун-та |тып=часопіс |месца=Смоленск |год=1929 |том=5 |выпуск=3 |старонкі=167 |спасылка= |ref=Хозераў}} * {{артыкул |аўтар=Беляев Л. А. |загаловак=Из истории древнерусского строительского ремесла |выданне=Проблемы истории СССР |тып=зборнік |месца=М. |год=1973 |старонкі=439 |спасылка= |ref=Бяляеў}} * {{кніга |аўтар=Даль В. |загаловак=Толковый словарь живого великорусского языка |месца=СПб. |выдавецтва= |год=1882 |том=4 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Даль}} * {{кніга |аўтар=Димитрий |загаловак=Книга житий святых. Месяц май. 23 мая |месца=Киев |выдавецтва= |год=1700 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Дзімітрый}} * ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] cejq7spr4z0pufqeml7coezwvtildov 5134083 5134080 2026-04-30T16:15:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя і эвалюцыя памераў */ 5134083 wikitext text/x-wiki '''Плі́нфа''' (ад {{lang-el|πλίνθος}} — «цэгла») — шырокая і плоская абпаленая [[цэгла]], якая з'яўлялася найбольш распаўсюджаным [[Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічым матэрыялам]] у манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзях]]. У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах гэты тып цэглы таксама называўся словамі «плінт» або «плінф». Вытворчасць плінфы патрабавала спецыяльных ведаў і вялікага вопыту, а яе тэхналогія пракралася на ўсходнеславянскія землі разам з візантыйскімі майстрамі ў канцы X ст. пры ўзвядзенні [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. == Гісторыя і эвалюцыя памераў == [[Файл:Полацк. Падмуркі сабора 2.JPG|thumb|Рэшткі слупа полацкага [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]], выкладзены ў тэхніцы муроўкі «са схаваным радам»]] Да [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]] ў сярэдзіне XIII ст. плінфа заставалася асноўным матэрыялам для ўзвядзення канструктыўных элементаў будынкаў. Будавалі з плінфы з дапамогай тоўстага пласта [[вапна|вапнава]]-[[Цамянка|цамянкавага]] [[будаўнічы раствор|раствору]], які часцяком быў роўны па таўшчыні самой плінфе. Дзякуючы гэтаму, а таксама прымяненню сістэмы [[Муроўка са схаваным радам|муроўцы «са схаваным радам»]], фасад будынка станавіўся паласатым. Такі стыль выкарыстоўваўся ў знакамітых храмах, у прыватнасці ў кіеўскім [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскім саборы]] ([[1037]] год), [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] ў [[Віцебск|Віцебску]], гродзенскай [[Каложская царква|Барысаглебскай царквы]] і іншых помніках{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}{{sfn|Рапапорт|1982|с=10}}. Памеры плінфы змяняліся з цягам часу, што дазваляе даследчыкам выкарыстоўваць яе фармат для датавання архітэктурных помнікаў. Сістэматычнае змяншэнне памераў старажытнарускіх цаглін было звязана з пэўнай сістэмай фармоўкі і абпалу. Цагліны пабудоў XI ст. мелі, як правіла, даўжыню ад 34 да 38 см пры шырыні ад 27 да 31 см. У помніках XII ст. плінфа стала меншай: даўжыня складала ад 29 да 36 см, а шырыня ад 20 да 26 см. Нарэшце, у канцы XII — першай трэці XIII ст. даўжыня плінфы паменшылася да 24—29 см, а шырыня да 17—21 см. Таўшчыня плінфы вагалася ў межах ад 2,5 да 5 см і не мела выразнай храналагічнай заканамернасці{{sfn|Рапапорт|1976|с=83}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=50}}. == Вытворчасць == === Падрыхтоўка гліны і фармоўка === Для вырабу якаснай плінфы патрабавалася асаблівая [[гліна]] з пэўнай колькасцю [[пясок|пяску]], каб цагліна не растрэсквалася пры абпале і мела неабходную трываласць. На працягу ўсяго XI ст. для вытворчасці плінфы выкарыстоўвалі [[каалін]]авую гліну, якую часам даводзілася падвозіць здалёк. Цагліны з такой гліны звычайна мелі не чырвоны, а [[Ружовы колер|ружовы]], палевы або [[Жоўты колер|светла-жоўты колер]]. Да канца XI — пачатку XII ст. майстры пачалі паўсюдна карыстацца мясцовай глінай, таму плінфа набыла традыцыйны [[чырвоны колер]]. Разнастайнасць глін у межах аднаго будынка сустракалася рэдка, хоць у асобных выпадках (напрыклад, у царкве «[[Старая кафедра]]» каля [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра-Валынскага]] або ў [[Дабравешчанская царква (Чарнігаў)|Дабравешчанскай царкве]] [[Чарнігаў|Чарнігава]]) адзначана наяўнасць цаглін розных колераў, зробленых з розных гатункаў гліны{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. Прывезеную гліну разміналі ў спецыяльных ямах (дзейнасць майстроў па замесе гліны і фармоўцы, відавочна, вызначалася тэрмінам «тварыць»{{sfn|Даль|1882|с=405}}), пасля чаго пачыналі фармоўку [[Сырэц|сырцоў]]. Гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на падкладной дошцы. Затым лішак гліны зразалі драўляным нажом (правілам) да ўзроўню верхняга краю рамкі. З-за гэтага верхняя паверхня плінфы заўсёды заставалася гладкай і часта мела лёгкія драпіны ўздоўж доўгай восі ад слізгацення правіла. Ніжняя паверхня, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за адбітка падкладной дошкі. Формы-рамкі рабіліся з улікам каэфіцыента ўсушкі гліны, паколькі ў працэсе сушкі і абпалу плінфа істотна змяншалася ў памерах{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. === Сушка і абпал === Фармоўка плінфы праводзілася не круглы год, а толькі падчас будаўнічага сезона. Паводле этнаграфічных даных, сезон пачынаўся прыкладна з 20 мая і доўжыўся да 1 верасня. Сырцы спачатку ўкладвалі плазам, потым пераварочвалі на рабро, пасля чаго складвалі ў [[штабель|штабелі]] («банкеты»). Працэс сушкі працягваўся ад 10 да 14 дзён, але пры неспрыяльным надвор'і мог расцягвацца да месяца{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—7}}. У розных будаўнічых цэнтрах Старажытнай Русі працэс сушкі адрозніваўся. На кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх плінфах часта сустракаюцца адбіткі ног дзяцей, свойскіх жывёл і птушак, а таксама сляды дажджавых кропель. Гэта сведчыць пра тое, што сушка там праводзілася проста на зямлі пад адкрытым небам. У той жа час на смаленскіх і полацкіх цаглінах падобных слядоў няма, што паказвае на выкарыстанне спецыяльных навесаў або адрын для сушкі. У [[Смаленск]]у на ніжняй плоскасці плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы. У [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] на плінфах канца XII — пачатку XIII ст. заўсёды бачныя выразныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Абпал праводзіўся ў спецыяльных цагельна-абпальвальных [[печ|печах]] рознай канструкцыі, якія будаваліся як мага бліжэй да аб'екта будаўніцтва або каля радовішчаў якаснай гліны. Працэс абпалу быў складаным: спачатку ў печы стваралі не вельмі высокую тэмпературу, а потым падымалі яе да 800—950 градусаў. Усяго цыкл працы печы ад загрузкі да выгрузкі працягваўся каля двух-трох тыдняў. Пра якасць і каштоўнасць абпаленай плінфы сведчыць эпізод з [[Жыціе Ефрасінні Полацкай|жыція Ефрасінні Полацкай]], дзе як пра цуд паведамляецца пра раптоўнае з'яўленне гатовага матэрыялу для завяршэння будаўніцтва{{sfn|Дзімітрый|1700|с=175}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=21}}: {{Цытата|Знайшлася печ, поўная плінфаў абпаленых, і ўжо халодных, вельмі моцных. {{арыгінальны тэкст|cu|обретеся пещ полна плынф жженных, и уже студеных, крепких зело.}}}} == Клеймы і знакі == [[Файл:Плінфа з чарцяжом храма-пахавальні ў Полацку (канец XI — пачатак XII ст.).jpg|thumb|Плінфа з чарцяжом [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храма-пахавальні]] ў [[Полацк]]у (канец XI — пачатак XII ст.)]] На шматлікіх старажытнарускіх плінфах маюцца разнастайныя знакі, якія даследчыкі падзяляюць на некалькі тыпаў паводле іх тэхнікі і прызначэння (класіфікацыя [[І. М. Хозераў|І. М. Хозерава]] і [[Л. А. Бяляеў|Л. А. Бяляева]]){{sfn|Хозераў|1929|с=167}}{{sfn|Бяляеў|1973|с=439}}. Найбольш шырокае прымяненне мелі выпуклыя знакі на [[Тарэц|тарцах]] плінфаў. Яны выкарыстоўваліся ў чарнігаўскім, [[Разанскае княства|разанскім]], [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]], [[Полацкая школа дойлідства|полацкім]] і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскім]] дойлідстве. Гэтыя знакі з’яўляліся вытворчымі: імі майстры пазначалі верхнюю цагліну кожнага штабеля сырцоў для ўліку партый і кантролю за працэсам абпалу. Знакі былі выкананы ў выглядзе адбітка драўлянай [[Матрыца (тэхніка)|матрыцы]], якая ўстаўлялася ў форму-рамку. У адным будынку магло выкарыстоўвацца да 200 розных варыянтаў такіх знакаў{{sfn|Рапапорт|1977|с=28}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Зусім іншы характар маюць выпуклыя знакі на пасцелістым (шырокім) баку плінфы. Яны сустракаюцца рэдка (звычайна не больш за 1—2 % ад агульнай колькасці цаглін будынка). Гэтыя знакі былі выразаны на падкладной дошцы і ўяўлялі сабой княжацкія асабістыя знакі заказчыка (напрыклад, [[трызуб]]цы) або імёны. Такія знакі знойдзены ў [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царкве]], [[Успенскі сабор (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]], [[Царква на рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]] і шэрагу смаленскіх помнікаў. Гэта была візантыйская традыцыя пазначаць будматэрыялы імем або родавым знакам сюзерэна{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Трэці тып адбіткаў — гэта [[Кляймо|клеймы]], якія ўціскаліся ў вільготную гліну з дапамогай спецыяльнага [[штамп]]а (хутчэй за ўсё, выразанага з [[Рог (анатомія)|рога]]) ужо пасля таго, як лішак гліны быў зрэзаны правілам. Клеймы сустракаюцца пераважна ў помніках [[Смаленская зямля|Смаленскай]] і [[Полацкая зямля|Полацкай]] земляў XII ст. Іх размяшчэнне на плінфе было хаатычным, а прызначэнне, верагодна, таксама звязвалася з маркіроўкай асобных партый сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=27—28}}. Акрамя таго, у [[Пераяслаўскае княства|пераяслаўскім]] і ўладзіміра-валынскім дойлідстве існавала традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай грабянцы (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. == Сартамент і формы == Сартамент (набор формаў) плінфы ў старажытнарускіх помніках быў даволі разнастайным і залежаў ад архітэктурнай школы. Асноўную масу (да 80 %) складалі стандартныя прамавугольныя цагліны. Разам з імі выкарыстоўваліся вузкія прамавугольныя плінфы — так званыя «[[Палавінка (цэгла)|палавінкі]]» (шырынёй 15—19 см). Для выканання складаных архітэктурных элементаў вырабляліся спецыяльныя [[Лякальная цэгла|лякальныя плінфы]]. Сярод іх сустракаліся цагліны з паўкруглым канцом (для выкладвання тонкіх [[Паўкалона|паўкалонак]] на [[Пілястра|пучковых пілястрах]]), трапецападобныя плінфы для праёмаў, а таксама клінападобныя плінфы-«прасы» (для стварэння [[Аркатурны пояс|аркатурных паясоў]] з зубчыкамі). [[Смаленская школа дойлідства|Смаленская]] і [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўская]] архітэктурныя школы вылучаліся найбольш багатым наборам разнастайных формаў плінфы, у той час як у [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскім дойлідстве]] лякальныя цагліны выкарыстоўваліся вельмі рэдка{{sfn|Рапапорт|1994|с=31—34}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русское зодчество X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Метод датирования памятников древнего смоленского зодчества по формату кирпича |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1976 |нумар=2 |старонкі=83 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Знаки на плинфе |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1977 |выпуск=150 |старонкі=28 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Хозеров И. М. |загаловак=Знаки и клейма кирпичей смоленских памятников зодчества древнейшего периода |выданне=Науч. изв. Смолен. гос. ун-та |тып=часопіс |месца=Смоленск |год=1929 |том=5 |выпуск=3 |старонкі=167 |спасылка= |ref=Хозераў}} * {{артыкул |аўтар=Беляев Л. А. |загаловак=Из истории древнерусского строительского ремесла |выданне=Проблемы истории СССР |тып=зборнік |месца=М. |год=1973 |старонкі=439 |спасылка= |ref=Бяляеў}} * {{кніга |аўтар=Даль В. |загаловак=Толковый словарь живого великорусского языка |месца=СПб. |выдавецтва= |год=1882 |том=4 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Даль}} * {{кніга |аўтар=Димитрий |загаловак=Книга житий святых. Месяц май. 23 мая |месца=Киев |выдавецтва= |год=1700 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Дзімітрый}} * ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] 5lxz0ta5dz4hwma4dkwufmuabnxvz8w 5134084 5134083 2026-04-30T16:23:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя і эвалюцыя памераў */ 5134084 wikitext text/x-wiki '''Плі́нфа''' (ад {{lang-el|πλίνθος}} — «цэгла») — шырокая і плоская абпаленая [[цэгла]], якая з'яўлялася найбольш распаўсюджаным [[Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічым матэрыялам]] у манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзях]]. У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах гэты тып цэглы таксама называўся словамі «плінт» або «плінф». Вытворчасць плінфы патрабавала спецыяльных ведаў і вялікага вопыту, а яе тэхналогія пракралася на ўсходнеславянскія землі разам з візантыйскімі майстрамі ў канцы X ст. пры ўзвядзенні [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. == Гісторыя і эвалюцыя памераў == [[Файл:Софійський собор12.jpg|міні|злева|Фрагмент сцяны кіеўскага [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскага сабора]] з муроўкай «са схаваным радам»]] [[Файл:Полацк. Падмуркі сабора 2.JPG|thumb|Рэшткі слупа полацкага [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]], выкладзены ў тэхніцы муроўкі «са схаваным радам»]] Да [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]] ў сярэдзіне XIII ст. плінфа заставалася асноўным матэрыялам для ўзвядзення канструктыўных элементаў будынкаў. Будавалі з плінфы з дапамогай тоўстага пласта [[вапна]]ва-[[цамянка]]вага [[будаўнічы раствор|раствору]], які часцяком быў роўны па таўшчыні самой плінфе. Дзякуючы гэтаму, а таксама прымяненню сістэмы [[Муроўка са схаваным радам|муроўцы «са схаваным радам»]], фасад будынка станавіўся паласатым. Такі стыль выкарыстоўваўся ў знакамітых храмах, у прыватнасці ў кіеўскім [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскім саборы]] ([[1037]] год), [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] ў [[Віцебск]]у, гродзенскай [[Каложская царква|Барысаглебскай царквы]] і іншых помніках{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}{{sfn|Рапапорт|1982|с=10}}. Памеры плінфы змяняліся з цягам часу, што дазваляе даследчыкам выкарыстоўваць яе фармат для датавання архітэктурных помнікаў. Сістэматычнае змяншэнне памераў старажытнарускіх цаглін было звязана з пэўнай сістэмай фармоўкі і абпалу. Цагліны пабудоў XI ст. мелі, як правіла, даўжыню ад 34 да 38 см пры шырыні ад 27 да 31 см. У помніках XII ст. плінфа стала меншай: даўжыня складала ад 29 да 36 см, а шырыня ад 20 да 26 см. Нарэшце, у канцы XII — першай трэці XIII ст. даўжыня плінфы паменшылася да 24—29 см, а шырыня да 17—21 см. Таўшчыня плінфы вагалася ў межах ад 2,5 да 5 см і не мела выразнай храналагічнай заканамернасці{{sfn|Рапапорт|1976|с=83}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=50}}. == Вытворчасць == === Падрыхтоўка гліны і фармоўка === Для вырабу якаснай плінфы патрабавалася асаблівая [[гліна]] з пэўнай колькасцю [[пясок|пяску]], каб цагліна не растрэсквалася пры абпале і мела неабходную трываласць. На працягу ўсяго XI ст. для вытворчасці плінфы выкарыстоўвалі [[каалін]]авую гліну, якую часам даводзілася падвозіць здалёк. Цагліны з такой гліны звычайна мелі не чырвоны, а [[Ружовы колер|ружовы]], палевы або [[Жоўты колер|светла-жоўты колер]]. Да канца XI — пачатку XII ст. майстры пачалі паўсюдна карыстацца мясцовай глінай, таму плінфа набыла традыцыйны [[чырвоны колер]]. Разнастайнасць глін у межах аднаго будынка сустракалася рэдка, хоць у асобных выпадках (напрыклад, у царкве «[[Старая кафедра]]» каля [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра-Валынскага]] або ў [[Дабравешчанская царква (Чарнігаў)|Дабравешчанскай царкве]] [[Чарнігаў|Чарнігава]]) адзначана наяўнасць цаглін розных колераў, зробленых з розных гатункаў гліны{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. Прывезеную гліну разміналі ў спецыяльных ямах (дзейнасць майстроў па замесе гліны і фармоўцы, відавочна, вызначалася тэрмінам «тварыць»{{sfn|Даль|1882|с=405}}), пасля чаго пачыналі фармоўку [[Сырэц|сырцоў]]. Гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на падкладной дошцы. Затым лішак гліны зразалі драўляным нажом (правілам) да ўзроўню верхняга краю рамкі. З-за гэтага верхняя паверхня плінфы заўсёды заставалася гладкай і часта мела лёгкія драпіны ўздоўж доўгай восі ад слізгацення правіла. Ніжняя паверхня, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за адбітка падкладной дошкі. Формы-рамкі рабіліся з улікам каэфіцыента ўсушкі гліны, паколькі ў працэсе сушкі і абпалу плінфа істотна змяншалася ў памерах{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. === Сушка і абпал === Фармоўка плінфы праводзілася не круглы год, а толькі падчас будаўнічага сезона. Паводле этнаграфічных даных, сезон пачынаўся прыкладна з 20 мая і доўжыўся да 1 верасня. Сырцы спачатку ўкладвалі плазам, потым пераварочвалі на рабро, пасля чаго складвалі ў [[штабель|штабелі]] («банкеты»). Працэс сушкі працягваўся ад 10 да 14 дзён, але пры неспрыяльным надвор'і мог расцягвацца да месяца{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—7}}. У розных будаўнічых цэнтрах Старажытнай Русі працэс сушкі адрозніваўся. На кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх плінфах часта сустракаюцца адбіткі ног дзяцей, свойскіх жывёл і птушак, а таксама сляды дажджавых кропель. Гэта сведчыць пра тое, што сушка там праводзілася проста на зямлі пад адкрытым небам. У той жа час на смаленскіх і полацкіх цаглінах падобных слядоў няма, што паказвае на выкарыстанне спецыяльных навесаў або адрын для сушкі. У [[Смаленск]]у на ніжняй плоскасці плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы. У [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] на плінфах канца XII — пачатку XIII ст. заўсёды бачныя выразныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Абпал праводзіўся ў спецыяльных цагельна-абпальвальных [[печ|печах]] рознай канструкцыі, якія будаваліся як мага бліжэй да аб'екта будаўніцтва або каля радовішчаў якаснай гліны. Працэс абпалу быў складаным: спачатку ў печы стваралі не вельмі высокую тэмпературу, а потым падымалі яе да 800—950 градусаў. Усяго цыкл працы печы ад загрузкі да выгрузкі працягваўся каля двух-трох тыдняў. Пра якасць і каштоўнасць абпаленай плінфы сведчыць эпізод з [[Жыціе Ефрасінні Полацкай|жыція Ефрасінні Полацкай]], дзе як пра цуд паведамляецца пра раптоўнае з'яўленне гатовага матэрыялу для завяршэння будаўніцтва{{sfn|Дзімітрый|1700|с=175}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=21}}: {{Цытата|Знайшлася печ, поўная плінфаў абпаленых, і ўжо халодных, вельмі моцных. {{арыгінальны тэкст|cu|обретеся пещ полна плынф жженных, и уже студеных, крепких зело.}}}} == Клеймы і знакі == [[Файл:Плінфа з чарцяжом храма-пахавальні ў Полацку (канец XI — пачатак XII ст.).jpg|thumb|Плінфа з чарцяжом [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храма-пахавальні]] ў [[Полацк]]у (канец XI — пачатак XII ст.)]] На шматлікіх старажытнарускіх плінфах маюцца разнастайныя знакі, якія даследчыкі падзяляюць на некалькі тыпаў паводле іх тэхнікі і прызначэння (класіфікацыя [[І. М. Хозераў|І. М. Хозерава]] і [[Л. А. Бяляеў|Л. А. Бяляева]]){{sfn|Хозераў|1929|с=167}}{{sfn|Бяляеў|1973|с=439}}. Найбольш шырокае прымяненне мелі выпуклыя знакі на [[Тарэц|тарцах]] плінфаў. Яны выкарыстоўваліся ў чарнігаўскім, [[Разанскае княства|разанскім]], [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]], [[Полацкая школа дойлідства|полацкім]] і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскім]] дойлідстве. Гэтыя знакі з’яўляліся вытворчымі: імі майстры пазначалі верхнюю цагліну кожнага штабеля сырцоў для ўліку партый і кантролю за працэсам абпалу. Знакі былі выкананы ў выглядзе адбітка драўлянай [[Матрыца (тэхніка)|матрыцы]], якая ўстаўлялася ў форму-рамку. У адным будынку магло выкарыстоўвацца да 200 розных варыянтаў такіх знакаў{{sfn|Рапапорт|1977|с=28}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Зусім іншы характар маюць выпуклыя знакі на пасцелістым (шырокім) баку плінфы. Яны сустракаюцца рэдка (звычайна не больш за 1—2 % ад агульнай колькасці цаглін будынка). Гэтыя знакі былі выразаны на падкладной дошцы і ўяўлялі сабой княжацкія асабістыя знакі заказчыка (напрыклад, [[трызуб]]цы) або імёны. Такія знакі знойдзены ў [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царкве]], [[Успенскі сабор (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]], [[Царква на рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]] і шэрагу смаленскіх помнікаў. Гэта была візантыйская традыцыя пазначаць будматэрыялы імем або родавым знакам сюзерэна{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Трэці тып адбіткаў — гэта [[Кляймо|клеймы]], якія ўціскаліся ў вільготную гліну з дапамогай спецыяльнага [[штамп]]а (хутчэй за ўсё, выразанага з [[Рог (анатомія)|рога]]) ужо пасля таго, як лішак гліны быў зрэзаны правілам. Клеймы сустракаюцца пераважна ў помніках [[Смаленская зямля|Смаленскай]] і [[Полацкая зямля|Полацкай]] земляў XII ст. Іх размяшчэнне на плінфе было хаатычным, а прызначэнне, верагодна, таксама звязвалася з маркіроўкай асобных партый сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=27—28}}. Акрамя таго, у [[Пераяслаўскае княства|пераяслаўскім]] і ўладзіміра-валынскім дойлідстве існавала традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай грабянцы (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. == Сартамент і формы == Сартамент (набор формаў) плінфы ў старажытнарускіх помніках быў даволі разнастайным і залежаў ад архітэктурнай школы. Асноўную масу (да 80 %) складалі стандартныя прамавугольныя цагліны. Разам з імі выкарыстоўваліся вузкія прамавугольныя плінфы — так званыя «[[Палавінка (цэгла)|палавінкі]]» (шырынёй 15—19 см). Для выканання складаных архітэктурных элементаў вырабляліся спецыяльныя [[Лякальная цэгла|лякальныя плінфы]]. Сярод іх сустракаліся цагліны з паўкруглым канцом (для выкладвання тонкіх [[Паўкалона|паўкалонак]] на [[Пілястра|пучковых пілястрах]]), трапецападобныя плінфы для праёмаў, а таксама клінападобныя плінфы-«прасы» (для стварэння [[Аркатурны пояс|аркатурных паясоў]] з зубчыкамі). [[Смаленская школа дойлідства|Смаленская]] і [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўская]] архітэктурныя школы вылучаліся найбольш багатым наборам разнастайных формаў плінфы, у той час як у [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскім дойлідстве]] лякальныя цагліны выкарыстоўваліся вельмі рэдка{{sfn|Рапапорт|1994|с=31—34}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русское зодчество X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Метод датирования памятников древнего смоленского зодчества по формату кирпича |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1976 |нумар=2 |старонкі=83 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Знаки на плинфе |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1977 |выпуск=150 |старонкі=28 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Хозеров И. М. |загаловак=Знаки и клейма кирпичей смоленских памятников зодчества древнейшего периода |выданне=Науч. изв. Смолен. гос. ун-та |тып=часопіс |месца=Смоленск |год=1929 |том=5 |выпуск=3 |старонкі=167 |спасылка= |ref=Хозераў}} * {{артыкул |аўтар=Беляев Л. А. |загаловак=Из истории древнерусского строительского ремесла |выданне=Проблемы истории СССР |тып=зборнік |месца=М. |год=1973 |старонкі=439 |спасылка= |ref=Бяляеў}} * {{кніга |аўтар=Даль В. |загаловак=Толковый словарь живого великорусского языка |месца=СПб. |выдавецтва= |год=1882 |том=4 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Даль}} * {{кніга |аўтар=Димитрий |загаловак=Книга житий святых. Месяц май. 23 мая |месца=Киев |выдавецтва= |год=1700 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Дзімітрый}} * ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] caozhtulje63wqrtfsviq1r7dysj18s 5134085 5134084 2026-04-30T16:27:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134085 wikitext text/x-wiki [[Файл:Smolensk Historical Museum - 0242.jpg|thumb|Абломак плінфы са знакам «W», выяўлены ў час раскопак сабора на Пратоку ў Смаленску]] '''Плі́нфа''' (ад {{lang-el|πλίνθος}} — «цэгла») — шырокая і плоская абпаленая [[цэгла]], якая з’яўлялася найбольш распаўсюджаным [[Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічым матэрыялам]] у манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзях]]. У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах гэты тып цэглы таксама называўся словамі «плінт» або «плінф». Вытворчасць плінфы патрабавала спецыяльных ведаў і вялікага вопыту, а яе тэхналогія пракралася на ўсходнеславянскія землі разам з візантыйскімі майстрамі ў канцы X ст. пры ўзвядзенні [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. == Гісторыя і эвалюцыя памераў == [[Файл:Софійський собор12.jpg|міні|злева|Фрагмент сцяны кіеўскага [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскага сабора]] з муроўкай «са схаваным радам»]] [[Файл:Полацк. Падмуркі сабора 2.JPG|thumb|Рэшткі слупа полацкага [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]], выкладзены ў тэхніцы муроўкі «са схаваным радам»]] Да [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]] ў сярэдзіне XIII ст. плінфа заставалася асноўным матэрыялам для ўзвядзення канструктыўных элементаў будынкаў. Будавалі з плінфы з дапамогай тоўстага пласта [[вапна]]ва-[[цамянка]]вага [[будаўнічы раствор|раствору]], які часцяком быў роўны па таўшчыні самой плінфе. Дзякуючы гэтаму, а таксама прымяненню сістэмы [[Муроўка са схаваным радам|муроўцы «са схаваным радам»]], фасад будынка станавіўся паласатым. Такі стыль выкарыстоўваўся ў знакамітых храмах, у прыватнасці ў кіеўскім [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскім саборы]] ([[1037]] год), [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] ў [[Віцебск]]у, гродзенскай [[Каложская царква|Барысаглебскай царквы]] і іншых помніках{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}{{sfn|Рапапорт|1982|с=10}}. Памеры плінфы змяняліся з цягам часу, што дазваляе даследчыкам выкарыстоўваць яе фармат для датавання архітэктурных помнікаў. Сістэматычнае змяншэнне памераў старажытнарускіх цаглін было звязана з пэўнай сістэмай фармоўкі і абпалу. Цагліны пабудоў XI ст. мелі, як правіла, даўжыню ад 34 да 38 см пры шырыні ад 27 да 31 см. У помніках XII ст. плінфа стала меншай: даўжыня складала ад 29 да 36 см, а шырыня ад 20 да 26 см. Нарэшце, у канцы XII — першай трэці XIII ст. даўжыня плінфы паменшылася да 24—29 см, а шырыня да 17—21 см. Таўшчыня плінфы вагалася ў межах ад 2,5 да 5 см і не мела выразнай храналагічнай заканамернасці{{sfn|Рапапорт|1976|с=83}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=50}}. == Вытворчасць == === Падрыхтоўка гліны і фармоўка === Для вырабу якаснай плінфы патрабавалася асаблівая [[гліна]] з пэўнай колькасцю [[пясок|пяску]], каб цагліна не растрэсквалася пры абпале і мела неабходную трываласць. На працягу ўсяго XI ст. для вытворчасці плінфы выкарыстоўвалі [[каалін]]авую гліну, якую часам даводзілася падвозіць здалёк. Цагліны з такой гліны звычайна мелі не чырвоны, а [[Ружовы колер|ружовы]], палевы або [[Жоўты колер|светла-жоўты колер]]. Да канца XI — пачатку XII ст. майстры пачалі паўсюдна карыстацца мясцовай глінай, таму плінфа набыла традыцыйны [[чырвоны колер]]. Разнастайнасць глін у межах аднаго будынка сустракалася рэдка, хоць у асобных выпадках (напрыклад, у царкве «[[Старая кафедра]]» каля [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра-Валынскага]] або ў [[Дабравешчанская царква (Чарнігаў)|Дабравешчанскай царкве]] [[Чарнігаў|Чарнігава]]) адзначана наяўнасць цаглін розных колераў, зробленых з розных гатункаў гліны{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. Прывезеную гліну разміналі ў спецыяльных ямах (дзейнасць майстроў па замесе гліны і фармоўцы, відавочна, вызначалася тэрмінам «тварыць»{{sfn|Даль|1882|с=405}}), пасля чаго пачыналі фармоўку [[Сырэц|сырцоў]]. Гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на падкладной дошцы. Затым лішак гліны зразалі драўляным нажом (правілам) да ўзроўню верхняга краю рамкі. З-за гэтага верхняя паверхня плінфы заўсёды заставалася гладкай і часта мела лёгкія драпіны ўздоўж доўгай восі ад слізгацення правіла. Ніжняя паверхня, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за адбітка падкладной дошкі. Формы-рамкі рабіліся з улікам каэфіцыента ўсушкі гліны, паколькі ў працэсе сушкі і абпалу плінфа істотна змяншалася ў памерах{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. === Сушка і абпал === Фармоўка плінфы праводзілася не круглы год, а толькі падчас будаўнічага сезона. Паводле этнаграфічных даных, сезон пачынаўся прыкладна з 20 мая і доўжыўся да 1 верасня. Сырцы спачатку ўкладвалі плазам, потым пераварочвалі на рабро, пасля чаго складвалі ў [[штабель|штабелі]] («банкеты»). Працэс сушкі працягваўся ад 10 да 14 дзён, але пры неспрыяльным надвор’і мог расцягвацца да месяца{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—7}}. У розных будаўнічых цэнтрах Старажытнай Русі працэс сушкі адрозніваўся. На кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх плінфах часта сустракаюцца адбіткі ног дзяцей, свойскіх жывёл і птушак, а таксама сляды дажджавых кропель. Гэта сведчыць пра тое, што сушка там праводзілася проста на зямлі пад адкрытым небам. У той жа час на смаленскіх і полацкіх цаглінах падобных слядоў няма, што паказвае на выкарыстанне спецыяльных навесаў або адрын для сушкі. У [[Смаленск]]у на ніжняй плоскасці плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы. У [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] на плінфах канца XII — пачатку XIII ст. заўсёды бачныя выразныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Абпал праводзіўся ў спецыяльных цагельна-абпальвальных [[печ]]ах рознай канструкцыі, якія будаваліся як мага бліжэй да аб’екта будаўніцтва або каля радовішчаў якаснай гліны. Працэс абпалу быў складаным: спачатку ў печы стваралі не вельмі высокую тэмпературу, а потым падымалі яе да 800—950 градусаў. Усяго цыкл працы печы ад загрузкі да выгрузкі працягваўся каля двух-трох тыдняў. Пра якасць і каштоўнасць абпаленай плінфы сведчыць эпізод з [[Жыціе Ефрасінні Полацкай|жыція Ефрасінні Полацкай]], дзе як пра цуд паведамляецца пра раптоўнае з’яўленне гатовага матэрыялу для завяршэння будаўніцтва{{sfn|Дзімітрый|1700|с=175}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=21}}: {{Цытата|Знайшлася печ, поўная плінфаў абпаленых, і ўжо халодных, вельмі моцных. {{арыгінальны тэкст|cu|обретеся пещ полна плынф жженных, и уже студеных, крепких зело.}}}} == Клеймы і знакі == [[Файл:Плінфа з чарцяжом храма-пахавальні ў Полацку (канец XI — пачатак XII ст.).jpg|thumb|Плінфа з чарцяжом [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храма-пахавальні]] ў [[Полацк]]у (канец XI — пачатак XII ст.)]] На шматлікіх старажытнарускіх плінфах маюцца разнастайныя знакі, якія даследчыкі падзяляюць на некалькі тыпаў паводле іх тэхнікі і прызначэння (класіфікацыя [[І. М. Хозераў|І. М. Хозерава]] і [[Л. А. Бяляеў|Л. А. Бяляева]]){{sfn|Хозераў|1929|с=167}}{{sfn|Бяляеў|1973|с=439}}. Найбольш шырокае прымяненне мелі выпуклыя знакі на [[Тарэц|тарцах]] плінфаў. Яны выкарыстоўваліся ў чарнігаўскім, [[Разанскае княства|разанскім]], [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]], [[Полацкая школа дойлідства|полацкім]] і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскім]] дойлідстве. Гэтыя знакі з’яўляліся вытворчымі: імі майстры пазначалі верхнюю цагліну кожнага штабеля сырцоў для ўліку партый і кантролю за працэсам абпалу. Знакі былі выкананы ў выглядзе адбітка драўлянай [[Матрыца (тэхніка)|матрыцы]], якая ўстаўлялася ў форму-рамку. У адным будынку магло выкарыстоўвацца да 200 розных варыянтаў такіх знакаў{{sfn|Рапапорт|1977|с=28}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Зусім іншы характар маюць выпуклыя знакі на пасцелістым (шырокім) баку плінфы. Яны сустракаюцца рэдка (звычайна не больш за 1—2 % ад агульнай колькасці цаглін будынка). Гэтыя знакі былі выразаны на падкладной дошцы і ўяўлялі сабой княжацкія асабістыя знакі заказчыка (напрыклад, [[трызуб]]цы) або імёны. Такія знакі знойдзены ў [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царкве]], [[Успенскі сабор (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]], [[Царква на рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]] і шэрагу смаленскіх помнікаў. Гэта была візантыйская традыцыя пазначаць будматэрыялы імем або родавым знакам сюзерэна{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Трэці тып адбіткаў — гэта [[Кляймо|клеймы]], якія ўціскаліся ў вільготную гліну з дапамогай спецыяльнага [[штамп]]а (хутчэй за ўсё, выразанага з [[Рог (анатомія)|рога]]) ужо пасля таго, як лішак гліны быў зрэзаны правілам. Клеймы сустракаюцца пераважна ў помніках [[Смаленская зямля|Смаленскай]] і [[Полацкая зямля|Полацкай]] земляў XII ст. Іх размяшчэнне на плінфе было хаатычным, а прызначэнне, верагодна, таксама звязвалася з маркіроўкай асобных партый сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=27—28}}. Акрамя таго, у [[Пераяслаўскае княства|пераяслаўскім]] і ўладзіміра-валынскім дойлідстве існавала традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай грабянцы (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. == Сартамент і формы == Сартамент (набор формаў) плінфы ў старажытнарускіх помніках быў даволі разнастайным і залежаў ад архітэктурнай школы. Асноўную масу (да 80 %) складалі стандартныя прамавугольныя цагліны. Разам з імі выкарыстоўваліся вузкія прамавугольныя плінфы — так званыя «[[Палавінка (цэгла)|палавінкі]]» (шырынёй 15—19 см). Для выканання складаных архітэктурных элементаў вырабляліся спецыяльныя [[Лякальная цэгла|лякальныя плінфы]]. Сярод іх сустракаліся цагліны з паўкруглым канцом (для выкладвання тонкіх [[паўкалона]]к на [[Пілястра|пучковых пілястрах]]), трапецападобныя плінфы для праёмаў, а таксама клінападобныя плінфы-«прасы» (для стварэння [[Аркатурны пояс|аркатурных паясоў]] з зубчыкамі). [[Смаленская школа дойлідства|Смаленская]] і [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўская]] архітэктурныя школы вылучаліся найбольш багатым наборам разнастайных формаў плінфы, у той час як у [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскім дойлідстве]] лякальныя цагліны выкарыстоўваліся вельмі рэдка{{sfn|Рапапорт|1994|с=31—34}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русское зодчество X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Метод датирования памятников древнего смоленского зодчества по формату кирпича |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1976 |нумар=2 |старонкі=83 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Знаки на плинфе |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1977 |выпуск=150 |старонкі=28 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Хозеров И. М. |загаловак=Знаки и клейма кирпичей смоленских памятников зодчества древнейшего периода |выданне=Науч. изв. Смолен. гос. ун-та |тып=часопіс |месца=Смоленск |год=1929 |том=5 |выпуск=3 |старонкі=167 |спасылка= |ref=Хозераў}} * {{артыкул |аўтар=Беляев Л. А. |загаловак=Из истории древнерусского строительского ремесла |выданне=Проблемы истории СССР |тып=зборнік |месца=М. |год=1973 |старонкі=439 |спасылка= |ref=Бяляеў}} * {{кніга |аўтар=Даль В. |загаловак=Толковый словарь живого великорусского языка |месца=СПб. |выдавецтва= |год=1882 |том=4 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Даль}} * {{кніга |аўтар=Димитрий |загаловак=Книга житий святых. Месяц май. 23 мая |месца=Киев |выдавецтва= |год=1700 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Дзімітрый}} * ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] jjlwkiflteczaen2ao51dvumltu2i09 5134086 5134085 2026-04-30T16:27:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Старажытнаруская архітэктура]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134086 wikitext text/x-wiki [[Файл:Smolensk Historical Museum - 0242.jpg|thumb|Абломак плінфы са знакам «W», выяўлены ў час раскопак сабора на Пратоку ў Смаленску]] '''Плі́нфа''' (ад {{lang-el|πλίνθος}} — «цэгла») — шырокая і плоская абпаленая [[цэгла]], якая з’яўлялася найбольш распаўсюджаным [[Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічым матэрыялам]] у манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзях]]. У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах гэты тып цэглы таксама называўся словамі «плінт» або «плінф». Вытворчасць плінфы патрабавала спецыяльных ведаў і вялікага вопыту, а яе тэхналогія пракралася на ўсходнеславянскія землі разам з візантыйскімі майстрамі ў канцы X ст. пры ўзвядзенні [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. == Гісторыя і эвалюцыя памераў == [[Файл:Софійський собор12.jpg|міні|злева|Фрагмент сцяны кіеўскага [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскага сабора]] з муроўкай «са схаваным радам»]] [[Файл:Полацк. Падмуркі сабора 2.JPG|thumb|Рэшткі слупа полацкага [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]], выкладзены ў тэхніцы муроўкі «са схаваным радам»]] Да [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]] ў сярэдзіне XIII ст. плінфа заставалася асноўным матэрыялам для ўзвядзення канструктыўных элементаў будынкаў. Будавалі з плінфы з дапамогай тоўстага пласта [[вапна]]ва-[[цамянка]]вага [[будаўнічы раствор|раствору]], які часцяком быў роўны па таўшчыні самой плінфе. Дзякуючы гэтаму, а таксама прымяненню сістэмы [[Муроўка са схаваным радам|муроўцы «са схаваным радам»]], фасад будынка станавіўся паласатым. Такі стыль выкарыстоўваўся ў знакамітых храмах, у прыватнасці ў кіеўскім [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскім саборы]] ([[1037]] год), [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] ў [[Віцебск]]у, гродзенскай [[Каложская царква|Барысаглебскай царквы]] і іншых помніках{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}{{sfn|Рапапорт|1982|с=10}}. Памеры плінфы змяняліся з цягам часу, што дазваляе даследчыкам выкарыстоўваць яе фармат для датавання архітэктурных помнікаў. Сістэматычнае змяншэнне памераў старажытнарускіх цаглін было звязана з пэўнай сістэмай фармоўкі і абпалу. Цагліны пабудоў XI ст. мелі, як правіла, даўжыню ад 34 да 38 см пры шырыні ад 27 да 31 см. У помніках XII ст. плінфа стала меншай: даўжыня складала ад 29 да 36 см, а шырыня ад 20 да 26 см. Нарэшце, у канцы XII — першай трэці XIII ст. даўжыня плінфы паменшылася да 24—29 см, а шырыня да 17—21 см. Таўшчыня плінфы вагалася ў межах ад 2,5 да 5 см і не мела выразнай храналагічнай заканамернасці{{sfn|Рапапорт|1976|с=83}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=50}}. == Вытворчасць == === Падрыхтоўка гліны і фармоўка === Для вырабу якаснай плінфы патрабавалася асаблівая [[гліна]] з пэўнай колькасцю [[пясок|пяску]], каб цагліна не растрэсквалася пры абпале і мела неабходную трываласць. На працягу ўсяго XI ст. для вытворчасці плінфы выкарыстоўвалі [[каалін]]авую гліну, якую часам даводзілася падвозіць здалёк. Цагліны з такой гліны звычайна мелі не чырвоны, а [[Ружовы колер|ружовы]], палевы або [[Жоўты колер|светла-жоўты колер]]. Да канца XI — пачатку XII ст. майстры пачалі паўсюдна карыстацца мясцовай глінай, таму плінфа набыла традыцыйны [[чырвоны колер]]. Разнастайнасць глін у межах аднаго будынка сустракалася рэдка, хоць у асобных выпадках (напрыклад, у царкве «[[Старая кафедра]]» каля [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра-Валынскага]] або ў [[Дабравешчанская царква (Чарнігаў)|Дабравешчанскай царкве]] [[Чарнігаў|Чарнігава]]) адзначана наяўнасць цаглін розных колераў, зробленых з розных гатункаў гліны{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. Прывезеную гліну разміналі ў спецыяльных ямах (дзейнасць майстроў па замесе гліны і фармоўцы, відавочна, вызначалася тэрмінам «тварыць»{{sfn|Даль|1882|с=405}}), пасля чаго пачыналі фармоўку [[Сырэц|сырцоў]]. Гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на падкладной дошцы. Затым лішак гліны зразалі драўляным нажом (правілам) да ўзроўню верхняга краю рамкі. З-за гэтага верхняя паверхня плінфы заўсёды заставалася гладкай і часта мела лёгкія драпіны ўздоўж доўгай восі ад слізгацення правіла. Ніжняя паверхня, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за адбітка падкладной дошкі. Формы-рамкі рабіліся з улікам каэфіцыента ўсушкі гліны, паколькі ў працэсе сушкі і абпалу плінфа істотна змяншалася ў памерах{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. === Сушка і абпал === Фармоўка плінфы праводзілася не круглы год, а толькі падчас будаўнічага сезона. Паводле этнаграфічных даных, сезон пачынаўся прыкладна з 20 мая і доўжыўся да 1 верасня. Сырцы спачатку ўкладвалі плазам, потым пераварочвалі на рабро, пасля чаго складвалі ў [[штабель|штабелі]] («банкеты»). Працэс сушкі працягваўся ад 10 да 14 дзён, але пры неспрыяльным надвор’і мог расцягвацца да месяца{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—7}}. У розных будаўнічых цэнтрах Старажытнай Русі працэс сушкі адрозніваўся. На кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх плінфах часта сустракаюцца адбіткі ног дзяцей, свойскіх жывёл і птушак, а таксама сляды дажджавых кропель. Гэта сведчыць пра тое, што сушка там праводзілася проста на зямлі пад адкрытым небам. У той жа час на смаленскіх і полацкіх цаглінах падобных слядоў няма, што паказвае на выкарыстанне спецыяльных навесаў або адрын для сушкі. У [[Смаленск]]у на ніжняй плоскасці плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы. У [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] на плінфах канца XII — пачатку XIII ст. заўсёды бачныя выразныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Абпал праводзіўся ў спецыяльных цагельна-абпальвальных [[печ]]ах рознай канструкцыі, якія будаваліся як мага бліжэй да аб’екта будаўніцтва або каля радовішчаў якаснай гліны. Працэс абпалу быў складаным: спачатку ў печы стваралі не вельмі высокую тэмпературу, а потым падымалі яе да 800—950 градусаў. Усяго цыкл працы печы ад загрузкі да выгрузкі працягваўся каля двух-трох тыдняў. Пра якасць і каштоўнасць абпаленай плінфы сведчыць эпізод з [[Жыціе Ефрасінні Полацкай|жыція Ефрасінні Полацкай]], дзе як пра цуд паведамляецца пра раптоўнае з’яўленне гатовага матэрыялу для завяршэння будаўніцтва{{sfn|Дзімітрый|1700|с=175}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=21}}: {{Цытата|Знайшлася печ, поўная плінфаў абпаленых, і ўжо халодных, вельмі моцных. {{арыгінальны тэкст|cu|обретеся пещ полна плынф жженных, и уже студеных, крепких зело.}}}} == Клеймы і знакі == [[Файл:Плінфа з чарцяжом храма-пахавальні ў Полацку (канец XI — пачатак XII ст.).jpg|thumb|Плінфа з чарцяжом [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храма-пахавальні]] ў [[Полацк]]у (канец XI — пачатак XII ст.)]] На шматлікіх старажытнарускіх плінфах маюцца разнастайныя знакі, якія даследчыкі падзяляюць на некалькі тыпаў паводле іх тэхнікі і прызначэння (класіфікацыя [[І. М. Хозераў|І. М. Хозерава]] і [[Л. А. Бяляеў|Л. А. Бяляева]]){{sfn|Хозераў|1929|с=167}}{{sfn|Бяляеў|1973|с=439}}. Найбольш шырокае прымяненне мелі выпуклыя знакі на [[Тарэц|тарцах]] плінфаў. Яны выкарыстоўваліся ў чарнігаўскім, [[Разанскае княства|разанскім]], [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]], [[Полацкая школа дойлідства|полацкім]] і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскім]] дойлідстве. Гэтыя знакі з’яўляліся вытворчымі: імі майстры пазначалі верхнюю цагліну кожнага штабеля сырцоў для ўліку партый і кантролю за працэсам абпалу. Знакі былі выкананы ў выглядзе адбітка драўлянай [[Матрыца (тэхніка)|матрыцы]], якая ўстаўлялася ў форму-рамку. У адным будынку магло выкарыстоўвацца да 200 розных варыянтаў такіх знакаў{{sfn|Рапапорт|1977|с=28}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Зусім іншы характар маюць выпуклыя знакі на пасцелістым (шырокім) баку плінфы. Яны сустракаюцца рэдка (звычайна не больш за 1—2 % ад агульнай колькасці цаглін будынка). Гэтыя знакі былі выразаны на падкладной дошцы і ўяўлялі сабой княжацкія асабістыя знакі заказчыка (напрыклад, [[трызуб]]цы) або імёны. Такія знакі знойдзены ў [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царкве]], [[Успенскі сабор (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]], [[Царква на рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]] і шэрагу смаленскіх помнікаў. Гэта была візантыйская традыцыя пазначаць будматэрыялы імем або родавым знакам сюзерэна{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Трэці тып адбіткаў — гэта [[Кляймо|клеймы]], якія ўціскаліся ў вільготную гліну з дапамогай спецыяльнага [[штамп]]а (хутчэй за ўсё, выразанага з [[Рог (анатомія)|рога]]) ужо пасля таго, як лішак гліны быў зрэзаны правілам. Клеймы сустракаюцца пераважна ў помніках [[Смаленская зямля|Смаленскай]] і [[Полацкая зямля|Полацкай]] земляў XII ст. Іх размяшчэнне на плінфе было хаатычным, а прызначэнне, верагодна, таксама звязвалася з маркіроўкай асобных партый сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=27—28}}. Акрамя таго, у [[Пераяслаўскае княства|пераяслаўскім]] і ўладзіміра-валынскім дойлідстве існавала традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай грабянцы (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. == Сартамент і формы == Сартамент (набор формаў) плінфы ў старажытнарускіх помніках быў даволі разнастайным і залежаў ад архітэктурнай школы. Асноўную масу (да 80 %) складалі стандартныя прамавугольныя цагліны. Разам з імі выкарыстоўваліся вузкія прамавугольныя плінфы — так званыя «[[Палавінка (цэгла)|палавінкі]]» (шырынёй 15—19 см). Для выканання складаных архітэктурных элементаў вырабляліся спецыяльныя [[Лякальная цэгла|лякальныя плінфы]]. Сярод іх сустракаліся цагліны з паўкруглым канцом (для выкладвання тонкіх [[паўкалона]]к на [[Пілястра|пучковых пілястрах]]), трапецападобныя плінфы для праёмаў, а таксама клінападобныя плінфы-«прасы» (для стварэння [[Аркатурны пояс|аркатурных паясоў]] з зубчыкамі). [[Смаленская школа дойлідства|Смаленская]] і [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўская]] архітэктурныя школы вылучаліся найбольш багатым наборам разнастайных формаў плінфы, у той час як у [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскім дойлідстве]] лякальныя цагліны выкарыстоўваліся вельмі рэдка{{sfn|Рапапорт|1994|с=31—34}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русское зодчество X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Метод датирования памятников древнего смоленского зодчества по формату кирпича |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1976 |нумар=2 |старонкі=83 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Знаки на плинфе |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1977 |выпуск=150 |старонкі=28 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Хозеров И. М. |загаловак=Знаки и клейма кирпичей смоленских памятников зодчества древнейшего периода |выданне=Науч. изв. Смолен. гос. ун-та |тып=часопіс |месца=Смоленск |год=1929 |том=5 |выпуск=3 |старонкі=167 |спасылка= |ref=Хозераў}} * {{артыкул |аўтар=Беляев Л. А. |загаловак=Из истории древнерусского строительского ремесла |выданне=Проблемы истории СССР |тып=зборнік |месца=М. |год=1973 |старонкі=439 |спасылка= |ref=Бяляеў}} * {{кніга |аўтар=Даль В. |загаловак=Толковый словарь живого великорусского языка |месца=СПб. |выдавецтва= |год=1882 |том=4 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Даль}} * {{кніга |аўтар=Димитрий |загаловак=Книга житий святых. Месяц май. 23 мая |месца=Киев |выдавецтва= |год=1700 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Дзімітрый}} * ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] [[Катэгорыя:Старажытнаруская архітэктура]] cqzv50ig6tnttkiv9u768k5hcpms3vm 5134087 5134086 2026-04-30T16:29:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя і эвалюцыя памераў */ 5134087 wikitext text/x-wiki [[Файл:Smolensk Historical Museum - 0242.jpg|thumb|Абломак плінфы са знакам «W», выяўлены ў час раскопак сабора на Пратоку ў Смаленску]] '''Плі́нфа''' (ад {{lang-el|πλίνθος}} — «цэгла») — шырокая і плоская абпаленая [[цэгла]], якая з’яўлялася найбольш распаўсюджаным [[Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічым матэрыялам]] у манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзях]]. У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах гэты тып цэглы таксама называўся словамі «плінт» або «плінф». Вытворчасць плінфы патрабавала спецыяльных ведаў і вялікага вопыту, а яе тэхналогія пракралася на ўсходнеславянскія землі разам з візантыйскімі майстрамі ў канцы X ст. пры ўзвядзенні [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. == Гісторыя і эвалюцыя памераў == [[Файл:Софійський собор12.jpg|міні|злева|Фрагмент сцяны кіеўскага [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскага сабора]] з муроўкай «са схаваным радам»]] [[Файл:Полацк. Падмуркі сабора 2.JPG|thumb|Рэшткі слупа полацкага [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]], выкладзены ў тэхніцы муроўкі «са схаваным радам»]] Да [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]] ў сярэдзіне XIII ст. плінфа заставалася асноўным матэрыялам для ўзвядзення канструктыўных элементаў будынкаў. Будавалі з плінфы з дапамогай тоўстага пласта [[вапна]]ва-[[цамянка]]вага [[будаўнічы раствор|раствору]], які часцяком быў роўны па таўшчыні самой плінфе. Дзякуючы гэтаму, а таксама прымяненню сістэмы [[Муроўка са схаваным радам|муроўцы «са схаваным радам»]], фасад будынка станавіўся паласатым. такі стыль характэрны для кіеўскага [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскага сабора]] і полацкага [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]]. У XII&nbsp;ст. ёй на змену прыйшла раўнаслойная (парадковая) тэхніка, якая ў канцы XII&nbsp;ст. прымянялася і ў [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай архітэктурнай школе]], напрыклад, у [[Каложская царква|Барысаглебскай царкве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=109, 111}}. Таксама існавалі змяшаныя варыянты з выкарыстаннем прыроднага каменя, як у [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] ў [[Віцебск|Віцебску]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=115}}{{sfn|Рапапорт|1982|с=10}}. Памеры плінфы змяняліся з цягам часу, што дазваляе даследчыкам выкарыстоўваць яе фармат для датавання архітэктурных помнікаў. Сістэматычнае змяншэнне памераў старажытнарускіх цаглін было звязана з пэўнай сістэмай фармоўкі і абпалу. Цагліны пабудоў XI ст. мелі, як правіла, даўжыню ад 34 да 38 см пры шырыні ад 27 да 31 см. У помніках XII ст. плінфа стала меншай: даўжыня складала ад 29 да 36 см, а шырыня ад 20 да 26 см. Нарэшце, у канцы XII — першай трэці XIII ст. даўжыня плінфы паменшылася да 24—29 см, а шырыня да 17—21 см. Таўшчыня плінфы вагалася ў межах ад 2,5 да 5 см і не мела выразнай храналагічнай заканамернасці{{sfn|Рапапорт|1976|с=83}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=50}}. == Вытворчасць == === Падрыхтоўка гліны і фармоўка === Для вырабу якаснай плінфы патрабавалася асаблівая [[гліна]] з пэўнай колькасцю [[пясок|пяску]], каб цагліна не растрэсквалася пры абпале і мела неабходную трываласць. На працягу ўсяго XI ст. для вытворчасці плінфы выкарыстоўвалі [[каалін]]авую гліну, якую часам даводзілася падвозіць здалёк. Цагліны з такой гліны звычайна мелі не чырвоны, а [[Ружовы колер|ружовы]], палевы або [[Жоўты колер|светла-жоўты колер]]. Да канца XI — пачатку XII ст. майстры пачалі паўсюдна карыстацца мясцовай глінай, таму плінфа набыла традыцыйны [[чырвоны колер]]. Разнастайнасць глін у межах аднаго будынка сустракалася рэдка, хоць у асобных выпадках (напрыклад, у царкве «[[Старая кафедра]]» каля [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра-Валынскага]] або ў [[Дабравешчанская царква (Чарнігаў)|Дабравешчанскай царкве]] [[Чарнігаў|Чарнігава]]) адзначана наяўнасць цаглін розных колераў, зробленых з розных гатункаў гліны{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. Прывезеную гліну разміналі ў спецыяльных ямах (дзейнасць майстроў па замесе гліны і фармоўцы, відавочна, вызначалася тэрмінам «тварыць»{{sfn|Даль|1882|с=405}}), пасля чаго пачыналі фармоўку [[Сырэц|сырцоў]]. Гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на падкладной дошцы. Затым лішак гліны зразалі драўляным нажом (правілам) да ўзроўню верхняга краю рамкі. З-за гэтага верхняя паверхня плінфы заўсёды заставалася гладкай і часта мела лёгкія драпіны ўздоўж доўгай восі ад слізгацення правіла. Ніжняя паверхня, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за адбітка падкладной дошкі. Формы-рамкі рабіліся з улікам каэфіцыента ўсушкі гліны, паколькі ў працэсе сушкі і абпалу плінфа істотна змяншалася ў памерах{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. === Сушка і абпал === Фармоўка плінфы праводзілася не круглы год, а толькі падчас будаўнічага сезона. Паводле этнаграфічных даных, сезон пачынаўся прыкладна з 20 мая і доўжыўся да 1 верасня. Сырцы спачатку ўкладвалі плазам, потым пераварочвалі на рабро, пасля чаго складвалі ў [[штабель|штабелі]] («банкеты»). Працэс сушкі працягваўся ад 10 да 14 дзён, але пры неспрыяльным надвор’і мог расцягвацца да месяца{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—7}}. У розных будаўнічых цэнтрах Старажытнай Русі працэс сушкі адрозніваўся. На кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх плінфах часта сустракаюцца адбіткі ног дзяцей, свойскіх жывёл і птушак, а таксама сляды дажджавых кропель. Гэта сведчыць пра тое, што сушка там праводзілася проста на зямлі пад адкрытым небам. У той жа час на смаленскіх і полацкіх цаглінах падобных слядоў няма, што паказвае на выкарыстанне спецыяльных навесаў або адрын для сушкі. У [[Смаленск]]у на ніжняй плоскасці плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы. У [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] на плінфах канца XII — пачатку XIII ст. заўсёды бачныя выразныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Абпал праводзіўся ў спецыяльных цагельна-абпальвальных [[печ]]ах рознай канструкцыі, якія будаваліся як мага бліжэй да аб’екта будаўніцтва або каля радовішчаў якаснай гліны. Працэс абпалу быў складаным: спачатку ў печы стваралі не вельмі высокую тэмпературу, а потым падымалі яе да 800—950 градусаў. Усяго цыкл працы печы ад загрузкі да выгрузкі працягваўся каля двух-трох тыдняў. Пра якасць і каштоўнасць абпаленай плінфы сведчыць эпізод з [[Жыціе Ефрасінні Полацкай|жыція Ефрасінні Полацкай]], дзе як пра цуд паведамляецца пра раптоўнае з’яўленне гатовага матэрыялу для завяршэння будаўніцтва{{sfn|Дзімітрый|1700|с=175}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=21}}: {{Цытата|Знайшлася печ, поўная плінфаў абпаленых, і ўжо халодных, вельмі моцных. {{арыгінальны тэкст|cu|обретеся пещ полна плынф жженных, и уже студеных, крепких зело.}}}} == Клеймы і знакі == [[Файл:Плінфа з чарцяжом храма-пахавальні ў Полацку (канец XI — пачатак XII ст.).jpg|thumb|Плінфа з чарцяжом [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храма-пахавальні]] ў [[Полацк]]у (канец XI — пачатак XII ст.)]] На шматлікіх старажытнарускіх плінфах маюцца разнастайныя знакі, якія даследчыкі падзяляюць на некалькі тыпаў паводле іх тэхнікі і прызначэння (класіфікацыя [[І. М. Хозераў|І. М. Хозерава]] і [[Л. А. Бяляеў|Л. А. Бяляева]]){{sfn|Хозераў|1929|с=167}}{{sfn|Бяляеў|1973|с=439}}. Найбольш шырокае прымяненне мелі выпуклыя знакі на [[Тарэц|тарцах]] плінфаў. Яны выкарыстоўваліся ў чарнігаўскім, [[Разанскае княства|разанскім]], [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]], [[Полацкая школа дойлідства|полацкім]] і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскім]] дойлідстве. Гэтыя знакі з’яўляліся вытворчымі: імі майстры пазначалі верхнюю цагліну кожнага штабеля сырцоў для ўліку партый і кантролю за працэсам абпалу. Знакі былі выкананы ў выглядзе адбітка драўлянай [[Матрыца (тэхніка)|матрыцы]], якая ўстаўлялася ў форму-рамку. У адным будынку магло выкарыстоўвацца да 200 розных варыянтаў такіх знакаў{{sfn|Рапапорт|1977|с=28}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Зусім іншы характар маюць выпуклыя знакі на пасцелістым (шырокім) баку плінфы. Яны сустракаюцца рэдка (звычайна не больш за 1—2 % ад агульнай колькасці цаглін будынка). Гэтыя знакі былі выразаны на падкладной дошцы і ўяўлялі сабой княжацкія асабістыя знакі заказчыка (напрыклад, [[трызуб]]цы) або імёны. Такія знакі знойдзены ў [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царкве]], [[Успенскі сабор (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]], [[Царква на рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]] і шэрагу смаленскіх помнікаў. Гэта была візантыйская традыцыя пазначаць будматэрыялы імем або родавым знакам сюзерэна{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Трэці тып адбіткаў — гэта [[Кляймо|клеймы]], якія ўціскаліся ў вільготную гліну з дапамогай спецыяльнага [[штамп]]а (хутчэй за ўсё, выразанага з [[Рог (анатомія)|рога]]) ужо пасля таго, як лішак гліны быў зрэзаны правілам. Клеймы сустракаюцца пераважна ў помніках [[Смаленская зямля|Смаленскай]] і [[Полацкая зямля|Полацкай]] земляў XII ст. Іх размяшчэнне на плінфе было хаатычным, а прызначэнне, верагодна, таксама звязвалася з маркіроўкай асобных партый сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=27—28}}. Акрамя таго, у [[Пераяслаўскае княства|пераяслаўскім]] і ўладзіміра-валынскім дойлідстве існавала традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай грабянцы (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. == Сартамент і формы == Сартамент (набор формаў) плінфы ў старажытнарускіх помніках быў даволі разнастайным і залежаў ад архітэктурнай школы. Асноўную масу (да 80 %) складалі стандартныя прамавугольныя цагліны. Разам з імі выкарыстоўваліся вузкія прамавугольныя плінфы — так званыя «[[Палавінка (цэгла)|палавінкі]]» (шырынёй 15—19 см). Для выканання складаных архітэктурных элементаў вырабляліся спецыяльныя [[Лякальная цэгла|лякальныя плінфы]]. Сярод іх сустракаліся цагліны з паўкруглым канцом (для выкладвання тонкіх [[паўкалона]]к на [[Пілястра|пучковых пілястрах]]), трапецападобныя плінфы для праёмаў, а таксама клінападобныя плінфы-«прасы» (для стварэння [[Аркатурны пояс|аркатурных паясоў]] з зубчыкамі). [[Смаленская школа дойлідства|Смаленская]] і [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўская]] архітэктурныя школы вылучаліся найбольш багатым наборам разнастайных формаў плінфы, у той час як у [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскім дойлідстве]] лякальныя цагліны выкарыстоўваліся вельмі рэдка{{sfn|Рапапорт|1994|с=31—34}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русское зодчество X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Метод датирования памятников древнего смоленского зодчества по формату кирпича |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1976 |нумар=2 |старонкі=83 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Знаки на плинфе |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1977 |выпуск=150 |старонкі=28 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Хозеров И. М. |загаловак=Знаки и клейма кирпичей смоленских памятников зодчества древнейшего периода |выданне=Науч. изв. Смолен. гос. ун-та |тып=часопіс |месца=Смоленск |год=1929 |том=5 |выпуск=3 |старонкі=167 |спасылка= |ref=Хозераў}} * {{артыкул |аўтар=Беляев Л. А. |загаловак=Из истории древнерусского строительского ремесла |выданне=Проблемы истории СССР |тып=зборнік |месца=М. |год=1973 |старонкі=439 |спасылка= |ref=Бяляеў}} * {{кніга |аўтар=Даль В. |загаловак=Толковый словарь живого великорусского языка |месца=СПб. |выдавецтва= |год=1882 |том=4 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Даль}} * {{кніга |аўтар=Димитрий |загаловак=Книга житий святых. Месяц май. 23 мая |месца=Киев |выдавецтва= |год=1700 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Дзімітрый}} * ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] [[Катэгорыя:Старажытнаруская архітэктура]] 1r48d6brqr2dr8t2fg5k0oz3rhamqvz 5134367 5134087 2026-05-01T08:45:42Z M.L.Bot 261 /* Падрыхтоўка гліны і фармоўка */ 5134367 wikitext text/x-wiki [[Файл:Smolensk Historical Museum - 0242.jpg|thumb|Абломак плінфы са знакам «W», выяўлены ў час раскопак сабора на Пратоку ў Смаленску]] '''Плі́нфа''' (ад {{lang-el|πλίνθος}} — «цэгла») — шырокая і плоская абпаленая [[цэгла]], якая з’яўлялася найбольш распаўсюджаным [[Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічым матэрыялам]] у манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзях]]. У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах гэты тып цэглы таксама называўся словамі «плінт» або «плінф». Вытворчасць плінфы патрабавала спецыяльных ведаў і вялікага вопыту, а яе тэхналогія пракралася на ўсходнеславянскія землі разам з візантыйскімі майстрамі ў канцы X ст. пры ўзвядзенні [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. == Гісторыя і эвалюцыя памераў == [[Файл:Софійський собор12.jpg|міні|злева|Фрагмент сцяны кіеўскага [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскага сабора]] з муроўкай «са схаваным радам»]] [[Файл:Полацк. Падмуркі сабора 2.JPG|thumb|Рэшткі слупа полацкага [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]], выкладзены ў тэхніцы муроўкі «са схаваным радам»]] Да [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]] ў сярэдзіне XIII ст. плінфа заставалася асноўным матэрыялам для ўзвядзення канструктыўных элементаў будынкаў. Будавалі з плінфы з дапамогай тоўстага пласта [[вапна]]ва-[[цамянка]]вага [[будаўнічы раствор|раствору]], які часцяком быў роўны па таўшчыні самой плінфе. Дзякуючы гэтаму, а таксама прымяненню сістэмы [[Муроўка са схаваным радам|муроўцы «са схаваным радам»]], фасад будынка станавіўся паласатым. такі стыль характэрны для кіеўскага [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскага сабора]] і полацкага [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]]. У XII&nbsp;ст. ёй на змену прыйшла раўнаслойная (парадковая) тэхніка, якая ў канцы XII&nbsp;ст. прымянялася і ў [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай архітэктурнай школе]], напрыклад, у [[Каложская царква|Барысаглебскай царкве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=109, 111}}. Таксама існавалі змяшаныя варыянты з выкарыстаннем прыроднага каменя, як у [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] ў [[Віцебск|Віцебску]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=115}}{{sfn|Рапапорт|1982|с=10}}. Памеры плінфы змяняліся з цягам часу, што дазваляе даследчыкам выкарыстоўваць яе фармат для датавання архітэктурных помнікаў. Сістэматычнае змяншэнне памераў старажытнарускіх цаглін было звязана з пэўнай сістэмай фармоўкі і абпалу. Цагліны пабудоў XI ст. мелі, як правіла, даўжыню ад 34 да 38 см пры шырыні ад 27 да 31 см. У помніках XII ст. плінфа стала меншай: даўжыня складала ад 29 да 36 см, а шырыня ад 20 да 26 см. Нарэшце, у канцы XII — першай трэці XIII ст. даўжыня плінфы паменшылася да 24—29 см, а шырыня да 17—21 см. Таўшчыня плінфы вагалася ў межах ад 2,5 да 5 см і не мела выразнай храналагічнай заканамернасці{{sfn|Рапапорт|1976|с=83}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=50}}. == Вытворчасць == === Падрыхтоўка гліны і фармоўка === Для вырабу якаснай плінфы патрабавалася асаблівая [[гліна]] з пэўнай колькасцю [[пясок|пяску]], каб цагліна не растрэсквалася пры абпале і мела неабходную трываласць. На працягу ўсяго XI ст. для вытворчасці плінфы выкарыстоўвалі [[каалін]]авую гліну, якую часам даводзілася падвозіць здалёк. Цагліны з такой гліны звычайна мелі не чырвоны, а [[Ружовы колер|ружовы]], палевы або [[Жоўты колер|светла-жоўты колер]]. Да канца XI — пачатку XII ст. майстры пачалі паўсюдна карыстацца мясцовай глінай, таму плінфа набыла традыцыйны [[чырвоны колер]]. Разнастайнасць глін у межах аднаго будынка сустракалася рэдка, хоць у асобных выпадках (напрыклад, у царкве «[[Старая кафедра (Уладзімір)|Старая кафедра]]» каля валынскага [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра]] або ў [[Дабравешчанская царква (Чарнігаў)|Дабравешчанскай царкве]] [[Чарнігаў|Чарнігава]]) адзначана наяўнасць цаглін розных колераў, зробленых з розных гатункаў гліны{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. Прывезеную гліну разміналі ў спецыяльных ямах (дзейнасць майстроў па замесе гліны і фармоўцы, відавочна, вызначалася тэрмінам «тварыць»{{sfn|Даль|1882|с=405}}), пасля чаго пачыналі фармоўку [[Сырэц|сырцоў]]. Гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на падкладной дошцы. Затым лішак гліны зразалі драўляным нажом (правілам) да ўзроўню верхняга краю рамкі. З-за гэтага верхняя паверхня плінфы заўсёды заставалася гладкай і часта мела лёгкія драпіны ўздоўж доўгай восі ад слізгацення правіла. Ніжняя паверхня, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за адбітка падкладной дошкі. Формы-рамкі рабіліся з улікам каэфіцыента ўсушкі гліны, паколькі ў працэсе сушкі і абпалу плінфа істотна змяншалася ў памерах{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. === Сушка і абпал === Фармоўка плінфы праводзілася не круглы год, а толькі падчас будаўнічага сезона. Паводле этнаграфічных даных, сезон пачынаўся прыкладна з 20 мая і доўжыўся да 1 верасня. Сырцы спачатку ўкладвалі плазам, потым пераварочвалі на рабро, пасля чаго складвалі ў [[штабель|штабелі]] («банкеты»). Працэс сушкі працягваўся ад 10 да 14 дзён, але пры неспрыяльным надвор’і мог расцягвацца да месяца{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—7}}. У розных будаўнічых цэнтрах Старажытнай Русі працэс сушкі адрозніваўся. На кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх плінфах часта сустракаюцца адбіткі ног дзяцей, свойскіх жывёл і птушак, а таксама сляды дажджавых кропель. Гэта сведчыць пра тое, што сушка там праводзілася проста на зямлі пад адкрытым небам. У той жа час на смаленскіх і полацкіх цаглінах падобных слядоў няма, што паказвае на выкарыстанне спецыяльных навесаў або адрын для сушкі. У [[Смаленск]]у на ніжняй плоскасці плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы. У [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] на плінфах канца XII — пачатку XIII ст. заўсёды бачныя выразныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Абпал праводзіўся ў спецыяльных цагельна-абпальвальных [[печ]]ах рознай канструкцыі, якія будаваліся як мага бліжэй да аб’екта будаўніцтва або каля радовішчаў якаснай гліны. Працэс абпалу быў складаным: спачатку ў печы стваралі не вельмі высокую тэмпературу, а потым падымалі яе да 800—950 градусаў. Усяго цыкл працы печы ад загрузкі да выгрузкі працягваўся каля двух-трох тыдняў. Пра якасць і каштоўнасць абпаленай плінфы сведчыць эпізод з [[Жыціе Ефрасінні Полацкай|жыція Ефрасінні Полацкай]], дзе як пра цуд паведамляецца пра раптоўнае з’яўленне гатовага матэрыялу для завяршэння будаўніцтва{{sfn|Дзімітрый|1700|с=175}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=21}}: {{Цытата|Знайшлася печ, поўная плінфаў абпаленых, і ўжо халодных, вельмі моцных. {{арыгінальны тэкст|cu|обретеся пещ полна плынф жженных, и уже студеных, крепких зело.}}}} == Клеймы і знакі == [[Файл:Плінфа з чарцяжом храма-пахавальні ў Полацку (канец XI — пачатак XII ст.).jpg|thumb|Плінфа з чарцяжом [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храма-пахавальні]] ў [[Полацк]]у (канец XI — пачатак XII ст.)]] На шматлікіх старажытнарускіх плінфах маюцца разнастайныя знакі, якія даследчыкі падзяляюць на некалькі тыпаў паводле іх тэхнікі і прызначэння (класіфікацыя [[І. М. Хозераў|І. М. Хозерава]] і [[Л. А. Бяляеў|Л. А. Бяляева]]){{sfn|Хозераў|1929|с=167}}{{sfn|Бяляеў|1973|с=439}}. Найбольш шырокае прымяненне мелі выпуклыя знакі на [[Тарэц|тарцах]] плінфаў. Яны выкарыстоўваліся ў чарнігаўскім, [[Разанскае княства|разанскім]], [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]], [[Полацкая школа дойлідства|полацкім]] і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскім]] дойлідстве. Гэтыя знакі з’яўляліся вытворчымі: імі майстры пазначалі верхнюю цагліну кожнага штабеля сырцоў для ўліку партый і кантролю за працэсам абпалу. Знакі былі выкананы ў выглядзе адбітка драўлянай [[Матрыца (тэхніка)|матрыцы]], якая ўстаўлялася ў форму-рамку. У адным будынку магло выкарыстоўвацца да 200 розных варыянтаў такіх знакаў{{sfn|Рапапорт|1977|с=28}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Зусім іншы характар маюць выпуклыя знакі на пасцелістым (шырокім) баку плінфы. Яны сустракаюцца рэдка (звычайна не больш за 1—2 % ад агульнай колькасці цаглін будынка). Гэтыя знакі былі выразаны на падкладной дошцы і ўяўлялі сабой княжацкія асабістыя знакі заказчыка (напрыклад, [[трызуб]]цы) або імёны. Такія знакі знойдзены ў [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царкве]], [[Успенскі сабор (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]], [[Царква на рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]] і шэрагу смаленскіх помнікаў. Гэта была візантыйская традыцыя пазначаць будматэрыялы імем або родавым знакам сюзерэна{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Трэці тып адбіткаў — гэта [[Кляймо|клеймы]], якія ўціскаліся ў вільготную гліну з дапамогай спецыяльнага [[штамп]]а (хутчэй за ўсё, выразанага з [[Рог (анатомія)|рога]]) ужо пасля таго, як лішак гліны быў зрэзаны правілам. Клеймы сустракаюцца пераважна ў помніках [[Смаленская зямля|Смаленскай]] і [[Полацкая зямля|Полацкай]] земляў XII ст. Іх размяшчэнне на плінфе было хаатычным, а прызначэнне, верагодна, таксама звязвалася з маркіроўкай асобных партый сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=27—28}}. Акрамя таго, у [[Пераяслаўскае княства|пераяслаўскім]] і ўладзіміра-валынскім дойлідстве існавала традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай грабянцы (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. == Сартамент і формы == Сартамент (набор формаў) плінфы ў старажытнарускіх помніках быў даволі разнастайным і залежаў ад архітэктурнай школы. Асноўную масу (да 80 %) складалі стандартныя прамавугольныя цагліны. Разам з імі выкарыстоўваліся вузкія прамавугольныя плінфы — так званыя «[[Палавінка (цэгла)|палавінкі]]» (шырынёй 15—19 см). Для выканання складаных архітэктурных элементаў вырабляліся спецыяльныя [[Лякальная цэгла|лякальныя плінфы]]. Сярод іх сустракаліся цагліны з паўкруглым канцом (для выкладвання тонкіх [[паўкалона]]к на [[Пілястра|пучковых пілястрах]]), трапецападобныя плінфы для праёмаў, а таксама клінападобныя плінфы-«прасы» (для стварэння [[Аркатурны пояс|аркатурных паясоў]] з зубчыкамі). [[Смаленская школа дойлідства|Смаленская]] і [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўская]] архітэктурныя школы вылучаліся найбольш багатым наборам разнастайных формаў плінфы, у той час як у [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскім дойлідстве]] лякальныя цагліны выкарыстоўваліся вельмі рэдка{{sfn|Рапапорт|1994|с=31—34}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русское зодчество X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Метод датирования памятников древнего смоленского зодчества по формату кирпича |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1976 |нумар=2 |старонкі=83 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Знаки на плинфе |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1977 |выпуск=150 |старонкі=28 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Хозеров И. М. |загаловак=Знаки и клейма кирпичей смоленских памятников зодчества древнейшего периода |выданне=Науч. изв. Смолен. гос. ун-та |тып=часопіс |месца=Смоленск |год=1929 |том=5 |выпуск=3 |старонкі=167 |спасылка= |ref=Хозераў}} * {{артыкул |аўтар=Беляев Л. А. |загаловак=Из истории древнерусского строительского ремесла |выданне=Проблемы истории СССР |тып=зборнік |месца=М. |год=1973 |старонкі=439 |спасылка= |ref=Бяляеў}} * {{кніга |аўтар=Даль В. |загаловак=Толковый словарь живого великорусского языка |месца=СПб. |выдавецтва= |год=1882 |том=4 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Даль}} * {{кніга |аўтар=Димитрий |загаловак=Книга житий святых. Месяц май. 23 мая |месца=Киев |выдавецтва= |год=1700 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Дзімітрый}} * ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] [[Катэгорыя:Старажытнаруская архітэктура]] 4fvjofqjpafmyb0sjvpgrs8f15sc4ny Луіс дэ Камоэнс 0 70156 5134530 4192405 2026-05-01T11:51:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134530 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Луіс дэ Камоэнс''', або '''Луіш Ваш дэ Камойнш''' ({{lang-pt|Luís Vaz de Camões}}; каля 1524 — [[10 чэрвеня]] [[1580]]) — партугальскі [[паэт]] XVI ст. Аўтар паэмы «Лузіяды».<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/11198/ |title = The Lusiads |website = [[World Digital Library]] |date = 1800-1882 |accessdate = 2013-08-31 |archive-date = 14 кастрычніка 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171014103951/https://www.wdl.org/en/item/11198/ |url-status = dead }}</ref> == Беларускія пераклады == Паасобныя вершы на беларускую мову пераклалі [[Якуб Лапатка]]<ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>, [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]]<ref>І боль, і прыгажосць…: выбраныя творы паэтаў Еўропы і Амерыкі ў перакладах Лявона Баршчэўскага. — Мінск : Зміцер Колас, 2016. — 452, [1] с. — (Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў «Кнігарня пісьменніка»; вып. 73).</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * John Adamson. Memoirs of the life and writings of Luis de Camoens (Лонд.) * A. F. de Castilho. Camões, Estudo histórico-poético (Лісаб., 1863) * J. M. Latino Coelho. Luiz de Camões (Лісаб., 1880) * С. Castello Branco. Luiz de Camões (Порта-э-Брага, 1880) * Garett. Memórias Biográphicas. (Ліс., 1881—1884) * С. v. Reinhardstoettner. L. von С. (Лпц., 1877) * Th. Braga. Bibliographia Camoniana (Лісаб., 1880) * Clovis Lamarre. Camoens et les Lusiades (П., 1878) * Burton. Camoens, his Life and the Lusiades (1886) * Loiseau. Histoire de la littérature portugaise (1886) * Wilhelm Storck. Luis de Camoens Leben (Пецярб., 1890) == Спасылкі == {{Commons|Category:Luís de Camões}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Камоэнс}} [[Катэгорыя:Паэты Партугаліі]] [[Катэгорыя:Паэты XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Драматургі XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Партугаламоўныя паэты]] oreu2vf64q24nha81tpmyzdh2gl4iab Луіджы 0 76257 5134508 5021695 2026-05-01T11:27:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134508 wikitext text/x-wiki '''Луіджы''' ({{lang-en|Luigi}}) — персанаж відэагульняў, створаны дызайнерам Сігэру Міямота для кампаніі [[Nintendo]]. Звычайна паказваецца як малодшы брат афіцыйнага талісмана Nintendo, [[Марыа]]. Упершыню з'явіўся ў аркадзе ''[[Mario Bros.]]'', дзе ён быў адным з галоўных персанажаў, як і Марыа. Пачынаючы з яго дэбюту, Луіджы з'явіўся ў многіх гульнях разам з Марыа, часцей за ўсё суправаджаючы яго ў ролі альтэрнатыўнага гульнявога персанажа, але часам гуляў ролю галоўнага героя (у гульнях ''Mario Is Missing!'', ''Luigi's Mansion''). Першапачаткова Луіджы быў створаны як цалкам ідэнтычны Марыа [[персанаж]], і іх можна было адрозніць толькі па колеры адзення: Луіджы заўсёды носіць зялёны [[камбінезон]], а Марыа — чырвоны. Аднак, па меры выпуску новых гульняў і ўскладнення іх сюжэту, Луіджы стаў паўнавартасным персанажам, адрозным ад свайго брата і знешнім выглядам, і характарам. У гульнях, дзе Луіджы — [[маляня]], ён паказваецца як жудасны Плакса, але прыязны і вясёлы, а таксама трохі больш адважны, чым ён жа [[дарослы]]. У мастацкім фільме [[1993]] года «[[Супербраты Марыа]]» характары Марыа і Луіджы памянялі месцамі. Луіджы там адчайны авантурыст, вечна шукае прыгодаў на сваю галаву, у той час як Марыа — наадварот, баязлівы прагматык-бурчун, якому прыходзіцца ісці за сваім няўрымслівым браткам і выцягваць яго з розных непрыемнасцей. Да ўсяго іншага, Луіджы, у выкананні [[Джон Легісама|Джона Легісама]], спрэс пазбаўлены свайго характэрнага атрыбуту — вусоў. == Крытыка == * Луіджы і Марыа занялі 1 месца ў рэйтынгу «самых лепшых перафарбаванах персанажаў камп'ютарных гульняў» сайта GamePro ў 2009 годзе<ref>{{cite web | first = Aaron | last = Koehn | url = http://www.gamepro.com/ | title = Palette Swapping: 17 Games that Did it Right | publisher = ''GamePro'' | date = 2009/01/13 | access-date = 24 сакавіка 2011 | archive-date = 24 студзеня 2002 | archive-url = https://web.archive.org/web/20020124031534/http://www.gamepro.com/ | url-status = dead }}</ref>. * Часопіс [[Nintendo Power]] паставіў Луіджы на пятае месца ў спісе сваіх любімых персанажаў<ref>{{cite book|title = [[Nintendo Power]] 250th issue!|year = 2010|publisher =[[Future US]]| location = [[South San Francisco, California]] | pages = 40, 47}}</ref>. * [[GameDaily]] прадставіла Луіджы, як прыклад «забытага хлопца» — аднаго з 25 архетыпаў персанажаў камп'ютарных гульняў <ref>{{cite web|author = January 23, 2009|first = Chris|last = Buffa|url = http://www.gamedaily.com/articles/galleries/top-25-video-game-characters-archetypes/?page=9|title = Gallery and Images|publisher = GameDaily|date = 2009/01/23|access-date = 24 сакавіка 2011|archive-date = 24 сакавіка 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20120324082606/http://www.joystiq.com/|url-status = dead}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Марыа]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.nintendo.com Афіцыйны вэб-сайт Nintendo] * [http://www.mariowiki.com/Luigi Луіджы на The Super Mario Wiki] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гульні Марыа]] [[Катэгорыя:Персанажы камп’ютарных гульняў]] t5mm7k4ycidxhhc03w6q02xto049f8t Леан Уладзіслаў Радзівіл 0 76301 5134281 5021428 2026-05-01T00:37:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134281 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Радзівіл}} {{Шляхціч | беларускае імя = Леан Уладзіслаў Радзівіл | арыгінальнае імя = | партрэт = Leon Władysław Radziwiłł.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб=POL COA Radziwiłł Książę Ia.svg | шырыня герба = | подпіс герба=герб «Трубы» | тытул =[[Нясвіжская ардынацыя|Нясвіжскі ардынат]] | парадак =17 | парадак-жан = | пад імем = | сцяг =Coat of Arms of Niasviž, Belarus.svg | перыядпачатак =1936 | перыядканец =1939 | перыяд праўлення = | папярэднік =[[Альбрэхт Антоні Вільгельм Радзівіл|Антоні Альбрэхт Радзівіл]] | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | манарх = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | пахаваная = | род = | бацька = | маці = | муж = | жонка = Вольга дэ Сімолін-Ветберг | дзеці = Антоній Ежы Мікалай Радзівіл, Ежы Мікалай Радзівіл | рэлігія = [[каталіцызм]] | узнагароды = {{Ордэн Святога Станіслава 3 ступені}} | аўтограф = | Commons = Leon Władysław Radziwiłł | Rodovid= }} '''Ле{{націск}}ан Уладзісла{{націск}}ў Мікала{{націск}}й Радзіві{{націск}}л''' ({{ДН|22|12|1888}}, [[Берлін]], [[Германская імперыя]] — {{ДС|8|4|1959}}, [[Парыж]], [[Францыя]]) — ваенны, грамадскі і палітычны дзеяч [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], апошні ўладальнік нясвіжскага замка з роду [[Радзівілы|Радзівілаў]], 17-ы [[Нясвіжская ардынацыя|нясвіжскі]] і 14-ы [[Клецкая ардынацыя|клецкі]] ардынат, ахвяра [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[22 снежня]] [[1888]] года ў [[Берлін]]е (па іншых звестках — [[Патсдам]]е) ў сям’і Юрыя Фрыдэрыка Радзівіла (1860—1914), ардыната нясвіжскага і клецкага і Марыі Разаліі Радзівіл з Браніцкіх<ref>[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=20678 Радзівіл Леан Уладзіслаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160821031555/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=20678 |date=21 жніўня 2016 }} // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}}</ref>. Быў унукам [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Вільгельма Радзівіла]], даводзіўся пляменнікам [[Станіслаў Вільгельм Радзівіл|Станіславу Вільгельму Радзівілу]]. Меў старэйшых братоў Караля Мікалая, ардыната [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадоцкага]], і [[Альбрэхт Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Альбрэхта]], шаснаццатага нясвіжскага ардыната. У 1909 годзе скончыў з адзнакай Імператарскі Пажаскі корпус у [[Пецярбург]]у і паступіў на службу ў [[Праабражэнскі лейб-гвардыі полк]]. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў у аддзеле замежных спраў генеральнага штаба [[Руская імператарская армія|Расійскай імператарскай арміі]] і звольніўся адтуль пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ў 1917 годзе. У маі 1919 года Леан Радзівіл уступіў у [[Узброеныя сілы Польшчы|Войска Польскае]], дзе працаваў у палітычным аддзеле Галоўнага камандавання, а праз некалькі месяцаў перайшоў у выведвальны аддзел Генеральнага штаба. Удзельнічаў у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]], падчас службы вёў дзённік. Па заканчэнні вайны сышоў у адстаўку<ref name = "budzma"/>. Згодна з завяшчаннем, складзеным ў 1928 годзе Антоніем Альбрэхтам, Леан Уладзіслаў з’яўляўся спадчыннікам радзівілаўскіх уладанняў. Пасля смерці старэйшага брата ў 1935 годзе Леан Радзівіл атрымаў вялікую спадчыну, з пачатку наступнага года стаў апошнім 17-ым нясвіжскім і 14-ым клецкім ардынатам. Тады ж стала пасяліўся ў Нясвіжы, займаўся пераважна гаспадарчымі справамі, паляваннем, жывапісам і мецэнацтвам, пры гэтым пазбягаючы ўдзелу ў палітыцы<ref>{{cite web |url = https://niasvizh.by/be/history/ardynaty_niasvizh/ |title = Нясвіжскія ардынаты |publisher = Нясвіж — нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік |language = be |access-date = 19.09.2019 |archive-date = 26 верасня 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200926014413/https://niasvizh.by/be/history/ardynaty_niasvizh/ |url-status = dead }}</ref>. Заснаваў агурочны завод у [[Радзівілімонты|Радзівілімонтах]]. З пачаткам 1 верасня 1939 года [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] [[Нясвіжскі замак]] стаў прытулкам для многіх уцекачоў з Варшавы. Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну (1939)|ўваходу]] ў Нясвіж [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] 17 верасня 1939 года палац быў захоплены. За некалькі дзён да гэтага князь вынес і схаваў асабістыя каштоўнасці. Арышт Леана Уладзіслава Радзівіла праводзіў [[генерал-маёр]] Вячаслаў Грыднеў, які за гэта быў узнагароджаны [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Ордэнам Чырвонага Сцяга]]. Па ўспамінах відавочцаў, падчас арышту абураны князь павярнуўся да слуг і сказаў: ''«Усё, што зараз адбываецца — гэта велізарная памылка»''<ref name = "budzma">{{cite web|url = https://budzma.by/news/nkvd-protiv-radzivilov.html |title = НКУС супраць Радзівілаў|author = [[Ігар Вячаслававіч Мельнікаў|Ігар Мельнікаў]]. |date = 05.01.2017 |publisher = [[Будзьма беларусамі!]] |language = ru |access-date = 19.09.2019}}</ref>. Разам з сям’ёй арыстакрат быў вывезены спачатку ў [[Менск]]ую турму, пасля — у [[Масква|Маскву]]. Дзякуючы сувязям маці Леана Радзівіла Марыі Разаліі з італьянскімі арыстакратамі апошняга нясвіжскага ардыната ўдалося абмяняць на вязняў рэжыму [[Мусаліні]]. Князь выехаў у Італію, а праз некаторы час пасяліўся ў Англіі, дзе цалкам адышоў ад актыўнага грамадскага жыцця. Пасля вайны Радзівіл пераехаў у [[Парыж]], дзе і памёр увесну 1959 года. == Сям’я == 29 снежня 1911 года ў Санкт-Пецярбургу ажаніўся з [[барон|баранэсай]] Вольгай дэ Сімолін-Ветберг (6 ліпеня 1886—22 жніўня 1948), дачкой барона Аляксандра Сімоліна-Ветберга і Адэлі Лабінскай. Ад гэтага шлюбу нарадзіліся: * Антоній Ежы Мікалай Радзівіл (8 кастрычніка 1912, Санкт-Пецярбург — 7 сакавіка 1967, Лондан). * Ежы Мікалай Радзівіл (20 чэрвеня 1921, Парыж — 10 чэрвеня 1952, [[Рым]]) — ажаніўся ў 1952 годзе з Элеанорай Шаландан (нар. 1919). Дачка Ежы Мікалая Дзіяна Марыя Роза Караба-Тэтаманці наведвала Нясвіжскі палац у 2014 і 2017 гадах. Па яе словах, разглядаецца пытанне аб перапахаванні Леана Уладзіслава Радзівіла ў [[Крыпта-пахавальня Радзівілаў|радавой спачывальні]]<ref>{{cite web |url = http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14331&mode=print |title = Як да сябе дадому |author = Вераніка Молакава. |date = 01.07.2017 |publisher = [[Культура (газета)|Культура]] |language = be |access-date = 19.09.2019 |archive-date = 31 сакавіка 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220331095850/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14331&mode=print |url-status = dead }}</ref>. == Узнагароды == * 5 ліпеня 1917 года за службу быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|Ордэнам Святога Станіслава]] трэцяй ступені<ref name = "budzma"/>. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * Шышыгіна-Патоцкая К. Я. Нясвіж і Радзівілы. — Мн.: «Полымя», 2002. ISBN 985-01-0250-0 {{Wikidata/Ancestors}} {{Ардынаты на Нясвіжы}} {{DEFAULTSORT:Радзівіл Леан Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Радзівілы|Леан Уладзіслаў Радзівіл]] [[Катэгорыя:Ардынаты клецкія|Леан Уладзіслаў Радзівіл]] [[Катэгорыя:Ардынаты нясвіжскія|Леан Уладзіслаў Радзівіл]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 3 ступені]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] bq2n8d2fwnvusmsmdskd0cjk8cglik4 Royal Crown Derby 0 80305 5134010 4751156 2026-04-30T12:01:23Z DzBar 156353 шаблон 5134010 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''Royal Crown Derby Porcelain Company''' — кампанія-вытворца [[фарфор]] у, размешчаная ў велікабрытанскім горадзе [[Дэрбі (Англія)|Дэрбі]]. Вядомая сваім высакаякасным [[касцяны фарфор|касцяным фарфорам]], вырабляе посуд з сярэдзіны 1750х<ref name="hist">{{cite web|url=http://www.royalcrownderby.co.uk/history|title=Гісторыя кампаніі на афіцыйным сайце|lang=en|accessdate=2011-05-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/5zBx5Uyh9?url=http://www.royalcrownderby.co.uk/history|archivedate=4 чэрвеня 2011|url-status=live}}</ref>.[[Выява:Derby porcelain Vases at VA.jpg|thumb|Пара ваз, 1772—1774, Derby Porcelain Factory]]Гісторыя кампаніі пачалася з таго, што [[Гугеноты|гугенот]] [[Андрэ Планшэ]] (''Andrew Planche'') заснаваў вытворчасць касцянога фарфору<ref name="hist" />. Ён вырабляў невялікія фігуркі жывёл, птушак<ref name="hist2">{{cite web|url=http://www.thepotteries.org/features/royal_crown_derby1956.htm|title=Royal Crown Derby Porcelain Co. Ltd.|lang=en|accessdate=2011-05-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/5zBx6Zhd3?url=http://www.thepotteries.org/features/royal_crown_derby1956.htm|archivedate=4 чэрвеня 2011|url-status=live}}</ref>. Высокая якасць работ прывяла да знаёмства з Уільямам Дасберы (''William Duesbury''; у музеі Вікторыі і Альберта захоўваецца дагавор ''Articles of Agreement between John Heath of Derby, in the County of Derby, Gentleman, Andrew Planche of ye same Place, China Maker and Wm. Duesbury of Longton, in ye County of Stafford, Enameller'', датаваны 1756 годам<ref name="hist2" />), які да 1770 года купіў вядомую кампанію ''Chelsea China Works and the Bow moulds'' і паступова перавёў майстроў адтуль у Дэрбі (напрыклад, ў 1769 годзе на фабрыку прыйшоў лепшы скульптар таго часу Джон Бэкан (''John Bacon'')<ref name="hist2" />); у 1773 годзе на ''London Showroom'' пачалося шырокае прызнанне работ фарфоравай кампаніі Дэрбі<ref name="hist" />. У 1775 годзе [[Георг III]] дазволіў унесці ў пячатку фабрыкі сваю карону, што была пасведчаннем прызнання якасці. У 1890 годзе так жа паступіла [[Вікторыя (каралева брытанская)|каралева Вікторыя]], яна ж даравала кампаніі назву ''Royal Crown Derby Porcelain Company''<ref name="hist" />. Варта адзначыць таксама, што 27 чэрвеня 1949 года фабрыку наведвала [[Елізавета II|каралева Елізавета]]<ref name="hist2" />. У 1776 годзе завод Дэрбі квітнеў, вырабляючы фарфоравыя фігуры і вазы высокага якасці; Дасберы набыў вядомую фабрыку Боу (''Bow'') для паляпшэння рэпутацыі свайго бізнесу. Купіўшы гэты завод, ён ізноў пераняў лепшы вопыт і майстроў з пераводам іх на вытворчасць у Дэрбі<ref name="hist2" />. Пасля смерці Уільяма Дасберы яго сын, Уільям Дасберы II, задаўся мэтай зрабіць ''Derby China Works'' лепшай у [[Еўропа|Еўропе]]. Творы 1786-95 гадоў да гэтага часу ўяўляюць асаблівую цікавасць для калекцыянераў. У 1797 годзе ва ўзросце 34 гадоў ён памёр (яго ўдава выйшла замуж за яго партнёра, ірландца Майкла Кіна, ''Michael Kean''<ref name="hist2" />); пасля гэтага частка майстроў падалася на іншыя фабрыкі, што прывяло да часовага пагаршэння спраў, да 1811 года, калі да кіраўніцтва фабрыкай прыйшоў Роберт Блур (''Robert Bloor''). Творы гэтага перыяду ўпрыгожаны ў японскім (імары) стылі. У 1877 годзе быў адкрыты новы завод, і пачаўся перыяд росту і [[Дыверсіфікацыя|дыверсіфікацыі]], які працягваецца да гэтага часу (напрыклад, у працу былі ўнесены індыйскія і персідскія стылі)<ref name="hist" />. Кампанія працягвала квітнець нават у перыяд [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], ва ў 1935 годзе набыла ''King Street factory''<ref name="hist2" />. У разгар [[Вялікая дэпрэсія|дэпрэсіі 1938 года]] Х. Т. Робінсан распрацаваў стратэгічны план з разлікам, якія апынуліся пазней дакладным, на тое, што прадукцыя фірмы будзе мець попыт у якасці экспартнай прадукцыі. У план было ўключана набыццё трыццаці дамоў, стварэнне праграм падрыхтоўкі кадраў для пашырэння шэрагаў кваліфікаванай рабочай сілы (варта адзначыць, што ў ваенны і пасляваенны перыяд шматлікія пенсіянеры фабрыкі вярнуліся на свае працоўныя месцы, такім чынам перадаючы вопыт больш маладым супрацоўнікам) і, перш за ўсё, удасканаленне праграмы вытворчасці<ref name="hist2" />. У 1964 годзе кампанія была набыта ''S.Pearson and Son'' і стала часткай ''Allied English Potteries group''. Пірсанам таксама была набыта фарфоравая кампанія ''Royal Doulton''. У 1981 годзе кампанія зрабіла пяць прэс-пап'е для «дома-скарба» [[Чатсуарт-хаус]], рэзідэнцыі герцагаў Дэваншырскіх<ref name="hist" />. У 2000 годзе Х'ю Гібсан (''Hugh Gibson''), член сям'і Пірсанаў і былы дырэктар ''Royal Doulton'', выкупае ''Royal Crown Derby'', якая становіцца самастойнай кампаніяй<ref name="hist" />. Прадукцыя кампаніі ''Royal Crown Derby'' выстаўленая ў шэрагу музеяў — такіх, як [[Музей Вікторыі і Альберта]] і [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі]]<ref name="off">{{cite web|url=http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Derby_Museum_and_Art_Gallery.htm|title=Derby Museum and Art Gallery|lang=en|accessdate=2011-05-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/5zBx7VK7f?url=http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Derby_Museum_and_Art_Gallery.htm|archivedate=4 чэрвеня 2011|url-status=live}}</ref>. {{зноскі}} {{commonscat|Derby Porcelain}} {{Музей і мастацкая галерэя Дэрбі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фарфоравыя прадпрыемствы]] [[Катэгорыя:Дэрбі]] 8ekmhe3e6osaqu9xlpjcf0a9kyd7w8k Atlas Coelestis 0 80419 5134021 5133991 2026-04-30T12:18:56Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Атласы зорнага неба]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134021 wikitext text/x-wiki [[Выява:Atlas Coelestis.JPG|thumb|Тытульная старонка копіі, якая захоўваецца ў [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі|Музеі і мастацкай галерэі Дэрбі]]]] '''«Atlas Coelestis»''' — атлас зорнага неба, заснаваны на назіраннях Першага [[Каралеўскі астраном|каралеўскага астранома]] [[Джон Флемсцід|Джона Флемсціда]]<ref name="LHL">{{cite web|url=http://www.bo.astro.it/~biblio/atlas/flams-in.htm|title=John Flamsteed, Atlas coelestis|author=Davide Neri|accessdate=2011-05-08}}</ref>, выдадзены ў 1729 годзе, ужо пасля яго смерці. «Атлас» мае самы вялікі фармат з усіх выдадзеных да таго часу<ref name="LHL"/> і ўключае 26 карт асноўных сузор’яў, бачных з Грынвіча, з малюнкамі ў стылі ракако аўтарства [[Джэймс Торнхіл|Джэймса Торнхіла]]. У ім таксама прыведзены дзве [[Планісфера|планісферы]], створаныя [[Абрахам Шарп|Абрахамам Шарпам]]<ref name="LHL"/>. == Гісторыя == Да з’яўлення дадзенага атласа ў Брытаніі існаваў апублікаваны ў 1725 годзе каталог «Stellarum inerrantium Catalogus Britannicus» (або проста «British Catalogue» — «Брытанскі каталог») на 2919 зорак<ref name="Caglieris">{{cite web|url=http://web.infinito.it/utenti/c/caglieris_gm/fortin/english.htm|title=On-line Flamsteed - Fortin Atlas Celeste - 1776|author=Giangi Caglieris|year=2002|accessdate=2011-05-08}}</ref>. Адной з асноўных мэт новага выдання «Атласа» было жаданне Джона Флемсціда змяніць відарыс сузор’яў, прыняты [[Ёган Баер|Ёганам Баерам]] у яго «[[Уранаметрыя|Уранаметрыі]]» (1603 год). Баер размясціў выявы сузор’яў у выглядзе знізу (а не спераду, як гэта вялося з часоў Пталамея), што пераварочвала зорнае неба і стварала залішнюю блытаніну пры выкарыстанні<ref name="LHL"/>. «Atlas Coelestis» быў выдадзены толькі праз дзесяць гадоў пасля смерці Флемсціда яго ўдавой, пры дапамозе Джозефа Кроствэйта (''Joseph Crosthwait'') і Абрахама Шарпа, стаўшы першым такім выданнем, заснаваным на тэлескапічных назіраннях. <gallery> Выява:Atlas Coelestis (Flamsteed) 3993.jpg|«Atlas Coelestis» Джона Флемсціда (2-е выд. 1753). Выява:Flamsteed 1729 Orion.jpg|Арыён у «Atlas Coelestis» Флемсціда. Выява:Uranometria orion.jpg|Арыён ва «Уранаметрыі» Баера. </gallery> Публікацыя мела поспех, стаўшы асноўным аб’ектам спасылак прафесійных астраномаў на бліжэйшы стагоддзе. Аднак, працу крытыкавалі па трох пунктах: цана была высокая, памер вялікі (што рабіла выкарыстанне нязручным), і мастацкае якасць была невысокай (асабліва крытыкавалі ілюстрацыі Торнхіла, у прыватнасці, відарыс Вадаліва). Гэта прывяло Джона Бевіса да спробы палепшыць атлас; ў 1745 годзе ён выдаў ''Uranographia Britannica'' — меншых памераў, з унесенымі ўдакладненнямі і больш мастацкімі малюнкамі. Аднак праца не была выдадзена афіцыйна, і на бягучы момант вядома ўсяго 16 яе копій<ref>{{cite web|url=http://www.mikeoates.org/mas/bevis/|title=Atlas Celeste|author=Michael Oates|date=2007-02-17|accessdate=2011-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402165910/http://www.mikeoates.org/mas/bevis/|archivedate=2 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. У выніку, пасля дадатковых даследаванняў, зробленых у 1690-х, французскі інжынер Нікалас Фарцін (''Nicolas Fortin'') у 1770-х пад кантролем астраномаў Ле Маніера (''Pierre Charles Le Monnier'') і [[Шарль Месье|Шарля Месье]] з Французскай акадэміі навук, праца была абноўлена<ref name="Caglieris"/>. Новая версія, названая ''Atlas Fortin-Flamsteed'', была у тры разы менш арыгінала, але захавала тую ж структуру табліц. Акрамя таго, было праведзена мастацкае рэтушаванне шэрагу ілюстрацый — у прыватнасці, Андрамэды, Дзевы і Вадалея <ref name="Caglieris"/>. Назвы сузор’яў былі дадзены на французскай мове; акрамя таго, былі дададзены некаторыя туманнасці, адкрытыя пасля смерці Флемсціда <ref name="Caglieris"/>. У 1795 годзе была апублікавана яшчэ адна абноўленая версія, з дапоўненай колькасцю туманнасцяў<ref name="Caglieris"/>. {{commonscat|Atlas Coelestis}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Кнігі 1729 года]] 3lkxwvlorqyzz8jhhwffzzgzv1v7hk4 5134022 5134021 2026-04-30T12:19:13Z DzBar 156353 Адкат праўкі [[Special:Diff/5134021|5134021]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]]) 5134022 wikitext text/x-wiki [[Выява:Atlas Coelestis.JPG|thumb|Тытульная старонка копіі, якая захоўваецца ў [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі|Музеі і мастацкай галерэі Дэрбі]]]] '''«Atlas Coelestis»''' — атлас зорнага неба, заснаваны на назіраннях Першага [[Каралеўскі астраном|каралеўскага астранома]] [[Джон Флемсцід|Джона Флемсціда]]<ref name="LHL">{{cite web|url=http://www.bo.astro.it/~biblio/atlas/flams-in.htm|title=John Flamsteed, Atlas coelestis|author=Davide Neri|accessdate=2011-05-08}}</ref>, выдадзены ў 1729 годзе, ужо пасля яго смерці. «Атлас» мае самы вялікі фармат з усіх выдадзеных да таго часу<ref name="LHL"/> і ўключае 26 карт асноўных сузор’яў, бачных з Грынвіча, з малюнкамі ў стылі ракако аўтарства [[Джэймс Торнхіл|Джэймса Торнхіла]]. У ім таксама прыведзены дзве [[Планісфера|планісферы]], створаныя [[Абрахам Шарп|Абрахамам Шарпам]]<ref name="LHL"/>. == Гісторыя == Да з’яўлення дадзенага атласа ў Брытаніі існаваў апублікаваны ў 1725 годзе каталог «Stellarum inerrantium Catalogus Britannicus» (або проста «British Catalogue» — «Брытанскі каталог») на 2919 зорак<ref name="Caglieris">{{cite web|url=http://web.infinito.it/utenti/c/caglieris_gm/fortin/english.htm|title=On-line Flamsteed - Fortin Atlas Celeste - 1776|author=Giangi Caglieris|year=2002|accessdate=2011-05-08}}</ref>. Адной з асноўных мэт новага выдання «Атласа» было жаданне Джона Флемсціда змяніць відарыс сузор’яў, прыняты [[Ёган Баер|Ёганам Баерам]] у яго «[[Уранаметрыя|Уранаметрыі]]» (1603 год). Баер размясціў выявы сузор’яў у выглядзе знізу (а не спераду, як гэта вялося з часоў Пталамея), што пераварочвала зорнае неба і стварала залішнюю блытаніну пры выкарыстанні<ref name="LHL"/>. «Atlas Coelestis» быў выдадзены толькі праз дзесяць гадоў пасля смерці Флемсціда яго ўдавой, пры дапамозе Джозефа Кроствэйта (''Joseph Crosthwait'') і Абрахама Шарпа, стаўшы першым такім выданнем, заснаваным на тэлескапічных назіраннях. <gallery> Выява:Atlas Coelestis (Flamsteed) 3993.jpg|«Atlas Coelestis» Джона Флемсціда (2-е выд. 1753). Выява:Flamsteed 1729 Orion.jpg|Арыён у «Atlas Coelestis» Флемсціда. Выява:Uranometria orion.jpg|Арыён ва «Уранаметрыі» Баера. </gallery> Публікацыя мела поспех, стаўшы асноўным аб’ектам спасылак прафесійных астраномаў на бліжэйшы стагоддзе. Аднак, працу крытыкавалі па трох пунктах: цана была высокая, памер вялікі (што рабіла выкарыстанне нязручным), і мастацкае якасць была невысокай (асабліва крытыкавалі ілюстрацыі Торнхіла, у прыватнасці, відарыс Вадаліва). Гэта прывяло Джона Бевіса да спробы палепшыць атлас; ў 1745 годзе ён выдаў ''Uranographia Britannica'' — меншых памераў, з унесенымі ўдакладненнямі і больш мастацкімі малюнкамі. Аднак праца не была выдадзена афіцыйна, і на бягучы момант вядома ўсяго 16 яе копій<ref>{{cite web|url=http://www.mikeoates.org/mas/bevis/|title=Atlas Celeste|author=Michael Oates|date=2007-02-17|accessdate=2011-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402165910/http://www.mikeoates.org/mas/bevis/|archivedate=2 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. У выніку, пасля дадатковых даследаванняў, зробленых у 1690-х, французскі інжынер Нікалас Фарцін (''Nicolas Fortin'') у 1770-х пад кантролем астраномаў Ле Маніера (''Pierre Charles Le Monnier'') і [[Шарль Месье|Шарля Месье]] з Французскай акадэміі навук, праца была абноўлена<ref name="Caglieris"/>. Новая версія, названая ''Atlas Fortin-Flamsteed'', была у тры разы менш арыгінала, але захавала тую ж структуру табліц. Акрамя таго, было праведзена мастацкае рэтушаванне шэрагу ілюстрацый — у прыватнасці, Андрамэды, Дзевы і Вадалея <ref name="Caglieris"/>. Назвы сузор’яў былі дадзены на французскай мове; акрамя таго, былі дададзены некаторыя туманнасці, адкрытыя пасля смерці Флемсціда <ref name="Caglieris"/>. У 1795 годзе была апублікавана яшчэ адна абноўленая версія, з дапоўненай колькасцю туманнасцяў<ref name="Caglieris"/>. {{commonscat|Atlas Coelestis}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Атласы зорнага неба]] [[Катэгорыя:Кнігі 1729 года]] 7xkquvj29vmvn3tmkhe4r71w7elud2p Фарфоравая фабрыка Чэлсі 0 80429 5134009 5098933 2026-04-30T12:00:00Z DzBar 156353 шаблон 5134009 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''Фарфоравая мануфактура Чэлсі''' — першая істотная [[фарфор]]авая [[мануфактура]] ў [[Англія|Англіі]]. Узнікла прыкладна ў 1743-45 гадах<ref>У 1744 патэнт атрымала [[фарфоравая фабрыка Боў]], аднак не знойдзена яе вырабаў, датаваных раней за выпушчаныя фабрыкай Чэлсі</ref>, першыя вырабы выйшлі ў 1745.[[Выява:Softpasteporcelain.jpg|thumb|Фарфоравая талерка (каля 1765) у [[Музей Вікторыі і Альберта|музеі Вікторыі і Альберта]]]] == Мінулае == Дакументаў таго часу захавалася вельмі мала. Вядома, што яе дырэктарам быў ювелір Нікалас Спрымант. Першыя наборы сталовага посуду, выпушчаныя да 1750 года, былі вельмі шыкоўна аздобленыя і ствараліся на ўзор [[Мейсенскі фарфор|мейсенскага фарфору]] і сярэбраных прататыпаў, такіх як салонкі ў форме рэалістычных [[ракавіна]]ў. З 1760 годзе за ўзор прадукцыі усё часцей прымаецца [[Сеўрская фарфоравая мануфактура|сеўрскі фарфор]]. У 1769 мануфактуру набыў Уільям Дасберы, уладальнік [[Royal Crown Derby|фарфоравай фабрыкі Дэрбі]], і ў гэты перыяд прадукцыя абодвух фабрык не адрознівалася. «Чэлсійска-дэрбскі перыяд» працягваўся да 1784 года, пасля гэтага мануфактура Чэлсі была разабрана, а яе ліцейныя формы, узоры, супрацоўнікі і мастакі перавезеныя ў Дэрбі. == Галерэя == <gallery> Выява:Chelsea porcelaine, colombaia, 1755-56 circa, 02.JPG| Выява:Chelsea Porcelain Factory - Street Vendor - c1760.jpg|Вулічны гандляр, каля 1760 Выява:Dogs — Chelseaporcfactory.jpg|Сабакі (каля 1749) у [[Музей Вікторыі і Альберта|музеі Вікторыі і Альберта]] Выява:The Elements, Chelsea Porcelain Manufactory - Indianapolis Museum of Art - DSC00573.JPG|Элементы, паміж 1760 і 1769. Індыянапаліскі музей мастацтва, ЗША </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * F. Severne McKenna, ''Chelsea Porcelain: The Red Anchor Wares'', 1951. * F. Severne McKenna, ''Chelsea Porcelain: The Gold Anchor Wares'', 1952. == Спасылкі == {{Commonscat|Chelsea porcelain factory}} * [http://www.clevelandart.org/Explore/artist.asp?searchText=chelsea&tab=1&recNo=0 Кліўлендскі музей мастацтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090417200023/http://www.clevelandart.org/Explore/artist.asp?searchText=chelsea&tab=1&recNo=0 |date=17 красавіка 2009 }} {{Музей і мастацкая галерэя Дэрбі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фарфор]] [[Катэгорыя:Музей і мастацкая галерэя Дэрбі]] [[Катэгорыя:Вытворцы керамікі]] [[Катэгорыя:Англійскае мастацтва]] [[Катэгорыя:Брытанскія кампаніі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лондана]] 9toaauqeqgjs9y6ld81f66id37hsw9a Лукіна Вісконці 0 80432 5134411 4866932 2026-05-01T10:30:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134411 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Лукіна Вісконці | Арыгінал імя = Luchino Visconti | Фота = | Шырыня = | Подпіс = Лукіна Вісконці | Імя пры нараджэнні = Лукіна Вісконці дзі Мадронэ | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = {{рэжысёр|Італіі}} | Гады актыўнасці = [[1943]]—[[1976]] | Кірунак = [[Італьянскі неарэалізм|неарэалізм]] | Узнагароды = «[[Залатая пальмавая галіна]]» ([[1963]]), «[[Залаты леў]]» ([[1965]]) | imdb_id = 0899581 | Сайт = http://www.luchinovisconti.net/ | Грамадзянства = }} '''Лукіна Вісконці ды Мадроне'''<ref name=pr>Напісанне імя і прозвішча '''Лукіна Вісконці ды Мадроне''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.4., Мн., 1997, С.195.</ref> ({{lang-it|Luchino Visconti di Modrone}}; [[2 лістапада]] [[1906]], [[Мілан]] — [[17 сакавіка]] [[1976]], [[Рым]]) — выбітны італьянскі рэжысёр опернага тэатра і [[кіно]]. Прадстаўнік адной з галін арыстакратычнага роду Вісконці. Яго поўнае імя і тытул гучаць так: ''дон Лукіна Вісконці ды Мадроне, граф Ланатэ Пацола, сіньёр ды Карджэла, кансіньёр ды Сома, Крэна і Аньядэла, міланскі патрыцый''. == Фільмаграфія == * «[[Пачуццё (фільм)|Пачуццё]]» (1954) * «[[Белыя ночы (фільм, 1957)|Белыя ночы]]» (1957) * «[[Рока і яго браты]]» (1960) * «[[Леапард (фільм)|Леапард]]» (1962) {{зноскі}} == Спасылкі == * {{imdb name|id=0899581|name=Лукіна Вісконці}} * [http://www.luchinovisconti.net/ Неафіцыйны сайт] {{ref-it}} * [http://www.notabene.in/content/view/171/79/ Вялікія еўрапейскія рэжысёры: Лукіна Вісконці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071009190812/http://www.notabene.in/content/view/171/79/ |date=9 кастрычніка 2007 }} * [http://www.lib.berkeley.edu/MRC/italianfilmbib.html#visconti Поўная бібліяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070616053037/http://www.lib.berkeley.edu/MRC/italianfilmbib.html#visconti |date=16 чэрвеня 2007 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вісконці Лукіна}} [[Катэгорыя:Камуністы Італіі]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Італіі]] [[Катэгорыя:Вісконці|Лукіна]] 2cwad53na0c2v3vvzik6ow599hirubc Архітэктура Беларусі 0 80839 5134207 5113956 2026-04-30T21:58:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Старажытнарускі перыяд */ 5134207 wikitext text/x-wiki [[Файл:St Andrew's Church, Slonim.jpg|thumb|right|320px| [[Горад Слонім|Слонім]]. [[Касцёл Святога апостала Андрэя (Слонім)|Касцёл святога Андрэя]], 1775.]] == Агульная характарыстыка == [[Файл:Vilnius 2.JPG|thumb|320px|[[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|Касцёл святой Ганны, Вільня]]]] Працяглы перыяд адсутнасці ўласнай дзяржаўнасці і затрымка кансерватыўных, феадальных па форме палітычных установак істотна запаволілі рух культуры Беларусі і фарміраванне беларускай нацыі. Землі Беларусі стагоддзямі былі ўключаныя ў іншыя дзяржаўна-нацыянальныя ўтварэнні, што значна паўплывала на архітэктурную сітуацыю ў краіне. Ужо ў пачатку [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]] землі Беларусі ўваходзяць у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], затым у склад Рэчы Паспалітай. З канца '''XVIII стагоддзя''' частка зямель Беларусі падпарадкавана [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Адзначана два магутныя ўздзеянні на мастацкую сітуацыю ў краіне: * [[Старажытнаруская архітэктура|Старажытнарускі ўплыў]] (11-13 ст.) * {{нп3|Сярэднявечная архітэктура|Заходнееўрапейскі ўплыў||Medieval architecture}} (з 14 ст. да 19). Недальнабачнае рашэнне Сталіна аддаць частку зямель Беларусі з горадам [[Вільнюс|Вільня]] ў склад Літвы пазбавіла краіну значнай долі архітэктурнага здабытку Беларусі [[Беларуская готыка|готыкі]] і [[Адраджэнне|рэнесансу]], якія былі агульным культурным здабыткам літоўскага і беларускага народаў. Да таго ж гэта пазбавіла Беларусь старажытнай гістарычнай сталіцы. == Зараджэнне дойлідства == Непоўнасць звестак аб найбольш старажытным перыядзе ў архітэктуры Беларусі абумоўлена адсутнасцю пісьмовых крыніц і недаўгавечнасцю матэрыялаў, які выкарыстоўваліся ў той час. Тым не менш у самых агульных рысах можна прасачыць ход развіцця дойлідства тых часоў<ref name="Чантурия 1"/>. Найбольш ранні перыяд развіцця дойлідства звязаны з узнікненнем [[гарадзішча]]ў і [[Селішча (археалогія)|селішчаў]], што абумоўлена ў сваю чаргу развіццём [[земляробства]] і [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]<ref name="Чантурия 1"/>. === Узнікненне гарадзішчаў === Большасць гарадзішчаў, умацаваных паселешчаў, размяшчаліся на берагах рэк, мысах або іншых маладаступных месцах. Акрамя натуральных перашкод гарадзішчы звычайна мелі штучныя ўмацаванні, напрыклад, рвы, валы і драўляныя сцены — частакол. Такім чынам гарадзішчы са рвамі і валамі, што маглі дасягаць у вышыню 2,5-3 м, уяўлялі сабой натуральныя крэпасць<ref name="Чантурия 1"/>. Канфігурацыя гарадзішчаў была разнастайнай і залежала перш за ўсё ад рэльефу мясцовасці і абрысу пляцоўкі, аднак найбольш распаўсюджана форма блізкая да [[авал]]у. Калі ў ранніх гарадзішчах гаспадарчыя пабудовы размяшчаліся ў цэнтры, а вакол іх групавалася жыллё, то ў II—III стст. жылая забудова займае ўжо ўсю тэрыторыю гарадзішча<ref name="Чантурия 1"/>. === Жыллё === У архітэктуры жылля гэтага перыяду прасочваецца сувязь з матэрыяльнымі патрэбнасцямі і прыроднымі ўмовамі. Першапачаткова адзінымі матэрыяламі для ўзвядзення жылля ва ўсходніх славян былі зямля, гліна і дрэва, выкарыстанне такіх матэрыялаў як камень і цэгла, адносіцца да больш позняга перыяду і звязана з развіццём тэхнікі. Жыллё ў гэты час мае чыста ўтылітарны характар, уздымаючыся да ўзроўня твораў мастацтва значна пазней<ref name="Чантурия 1">Чантурия В. А. История архитектуры Белоруссии. Т.1 (Дооктябрьский период). 3 изд. Мн., 1985.</ref>. Характар жылых пабудоў таксама залежаў ад прыродных умоў і мясцовых відаў будаўнічых матэрыялаў. У паўднёвых раёнах, дзе было мала будаўнічага лесу, шырока выкарыстоўвалася гліна пры стварэнні зямлянак і паўзямлянак. У паўночных раёнах наадварот вызначальную ролю адыграла дрэва. У цэнтральнай частцы сустракаюцца жылыя пабудовы абодвух тыпаў<ref name="Чантурия 1"/>. У ранніх паселішчах пераважае аднакамернае жыллё [[зямлянка|паўзямляначнага тыпу]], паглыбленае ў грунт на 0,3-0,6 м, іх плошча складала каля 12-16 кв. м. Сустракаюцца квадратныя, прамавугольныя, круглыя і авальныя ў плане пабудовы. Уваход меў выгляд выступу каля адной са сцен або на куту. Падобны выгляд мела адкрытае ў [[Мохаў (археалагічныя помнікі)|Мохаўскім гарадзішчы]] ([[Рэчыцкі раён]]) жыллё слуповай канструкцыі з ачагом, размешчанным у адмысловым паглыбленні, якое прылягае да аднаго з кутоў пабудовы<ref name="Чантурия 1"/><ref name="ТРЕТЬЯКОВ">[http://www.archaeology.ru/Download/KSIA/KSIA_055_1954.pdf П. Н. ТРЕТЬЯКОВ РАННЕСААВЯНСКАЯ КУЛЬТУРА В ВЕРХНЕМ ПОДНЕПРОВЬЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304132236/http://www.archaeology.ru/Download/KSIA/KSIA_055_1954.pdf |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Пазней жыллё паўзямляначнага тыпу змяняецца надземнымі {{нп3|слупковая канструкцыя|збудаваннямі слупковай канструкцыі|ru|Post in ground}}. Характэрны прыклад падобнага будаўніцтва — [[Чаплінскае гарадзішча]] [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай культуры]] ([[Лоеўскі раён]]), якое складалася з 25-30 жылых збудаванняў надземнага тыпу памерамі 16-25 кв. м, згрупаваных у цэнтральнай і заходняй частцы, і гаспадарчых пабудоў, што размяшчаліся на паўднёвых і ўсходніх ускраінах гарадзішча. Тэрыторыя гарадзішча 75×65 м была абнесена [[Тын|астраколам]] з масіўнага бярвення. Слупы былі пастаўлены на адлегласці 1-2 м адзін ад аднаго і мелі [[паз]]ы, праз якія прапускаліся гарызантальныя {{нп3|Жэрдка|жэрдкі|ru|Жердь}}. Такая канструкцыя выкарыстоўвалася і пазней, сплеценыя з прутоў сцены паміж слупамі абмазваліся глінай, як гэта было зроблена ў [[Гарошкаўскае гарадзішча|Гарошкаўскім гарадзішчы]] ([[Рэчыцкі раён]])<ref name="Чантурия 1"/>. Сцены, магчыма, потым бяліліся. Дахі зарубінецкага жылля былі двухсхільнымі, складзенымі з жэрдак, [[салома|саломы]], [[чарот]]у і гліны<ref name="ReferenceG">Археология Украинской ССР. — К., 1986. — Т. 3. — 575 с.</ref><ref name="ReferenceH">[https://archive.today/20121225032402/kronk.narod.ru/library/2006-m-manual-3.2.3.htm Археология. — М., 2006. — 608 с.]</ref>. Для абагрэву жытла адным з кутоў ці каля сцяны<ref name="ReferenceA">''[[Ала Мікалаеўна Ваганава|Ваганава А. М.]]'' Свіслач / А. М. Ваганава // Археалогія і нумізматыка Беларусі. — Мн. «Беларуская энцыклапедыя» імя Патруся Броўкі, 1993 г. — С. 263</ref>, альбо пасярэдзіне жылля<ref name="Ранний железный век">А. Р. Канторович. Ранний железный век. «Археология» — Раздел III. Под редакцией академика РАН В. Л. Янина. М.: МГУ, 2006. 608 с. 5000 экз. ISBN 5-211-06038-5.</ref> размяшчаліся агнішчы, якія ўяўлялі сабой участак падлогі дыяметрам каля 0,5 м, агароджаны невысокай каменнай або глінянай сцяной<ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceH"/>, пазней — глінабітныя печы<ref name="Гісторыя Беларусі 1">{{крыніцы/Гісторыя Беларусі Касцюк|1|93}}</ref>. У цёплую пару года агонь разводзілі пад адкрытым небам ў ачагах, якія былі выбрукаваны камянямі ці чарапкамі, абмазаны глінай і размяшчаліся непасрэдна каля самога жылля<ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceH"/>. Побач з жыллём таксама размяшчаліся гаспадарчыя і вытворчыя пабудовы, ямы-паграбы<ref name="ReferenceA"/> цыліндрычнай або звонападобнай формы і складаныя скляпы з землянымі скляпеннямі і прыступкамі. Памеры жылля і наяўнасць ачага сведчаць аб тым, што пабудовы прызначаліся для пражывання вялікай сям’і, якая вяла самастойную гаспадарку<ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceH"/>. У [[III стагоддзе да н.э.|III]]-[[II стагоддзе да н.э.|II стст. н.э.]] у [[Цэнтральная Беларусь|Цэнтральнай Беларусі]] жытло ўяўляла сабой вылікія і выцягнутыя у плане хаты, раздзеленыя на памяшканні плошчай 20-25 кв. м. Падобныя шматкамерныя пабудовы знойдзены на гарадзішчах [[культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] ля вёсак [[Збаравічы (гарадзішча)|Збаравічы]] і [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабеншчына]] ([[Мінская вобласць]])<ref name="Чантурия 1"/>. У [[II стагоддзе|II]]-[[III стагоддзе|III стст. н.э.]] з’яўляюцца шматкамерныя хаты меншых памераў, якое, відавочна, належала вялікай патрыярхальнай сям’і, унутры якой пачаўся працэс раскладання і вылучэння меншых па колькасці сем’яў<ref name="Чантурия 1"/>. Характэрныя прыклады зрубнага жылля знойдзены ў вёсках [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]] ([[Маладзечанскі раён]]), дзе вялікая хата складалася з трох неаднолькавых памяшканняў плошчай 48, 32, 26 кв. м, якія ўтваралі кампактны план, і [[Малышкі]] ([[Крывіцкі раён]]), дзе захаваліся сляды чатырох надземных хат памерамі 18×7 м, якія дзяліліся на чатыры аднольнавыя памяшканні з уласнымі ачагамі. Забудова гарадзішча ў Малышках характарызуецца дакладнасцю і пэўнай рэгулярнасцю планіроўкі<ref name="Чантурия 1"/>. === Узнікненне селішчаў === У [[IV стагоддзе|IV]]-[[V стагоддзе|V стст. н.э.]] з развіццём {{нп3|плужнае земляробства|плужнага земляробства|ru|Плужное земледелие}} працягваецца працэс распадзення патрыярхальна-радавых адносін, які характарызуецца ўзнікненнем сельскіх абшчын і пераходам ад родавых сувязей да тэрытарыяльных. Новыя сацыяльна-эканамічныя ўмовы спрыяюць змяненню характара [[паселішча]]ў. Так замест гарадзішчаў развіваюцца адкрытыя, неўмацаваныя [[Селішча (археалогія)|селішчы]]. Разам з тым гарадзішчы захоўваюць ролю крэпасці-прыстанішча на выпадак ваенных дзеянняў. Пазней гарадзішчы, які часцей за ўсё размяшчаліся ўнутры буйных селішчаў, пачалі засяляцца знаццю, жрацамі, воінамі і асобнымі рамеснікамі<ref name="Чантурия 1"/>. Адкрытае селішча вакол сцен гарадзішча ля вёскі [[Хотамель]] займала плошчу каля аднаго гектара і было шчыльна забудавана радамі паўзямлянкавага жытла, размешчанага ўздоўж знешняга вала у 1-5 м адно ад аднаго. У VIII—X стст. гарадзішча пераўварылася ў паселішча для [[Дружына|дружыннікаў]] з магутнымі кругавымі драўлянымі ўмацаваннямі, што фактычна было пераходам да ранняга феадальнага ўмацавання<ref name="Чантурия 1"/>. Асаблівасцю селішчаў былі вялікія памеры, да 5-7 га і болей, і вялікая колькасць жытла. Так ў селішчы [[Замкавая гара, Бягомль|Замкавая гара]] каля [[Бягомль|Бягомля]] знойдзена звыш 300 чатырохвугольных у плане паўзямлянкавых жытлаў плошчай не большай за 15 кв. м, кожнае з якіх было разлічана на адну сям’ю. Далейшае развіццё атрымлівае аднакамерная хата, якая ў [[VIII стагоддзе|VIII]]-[[IX стагоддзе|IX стагоддзях]] становіцца найбольш распаўсюджанай на тэрыторыі Беларусі<ref name="Чантурия 1"/>. === Культавыя збудаванні === Сярод культавых збудаванняў гэтага перыяду вылучаюцца пахавальныя курганы разнастайных форм і памераў, якія першапачатковы выконвалі ролю калектыўнай радавой пахавальні, але з утварэннем класавага грамадства сталі месцам пахавання выключна князёў і дружыннікаў. У асобных раёнах [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]], [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўя]], [[Панямонне|Панямоння]] і [[Заходняе Палессе|Пабужжа]] ў сяр. і ў другой пал. [[1 тысячагоддзе|I тысячагоддзя н.э.]] узнікаюць доўгія і [[Валатоўка|падоўжаныя курганы]], першыя з якіх мелі выгляд выла даўжынёй да 80-100 м, шырынёй каля 20 м і вышынёй 2 м, другія не перавышалі 20 м у даўжыню, 10 м у шырыню і 1,5 м у вышыню. У IX ст. гэты тып курганоў быў выцеснены круглымі<ref name="Чантурия 1"/>. Атрымаць звесткі пра іншыя культавыя збудаванні, напрыклад, [[Капішча|язычніцкія храмы і свяцілішчы]], пакуль не ўяўляецца магчымым, але можна меркаваць, што яны ідэнтычны збудаванням падобнага тыпу, якія былі знойдзены на тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] і [[Расія|Расіі]]<ref name="Чантурия 1"/>. == Старажытнарускі перыяд == Сацыяльна-эканамічная змены і рост сіл феадальнага грамадства ў [[IX]]—[[XI ст.|XII стст.]] спрыяюць будаўніцтву і развіццю гарадоў. На захадзе ўсходнеславянскіх зямель унікаюць новыя гарады — [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Гродна]], [[Орша]], [[Пінск]], [[Бярэсце]], [[Тураў]], [[Браслаў]], [[Ваўкавыск]]. Звычайна яны ўзводзіліся ў сутоках рэк, якія служылі натуральнымі абарончымі ўмацаваннямі<ref name="Чантурия 1"/><ref name="Лазука"/>. Найбольшае развіццё атрымліваюць у гарадах акрамя ўмацаванняў, культавыя пабудовы і жыллё — усё пераважна з [[дрэва]]<ref name="Лазука">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Б.А.Лазука]] |частка = |загаловак = Гісторыя мастацтваў: Вучэб. дапам. для вучняў шк. з паглыбл. вывучэннем выяўл. мастацтва і архітэктуры, для студэнтаў гуманіт. профілю выш. і сярэд. спец. навуч. устаноў |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = Беларусь |год = 1996 |том = |старонкі = |старонак = 399 |серыя = |isbn = 985-01-0045-1 |тыраж = 15000 }}</ref>. Цэнтральнае месца ў горадзе займаў дзяцінец (крэмль), вакол якога размяшчаліся рамесна-гандлёвы рад — гэты прыём быў традыцыйным для старажытнарускага горадабудаўніцтва<ref name="Чантурия 1"/>. [[Файл:Usiaslau sa 2005.gif|thumb|Выява Сафійскага сабора на аверсе манеты «Усяслаў Полацкі», 20 рублёў]] З узнікненнем Старажытнарускай дзяржавы са сталіцай у горадзе [[Кіеў]], землі сучаснай Беларусі ўвайшлі ў яе склад. У канцы X ст. на Русі было [[Хрышчэнне Русі|прынята хрысціянства]], якое спрыяла ўмацаванню феадальных адносін, развіццю дзяржаўнасці, узаемнаму ўплыму з суседнімі краінамі. Сувязь з [[Візантыя]]й, адкуль і прыйшло хрысціянства, пакінула значны след у старажытнарускім дойлідстве. Стварэнне манументальных храмаў спрыяла развіццю будаўнічай тэхнікі, мастацкага аздаблення<ref name="Чантурия 1"/>, што, нароўні з развіццём гарадоў, стала першапрычынай фарміравання новых кірункаў у дойлідстве, з’явіўся такі тып збудаванняў як каменны [[крыжова-купальны храм]], пабудаваны з тонкай квадратнай цэглы — [[Плінфа|плінфы]]. У [[X]]—[[XI ст.|XI стст.]] храмы на беларускіх землях будавалі пераважна майстры, запрошаныя з [[Візантыя|Візантыі]]. Закладзены паміж [[1044]] і [[1066]] гг. і пабудаваны ён з плінфы ў [[Муроўка са схаваным радам|тэхніцы з так званым схаваным радам]] [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]] у [[Полацк]]у можна лічыць першым з ліку выдатных культавых збудаванняў на тэрыторыі сучаснай Беларусі. У гэтым помніку былі закладзены асноватворныя прынцыпы мясцовай архітэктурнай школы, якія выявіліся ў цэнтрычна-пірамідальнай кампазіцыі архітэктурных форм. Хутчэй за ўсё, такія прынцыпы з’явіліся пад уздзеяннем мясцовых будаўнічых традыцый, якія склаліся яшчэ ў [[Народнае дойлідства Беларусі|драўляным народным дойлідстве]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі">[http://archives.gov.by/index.php?id=428409 Культавае дойлідства Беларусі]</ref>. Для мураванай культавай архітэктуры гэтага перыяду характэрна муроўка сцен са схавным радам, які замазваўся шырокай белай паласой раствору так, каб фасадныя сцены атрымлівалі паласатую двухколерную расфарбоўку. Падобная муроўка таксама сустракаецца і пазней, у перыяд феадальнай раздробленасці<ref name="Чантурия 1"/>. Інтэр’еры храмаў багата ўпрыгожваліся роспісамі, якія да нашага часу амаль не захаваліся<ref name="Чантурия 1"/>. [[Файл:Polatsk XVI.jpg|міні|300пкс|Полацк на гравюры XVI ст.]] На мяжы [[X]]-[[XI стагоддзе|XI стст.]] умацаваны цэнтр [[Полацк]]а — дзяцінец — быў перанесены са [[Полацкае гарадзішча|старога гарадзішча]] на паўднёвы захад да месца ўпадзення [[Палата|Палаты]] ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. Новы дзяцінец займаў плошчу 7 га і пазней атрымаў назву [[Верхні замак (Полацк)|Верхні замак]]. [[Вакольны горад (Полацк)|Вакольны горад]] размяшчаўся на ўсход ад дзяцінца, паміж Дзвіной і Палатой, і пазней называўся Астрогам або Местам, пасля захопу горада маскоўцамі ў 1567 годзе на частцы вакольнага горада імі пабудаваны Стралецкі горад, які пазней атрымаў назву [[Ніжні замак (Полацк)|Ніжні замак]]. Таксама развіваўся і [[Запалоцкі пасад]]. Такім чынам ў Полацка ўтварылася трохчастковая структура плана, дзе дамінуючае становішча заняў дзяцінец. Уздоўж Дзвіны пазней пачала развівацца найбольш буйная частка горада — [[Вялікі пасад (Полацк)|Вялікі пасад]]. Да [[XII ст.]] плошча горада ўзрасла да 70-80 га<ref name="Чантурия 1"/>. Акрамя асноўнага ўмацавання вакол дзяцінца, кожная частка Полацка мела свае абарончыя збудаванні. У дзяцінцы размяшчаліся Сафійскій сабор, палац князя, жыллё феадалаў, дружыны, заможных рамеснікаў. Жыллёвая забудова фармавалася стыхійна і безсістэмна. Вуліцы пракладваліся паміж хатамі і былі замошчаны бярвеннямі на лагах<ref name="Чантурия 1"/>. Падчас раскопак у [[Брэст|Брэсце]] была выяўлена найстаражытнейшая частка горада — [[Берасцейскае гарадзішча|Бярэсце]]. Сярод іншага захаваліся рэшткі жылых і гаспадарчых пабудоў, дваровыя насцілы і [[паркан]]ы, якія характэрны для паселішчаў [[XI]]-[[XIII|XIII стст.]] Жытло аднакамернае, зрубнай канструкцыі «[[Зруб#Віды змацавання зруба|вугал з рэшткам]]», у плане квадратнае, даўжыня сцен складае ад 3,2 да 4,4 м, у якасці матэрыялу выкарыстаны хвоя і дуб. Пабудовы захаваліся на вышыню 7-12 вянцоў, што дазваляе меркаваць аб аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі, форме і памерах дзвярных і аконных праёмаў, дэталях дашчанага даху і інш<ref name="Чантурия 1"/>. === Полацкая школа дойлідства === {{main|Полацкая школа дойлідства}} [[Файл:Carkva Svv. Barysa i Hleba, Połacak.jpg|thumb|злева|180пкс|Барысаглебская царквы]] [[Файл:Carkva Sv. Paraskievy Piatnicy, Połacak.jpg|thumb|Пятніцкая царква]] На аснове традыцый [[Візантыйская архітэктура|візантыйскай архітэктуры]] і пад уплывам форм Полацкага Сафійскага сабора ў [[XII ст.]] сфармавалася самабытная [[Полацкая школа дойлідства]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. У адрозненне ад [[Кіеў|Кіева]], Полацкая школа захоўвае архітэктурныя традыцыі (выкарыстанне муроўкі «са схавным радам», каменных блокаў, плоскіх [[Лапатка (архітэктура)|лапатак]], абхадных галерэй) і рашуча пераглядае сістэму крыжова-купальных будынкаў, набліжаючы іх да вежападобных кампазіцый<ref name="Лазука"/>, ствараючы выразныя сілуэты знешніх аб’ёмаў. Падкупальныя прасторы пераносяцца над заходнія пары слупоў. Атрымліваюць распаўсюджанне бесслуповыя цэрквы з адной апсідай і прытворам на захадзе, трохнефавыя чатырох- ці шасціслуповыя храмы, у якіх сваімі памерамі пераважае галоўны неф, а два бакавыя робяцца вузейшымі за яго, т.ч. знадворку вылучаліся тры апсіды або толькі адна, тая, што завяршала галоўны неф. Апсіды ў канцах бакавых нефаў мелі выгляд ніш і змяшчаліся ў тоўшчы ўсходняй сцяны<ref name="Лазука2">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007 </ref>. Унутраная прастора храмаў аздаблялаецца [[фрэска]]мі<ref name="грамадства"/>. Найбольш значныя збудаванні Полацкай школы ўяўлялі Пятніцкая і Барысаглебская цэрквы [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра]] ў прыгарадзе Полацка, [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Еўфрасіннеўская царква]] [[Спаса-Еўфрасіннеўскі манастыр|Полацкага Спаса-Еўфрасіннеўскага манастыра]], [[Свята-Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у<ref name="Лазука"/><ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Прадстаўлена таксама храмы ў [[Мінск]]у, [[Ноўгарад]]зе, [[Смаленск]]у<ref name="грамадства">[http://www.ehu.by/content/starazhytnae-gramadstva-belarus-u-rannim-syarednevyakowi?page=0,49 Старажытнае грамадства. Беларусь у раннім Сярэдневякоўі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160530210816/http://www.ehu.by/content/starazhytnae-gramadstva-belarus-u-rannim-syarednevyakowi?page=0,49 |date=30 мая 2016 }}</ref>. <!-- Бельчыцкі манастыр быў рэзідэнцыяй [[Князі полацкія|полацкіх князёў]], таму яго Вялікі сабор, узведзены ў [[1120-я|1120]]—[[1130-я|30-я]] гады, вылучаўся значнымі памерамі (22,5х16,5 [[м]]) і ўяўляў сабой шасціслуповы храм з трыма [[апсіда]]мі. Перад [[Партал|парталамі]] на усіх трох [[фасад]]ах былі ўзведзены амаль квадратныя [[прытвор]]ы, што надавала царкве крыжовасць<ref name="Лазука"/>.--> <center><gallery caption="Помнікі Полацкай школы дойлідства" widths="220" heights="150"> Выява:Połacak. Полацак (I. Trutnev, 1866).jpg|Бельчыцкі манастыр, [[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]], 1866. Злева Барысаглебская царква, справа Пятніцкая царква, на пярэднім плане руіны Вялікага сабора Выява:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|Рэканструкцыя пачатковага выгляду Спаса-Еўфрасіннеўскай царквы Выява:Viciebsk, carkva. Віцебск, царква (1664).jpg|[[Свята-Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у, з «Чарцяжа горада Віцебска», 1664 </gallery></center> === Гродзенская школа дойлідства === [[Файл:St Barys and Hleb Church Horadnia.JPG|злева|thumb|[[Каложская царква]] — адзіны захаваны помнік чорнарускага дойлідства.]] {{main|Гродзенская школа дойлідства}} Акрамя Полацкай вылучалася вылучаецца [[Гродзенская школа дойлідства]], што склалася ў [[XII ст.]] ў межах [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскага княства]]. Пабудовы Гродзенская школа адрозніваліся выкарыстоўваннем у роўнаслаёвай муроўцы з плінфы ўставак з абчасаных, паліраваных валуноў, геаметрычных кампазіцый з каляровых паліваных [[кафля]]ў, наборнай [[маёліка]]вай падлогі з плітак разнастайных форм. Для аб’ёмна-прасторавых кампазіцый характэрна адносна невялікая круглая і гранёная форма ўнутраных слупоў. Каб садзейнічаць акустыцы, у верхнія часткі сцен умуроўвалася вялікая кольскасць галаснікоў — [[кераміка|керамічных]] сасудаў, які ўмуроўваліся ў сцены будынка з мэтай паляпшэння [[Акустыка|акустычных]] якасцей<ref name="Лазука"/><ref name="Ганц">{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/0-752 |title=ГРОДЗЕНСКАЯ ШКОЛА ДОЙЛІДСТВА |access-date=14 жніўня 2012 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305204622/http://www.gants-region.info/index/0-752 |url-status=dead }}</ref>. Структурна яна была працягам [[архітэктура Полацкага княства|полацкага дойлідства]], але ў адносінах да паліхромнага дэкору адрозніваецца большай своеасаблівасцю і можа быць параўнана хіба што з помнікамі еўрапейскай [[раманскі стыль|раманікі]]. У будаўніча-тэхнічных адносінах Гродзенская школа бліжэй усяго да помнікаў Кіева і [[Валынь|Валыні]], дзе таксама выкарыстоўвалася тэхніка роўнаслаёвай муроўкі<ref name="Раппопорт">{{Cite web |title=П. А. Раппопорт Зодчество Древней Руси |url=http://rudocs.exdat.com/docs/index-179375.html?page=9 |accessdate=14 жніўня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160602195733/http://rudocs.exdat.com/docs/index-179375.html?page=9 |archivedate=2 чэрвеня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Яскравы узор Гродзенскай школы дойлідства — [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебская царква]] (Каложская), у ёй адзінай, нягледзячы на значныя страты, захаваліся архітэктурна-будаўнічыя канструкцыі да ўзроўню [[Скляпенне|скляпенняў]]. Таксама да гэтай школы ў Гродна належаць [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняя царква]] на плошчы [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]], [[Прачысценская царква (Гродна)|Прачысценская царква]], княжацкі палац на дзядзінцы, царква ў [[Ваўкавыск]]у на замчышчы (сяр. XII ст.), храмамі ў [[Навагрудак|Навагрудку]], [[Мінск]]у і інш<ref name="грамадства"/><ref name="Ганц"/>. Сярод дойлідаў вылучаецца адзіны [[Пётр Міланег]]. <center><gallery caption="Помнікі Гродзенскай школы дойлідства" widths="220" heights="150"> Выява:Каложа.png|Варыянт рэканструкцыі Барысаглебскай (Каложскай) царквы; паўночны фасад Выява:План Ніжняй царквы.jpg|План Ніжняй царквы Выява:План Прачысценскай царквы.jpg|План Прачысценскай царквы </gallery></center> === Абарончае будаўніцтва === [[Файл:Kamianieckaja_vieža._Камянецкая_вежа_(1885).jpg|thumb|[[Камянецкая вежа]], В. Гразноў, 1-я пал. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]]] З канца [[XII]] — пач. [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] развіццё манументальнага культавага дойлідства замаруджваецца, на першы план выходзяць [[абарончае збудаванне|абарончыя збудаванні]], што абумоўлена павелічэннем пагрозы з боку [[Крыжакі|крыжакоў]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|татар]]. Распаўсюджваюцца вежы-данжоны, у XIII стагоддзі яны з’яўляюцца ў [[Камянец|Камянцы]], [[Тураўская вежа|Тураве]], [[Новагародскія вежы|Новагародку]], [[Гарадзенская вежа|на тэрыторыі Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]], [[Берасцейская вежа|на замчышчы]] старажытнага [[Бярэсце|Бярэсця]]<ref name="Лазука"/>. Да нашага часу захавалася толькі [[Камянецкая вежа]], выкладзеная з брусковай цэглы. У плане ўяўляе круг [[дыяметр]]ам 13,6 м, таўшчыня сцен 2,5 м. Пры вышыні 29,4 м вежа мае 5 паверхаў, злучаных лесвіцамі. Выключна абарончае прызначэнне абумовіла адсутнасць якіх-небудзь архітэктурных упрыгожванняў<ref name="Лазука"/>. == Эпоха Вялікага Княства Літоўскага (XIV—XVI стст.) == {{main|Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага}} З другой паловы [[XIII]] — пач. [[XIV ст.]] пачаўся новы этап у развіцці беларускага дойлідства<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>, адбылася творчая перапрацоўка ўсходнеславянскіх і візантыйскіх традыцый<ref name="БЭ">Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. Т. 18. Кн. 2 : Рэспубліка Беларусь</ref>. Асаблівасці архітэктуры гэтага часу вызначаліся сацыяльна-эканамічнымі, палітычнымі і культурна-рэлігійнымі ўмовамі, у якіх знаходзілася Беларусь у складзе Вялікага Княства Літоўскага. Пашырэнне і развіццё новых традыцый працягвалася на тэрыторыі Беларусі і [[Украіна|Украіны]], а таксама яны інтэнсіўна пранікалі на землі, заселеныя [[Балты|балтамі]], дзе бурна развіваліся гарады і ўзнік феномен новай гарадской культуры. На праваслаўных і язычніцкіх землях княства апрача храмаў ўзнікаюць шматлікія манастыры і каталіцкія кляштары. Найважнейшым і найбольш даступным матэрыялам для будаўніцтва заставалася дрэва. З яго ўзводзіліся не толькі жылыя збудаванні, але і замкі, палацы, храмы, кляштары. Нароўні з гэтым развівалася і каменнае дойлідства<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. === Грамадзянская архітэктура === Пасля знікнення пагрозы з боку крыжакоў у выніку іх паражэння ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]], гарадская культура канчаткова стала фарміравацца як неад’емная частка [[Заходняя культура|заходнееўрапейскай цывілізацыі]]. У гэты час пашыралася [[магдэбургскае права]], таму адмістрацыйны цэнтр горада паступова перамясціўся на рыначную плошчу, дзе ставілі ратушу ([[Віцебская ратуша|Віцебск]], [[Чачэрская ратуша|Чачэрск]], [[Слонімская ратуша|Слонім]], [[Мінская ратуша|Мінск]] і інш.), часам ў комплексе з гандлёвымі радамі [[Нясвіжская ратуша|Нясвіж]]). Для гэтага часу характэрна з’яўленне [[мястэчка]]ў як прамежкавай формы паселішчаў паміж [[горад]]ам і вялікай [[вёска]]й. Пры мястэчках будаваліся мураваныя замкі тыпу [[Кастэль|кастэляў]], напрыклад замкі ў [[Крэўскі замак|Крэве]] і [[Лідскі замак|Лідзе]]<ref name="БЭ"/>. === Культавая архітэктура === У [[XIV]] — [[XV ст.|XV стст.]] на тэрыторыі Беларусі захоўваліся найважнейшыя рысы дойлідства заходніх зямель [[Русь|Русі]] [[XI]]-[[XIII ст.|XIII стст.]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>, але пасля [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] [[1385]] на тэрыторыю ВКЛ пачалі пранікаць і пашырацца традыцыі [[Каталіцтва|каталіцкай]] культуры, асяродкам якой у [[XIV]] — пач. [[XVII ст.]] становяцца [[Віцебск]], [[Мсціслаў]], [[Орша]] і [[Смаленск]]<ref name="БЭ"/>. Змяняецца кірунак развіцця архітэктуры, што было звязана з дасягненнямі ў тэхніцы будаўніцтва і пэўным пераасэнсаваннем форм заходнееўрапейскай архітэктуры — [[Гатычная архітэктура|готыкі]] і [[Архітэктура Адраджэння|рэнесансу]], а пачынаючы з канца [[XIV ст.]], і [[барока]]. Храмы Беларусі [[XIV]]-[[XV ст.|XV стст.]] адрозніваліся ад крыжова-купальных старажытнарускіх збудаванняў у канструктыўным стаўленні, а таксама тым, што ў большасці выпадкаў уяўлялі сабою тып зальнай [[Базіліка|базілікі]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. На тэрыторыі сучаснай заходняй і цэнтральнай Беларусі ў месцах кампактнага рассялення [[яўрэі|яўрэяў]] і [[татары|татар]] у [[XIV]]-[[XV ст.|XV стст.]] з’яўляюцца першыя драўляныя [[Сінагога|сінагогі]] і [[Мячэць|мячэці]]<ref name="БЭ"/>. <!--Актыўна будаваліся каталіцкія гатычныя храмы — з аднанефавымі, аднаапсіднымі аб’ёмна-прасторавымі кампазіцыямі (касцёлы ў Ішкальдзі, Іўі). З рэфармацыяй з’явіліся новыя культавыя пабудовы — зборы, якія спалучалі гатычныя рысы ў форме пабудовы і рэнесансавы ордэрны дэкор (зборы ў Койданаве, Заслаўі, Замосці, Новым Свержані)<ref name="istoriya"/>.--> <center><gallery caption="Абарончыя храмы" widths="220" heights="150"> Выява:Cerkiew Zwiastowania NMP w Supraślu 03.jpg|[[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Дабравешчанская царква]], [[Супрасль]] Выява:Church in Muravanka.jpg|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Мураванка]], В. Гразноў, 1874 Выява:Church of St. Michael in Synkovičy.jpg|[[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|Царква Святога Міхаіла, Сынкавічы]], [[XIX ст.]] </gallery></center> [[Файл:Church of St Mikola Bierascie.jpg|міні|злева|Выява [[Свята-Мікалаеўская царква (Брэст)|царквы Святога Мікалая]], XVIII ст.]] Пры ўзаемадзеянні традыцый мясцовага абароннага дойлідства з візантыйскім і заходнееўрапейскім уплывам<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/> у першай палове [[XVI ст.]] сфарміраваўся самабытны 4-х вежавы тып праваслаўнага храма з абарончай функцыяй, які прадстаўлены [[Мураванкаўская царква-крэпасць|Мураванкаўскай]], [[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|Сынкавіцкай]], [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Супрасльскай цэрквамі-крэпасцямі]] і [[Свята-Мікалаеўская царква (Брэст)|Мікалаеўскім саборам]] у Берасці. Іх стыль, які ўвабраў у сябе рысы цэнтральнаеўрапейскай готыкі<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>, вызначаецца як [[беларуская готыка]]<ref name="istoriya"/>. Акрамя крыжова-купальных, у гэты перыяд узводзяцца базілікальныя будынкі, назіраецца таксама спалучэнне гэтых двух тыпаў храмаў<ref name="Лазука"/>. Да беларускай готыкі таксама адносіцца некалькі найстаражытнейшых каменныя бязвежавых культавых збудаванняў канца [[XV]] — пачатку [[XVI ст.]]: [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Уселюбскі касцёл]], [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ішкалдзь)|Траецкі касцёл]] у [[Ішкалдзь|Ішкалдзі]], [[Навагрудак|Наваградская]] [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебская царква]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. [[Файл:Iškaldź. Ішкальдзь (J. Bułhak, 1919-39).jpg|thumb|злева|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ішкалдзь)|Траецкі касцёл]], [[Ішкалдзь]], [[Ян Булгак]], [[XX ст.]]]] Масіўны аб’ём аднага з найбольш ранніх храмаў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ішкалдзь)|Траецкага касцёла]] ў [[Ішкалдзь|Ішкалдзі]] складаецца з дзвюх частак: асноўнай прасторы, падзеленай на тры нефы гранёнымі слупамі, і вялікай пяціграннай [[апсіда|апсіды]]. Касцёл, у адрознене ад больш позніх прыкладаў, яшчэ бязвежавы, [[экстэр’ер]] вызначаецца лаканізмам і стрыманасцю, храм стварае ўражанне суцэльнага маналіту, са злітых ў адзінае розных архітэктурных элементай: шчыта, контрфорсаў, выцягнутых акон, стромкага двухсхільнага даху. Аздабленне таксама адрозніваецца сваёй сціпласцю, мудрагелісты малюнак перакрыццяў надае ўнутранай прасторы лёгкасць і рух уверх<ref name="Лазука"/>. <center><gallery caption="Беларуская готыка" widths="220" heights="150"> Выява:Usielub. Уселюб (XX, I).jpg|[[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля]], [[Уселюб]] <!--Выява:Belarus-Ishkaldz-Holy Trinity Church-6.jpg|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ішкалдзь)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]], [[Ішкалдзь]] --> Выява:Navahradak. Наваградак (V. Dmachoŭski, XIX).jpg|[[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебская царква]], [[Навагрудак]], [[Вікенцій Ігнатавіч Дмахоўскі|Вікенцій Дмахоўскі]] [[XIX ст.]] </gallery></center> У сярэдзіне [[XVI]] ст. з распаўсюджаннем ідэй [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] пачалося актыўнае будаўніцтва пратэстанцкіх храмаў, т.зв. кальвінскіх зборах, якія таксама былі прыстасаваны да абаронных патрэб. Добры прыклад такога храма — [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Кальвінскі збор]] у [[Заслаўе|Заслаўі]], узведзены ў сярэдзіне XVI ст<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Рэфармацкія храмы маюць своеасаблівую архітэктуру і значна адрозніваюцца ад касцёлаў і праваслаўных цэркваў. З апошнімі іх з апошнімі некаторыя рысы планаў і агульны абаронны характар<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Для збораў характэрны адзін неф, вежа над галоўным уваходам, асобныя ўмацаванні: земляныя валы і бастыёны<ref name="Лазука"/>. У другой палове XVI ст. у беларускай архітэктуры ўсё больш пачынаюць выяўляцца рысы [[Архітэктура Адраджэння|рэнесансу]]. Прыклад спалучэння гатычнай і рэнесанснай архітэктуры — [[Троіцкі касцёл (Чарнаўчыцы)|Троіцкі касцёл]] у [[Чарнаўчыцы|Чарнаўчыцах]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. <center><gallery caption="Рэнесансныя збудаванні" widths="220" heights="150"> Выява:Kojdanaŭ. Койданаў (N. Orda, 1876).jpg|[[Койданаўскі замак|Кальвінскі збор і замак]]. [[Напалеон Орда]], [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Выява:Kaścioł Najśviaciejšaj Trojcy (Čarnaŭčycy) 001.Jpeg| [[Троіцкі касцёл (Чарнаўчыцы)|Троіцкі касцёл]] у [[Чарнаўчыцы|Чарнаўчыцах]] Выява:Царква3.JPG|[[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Кальвінскі збор]] ([[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Спаса-Праабражэнская царква]]) у [[Заслаўе|Заслаўі]], </gallery></center> === Абарончыя збудаванні === {{main|Замкі Беларусі}} У залежнасці ад тыпу матэрыялаў замкавае дойлідства можна падзяліць на драўлянае і каменнае, часта камень і дрэва дапаўнялі адзін аднаго ў адным умацаванні. Драўляныя крапасныя збудаванні да нашага часу не захаваліся. Некаторае ўяўленне пра іх даюць вопісы маёмасці — [[інвентар]]ы і старыя выявы<ref name="istoriya"/>. [[Файл:LT-2006-50litų-Medininkų_pilis-b.png|thumb|злева|150px|Медніцкі замак на літоўскай [[Памятная манета|манеце]] (2006 г.).]] Інтэнсіўнае замкавае будаўніцтва ў [[XIV]]—[[XVI ст.|XVI стст.]] было прадыктавана знешнім і ўнутраным становішчам у Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Лазука"/>. Цэнтры буйных удзельных княстваў, такія як Полацк, Мінск, Віцебск, Гродна, [[Навагрудскі замак|Навагрудак]], ужо мелі добрыя ўмацаванні, аднаўленне і рэканструкція якіх ускладалася на ўсіх жыхароў горада (т.з. [[замкавая павіннасць]]). Вакол [[дзядзінец|дзядзінца]] з жылымі, гаспадарчымі і культавымі збудаваннямі размяшчаліся [[пасад]]ы. Для пыватнаўласніцкіх гарадоў характэрна вынясенне замка за межы паселішча. Умацаванні ўзводзіліся на штучных пляцоўках з улікам стратэгічнай неабходнасці абараніць ад нападаў ворагаў не толькі асобны горад, але і дзяржаву увогуле. [[Файл:Lida. Ліда (2007).jpg|thumb|Від на Лідскі замак зверху]] У [[XIV ст.]] з’явіліся цалкам мураваныя замкі-[[Кастэль|кастэлі]], квадратныя ў плане з вежай-[[данжон]]ам ([[Крэўскі замак|Крэва]], [[Лідскі замак|Ліда]], [[Троцкі замак|Трокі]], [[Медніцкі замак|Меднікі]])<ref name="istoriya">[http://www.istoriya.org/belarus-history/40-kultura-9-17/137-arhitektura.html Архітэктура і будаўніцтва Гісторыя Беларусі — Культура Беларусі ў IX—XVII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160604035712/http://www.istoriya.org/belarus-history/40-kultura-9-17/137-arhitektura.html |date=4 чэрвеня 2016 }}</ref>. Для [[Лідскі замак|Лідскага замка]], узведзенага ў [[1320-я]] гады на насыпе, акружаным багністымі берагамі рэк [[Лідзея|Лідзеі]] і [[Каменка (прыток Дзітвы)|Каменкі]], характэрна дыяганальнае размяшчэнне веж і высокія сцены, які ўтваралі трохі скошаны чатырохвугольны двор. [[Крэўскі замак]], узведзены ў [[1330-я]] на штучным поплаве ў даліне [[Краўлянка|ракі Краўлянкі]], паўтараў канструкцыйнае вырашэнне Лідскага, але адрозніваўся тым, што адна з веж выступала за перыметр сцяны, што надавала ўмацаванню больш фартыфікацыйных магчымасцей<ref name="Лазука"/>. <center><gallery caption="Замкі-кастэлі" widths="220" heights="150"> Выява:Medininkai Castle.jpg|[[Медніцкі замак]], Н. Орда, XIX ст. Выява:Giedymin Castle in Lida.jpg|[[Лідскі замак]], В. Гразноў, 1-я пал. XIX ст. Выява:Krewo (G. Wilenska) 1877 (75033551) (cropped).jpg|[[Крэўскі замак]], справа — магутная вежа-данжон т.зв. Княская вежа, Н. Орда, XIX ст. </gallery></center> [[Файл:Navahradak - Rekanstrukcyja (Viktar Staščaniuk) 3.jpg|thumb|250px|Навагрудскі замак. Рэканструкцыя В.Сташчанюка]] У [[XIV]]—[[XVI ст.|XVI стст.]] вядзецца будаўніцтва ўмацаванняў на цяжкадаступных для ворага месцах, пагорках, узвышшах, у сутоках рэк. Узвядзенне дадатковых перашкод, накшталт [[Вал (фартыфікацыя)|валоў]] і [[Роў (фартыфікацыя)|рвоў]], забяспечвала непрыступнасць замка<ref name="Лазука"/>. Адзін з самых буйных і старажытных комплексаў падобнага роду — [[Навагрудскі замак]], які меў сем вежаў — Шчытоўка, Касцельная, Малая брама, Пасадская, Дазорца, Калодзежная, Меская. З паўднёва-заходняга боку замак атачала сістэма рвоў і валоў. За сценамі знаходзіўся шэраг жылых і гаспадарчых пабудоў, храм і [[Вялікія князі літоўскія|княжацкі]] [[палац]], што тлумачыцца выкарыстаннем комплексу як рэзідэнцыі<ref name="Лазука"/>. [[Замак Вітаўта (Гродна)|Гродзенскі замак Вітаўта]] — яшчэ адзін значны комплекс таго часу. Складаўся з пяці вежаў і палаца, якія размяшчаліся па перыметры трохвугольнай пляцоўкі Замкавай гары, вышыня якой дасягала 30 м і была натуральным умацаваннем. Самая вялікая вежа-данжон была круглая ў плане, а астатнія чатыры — квадратныя. Палац зліваўся са сцяной, вокны былі падобныя на бойніцы. Паступова яго абарончая роля памяншаецца і ў [[XVI ст.]] ён [[Стары замак (Гродна)|перабудўваецца]] італьянскім архітэктарам [[Скота з Пармы|Скота]] ў [[рэнесанс]]ную каралеўскую рэзідэнцыю [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. Падчас рэканструкцыі разабраны шэраг пабудоў і веж, у тым ліку стары [[данжон]]<ref name="Лазука"/>. <center><gallery caption="Замкавыя комплексы" widths="220" heights="150"> Выява:Navahradak_-_Rekanstrukcyja_(Viktar_Staščaniuk)_1.jpg|Рэканструкцыя [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]], [[Віктар Сташчанюк]] Выява:Mir39.JPG|Мірскі замак Выява:Замак Вітаўта. Рэканструкцыя Вайцяхоўскага.JPG|Рэканструкцыя Гродзенскага замка кан. XIV — XVI пач. стст., {{нп3|Яраслаў Вайцяхоўскі|Я. Вайцяхоўскі|pl|Jarosław Wojciechowski}} </gallery></center> == Эпоха Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII стст.) == Развіццё беларускага дойлідства ў [[XVII]] ст. адбываецца пад уздзеяннем стылю [[барока]], што абумоўлена палітычнымі і эканамічнымі працэсамі ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], пашырэннем зносін з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]. Новы стыль адпавядаў агульнаму працэсу ўскладнення ўяўленняў чалавека аб прыродзе, яго уласным месцы і ролі. Для барока характэрна зліццё заходнееўрапейскіх і нацыянальных традыцый. Асаблівы ўздым барочнага будаўніцтва прыпадае на сяр. [[XVII]] — сяр. [[XVIII]] ст<ref name="Лазука"/>. У XVII ст. працягваецца развіццё і рост беларускіх гарадоў, але змяняецца іх характар забудовы. Значныя гарады з насельніцтвам звыш 10 тысяч чалавек — [[Берасце]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], а таксама [[Навагрудак]], [[Менск]], [[Гродна]], [[Орша]], [[Быхаў]] і [[Мсціслаў]]. Адначасова ўзводзяцца і гарадскія ўмацаванні, галоўным чынам [[земляны вал|земляныя валы]] з [[курціна]]мі і [[бастыён]]амі<ref name="Лазука"/>. Асноўным архітэктурна-планіровачным ядром гарадоў становяцца гандлёвыя плошчы, на якіх размяшчаюцца ратушы — сімвалы гарадскога самакіравання, гандлёвыя рады, культавыя збудаванні. === Абарончае будаўніцтва === Абарончае будаўніцтва ў XVII ст. паранейшаму захоўвае важнае месца. Работа на тэрыторыі некаторых галандскіх майстроў, напрыклад, [[Ван Лаер]]а, [[Пётр Нонхарт|Нонхарта]], [[Ван Дадэн]]а, Голанда, Валона, абумовіла значны ўплыў нідэрландскай рэнесанскай архітэктуры на замкавае будаўніцтва ў Рэчы Паспалітай. Звыклыя для іх прыёмы і сродкі, у прыватнасці выкарыстанне земляных валоў і рвоў, дазволілі сканцэнтраваць асноўную ўвагу на самі будынкі, часткова пазбавіўшы іх мастацкае вырашэнне суровых крапасных рыс<ref name="Лазука"/>. [[Гальшанскі замак]] ўзведзены ў першай палове XVII ст. Па сваёй кампазіцыі нагадваў Мірскі замак: прамавугольны двор памерамі 88,6×95,6 м быў акружаны жылымі карпусамі і шасцю вежамі, дзе акрамя жылля размяшчаліся і гаспадарчыя памяшканні. Сціплае аздабленне адрознівалася аднак ад падобных, але больш суровых пабудоў XIV—XVI ст<ref name="Лазука"/>. Прыкладана ў той жа час узнік і [[Смалянскі замак]] (Белы Ковель), узведзенны ў нізкім, забалочаным месцы на высокім земляным насыпе, які атачаў роў. Унутраны прамавугольны двор памерамі 100×200 м утвораны трох- і чатырохпавярховымі карпусамі і шмат’яруснымі гранёнымі вежамі. Аздабленне падобна да комплексу ў Гальшанах і набліжае яго да палацавых пабудоў<ref name="Лазука"/>. [[Любчанскі замак|Замак у Любчы]] таксама першай паловы XVII ст. размяшчаўся на ўзгорку каля [[Нёман]]а, квадратная ў плане пляцоўка, акружаная мураванымі сценамі, з трох бакоў атачаў штучны канал. Замак меў чатыры вежы: тры чатырохгранныя, завершаныя шатрамі, і праязную вежу-браму. З боку ракі паміж дзвюма вежамі размяшчаўся палац. У формах кампазіцыі веж заўважны ўплыў драўлянага абарончага дойлідства, але сам замак ужо страціў манументальны выгляд крэпасцей<ref name="Лазука"/>. <center><gallery caption="Замкавыя комплексы" widths="220" heights="150"> Выява:Halšanski zamak. Гальшанскі замак (N. Orda, 18.05.1876).jpg|[[Гальшанскі замак]] на карціне [[Напалеон Орда|Н. Орды]] Выява:Smalany. Смаляны (J. Pieška, XIX).jpg|[[Смалянскі замак|Замак Белы Ковель]], [[Ю. Пешка|Ю. Пешкі]], кан. [[XVIII ст.]] Выява:Lubcz.jpg|[[Любчанскі замак]], [[Ю. Пешка|Ю. Пешкі]], кан. [[XVIII ст.]] </gallery></center> === Прыватнаўласніцкія рэзідэнцыі === [[Файл:Hajciuniški, Nonhart. Гайцюнішкі, Нонгарт (N. Orda, 28.07.1877).jpg|thumb|[[Дом-крэпасць Нонхартаў|Дом-крэпасць]] у [[Гайцюнішкі|Гайцюнішках]]. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[1877]]]] [[Магнат|Магнацкія]] [[Сядзіба|сядзібы]] і [[Фальварак|фальваркі]], якія ўзнікалі ў гэты перыяд, былі адначасова і буйнымі [[горадабудаўніцтва|горадабудаўнічымі]] комплексамі і размяшчаліся ў жывапісных месцах ля вадаёмаў, вакол сядзібы разбіваліся паркі і сады. Маётнткі складаліся з двара з жылымі і гаспадарчымі пабудовамі і фальварка, які ўключаў жыллё аканома, прыслугі і рамеснікаў, складскія пабудовы, напрыклад, [[свіран]]ы і [[лямус]]ы, [[бровар]]ы, [[сыраварня|сыраварні]], [[гумно|гумны]], стадолы, токі, [[адрына|адрыны]], [[пуня|пуні]]<ref name="Лазука"/>. [[Дом-крэпасць Нонхартаў|Дом-крэпасць]] у [[Гайцюнішкі|Гайцюнішках]] узведзены ў [[1613]] годзе (арх. [[Пётр Нонхарт]]) і ёсць прыкладам арганічнага спалучэння жылёвых і абарончых функцыў у дадзены перыяд. Двухпавярховы будынак накрыты [[вальмавы дах|вальмавым дахам]], чатыры вуглы фланкіруюць круглыя абарончыя вежы з [[Шацёр (архітэктура)|шатровымі дахамі]]. Архітэктурнае вырашэнне будуецца на кантрасце асобных аб’ёмаў і вялікіх плоскасцей, звонку дэкор адсутнічае<ref name="Лазука"/>. === Культавае будаўніцтва === [[Файл:Нясвіж Касцёл Божага Цела.JPG|thumb|Касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] Нягледзячы на сваю спецыфіку, культавае будаўніцтва ў гэты перыяд непасрэдна звязана з грамадзянскай архітэктурай, што праявілася ў будаўніцтве манастыроў, кляштароў і калегіумаў, для якіх яшчэ характэрны абарончыя рысы. Карпусы ўтваралі замкнёны ўнутраны двор, вакол якога групаваліся розныя па прызначэнню памяшканні: келлі, бібліятэка, класы, лабараторыі, трапезная, кухня, аптэка, шпіталь. З аднаго боку мог прымыкаць касцёл<ref name="Лазука"/>. Менавіта так быў вырашаны [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум]] і [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела]] пры ім (арх. [[Я. М. Бернардоні]], 1587—1593 гг.) — першае збудаванне на Беларусі ў стылі [[барока]], якое у агульных рысах паўтарала [[рым]]скі храм [[Іль Джэзу]] (арх. [[Джакама да Віньёла|Д. Віньёла]] і [[Джакама дэла Порта|Д. Порта]], 1568—1854)<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Нясвіжскі касцёл уяўляў сабой трохнефную базіліку з адной паўцыркульнай выцягнутай апсідай. Сярэдні неф перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі з [[люнет]]амі, бакавыя нефы — крыжовымі. Нагрузку сцен цэнтральнага нефа прымаюць шэсць масіўных слупоў з аркамі. Езуіцкі касцёл меў уласцівы для італьянскага барока бязвежавы галоўны фасад, на якім канцэнтравліся асноўныя сродкі выразнасці. Двух’ярусная кампазіцыя мае выразнае чляненне па вертыкалі і гарызанталі<ref name="Лазука"/>. [[Файл:Плян_кляштара_брыгітак.JPG|thumb|План [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкага кляштара]] ў Гродна]] Падобныя прынцыпы планіроўкі былі закладзены ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскім]] (1631—1639 гг.) і [[Бабруйскі езуіцкі калегіум|Бабруйскім езуіцкіх калегіумах]]. Яны ж былі паўтораны ў [[гродна|гродзенскіх]] [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|кляштарных комлексах бернардзінцаў]], [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгітак]] і [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў|францысканцаў]]<ref name="Лазука"/>. Культавае будаўніцтва пачатку [[XVII]] ст. адрозніваецца стылявой рознахарактарнасцю з перавагай таго ці іншага архітэктурнага стылю. У [[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|касцёле Св. Мікалая]] ў [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]] (1599—1605 гг.) спалучыліся рысы італьянскага барока, што абумовіла выцягнутасць плана і наяўнасць трансепта, і самабытнае вырашэнне фасада масіўнай шмат’яруснай готыка-рэнесанснай вежай, з двух бакоў да якой прымыкаюць невялікія круглыя бакавыя вежы, што кампазіцыйна завяршаюць бакавыя нефы. Падобные вырашэнне раней было выкарстана ў аднанефным фарным касцёле ў Гродна, т.зв. [[Фара Вітаўта|Фары Вітаўта]] (арх. [[Антоній Дзікрап|А. Дзікрап]], 1579—1856 гг.)<ref name="Лазука"/>. Запазычаныя з [[Італія|Італіі]] архітэктурныя формы яшчэ доўга спалучаліся ў мясцовым дойлідстве з элементамі [[готыка|готыкі]] і [[рэнесанс]]у<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Так у пачатку [[XVII]] ст. працягваецца будаўніцтва храмаў готыка-рэнесанснага тыпу, напрыклад, [[Троіцкая царква (Слонім)|касцёл бернардзінцаў]] у Слоніме (1645—1671 гг.) або [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ружаны)|касцёл кармелітаў]] у [[Ружаны|Ружанах]] (1615—1617 гг.), які ўяўляе сабой аднанефную базіліку з ніжэйшай за асноўны аб’ём паўкруглай абсідай, а над уваходам узвышаецца чатырох’ярусная васьмігранная вежа<ref name="Лазука"/>. <center><gallery caption="" widths="150" heights="200"> Выява:Belarus-Mir-Church of Bishop Nicholas-2.jpg|[[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|Касцёл Св. Мікалая]] ў [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]] Выява:Г. Слонім - Троіцкая царква PICT3063.jpg|[[Троіцкая царква (Слонім)|Касцёл бернардзінцаў]] у Слоніме Выява:Carkva śv. Trojcy, Ružany 001.jpg|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ружаны)|Касцёл кармелітаў]] у [[Ружаны|Ружанах]] </gallery></center> Абвастрэнне рэлігійна-палітычнай барацьбы ў першай палове [[XVII ст.]], суперніцтва паміж [[уніяты|уніятамі]], [[каталікі|каталікамі]] і [[праваслаўе|праваслаўнымі]] прывяло ў сферы культавага будаўніцтва да выкарыстання найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока і сінтэзу іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі. Як вынік на працягу [[XVII]]—[[XVIII]] стст. сфармавалася своеасаблівая архітэктурна-мастацкая сістэма [[Віленскае барока|віленскага барока]], асноўнай базай для развіцця якога з’явілася культавая архітэктура<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. [[Файл:Viciebsk,_Vialikaja-Zamkavaja._Віцебск,_Вялікая-Замкавая_(1841)..jpg|thumb|180пкс|Абмерны чарцёж езуіцкага касцёла ў Віцебску да перабудовы ў царкву]] У першая палова [[XVII ст.]], у перыяд ранняга [[барока]], архітэктура фасадаў культавых будынкаў мела невялікі набор дэкаратыўных элементаў<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. У гэты час шмат будуецца бязвежавых трохнефных базілік, якія ў адрозненне ад нясвіжскага Фарнага касцёла не маюць [[трансэпт]]а: [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёл дамініканцаў]] у Мінску (1605 г.), [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля і кляштар францысканцаў (Гальшаны)|францысканцаў]] у [[Гальшаны|Гальшанах]] (1618 г.), [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Навагрудак)|дамініканцаў]] у [[Навагрудак|Навагрудку]] (1617—1624 гг.), [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў|францысканцаў]] у Гродне (1635 г.), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Друя)|бернардзінцаў]] у Друі (1643 г.)<ref name="Лазука"/>. [[Файл:Ансамбль былога кляштара брыгітак - касцел.jpg|міні|злева|180пкс|Брыгіцкі касцёл у Гродне]] Эпоха сталага і позняга барока, якая прыпадае на другую палову XVII — 80-я гг. XVIII ст., адзначаецца дзяленне фасадаў, увядзенне ляпніны, архітэктурныя дэталі становяцца лёгкімі і вытанчанымі<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>, безвежавыя базілікі змяняюць дзвюхвежавыя, якія становяцца найбольш характэрнымі для беларускага барока. Падобны варыянт таксама шырока выкарыстоўваўся ў культавай архітэктуры Венгрыі, Славакіі і Польшчы, але вытокі дзвухвежавасці храмаў на Беларусі ўзыходзяць да абарончых збудаванняў беларускай готыкі. Вежы падтрымлівалі дынаміку мас, уласцівую для новага стылю і акцэнтуюць увагу гледачоў на галоўным фасадзе. Паступова дзвюхвежавы фасад-куліса, як самастойны трохвымерны аб’ём, засланіў сабой агульную кампазіцыю збудавання. Падобнае рашэнне бачна і ў архітэктуры [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкага касцёла]] ў Гродне (1642—1651 гг.), дзе паўкруглая апсіда зліваецца ў адзіны аб’ём з нефам. Фасад вырашаны ў выглядзе вузкага дзвюхвежавага аб’ёму з пяцічасткавым чляненнем, уласцівым для барочнай архітэктуры. Вежы маюць адзін ярус і не ўзвышаюцца над франтонам. Падобнае рашэнне маюць і касцёлы [[Касцёл Святога Казіміра і кляштар дамініканцаў (Стоўбцы)|Святога Казіміра ў Стоўбцах]] (1612—1640), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак (Мінск)|Звеставання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Мінску]] (1633—1642)<ref name="Лазука"/>. Адно з культавых збудаванняў гэтага перыяду, напрыклад, [[Касцёл Святога Іосіфа і калегіум езуітаў (Віцебск)|касцёл Св. Іосіфа пры калегіуме езуітаў]] у Віцебску (1716). Шырока выкарыстоўваюцца ў сярэдзіне XVIII ст. дэкаратыўныя матывы [[ракако]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. ==== Уніяцкія храмы ==== Архітэктурна-мастацкая сістэма позняга барока ў манументальным [[архітэктура Вялікага Княства Літоўскага|дойлідстве Вялікага Княства Літоўскага]] атрымала ў мастацтвазнаўстве назву [[віленскае барока|віленскага барока]]. Яго рысы найбольш ярка адлюстраваліся ў культавых збудаваннях уніятаў, напрыклад, ва ўзведзеным на падмурках зруйнавага праваслаўнага храма [[Полацк]]ім [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] (арх. [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|І. К. Глаўбіц]], 1738—1760 гг.), [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Петрапаўлаўскіх цэрквах і манастырах базыльян]] у [[Глыбокае|Беразвеччы]] (арх. [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|І. К. Глаўбіц]]<ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/sights/berezvechskiy-monastyr-bazilian/ |title=Беразвечскі манастыр базыльян |access-date=1 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926031145/https://planetabelarus.by/sights/berezvechskiy-monastyr-bazilian/ |archivedate=26 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>, 1756—1779 гг.) і [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|Барунах]] (1747—1754 гг.), [[Свята-Пакроўская царква (Талачын)|Свята-Пакроўскай царкве і манастыры базыльян]] у [[Талачын]]е (1769—1779 гг.), [[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Богаяўленская]] і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская цэрквы]] ў [[Жыровічы|Жыровічах]] (1769 г.), [[Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква (Віцебск)|Васкрасенская царква]] ў Віцебску (1772 г.) і іншыя<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. <center><gallery caption="Віленскае барока" widths="220" heights="150"> Выява:Бакавы_фасад,_Беразвечча.jpg|[[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Петрапаўлаўская царква і манастыр базыльян]] у [[Беразвечча|Беразвеччы]], [[Ян Булгак|Я. Булгак]], [[1930-я]] гг. Выява:Kasciol Sviatych Apostalau Piatra j Paula j manastyr bazyljanau (Baruny).jpg|[[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|Петрапаўлаўская царква і манастыр базыльян]] у [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунах]] Выява:Сафійскі сабор, Полацк.jpg|[[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]] у [[Полацк]]у </gallery></center> <center><gallery caption="" widths="220" heights="150"> Выява:Uniate Monastery in Žyrovičy, Napaleon Orda.jpg|[[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Богаяўленская]] (спераду) і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская цэрквы]] (ззаду) ў [[Жыровічы|Жыровічах]], [[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[XIX ст.]] Выява:Viciebsk, Vialikaja. Віцебск, Вялікая (N. Orda, XIX).jpg|[[Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква (Віцебск)|Васкрасенская царква]] і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск)|касцёл Св. Антонія]] ў [[Віцебск]]у, [[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[XIX ст.]] Выява:Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|[[Свята-Пакроўская царква (Талачын)|Свята-Пакроўскай царкве і манастыры базыльян]] у [[Талачын]]е </gallery></center> ==== Праваслаўныя храмы ==== [[Файл:Miensk,_Piatra_i_Paŭła._Менск,_Пятра_і_Паўла_(XIX).jpg|thumb|злева|[[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўская царква]] ў [[Мінск]]у, [[Дзмітрый Міхайлавіч Струкаў|Д. Струкаў]], [[XIX ст.]]]] Праваслаўныя храмы [[XVII]]—[[XVIII]] стст. вельмі разнастайныя па сваёй архітэктуры, пры гэтым як каменным, так і драўляным іх узорам уласцівы агульныя планавыя і кампазіцыйныя рашэнні. [[Крыжова-купальны храм|Крыжова-купальныя каменныя цэрквы]] былі асноўным тыпам манументальных праваслаўных храмаў Беларусі XVII—XVIII стст. Нароўні з імі будаваліся і цэрквы бескупальныя, якія ўяўлялі сабой [[базіліка|базіліку]]. Пабудаваная ў [[1612]] годзе [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўская царква]] ў Менску — найбольш ранняя пабудова гэтага тыпу<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. ===== Драўляныя храмы ===== Беларуская традыцыя будаўніцтва драўляных цэркваў у [[XVII]]—[[XVIII]] стст. адрознівалася ад традыцыі, напрыклад, [[Руская Поўнач|Рускай Поўначы]]. Для апошняй характэрныя збудаванні са [[зруб]]амі рознай вышыні і асобным пакрыццём кожнага зруба, найчасцей у выглядзе высокага [[Шатровы дах|шатра]]. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] часцей ставілі храмы [[базіліка]]льнага кшталту — з падоўжанай кампаноўкай частак-зрубаў аднолькавай вышыні пад агульным высокім [[кроквы|кроквавым]] дахам. Мастацкую выразнасць храму надавалі [[вежа|вежы]] і [[купал]]ы, запазычаныя ў барочнага мураванага дойлідства, што панавала ў той час у заходнім хрысціянскім свеце. Такі перанос стылю ў традыцыйнае драўлянае дойлідства надавала храмам этнічны каларыт, утварала нацыянальную [[Віленскае барока|беларускую разнавіднасць барока]]<ref name="Вын">{{Cite web |url=http://euimedia.com/menu/aktualii-1/vynishchennie-ghistarychnai-pamiatsi-naroda-pratsiaghvaietstsa |title=Тамара Габрусь. Вынішчэнне гістарычнай памяці народа працягваецца |access-date=16 кастрычніка 2015 |archive-date=2 чэрвеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602205544/http://euimedia.com/menu/aktualii-1/vynishchennie-ghistarychnai-pamiatsi-naroda-pratsiaghvaietstsa |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Valaviel. Валавель (XX).jpg|міні|Драўляная [[Свята-Георгіеўская царква, Валавель|Юр’еўская царква]] ў [[Валавель|Валавелі]] ўяўляе сабой узор беларускага барока XVII—XVIII стст., здымак пач. XX ст.]] На галоўным фасадзе драўлянага беларускага храма звычайна ставілі дзве вежы, накшталт мураваных барочных базілік. Найбольш пашыранымі былі вежы квадратнай формы ([[Чацвярык (збудаванне)|чацверыкі]]), накрытыя невысокімі, у параўнанні з расійскімі, [[Шатровы дах|шатрамі]], якія зваліся «каўпакамі». Іх вышыня была звычайна роўнай палове дыяганалі асновы, што рабіла іх візуальна статычнымі<ref name="Вын"/>. Больш позняй формай завяршэння вежаў храмаў эпохі барока, пачынаючы з сярэдзіны [[XVIII ст.]], сталі фігурныя грушападобныя гранёныя [[Банька|купалы-банькі]]. Банькі рабілі шмат’яруснымі, на васьмігранных і шасцігранных шыйках, што стварала кантрасныя светлаценевыя эфекты<ref name="Вын"/>. ==== Сінагогі ==== Вялікую групу культавых будынкаў Беларусі складаюць сінагогі, якія будаваліся пераважна ў XVII—XVIII стст. У той час Рэч Паспалітая ў сілу шэрага гістарычных прычын стала адной з найбольш населеных яўрэямі краін Еўропы, большасць з якіх імігрыравала на беларускія тэрыторыі з захаду<ref name="Чантурия 1"/>. Паколькі яўрэі складалі значную частку насельніцтва гарадоў і мястэчак Вялікага Княства Літоўскага, [[Сінагога|сінагогі]] былі даволі распаўсюджаным тыпам рэлігійных будынкаў<ref>{{артыкул|аўтар=Лободенко Г.|загаловак=Белорусские синагоги|выданне=Комсомольская правда|месца=Масква|год=2008|нумар=14 мая}}</ref>. Памер і размяшчэнне сінагог, якія былі цэнтрамі рэлігійнага і грамадскага жыцца яўрэйскіх абшчын, былі рознымі. У каралеўскіх гарадах, напрыклад, Гродна, каталіцкае духавенства дзеля зніжэння «канкурэнцыі» паміж храмамі розных канфесій прадпісвала ўзвядзенне сінагог не вельмі высокімі і без веж. У малых гарадых падобных забаронаў звычайна не трымаліся, таму там сінагогі маглі ўзвышацца над звычайнай жылой забудовай нароўні з хрысціянскімі храмамі ці ратушай<ref name="Чантурия 1"/>. Сінагогі, як і храмы іншых канфесій, адрозніваюцца разнастайнасцю планіровачных і аб’ёмна-прасторавых рашэнняў. Аднак найбольш папулярнай і рацыянальнай, улічваючы функцыю сінагог не толькі як культавых збудаванняў, але і як месцаў дыскусій і судзебных пасяджэнняў, была цэнтрычная кампазіцыя з [[біма]]й. Апошнюю атачалі чатыры слупы, якія адначасова была канструктыўнай часткай збудавання, на якія абапіраліся цыліндрычныя і крыжовыя скляпенні, што ўтваралі дзевяціпольную сістэму скляпенняў<ref name="Чантурия 1"/>. Гэтак у мураваным сінагагальным дойлідстве [[XVII ст.]] сустракаюцца выключна цэнтрычныя збудаванні, якія паўтараюцца і [[XVIII ст.]], набываючы барочнае дэкаратыўнае аздабленне ([[Друйская сінагога|Друя]]). Каменныя сінагогі ў [[Вялікая сінагога, Пінск|Пінску]] (1640 г.), [[Слонімская сінагога|Слоніме]] (1642 г.) і [[Навагрудская сінагога|Навагрудку]] (1648 г.) уяўляюць даволі высокія, але кампактныя цэнтральныя аб’ёмы з заламі, да якіх з трох або чатырох бакоў прымыкаюць нізкія памяшканні. Пінская сінагога мела характэрны для свецкіх пабудоў атык, які атачаў невысокі чатырохсхільны дах, Слонімская наадварот мела высокі дах з высокімі барочнымі [[Шчыт (архітэктура)|шчытом]] па тарцах<ref name="Чантурия 1"/>. Крапасны выгляд надае [[Быхаўская сінагога|сінагозе ў Старым Быхаве]] (пач. XVII ст.) круглая вуглавая вежа. Аб абарончым характары пабудовы сведчаць разбіўка акон на значнай вышыні і наяўнасць байніц ў [[атык]]авым [[Ярус (архітэктура)|ярусе]]. Можна выказаць здагадку, што ёй у сістэме ўмацаванняў горада адводзілася пэўная роля<ref name="Чантурия 1"/>. <center><gallery caption="Сінагогі" widths="220" heights="150"> Выява:Bychaŭ-synagoga.jpg|[[Быхаўская сінагога]], пач. [[XX ст.]] Выява:Synagogue in Pinsk.jpg|[[Вялікая сінагога, Пінск|Вялікая сінагога]] ў [[Пінск]]у, пач. [[XX ст.]] Выява:Synagogue, Slonim.jpg|[[Слонімская сінагога]] </gallery></center> У канцы [[XVIII ст.]] назіраецца адыход ад традыцыйнага тыпу мураваных сінагог. Вонкавае аблічча набывае рысы, уласцівыя для свецкіх пабудоў, у планіроўцы страчваюцца адметныя рысы, характэрныя для гэтага тыпу пабудоў. Так, у [[Столінская сінагога|Столінскай сінагозе]] (кан. [[XVII ст.]]) адсутнічае біма, знікае выразнасць цэнтрычнай кампазіцыі. Фасад падзелены на два ярусы, верхні аздоблены [[пілястра]]мі і завершаны трохвугольным [[франтон]]ам, дзякуючы чаму архітэктура храма пераклікаецца з палацавымі пабудовамі таго часу<ref name="Чантурия 1"/>. Мураваная сінагога ў [[Вялікая сінагога (Клецк)|Клецку]] ([[Іўеўская сінагога|Іўе]] і інш.) кан. [[XVIII ст.]] архітэктурай свайго фасада ўжо нагадвае жыллё заможнага мяшчанства<ref name="Чантурия 1"/>. <center><gallery caption="" widths="220" heights="150"> Выява:Navahradak-synagoga.jpg|[[Навагрудская сінагога]], пач. [[XX ст.]] Выява:Stolin-synagoga.jpg|[[Столінская сінагога]] Выява:Klecak, Synagoga (1930).jpg|[[Вялікая сінагога (Клецк)|Клецкая сінагога]], 1930 </gallery></center> Асабліва развіта было будаўніцтва драўляных сінагог, напрыклад, у [[Высокаўская сінагога|Высокім]], [[Кажан-Гарадоцкая сінагога|Кажан-Гарадку]], [[Сінагога (Гродна)|Гродне]], Волпе, [[Сапоцкінская сінагога|Сапоцкіне]], [[Нараўлянская сінагога|Нароўлі]] і інш<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Нажаль, не захавалася прыкладаў драўляных [[Сінагога|сінагог]], якія ў адрозненне ад каменных былі больш традыцыйнымі і кансерватыўнымі. <center><gallery caption="Драўляныя сінагогі" widths="150" heights="200"> Выява:Сінагога ў Нароўлі.jpg|Сінагога ў Нароўлі Выява:Kazhan-haradok_synagogue_1916.jpg|[[Кажан-Гарадоцкая сінагога|Сінагога]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]] Выява:Voŭpaŭskaja synagoga. Воўпаўская сынагога (1901-39) (3).jpg|[[Сінагога (Воўпа)|Сінагога]] ў [[Воўпа|Воўпе]], [[1930]] г. Выява:Voŭpaŭskaja synagoga. Воўпаўская сынагога (S. Zajčyk, 1919-39).jpg|[[Сінагога (Воўпа)|Сінагога]] ў [[Воўпа|Воўпе]], [[С. Зайчык]], пач. [[XX ст.]] </gallery></center> ==== Мячэці ==== У шматлікіх мястэчках цэнтральнага і паўночна-заходняга рэгіёнаў Беларусі сярод культавых збудаванняў меліся таксама татарскія мячэці. Да 1795 г. на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага налічвалася 23 мячэці і яшчэ 65 татарскіх малельных дамоў<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. <!--Працаваць--> == У складзе Расійскай імперыі == У канцы [[XVIII ст.]] стыль [[барока]] змяніўся [[класіцызм]]ам. Для яго развіцця на Беларусі характэрна аб’яднанне як заходнееўрапейскага, так і рускага кірункаў з мясцовымі мастацкімі традыцыямі. Галоўную ролю ў фарміраванні архітэктурнага выгляду беларускіх гарадоў адыграла [[Віленская архітэктурная школа]], творчасць рускіх архітэктараў: [[Мікалай Аляксандравіч Львоў|М. Львова]], [[Васіль Пятровіч Стасаў|В. Стасава]], [[Аўраам Іванавіч Мельнікаў|А. Мельнікава]], [[англічанін]]а [[Джон Кларк (архітэктар)|Дж. Кларка]]<ref name="kultura-19"/>. Класіцызм не быў адзіным архітэктурным кірункам Беларусі першай паловы XIX ст. Побач з ім развіваецца [[неаготыка]] — архітэктурны аналаг эпохі [[сентыменталізм]]у і [[рамантызм]]у. Захапленне сярэдневяковым [[готыка|гатычным стылем]] на Беларусі пачынаецца на рубяжы стагоддзяў. Неаготыка да 1830-40 гг. суіснавала побач з класіцызмам, прымяненне яна знайшла ў культавых збудаваннях і англійскім пейзажна-паркавым мастацтве, загарадных прысядзібных комплексах<ref name="kultura-19"/>. === Горадабудаўніцтва === [[Файл:Планы городов из Полного собрания законов Российской империи 185.jpg|250px|thumb|План Чавусаў, [[1839]]]] У адрозненні ад сярэдневяковай хаатычнай забудовы, горад разглядаўся як цэласная, строга спланаваная сістэма, заснаваная на прынцыпах [[Рацыяналізм (філасофія)|рацыяналізму]] і класічных ідэалаў. У гэты час забудова гарадоў і мястэчак Беларусі прымае рэгулярны і тыпавы характар. У старых гарадах Беларусі — [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у і інш. вялося ўпарадкаванне вулічнай сеткі, узбуйняліся кварталы, ствараліся новыя плошчы. У гэтых гарадах праекцыйны цэнтр звычайна сумяшчаўся з гістарычна склаўшымся ансамблем горада. Архітэктура цэнтра беларускіх гарадоў вызначалася як новай забудовай, так і манументальнай архітэктурай [[17 стагоддзе|XVII]]-[[18 стагоддзе|XVIII стст.]], галоўным чынам манастырамі, касцёламі, калегіумамі, што прыдавала цэнтрам некаторую сваеасаблівасць. Прынцыпы прамавугольнай планіроўкі найбольш паслядоўна здзейснены ў [[Клімавічы|Клімавічах]], [[Сураж (Віцебскі раён)|Суражы]], [[Мсціслаў|Мсціславе]], [[Чавусы|Чавусах]]<ref name="kultura-19"/>. <center><gallery caption="Рэгулярныя планы беларускіх гарадоў у складзе Расійскай імперыі" widths="220" heights="150"> Выява:Планы городов из Полного собрания законов Российской империи 270.jpg|План Суража, [[1839]] Выява:Планы городов из Полного собрания законов Российской империи 179.jpg|План Клімавічаў, [[1839]] Выява:Планы городов из Полного собрания законов Российской империи 181.jpg|План Мсціслава, [[1839]] </gallery></center> === Грамадская архітэктура === Асаблівасцю горадабудаўніцтва гэтага часу было развіццё ансамблевай забудовы, узвядзенне будынкаў спецыяльнага дзяржаўнага і грамадскага прызначэння (адміністрацыйныя, навучальныя, бальніцы). У кожным губернскім горадзе на цэнтральнай плошчы акрамя сабораў узводзіліся дзяржаўныя ўстановы і [[гандлёвыя рады]], якія сталі прадметам новага грамадска-палітычнага і эканамічнага жыцця. Тут узнікалі школы, музеі, бібліятэкі<ref name="kultura-19"/>. === Палацавае будаўніцтва === У палацава-сядзібным будаўніцтве Беларусі класіцызм абумовіў геаметрычнасць планіроўкі тэрыторыі. З’явіўся новы тып палаца — цэнтрычнае кампактнае збудаванне з [[купал]]ам, у кампазіцыі з якім часта пабудаваны [[Галерэя|галерэі]]-[[каланада|каланады]], размешчаныя паўкругам або франтальна. Галоўны кампазіцыйны акцэнт прысядзібнага дома быў манументальны [[порцік]]. Сярод выдатных помнікаў гэтага тыпу [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Гомельскі палац]] графа [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. Румянцава]], [[Палац губернатара (Віцебск)|палацы віцебскага генерал-губернатара]] ў Віцебску і [[Палац віцэ-губернатара (Гродна)|віцэ-губернатара ў Гродне]]<ref name="kultura-19"/>. <center><gallery caption="" widths="220" heights="150"> Выява:Палацава-паркавы ансамбаль, Гомель, палац 3.JPG|Палац М. Румянцава ў Гомелі Выява:Дом максімовіча вул Э. Ажэшкі.jpg|[[Палац віцэ-губернатара (Гродна)|Палац віцэ-губернатара Максімовіча]] ў Гродне Выява:Советская 18 Путна.jpg|[[Палац губернатара (Віцебск)|Палац віцебскага генерал-губернатара]] ў Віцебску </gallery></center> === Культавае будаўніцтва === Да выдатных помнікаў гэтага перыяду адносяцца культавыя забудовы: [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор у Гомелі]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Чачэрск)|Спаса-Праабражэнска царква ў Чачэрску]], касцёлы ў Лідзе і Шчучыне<ref name="kultura-19"/>. У першай палове [[XIX ст.]] у культавых пабудовах праваслаўнай царквы наглядаецца ўплыў старажытнарускай архітэктурнай культуры. Пачаткам развіцця «[[Руска-візантыйская архітэктура|руска-візантыйскага стылю]]» лічацца [[1830-я]] гады. Развіццё гэтага стылю адбывалася ў двух кірунках: перабудова існуючых каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў і ўзвядзенне новых цэркваў па праектам Сінода і прыватных асоб. Найбольшага росквіту стыль дасягнуў у другой палове XIX — пачатку XX ст., калі пачалося масавае будаўніцтва цэркваў-«мураўёвак» за дзяржаўны кошт<ref name="kultura-19">[http://www.istoriya.org/belarus-history/46-kultura-19/164-kultura-19.html Культура Беларусі ў першай палове XIX cт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160604043034/http://www.istoriya.org/belarus-history/46-kultura-19/164-kultura-19.html |date=4 чэрвеня 2016 }}</ref>. == Архітэктура другой паловы XVIII — сярэдзіны XIX ст == Гэты перыяд адметны з’яўленнем на Беларусі стылю [[класіцызм]]у, які ўзнік і развіваўся пад уплывам ідэй Асветніцтва, а з [[XIX ст.]] — і пад уплывам [[рамантызм]]у. Ён пашыраны практычна ва ўсіх сферах архітэктуры і [[горадабудаўніцтва]] і характарызуецца выкарыстаннем дасягненняў антычнай класікі [[Архітэктура Старажытнай Грэцыі|Грэцыі]] і [[Архітэктура Старажытнага Рыма|Рыма]]. Асноўны ўклад у архітэктуру класіцызму зрабілі дойліды-прафесіяналы, выпускнікі вышэйшых навуч. устаноў мастацтваў [[Вільня|Вільні]], [[Варшава|Варшавы]], [[Полацк]]а, [[Пецярбург]]а, [[Рым]]а, [[Парыж]]а. Заказчыкамі былі пераважна імператарскія і каралеўскія двары, а таксама дзяржава, [[дваранства]] і [[шляхта]]. Вылучаюць некалькі кірункаў класіцызму{{sfn|БелЭн|2004|с=641}}: [[барочны класіцызм|барочны]], [[строгі класіцызм|строгі стыль]], [[паладыянства]], [[ампір]], рацыянальны і [[неарэнесанс]]авы. Асобныя элементы гэтага стылю выявіліся ўжо ў познабарочным дойлідстве пачатку [[XVIII ст.]] пад уплывам ідэалогіі асветнага сарматызму, калі ў архітэктуру [[Палац Радзівілаў у Нясвіжы|палацаў Радзівілаў]] у [[Нясвіж]]ы і [[Высокаўскі замак|Сапегаў у Высокім]] уключаліся антычныя [[порцік]]і як знак [[рым]]скага паходжання іх уладальнікаў{{sfn|БелЭн|2004|с=642}}. Станаўленне класіцызму адносіцца да [[1760-я|1760]]—[[1790-я|1790-х]] гг., калі яго стылістыка развівалася ад барочнага класіцызму да строгага стылю. На беларускіх землях, што уваходзілі ў склад Рэчы Паспалітай, пабудовы барочнага класіцызму звязаны з заказамі каралеўскага двара і [[магнат]]аў, уплывам [[Берлін]]а і [[Варшава|Варшавы]], дзейнасцю архітэктараў [[Джузэпэ Сака|Дж. Сакі]], [[Ян Самуэль Бекер|Я. С. Бекера]] і [[Караль Шыльдгаўз|К. Шыльдгаўза]]. Да іх належаць комплексы мануфактур у [[Ласосна|Ласосне]] (каля Гродна), каралеўскія палацы ў [[Сядзіба Станіславова|Станіславове]], [[Аўгустова, сядзіба|Аўгустове]] і [[Сядзіба Панямонь|Панямуні]] (у наваколлі [[Гродна]]); перабудова [[А. Сапега]]м [[Ружанскі палац|свайго палаца]], будаўніцтва [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|уніяцкай царквы]], [[Кляштар базыльянаў (Ружаны)|манастыра]] і [[аўстэрыя, Ружаны|карчмы]] ў [[Ружаны|Ружанах]]; «[[Палаца-паркавы ансамбль (Дзярэчын)|Акадэмія]]» ў [[Дзярэчын]]е, [[Шчорсаўскі палац|палац]] [[І. Храптовіч]]а і [[Дзмітрыеўская царква (Шчорсы)|касцёл]] у [[Шчорсы|Шчорсах]], [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|палац Валовічаў у Свяцку]], [[Віцебская ратуша|ратуша]] ў [[Віцебск]]у ([[1775]]){{sfn|БелЭн|2004|с=642}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Horadnia, Stanisłavova. Горадня, Станіславова (N. Orda, 1860-77).jpg|Станіславова. Н. Орда Horadnia, Aŭgustovak. Горадня, Аўгустовак (N. Orda, 27.07.1861-77).jpg|Аўгустова. Н. Орда Horadnia, Nioman-Paniamuń. Горадня, Нёман-Панямунь (N. Orda, 1861-77).jpg|Панямунь. Н. Орда Dziarečyn, Sapieha. Дзярэчын, Сапега (N. Orda, 21.05.1877) (2).jpg|[[Палаца-паркавы ансамбль (Дзярэчын)|«Акадэмія»]] ў [[Дзярэчын]]е. Н. Орда RuzhanyPrajekt03.jpg|Праект галоўнага фасада Ружанскага палаца Сапегаў Ružany, Karčma. Ружаны, Карчма (J. Becker, 1762-88).jpg|Праект галоўнага фасада ўніяцкай царквы ў Ружанах Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (4).jpg|Шчорсаўскі палац. 1894 Ščorsy. Шчорсы (1900).jpg|Касцёл у [[Шчорсы|Шчорс]]ах у пач. 20 ст. Swiack_1933.jpg|Свяцкі палац. 1933 Віцебск. 32.JPG|Віцебская ратуша ў наш час. Трэці паверх надбудаваны пазней </gallery> З [[1780-я|1780-х]] г. пад уплывам віленскай архітэктуры дзякуючы творчасці [[К. Спампані]] і [[Я. Падчашынскі|Я. Падчашынскага]] з’яўляюцца пабудовы строгага стылю: сядзібныя дамы ў [[Сядзіба Хмараў, Сёмкава|Сёмкаве]], [[Сядзібна-паркавы комплекс Коцелаў (Беніца)|Беніцы]], [[Сядзібна-паркавы комплекс Завішаў (Кухцічы)|Кухцічах]], [[Палац Радзівілаў (Радзівілімонты)|Радзівілімонтах]], [[Сядзіба Васілеўскіх, Гародня|Гародні]], [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа (Жырмуны)|касцёл]] у [[Жырмуны|Жырмунах]]{{sfn|БелЭн|2004|с=642}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Bienica, Kocieł. Беніца, Коцел (N. Orda, 1875-77).jpg|Сядзібна-паркавы комплекс Коцелаў у [[Беніца|Беніцы]]. Н. Орда Kuchcičy, Zaviša. Кухцічы, Завіша (N. Orda, 1864-76) (2).jpg|Сядзібна-паркавы комплекс Завішаў у [[Кухцічы|Кухцічах]]. Н. Орда Radzivilimonty, Radzivił. Радзівілімонты, Радзівіл (1900).jpg|Палац Радзівілаў у Радзівілімонтах, малюнак пач. XX ст. Жырмуны. Касцёл Адшукання Святога Крыжа (05).jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Жырмунах </gallery> [[Файл:Gomel_zaleski.jpg|thumb|300пкс|[[Палац Румянцавых — Паскевічаў|Палац П. А. Румянцава]] на палатне [[М. Залескі|М. Залескага]] (XIX стагоддзе)]] На [[Усходняя Беларусь|ўсходніх землях Беларусі]], што уваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], асновай развіцця класіцызму стала перабудова беларускіх гарадоў паводле планаў, зацверджаных у [[Пецярбург]]у ў [[1778]] годзе. Гарады набывалі пераважна прамавугольную сетку кварталаў, прамыя вуліцы, плошчы набылі выразныя геаметрычныя абрысы. Многія павятовыя гарады ([[Клімавічы]], [[Беліца]], [[Бабінавічы]], [[Гарадок]], [[Веліж]] і інш.) ствараліся з выкарыстаннем «ідэальных» сіметрычных планіровачных схем прамавугольнага ці квадратнага абрысу. У іх цэнтр, частцы паводле праектаў архітэктараў [[Іван Зігфрыдан|І. Зігфрыдана]] і [[Іван Зэйдэль|І. Зэйдэля]] ў стылі барочнага класіцызму узводзілі будынкі новай адміністрацыі — губернскія і павятовыя дзяржаўныя ўстановы, дамы [[губернатар]]аў і [[віцэ-губернатар]]аў, урачэбных упраў, [[суд]]оў{{sfn|БелЭн|2004|с=642}}. Пабудовы строгага стылю ствараліся з [[1780-я|1780-х]] гг. па указах [[Кацярына II|Кацярыны II]] ([[Сабор Святога Іосіфа (Магілёў)|Іосіфаўскі сабор]] і будынак [[Магілёўская духоўная семінарыя|семінарыі]] ў [[Магілёў|Магілёве]], арх. [[М. Львоў]]; корпус келляў і царквы [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Богаяўленскага манастыра]] ў [[Полацка|Полацку]], арх. [[Дж. Кварэнгі]]) і для расійскіх вяльмож (касцёл і З царквы ў [[Чачэрск]]у, царква ў [[Прапойск]]у, [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|палацы П. А. Румянцава]] ў [[Гомель|Гомелі]], [[Палац Пацёмкіна (Крычаў)|Р. А. Пацёмкіна]] ў [[Крычаў|Крычаве]], абодва арх. [[І. Староў]]) у іх новых беларускіх [[Маёнтак|маёнтках]]{{sfn|БелЭн|2004|с=642}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Saborny. Магілёў, Саборны (1901-18).jpg|Іосіфаўскі сабор у Магілёве Полоцк. Музей книгопечатания..jpg|Богаяўленскі манастыр у Полацку Church of the Transfiguration, Čačersk 6087.Jpg|[[Спаса-Праабражэнская царква (Чачэрск)|Спаса-Праабражэнская царква]] ў Чачэрску Крычаў. Палац Пацёмкіна і Галынскіх узімку (01).jpg|Палац Пацёмкіна ў Крычаве </gallery> [[Файл:Babruysk fortress 1811.jpg|thumb|злева|Бабруйская крэпасць. XIX ст.]] [[Файл:Śvisłač, Gimnazičny. Сьвіслач, Гімназічны (1879).jpg|thumb|Будынак Свіслацкай гімназіі. 1880]] Перыяд вышэйшага ўзроўню класіцызму ахоплівае [[1800-я|1800]]—[[1820-я]] гг., характарызуецца пранікненнем стылю ва ўсё сферы дойлідства і стылістычным развіццём ад строгага стылю да [[ампір]]у. Гарады [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральных]] і [[Заходняя Беларусь|заходніх зямель Беларусі]] набылі [[рэгулярная планіроўка|рэгулярную планіроўку]], у большай ступені падпарадкоўваліся умовам мясцовасці (планы [[Мінск]]а, [[Слуцк]]а, [[Барысаў|Барысава]], [[Пінск]]а, [[Навагрудак|Навагрудка]] і інш.). У цэнтры ставілі будынак [[ратуша|ратушы]] ([[Мінская ратуша|Мінск]], [[Гродзенская ратуша|Гродна]], [[Гомельская ратуша|Гомель]]). Паводле праекта [[К. Падчашынскі|К. Падчашынскага]] ўзведзены [[Будынак Свіслацкай гімназіі|гімназія]] ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]], павятовае вучылішча ў Брэсце. Архітэктар ваеннага ведамства [[А. Штаўберт]] стварыў ансамбль [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]]. Строгі стыль у палацава-сядзібнай архітэктуры характарызаваўся простымі прамавугольнымі абрысамі планаў будынкаў з порцікамі [[Дарычны ордар|дарычнага ордэра]] на галодным фасадзе ([[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палацы І. Тышкевіча]] ў [[Валожын]]е, [[Обальскі сядзіба-паркавы комплекс|І. Грабніцкага ў г.п. Обаль]] [[Шумілінскі раён|Шумілінскага]], [[Палацава-паркавы комплекс Агінскіх (Залессе)|М. К. Агінскага]] ў в. [[Залессе (Смаргонскі раён)|Залессе]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёнаў]]). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Homielskaja ratuša. Гомельская ратуша (XIX).jpg|Гомельская ратуша Валожын, палац Тышкевічаў, foto 2 (cropped).JPG|Палац Тышкевічаў у Валожыне Obal,_Hrabnicki._Обаль,_Грабніцкі_(1890).jpg|Обальскі сядзіба-паркавы комплекс Сядзіба Агінскіх у Залессі 037.jpg|Сядзіба Агінскіх у Залессі </gallery> Культавае будаўніцтва арыентавалася пераважна на паўтор аб’ёмнай кампазіцыі знакамітых помнікаў мінулага ([[Пантэон (Рым)|Пантэона]] ў [[Рым]]е, [[Парфенон]]а ў [[Афіны|Афінах]] і інш.). Развіццё строгага стылю звязана з творчасцю дойлідаў віленскай школы (касцёлы ў г. [[Свіслач (горад)|Свіслач]], 1802, арх. [[М. Шульц]]; [[Касцёл Святога Іосіфа (Валожын)|Валожыне]], [[1816]], арх. [[А. Касакоўскі]]; капліца ў Залессі, арх. [[М. Шульц]]), а таксама пецярбургскай і маскоўскай школ — [[ампір]] (праект царквы ў [[Мсціслаў|Мсціславе]], 1811, арх. [[В. Стасаў]]; цэрквы ў [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]], 1823, арх. [[А. Штаўберт]]; [[Троіцкая царква, Гомель|Троіцкая]] ў [[Гомель|Гомелі]], [[1824]]). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Kaścioł, Vałožyn1.JPG|Касцёл Святога Іосіфа ў Валожыне Файл:Zalieśsie Ahinskija manor 202.JPG|Капліца ў Залессі. Аб'ём злева прыбудаваны пазней Файл:Бобруйск. Проект церкви. Фасад, разрез. Архитектор А. Штауберт. 1823 г. РГВИА.jpg|Праект [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Бабруйск)|Аляксандра-Неўскага сабора]] ў Бабруйску. 1823 Файл:Homiel, Prabojnaja, Trajeckaja. Гомель, Прабойная, Траецкая (1911).jpg|Троіцкая царква ў Гомелі. 1911 </gallery> Перыяд згасання стылю прыпадае на [[1830-я|1830]]—[[1850-я]] гг. і адметны пашырэннем т.зв. узорных праектаў у сферы дзяржаўнага будаўніцтва і яго поўнай рэгламентацыяй, развіццём стылістыкі ад ампіру да рацыянальнага кірунку. Практычна ўсё праекты ў сферы дзяржаўнага будаўніцтва разглядаліся, карэкціраваліся ці выконваліся ў [[Камісія праектаў і каштарысаў|Камісіі праектаў і каштарысаў]] у [[Пецярбург]]у. У забудову гарадоў уключалі буйныя комплексы адміністрацыйных, лячэбных і гандлёвых будынкаў. Асноўная ўвага звярталася на функцыянальнае уладкаванне і тэхнічныя пытанні, а не на дэкарыравана фасадаў (губернскія дзяржаўныя ўстановы ў [[Мінск]]у, [[1839]]—[[1840-я]] гг., арх. [[К. Хршчановіч]]; бальніца, 1848, арх. [[Уладзімір Васільевіч Морган|У. Морган]], і шпіталь, 1849, арх. [[Бернштэйн]], у [[Магілёў|Магілёве]]; [[Гасціны двор, Полацк|гасціны двор]] у [[Полацк]]у, [[1836]]). У сувязі з развіццём дарожнага будаўніцтва паводле «узорных праектаў» [[1831]] і [[1843]] узводзіліся [[Паштовая станцыя|паштовыя станцыі]] па дарогах [[Пецярбург]]—[[Кіеў]], [[Масква]]—[[Варшава]], [[Магілёў]]—[[Бабруйск]]. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Piszczalauski_castle_(Miensk,_Bielarus)_bXX_01.jpg|[[Пішчалаўскі замак]] у Мінску Zalieśsie Ahinskija manor 202.JPG|Капліца ў Залессі. Аб'ём злева прыбудаваны пазней </gallery> У кампазіцыі праваслаўных храмаў выкарыстоўвалася пераважна выпрацаваная ў [[руская архітэктура|рускім дойлідстве]] [[XVII ст.]] схема з паслядоўным размяшчэннем на падоўжнай восі [[званіца|званіцы]], [[трапезная|трапезнай]], асноўнага аб’ёму і [[апсіда|апсіды]] (цэрквы ў [[Мазалава (Віцебскі раён)|Мазалаве]] каля [[Віцебск]]а, [[1827]], і [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[1835]], арх. [[Аўраам Іванавіч Мельнікаў|А. Мельнікаў]]; [[Горкі|Горках]], 1839, арх. [[А. Порта]]). [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніяцкія]] і [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкія]] храмы перабудоўваліся ў праваслаўныя; у іх ліквідаваліся высокія [[вежа|вежы]] на фасадзе, [[франтон]]ы, з’яўляліся [[купал]]ы, у [[інтэр'ер]]ах — [[іканастас]]ы. Для перабудовы выбіраўся рацыянальны варыянт класіцызму ([[Успенскі сабор (Жыровіцы)|Успенскі сабор]] у [[Жыровіцы|Жыровіцах]], [[Сабор у імя Архістратыга Міхаіла (Мазыр)|касцёл кляштара бернардзінцаў]] у [[Мазыр]]ы, [[Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск)|Васкрасенская уніяцкая царква]] ў [[Віцебск]]у). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Жыровічы, Усьпенскі сабор і манастырскі корпус 2.jpg|Успенскі сабор у Жыровіцах Свята-Міхайлаўскі кафедральны сабор.jpg|Свята-Міхайлаўскі кафедральны сабор у Мазыры пасля перабудовы Віцебск. 33.JPG|Адноўленая ў першапачатковым барочным абліччы Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску Viciebsk, Rynkavaja. Віцебск, Рынкавая (1841).jpg|Праект прабудовы Свята-Васкрасенскай (Рынкавай) царквы ў Віцебску </gallery> У будаўніцтве палацаў і сядзіб развівалася шырокая тыпалогія будынкаў ад раскошных палацавых комплексаў да невялікіх дамоў з [[порцік]]ам на фасадзе і разнастайная стылістыка — строгі стыль, ампір, паладыянства, рацыянальны кірунак, пошукі мясцовага каларыту і неарэнесанс. Іх стваральнікі — дойліды віленскай і варшаўскай архітэктурных школ [[А. Ідзкоўскі]]{{sfn|БелЭн|2004|с=642}}, [[А. Галонскі]], [[К. Падчашынскі]], [[Ф. Яшчалд]] і інш. [[Ампір]]ная стылістыка ужывалася для дэманстрацыі амбіцый і багацця родавага дваранства ([[Палацава-паркавы комплекс Булгакаў (Жылічы)|палацы Булгакаў]] у в. [[Жылічы (вёска, Кіраўскі раён)|Жылічы]] [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]], [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]], [[Палац Абуховічаў, Сваятычы|Абуховічаў]] у [[Сваятычы|Сваятычах]]). Уплыў неарэнесансу выяўляецца ў стварэнні новага тыпу палацаў-[[віла|віл]] ([[Вістыцкі палацава-паркавы ансамбль|П. Янчына]] ў в. [[Вістычы]] [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]], [[1840]], арх. [[Ф. Яшчалд]]; [[Сядзіба Альбярцін|В. Пуслоўскага ў Альбярціне]] пад [[Слонім]]ам, 1833). Рацыянальны кірунак развіваўся пад уплывам берлінскай школы і творчасці К. Падчашынскага, ён выяўляўся ў адмаўленні ад порцікаў і [[каланада|каланад]], выкарыстанні плоскіх элементаў дэкарыроўкі фасадаў, аконных праёмаў з паўцыркульным завяршэннем ({{нп3|Палацава-паркавы ансамбль Вагнераў, Шальчынінкай|палац О. Вагнера|lt|Šalčininkų dvaras}} ў [[Шальчынінкай|Вялікіх Салечніках (Шальчынінкаі)]], [[Сядзібна-паркавы комплекс Тарасевічаў, Гнезна|сядзібны дом Тарасевіча]] ў в. [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезна]] [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскага раёна]], [[1840-я]] гг., арх. [[А. Градзецкі]]){{sfn|БелЭн|2004|с=643}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Dobasna, Bułhak. Добасна, Булгак (N. Orda, 1864-76) (3).jpg|Палацава-паркавы комплекс Булгакаў у Жылічах Svajatyčy, Čapski. Сваятычы, Чапскі (A. Visłocki, 1923).jpg|Палац Абуховічаў у Сваятычах Vistyčy, Jahmin. Вістычы, Ягмін (J. Kłos, 1930).jpg|Сядзіба Янчына ў Вістычах Słonim, Albertyn-Pusłoŭski. Слонім, Альбэртын-Пуслоўскі (1919-39).jpg|Палацава-паркавы ансамбль Пуслоўскіх у Альбярціне Salcininku_dvaras2015.JPG|Палацава-паркавы ансамбль Вагнераў у Вялікіх Салечніках Гнезна._Сядзіба.jpg|Сядзібны дом Тарасевіча ў Гнезне </gallery> == Архітэктура другой паловы XIX — пачатку XX ст == Новыя архітэктурна-мастацкія погляды, што ахапілі [[Заходняя Еўропа|Заходнюю Еўропу]], на Беларусі набылі сваю спецыфіку. Пераход ад класіцызму да новых кірункаў у архітэктуры быў працяглы і складаны. Для [[1860-я|1860]]—[[1890-я|1890-х]] гг. характэрна [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыка]]<ref name="ЛАЗ352">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 352 |старонак = 430 |серыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |тыраж = }}</ref> з шырокім выкарыстаннем [[гістарызм]]у — перайманнем гістарычных стыляў мінулага (арх. [[І. Бельтрашы]], [[А. Рандзівід]], [[М. Чаховіч]], [[К. Хршчановіч]] і інш.). [[Гатычная архітэктура|Гатычныя формы]], а часам і канструкцыі ўвасобіліся ў праектах загарадных [[сядзіба|сядзіб]], [[культавы будынак|культавых пабудоў]]: [[Косаўскі палац|палац у Косаве]] (арх. [[Ф. Яшчалд]], [[У. Марконі]]), касцёлы [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Троіцкі Залатагорскі (св. Роха)]] у [[Мінск]]у, у вёсках [[Касцёл Святога Мацвея Апостала (Раўбічы)|Раўбічы]] [[Мінскі раён|Мінскага]], [[Сар’янскі храм|Сар’я]] [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага раёнаў]] і інш. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Kosaŭskі palac, 2016 2.jpg|Косаўскі палац Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-1.jpg|Залатагорскі касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Мінску Фото путешествия по Беларуси 050.jpg|Касцёл Святога Мацвея Апостала ў Раўбічах Kaścioł - Sarja - 06.jpg|Сар'янскі храм </gallery> Эклектыка найбольшае развіццё атрымала ў малых гарадах і перыферыйных раёнах сярэдніх і буйных гарадоў. Яе прадстаўнікі арыентаваліся пераважна на [[старажытнаруская архітэктура|старажытна-рускую архітэктуру]] ([[магілёў]]скія архітэктары [[Уладзіслаў Сямёнавіч Міляноўскі|У. Мільяноўскі]], [[І. Вотчын]], [[Пётр Георгіевіч Камбураў|П. Камбураў]], [[Міхаіл Якаўлевіч Міроненка|М. Міроненка]], [[Васіль Васільевіч Сазонаў|В. Сазонаў]] і гомельскі архітэктар [[Яўген Кірылавіч Торлін|Я. Торлін]]<!--гледзячы па крыніцах, Торлін быў гомельскім архітэктарам, а ў магілёўскія яго запісалі, бо Гомель быў Магілёўскай губерні!-->). Стылізатарства на тэмы [[рускі класіцызм|рускага класіцызму]] характэрна для творчасці [[віцебск]]іх архітэктараў [[Андрэй Акімавіч Палонскі|А. Палонскага]], [[Аляксандр Дзмітрыевіч Ракаў|А. Ракава]], [[Аляксандр Мікалаевіч Кляменцьеў|А. Кляменцьева]]. З сярэдзіны [[XIX ст.]] пашырыўся т.зв. [[руска-візантыйскі стыль]], які быў сацыяльным заказам расійскіх улад, асвячоны аўтарытэтам [[Руская праваслаўная царква|праваслаўнай царквы]]. Сярод яго ўзораў: цэрквы [[Казанская царква (Мінск)|Казанскай Божай Маці (чыгуначная)]] у [[Мінск]]у, [[Царква Аляксандра Неўскага, Гродна|Аляксандра Неўскага]] ў [[Гродна|Гродне]], Мікалаеўская ў [[Петрыкаў|Петрыкаве]], [[Свята-Ільінская царква (Бешанковічы)|Ільінская]] ў [[Бешанковічы|Бешанковічах]], [[Крыжаўзвіжанскі сабор (Полацк)|Крыжаўзвіжанскі сабор]] у [[Полацк]]у, [[Свята-Пакроўская царква (Мількаўшчына)|царква]] ў в. [[Мількаўшчына (Гродзенскі раён)|Мількаўшчына]] [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]]. Стыль найбольш выявіўся ў работах архітэктараў [[Д. Грым]]а, [[Уладзімір Фёдаравіч Коршыкаў|У. Коршыкава]], [[М. Прозараў|М. Прозарава]]. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Miensk, Karaleŭski, Čyhunačnaja. Менск, Каралеўскі, Чыгуначная (1918).jpg|Царква Казанскай Божай Маці (чыгуначная) у Мінску Belarus-Beshankovichy-Church of Prophet Elijah-5.jpg|Свята-Ільінская царква ў Бешанковічах Полацк. Крыжаўзвіжанская царква.jpg|Крыжаўзвіжанскі сабор у Полацку </gallery> На мяжы [[XIX]] і [[XX]] ст. развіваліся [[неаготыка]], [[неакласіцызм]], [[неарускі стыль]] і інш<ref name="ЛАЗ352"/>. Пераважная большасць касцёлаў з [[1890-я|1890-х]] гг. будавалася ў неаготыцы (у вёсках [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|Гервяты]] [[Астравецкі раён|Астравецкага]], г.п. [[Троіцкі касцёл (Відзы)|Відзы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёнаў]], г.п. [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Лагішын)|Лагішын]] [[Пінскі раён|Пінскага раёна]], гарадах [[Касцёл Узнясення Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мёры)|Мёры]], [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Паставы)|Паставы]] і інш.). Пабудовы ў [[неакласіцызм]]е адметныя высокімі [[эстэтыка|эстэтычнымі]] вартасцямі: шэраг банкаўскіх устаноў у [[Гомель|Гомелі]], [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Брэст|Брэсце]], даходных дамоў у [[Мінск]]у (арх. [[С. Гайдукевіч]], [[Г. Гай]]). У духу [[неабарока]] [[Палацава-паркавы комплекс Святаполк-Чацвярцінскіх (Жалудок)|палац у г.п. Жалудок]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]] ([[1908]]), [[Касцёл Святога Апостала Андрэя (Лынтупы)|Андрэеўскі касцёл]] у г.п. [[Лынтупы]] Пастаўскага раёна (1908—14). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Church of the Holy Trinity in Gierviaty.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Гервятах Kaścioł - Vidzy - 6.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Відзах <!--Logishin catholic church.jpg|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Лагішыне--> Миоры Успенский Костел 03.jpg|Касцёл Узнясення Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Мёрах ПАСТАВЫ. Касцёл Святога Антонія Падуанскага..jpg|Касцёл Святога Антонія Падуанскага ў Паставах Савецкая_9.jpg|[[Будынак Руска-Азіяцкага банка (Гомель)|Будынак Руска-Азіяцкага банка]] ў Гомелі Вул. К. Маркса, 30 -2.JPG|[[Дом Свянціцкага]] ў Мінску Усадьба Четвертинских.jpg|Палац Святаполк-Чацвярцінскіх у Жалудку Лынтупы, касьцёл сьв. апостала Андрэя.jpg|Касцёл Святога Андрэя Баболі ў Лынтупах </gallery> У [[1910-я]] г. ва ўсіх рэгіёнах Беларусі пашырыўся стыль [[мадэрн]], які закранаў пераважна вонкавыя атрыбуты пэўнага стылю, што не вынікалі з агульнай аб’ёмна-прасторавай структуры пабудовы (творчасць [[Васіль Георгіевіч Вукалаў|В. Вукалава]], [[С. Гейдукевіч]]а, [[У. Коршыкаў|У. Коршыкава]], [[Ц. Кібардзін]]а, [[М. Прозараў|М. Прозарава]] і інш.). Прыхільнікі мадэрну адмаўлялі [[эклектызм]] і стылізатарства. Вядучая роля ў развіцці стылю належала [[Атон Краснапольскі|А. Краснапольскаму]]. Яго праграмай стала устанаўленне выразнай сувязі паміж формай і функцыяй ([[дом Кастравіцкай]], на 1-м паверсе — упраўленне [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]]). У творчасці некаторых архітэктараў пераважаў чыста дэкаратыўны пачатак ([[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)|банк у Магілёве]], арх. [[А. Друкер]], [[П. Кальнін]]; [[гасцініца Савой, Гомель|гасцініца «Савой»]] у [[Гомель|Гомелі]], арх. [[С. Шабунеўскі]]). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Вул._Кірава,_11_-_1.JPG|Дом Кастравіцкай у Мінску Магілёў, былы пазямельна-сялянскі банк, foto by futureal.jpg|Будынак пазямельна-сялянскага банка ў Магілёве Homiel, Reźnickaja-Prabojnaja, Savoj. Гомель, Рэзьніцкая-Прабойная, Савой (1931).jpg|Гасцініца «Савой» у Гомелі </gallery> Вылучаліся 2 шляхі канструктыўнасці мадэрну: праз засваенне архітэктурнай спадчыны готыкі ([[Палацава-паркавы комплекс Козелаў-Паклеўскіх (Красны Бераг)|сядзіба]] ў в. [[Красны Бераг (Жлобінскі раён)|Красны Бераг]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]], арх. [[К. Шрэтэр]]) і ранняга рускага сярэдневякоўя ([[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Віцебск)|пазямельна-сялянскі банк]] у [[Віцебск]]у, інж. [[Канстанцін Канстанцінавіч Тарасаў|К. Тарасаў]]; [[Свята-Петра-Паўлаўская капліца (Лясная)|мемарыяльная капліца]] ў в. [[Лясная (Слаўгарадскі раён)|Лясная]] [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскага раёна]], арх. [[А. Гаген]]). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Палацава-паркавы_комплекс_Козелаў-Паклеўскіх,_Красны_Бераг.jpg|Палацава-паркавы комплекс Козелаў-Паклеўскіх у Красным Беразе Пазямельна-сялянскi банк.jpg|Будынак пазямельна-сялянскага банка ў Віцебску Свята-Петра-Паўлаўскі_храм-помнік.jpg|Свята-Петра-Паўлаўскі храм-помнік у Лясной </gallery> Ранні мадэрн (1890—1907) адметны дэманстратыўным адмаўленнем ад механічнага капіравання гістарычных архітэктурных форм. У гэты перыяд значныя зрухі адбыліся ў галіне сінтэзу архітэктуры і іншых відаў пластычных мастацтваў ([[Капліца-пахавальня Паскевічаў|капліцы-пахавальні Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]], [[Капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх|Святаполк-Мірскіх]] у [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]]), які спрыяў{{sfn|БелЭн|2004|с=643}} узнікненню творчых тандэмаў архітэктараў і скульптараў [[С. Шабунеўскі|С. Шабунеўскага]] і [[П. Яцына|П. Яцыны]], [[Г. Гай|Г. Гая]] і [[Яраслаў Тышынскі|Я. Тышынскага]] і інш. На гэтым этапе адчувальны ўплыў эклектыкі з яе схільнасцю да дэкаратыўных дэталей, самавызначаліся формы, плоскасці, лініі ([[Будынак пазямельнага банка (Гродна)|пазямельна-сялянскі банк]] і [[дом купца Касоўскага|дамы купца Касоўскага]] ў [[Гродна|Гродне]], [[дом купца Грошыкава, Гомель|Грошыкава]] ў [[Гомель|Гомелі]]). Дэкор быў цесна звязаны з канструкцыяй ([[дзверы|дзвярныя]] і [[акно|аконныя]] абрамленні, металічныя рашоткі [[балкон]]аў, [[лесвічная клетка|лесвічных клетак]], [[казырок|казыркоў]] уваходаў і інш), у выглядзе рэльефнага [[арнамент]]у, [[мазаіка|мазаічнага]] ці жывапіснага [[пано]] ([[Дом урача (Гродна)|жылы дом Чалакаева]] ў [[Гродна|Гродне]], [[даходны дом, Магілёў|даходны дом]] у [[Магілёў|Магілёве]], [[Будынак банка (Слонім)|камерцыйны банк]] у [[Слонім]]е){{sfn|БелЭн|2004|с=644}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Капліца-пахавальня 2.JPG|Капліца-пахавальня Паскевічаў у Гомелі Мазаічная_выява_на_фасадзе_капліцы-пахавальні.jpg|Капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх у Міры 11.10.02 Тая самая Пагулянка 064.jpg|Дом купца Касоўскага ў Гродне Баумана 5.JPG|Дом купца Грошыкава ў Гомелі Былы Дом урача.jpeg|Дом Чалакаева ў Гродне </gallery> На другім этапе ([[1907]]—[[1917]]) адбывалася далейшае развіццё мадэрну. У [[1910-я]] г. пад уплывам заходне-еўрапейскай (польскай) мастацкай культуры пашырыліся тэндэнцыі [[рацыяналізм|рацыяналістычнага кірунку]]. У паўночна-ўсходніх раёнах, напрыклад, у гарадах [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], архітэктурныя традыцыі захоўвалі прыхільнасць да [[класіцызм]]у, з прычыны таго, што большасць губернскіх, гарадскіх і епархіяльных архітэктараў былі выпускнікамі [[Пецярбургская акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай акадэміі мастацтваў]] ([[В. Вукалаў]], [[К. Макер]], [[Ц. Кібардзін]], [[Ф. Фурман]]). Засваенне нацыянальнай архітэктуры адбывалася менш рэльефна. Ідэйна-мастацкая і [[светапогляд]]ная канцэпцыя мінулага ў развіцці архітэктуры была прапанавана [[Віктар Іванавіч Струеў|В. Струевым]], які ў [[1898]]—[[1914]] гадах быў галоўным архітэктарам [[Мінская епархія|Мінскай епархіі]]. Сярод яго работ: цэрквы [[Свята-Троіцкая царква (Белавуша)|Троіцкая]] ў в. [[Белавуша]] [[Столінскі раён|Столінскага]] (1905), у в. [[Хатава]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага]] (1908) раёнаў, [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Узда)|Петрапаўлаўская]] ў г. [[Узда]], на чыг. станцыі [[Гарадзея]] (абедзве 1910), [[Царква Раства Багародзіцы (Парэчча)|Раства Багародзіцы]] ў в. [[Парэчча (Пінскі раён)|Парэчча]] [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] (1912), [[Юбілейны дом|Народны дом]] у [[Мінск]]у (1912). Адной з рэгіянальных праяў у архітэктуры было выкарыстанне каменя-[[валун]]а (касцёлы ў вёсках [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Слабодка]], 1903; [[Касцёл Святога Казіміра (Ліпнішкі)|Ліпнішкі]], 1908, [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]{{факт?}}). Пазней цэлыя камяні ў будаўнічай практыцы замянялі колатымі, прамежкі-швы паміж камянямі запаўнялі дробным [[друз]]ам ці [[галька]]й. Такую тэхніку часта спалучалі з [[Цэгла|цаглянай]] муроўкай, гладкай ці фактурнай [[тынкоўка]]й, дасягаючы гэтым фактурнай разнастайнасці. Этапы мастацкіх павеваў у беларускім дойлідстве ад эклектыкі (гістарычнага рамантызму) праз мадэрн да рацыяналізму і [[канструктывізм]]у прасочваюцца ў творчасці [[С. Шабунеўскі|С. Шабунеўскага]] ([[Дом Мінскага таварыства ўзаемнага сельскагаспадарчага страхавання|будынкі Таварыства сельска-гаспадарчага страхавання]] ў [[Мінск]]у, [[Гарадская бальніца, Гомель|жаночай гінекалагічнай бальніцы]] ў [[Гомель|Гомелі]]){{sfn|БелЭн|2004|с=644}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Белавуша. Свята-Троіцкая царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Белавушы Узда. Петра-Паўлаўская царква (01).jpg|Свята-Петра-Паўлаўская царква ва Уздзе Парэчча. Царква (01).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Парэччы Belarus-Minsk-House of Artists-2.jpg|Юбілейны дом у Мінску </gallery> <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Kaścioł - Słabodka - 02.jpg|Касцёл Сэрца Ісуса ў Слабодцы Касцёл у Ліпнішках 03.jpg|Касцёл Святога Казіміра ў Ліпнішках Dom_Mienskaha_ziemliarobčaha_tavarystva.JPG|Дом Мінскага таварыства ўзаемнага сельскагаспадарчага страхавання Гомель. Гарадская бальніца.JPG|Гарадская бальніца ў Гомелі </gallery> == XX стагоддзе == У пасляваенныя гады пасля 2-й сусветнай вайны архітэктура Беларусі развівалася ў рэчышчы сталінскага класіцызму, пазней ў спрошчаным стылі [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]. <gallery> Выява:Science academy of Belarus.jpg|Акадэмія навук Беларусі, Мінск Выява:Belarus-Minsk-Academy of Sciences-6.jpg|Дворык Акадэміі навук Беларусі Выява:Дом офицеров, Минск.JPG|Дом афіцэраў, Мінск |Забудова ў раёне гасцініцы «Мінск» Выява:Belarus-Minsk-Independence Square-1.jpg|Плошча Незалежнасці, Мінск Выява:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|Тэатр оперы і балета, Мінск |Беларускі дзяржаўны музычны тэатр </gallery> === Архітэктура 1930—41 гг === Беларуская архітэктура гэтага часу развівалася ў агульнасаюзным рэчышчы. Гэта быў час пошуку новых форм, які суправаджаўся проціборствам паміж старой творчай [[інтэлігенцыя]]й і новай — пралетарскай. Новая архітэктура страціла нацыянальны каларыт і развівалася як частка шматнацыянальнай [[савецкая архітэктура|савецкай архітэктуры]]. [[Мінск]] як [[сталіца]] рэспублікі стаў цэнтрам архітэктурнага жыцця, канцэнтрацыі вялікага мастацкага і інтэлектуальнага патэнцыялу. Рост [[эканоміка БССР|эканомікі БССР]] актывізаваў будаўнічую дзейнасць, стымуляваў развіццё [[Культура Беларусі|культуры]]. У [[1933]] створаны першы на Беларусі буйны [[праектны інстытут]] рэспубліканскага маштабу «[[Белдзяржпраект]]» (дырэктар [[А.  П.  Воінаў]]), у [[1936]] — «[[Белпрампраект]]». У «Белдзяржпраекце» распрацаваны [[генплан]]ы [[Магілёў|Магілёва]] (арх. [[Міхаіл Мікалаевіч Андросаў|М. Андросаў]], [[Н. Трахтэнберг]]), [[Орша|Оршы]] і [[Мазыр]]а (арх. [[П. Кірыенка]]), [[Полацк]]а (арх. [[І. Рапапорт]]), [[Слуцк]]а і [[Рэчыца|Рэчыцы]] (арх. [[Г. Парсаданаў]]). У [[1941]] была завершана распрацоўка праекта генеральнай схемы планіроўкі рэканструкцыі Мінска да [[1955]] (арх. [[В. Мураўёў]], [[І. Трудаў]], [[Г. Якушка]], інж. [[Д. Яскевіч]]); згодна са схемай планавалася капітальнае будаўніцтва на асноўных яго магістралях. Пры узвядзенні [[Дом урада (Мінск)|Дома Урада]] ([[1930]]—[[1934]], арх. [[І. Лангбард]]) азначыўся адыход ад [[канструктывізм]]у. На шляху пошуку новых форм працаваў І. Лангбард, ён выкарыстоўваў трохчвэртныя [[калона|калоны]], рытмічны лад якіх надаваў будынкам магутную выразнасць і кампазіцыйную завершанасць ([[Цэнтральны дом афіцэраў (Мінск)|Дом Чырвонай Арміі]], комплекс Акадэміі навук, [[Беларускі тэатр оперы і балета|будынак тэатра оперы і балета]], усе ў [[Мінск]]у). У кірунку мастацкай перабудовы і крытычнага асваення класікі вылучаліся работы [[В. Батаеў|В. Батаева]], [[І. Валадзько]], [[У. Вараксін]]а, [[Аляксандр Пятровіч Воінаў|А. Воінава]], [[М. Гіляраў|М. Гілярава]], [[Валянцін Іванавіч Гусеў|В. Гусева]], [[Аляксей Фёдаравіч Крылоў|А. Крылова]], [[Авель Пінхусавіч Брэгман|А. Брэгмана]], [[Р. Столер]]а, [[М. Томах]]а, [[Г. Якушка|Г. Якушкі]] і інш. (у Мінску — [[Будынак ЦК КПБ|будынкі ЦК КПБ]], [[Будынак партыйных курсаў|партыйных курсаў]], [[Будынак Рэспубліканскага Палаца піянераў і школьнікаў|Палац піянераў]], [[Інстытут фізкультуры (стары будынак)|Інстытут фізкультуры]], [[Будынак сярэдняй школы № 4|сярэдняя школа № 4]], [[гасцініца Беларускай ваеннай акругі|гасцініцы Беларускай ваеннай акругі]], «[[Беларусь (гасцініца, Мінск)|Беларусь]]», 122-кватэрны жылы дом на [[Круглая плошча, Мінск|Круглай плошчы]], жылы дом гарсавета на вул. Савецкай; [[Дом гарсавета, Гомель|Дом гарсавета]] ў Гомелі). Стылістычныя змены часцей адлюстроўваліся ў дэкаратыўным убранні, а ў аб’ёмна-кампазіцыйных вырашэннях захоўваліся прынцыпы канструктывісцкай архітэктуры. Забудова [[1930-я|1930-х]] гг. характарызавалася маштабнай цэласнасцю і ансамблевасцю, фарміравала новае архітэктурна-прасторавае і мастацкае асяроддзе (забудова [[Круглая плошча, Мінск|Круглай плошчы]], [[Комплекс будынкаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|універсітэцкага гарадка]], [[Будынак 1-й клінічнай бальніцы, Мінск|1-й клінічнай бальніцы]], [[Комплекс будынкаў БНТУ|політэхнічнага інстытута]], усе ў [[Мінск]]у). Вялікую ролю ў фарміраванні тэарэтычнай праблематыкі [[1930-я|1930-х]] гг. адыгралі 1-ы ([[1935]]) і 2-і ([[1941]]) Усебеларускія з’езды [[Саюз архітэктараў Беларусі|Саюза архітэктараў]], а таксама 1-ы з’езд [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] ([[1937]]). У гэты перыяд адбывалася станаўленне архітэктуры [[сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]]. У архітэктурнае жыццё актыўна ўваходзяць праблемы крытычнага асваення класічнай спадчыны. Практычныя пытанні, што абмяркоўваліся на з’ездах Саюза архітэктараў, сфарміравалі цэлыя блокі тэарэтычнай праблематыкі. У гэтых умовах вывучэнне пытанняў нацыянальный своеасаблівасці беларускай архітэктуры штучна прыпынена{{sfn|БелЭн|2004|с=644}}. === Архітэктура 1944—1950-х гадоў === Гэты перыяд быў прынцыпова важным для развіцця горадабудаўніцтва і архітэктуры. Ён звязаны з фарміраваннем комплексу рознаўзроўневых праблем, ідэй і канцэпцый, што залежалі ад палітычных, сацыяльна-эканамічных, ідэйна-мастацкіх і тэхнічных умоў. У гэты час актыўна вялося пасляваеннае аднаўленне гарадоў і вёсак. Пры распрацоўцы новых генпланаў (Мінска і інш.) намеціўся падыход да вызначэння галоўнай горадабудаўнічай канцэпцыі — увасабленне ўсімі магчымымі сродкамі пафасу вялікай Перамогі, узвелічэнне здзейсненага народам подзвігу. У рэчышчы гэтай эстэтыкі праектавалася і забудоўвалася 1-я чарга галоўнай магістралі Мінска — вул. Савецкай (сучасны праспект Незалежнасці). Архітэктурна-мастацкае аблічча гэтага ансамбля сведчыць пра ўрачыстую манументальнасць, параднасць, мажорную прыўзнятасць усёй забудовы, дзе кожны будынак — помнік архітэктуры. Плошчы, бульвары, курданёры і разрывы паміж будынкамі ствараюць разнастайнасць, рытмічны лад і змену уражанняў{{sfn|БелЭн|2004|с=644}}. У жніўні 1944 года ў Мінску працавала спецыяльная камісія камітэта па справах архітэктуры пры [[СНК СССР]], якая распрацавала схему новай планіроўкі горада («Эскіз планіроўкі Мінска», арх. [[А. Шчусеў]], [[М. Колі]], [[А. Мардвінаў]], [[У. Сямёнаў]], [[Барыс Рафаілавіч Рубаненка|Б. Рубаненка]], [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|І. Лангбард]]); сярод распрацоўшчыкаў «Эскіза» быў і беларускі архітэктар [[Н. Трахтэнберг]]. Былі ўнесены прынцыповыя ідэі-прапановы па стварэнні радыяльна-кальцавой планіровачнай структуры горада, дзе галоўнае месца адводзілася цэнтральнай гарадской магістралі вул. Савецкай (напрамак усход—захад) і перпендыкулярна ёй — вул. Леніна (напрамак поўнач—поўдзень) — другому дыяметру горада. У паўднёва-усходняй частцы горада прадугледжвалася размяшчэнне прамысловай зоны (фарміраванне пачалося перад вайной), дзе знаходзіліся буйныя прадпрыемствы. Уздоўж р. Свіслач планавалася стварыць суцэльны зялёны масіў, утвараючы паркавую і рэкрэацыйную зоны — рэзервуар чыстага паветра. Далейшыя распрацоўкі генпланаў Мінска і інш. гарадоў імкнуліся захаваць пераемнасць папярэдніх. Роля горадабудаўніцтва ў пераўтварэнні гарадоў стала найб. важным заваяваннем сав. архітэктуры. Праблема ансамблевасці разглядалася як сродак стварэння прынцыпова новага аблічча горада. Горадабудаўнічыя ідэі ансамблевасці уключалі ў маст. адзінства не толькі грамадскія будынкі, а і жылыя фарміраванні. Сярод распрацоўшчыкаў генплана Мінска (рэдакцыя 1946) бел. праекціроўшчыкі [[Міхаіл Мікалаевіч Андросаў|М. Андросаў]], Н. Трахтэнберг, інж. К. Іваноў, Р. Абразцоў, В. Талмачоў. У выніку шматлікіх конкурсных спаборніцтваў дойлідаў у 1948 прыняты да рэалізацыі праект планіроўкі і забудовы цэнтр, раёна горада (аўтары арх. [[Г. Баданаў]], [[У. Кароль]], [[М. Асмалоўскі]], [[М. Паруснікаў]]). Праектаванне і будаўніцтва праспекта Незалежнасці — яркая старонка савецкага горадабудаўніцтва. Вялікая ўвага звярталася на мастацка-вобразны бок архітэктуры, у большасці выпадкаў яе разглядалі з пазіцыі мастацтва. Тэндэнцыя пошуку архітэктурна-мастацкай вобразнасці паступова набывала супярэчлівы характар (калі архітэктуру аздаблялі архітэктурай). Імкненне дасягнуць мастацкага ўзроўню за кошт «класікі» прывяло да неадэкватнасці формы, функцыі, зместу і тэктонікі збудаванняў. На гэтым этапе пачала пераважаць выяўленчасць у архітэктуры, якая з’явілася істотным іманентным сродкам мастацкай формы, накіраванай на ідэйна-эмацыянальнае мадэліраванне сац. асяроддзя. Найбольшае пашырэнне атрымаў алакатыўны тып архітэктуры (з канструктыўна пасіўнай выяўленчай формай), напр. , «прыстаўка» класічнага порціка як дэкаратыўназнакавага дапаўнення, а таксама спалучэнне класічнага ордэра з выкарыстаннем дэкору, запазычанага з народнапрыкладнога мастацтва (арнаментыка раслінных матываў са знакамітых слуцкіх паясоў). Архітэктары супрацоўнічалі з мастакамі (мастак-кераміст М. Міхалап і інш.). Сярод значных будынкаў грамадскага прызначэння: у Мінску — галоўны паштамт (арх. А. Духан, У. Кароль), адміністрацыйны будынак і дзярж. банк (арх. М. Паруснікаў), Палац прафсаюзаў (арх. У. Яршоў), цэнтр, тэлеграф (арх. А. Духан, У. Кароль); ансамбль забудовы вул. Кірава ў Віцебску (арх. [[Валянцін Іванавіч Гусеў|В. Гусеў]], [[Віталь Аляксандравіч Данілаў|В.]] і [[А. Данілава|А. Данілавы]]), драматычны тэатр у Гомелі (арх. [[А. Тарасенка]]). Архітэктура гэтых будынкаў заснавана на прынцыпах выкарыстання класічных форм і кампазіцый. К сярэдзіне 1950-х г. гіст. формы ўступілі ў супярэчнасць з нарастаючымі тэмпамі і павелічэннем аб’ёмаў будаўніцтва. Асэнсаванне гэтай праблемы прывяло да адмаўлення ад прыярытэтных галоўных фасадаў будынкаў, што выходзілі на магістралі; пачалася карэнная перабудова архітэктурна-праектнай справы, архітэктура ўступіла ў новую стадыю свайго развіцця{{sfn|БелЭн|2004|с=645}}. === Архітэктура 1960 — пачатку 1990-х гадоў === У архітэктуры найбольшае развіццё атрымала тыпавое праектаванне, якое ажыццяўлялася ў межах пануючага кірунку функцыяналізму. Другім шляхам стаў зварот да нац. спадчыны, дасягненняў сусветнай архітэктуры. Замацаванню наватарскіх рыс садзейнічала тэхніка, з дапамогай якой выпрацоўваліся новыя архітэктурна-будаўнічыя прыёмы. Адной з характэрных рыс архітэктуры 1960—1970-х гг. стаў яе кірунак на комплекснае ансамблевае будаўніцтва. Мастацкая выразнасць новых арх. кампазіцый забяспечвалася адпаведным размяшчэннем грамадскіх будынкаў, якія акцэнтавалі горадабудаўнічае значэнне пэўнага раёна, стылістычным адзінствам і аб’ёмна-прасторавым вырашэннем ансамбляў, добраўпарадкаваннем галоўных плошчаў, магістралей і іншых гарадскіх вузлоў. Пачаўся адыход ад традыцыйных горадабудаўнічых вырашэнняў, у аснове якіх ляжала супрацьпастаўленне цэнтраў ускраінам. Пры праектаванні і буд-ве архітэктары пачалі звяртацца да нац. традыцый, што ўзбагаціла вобразную выразнасць пабудоў. Нар. традыцыі з найбольшай паўнатой захаваліся ў сельскай архітэктуры. Невялікія памеры сельскіх населеных месцаў, аддаленасць ад гарадоў сталі Умовай захавання і развіцця нар. асаблівасцей дойлідства. Гэтаму спрыялі культурна-быт. традыцыі і спецыфіка жыццядзейнасці насельніцтва. Блізкасць да прыроды як спецыфічная асаблівасць бел. вёскі паўплывала на вырашэнне аб’ёмна-прасторавых кампазіцый пабудоў, больш арганічнай стала сувязь з наваколлем. Узнімаліся праблемы сувязі арх. і прыродна-ландшафтнага асяроддзя, добраўпарадкавання і азелянення тэрыторый. У выніку асноўным падыходам да арганізацыі горадабудаўнічых комплексаў стала ансамблевае будаўніцтва, якое ажыццяўлялася разнастайнымі арх. метадамі: гібкасцю і дынамічнасцю кампазіцый, сінтэзам арх. і прыроднага асяроддзя, сувяззю пабудоў з гіст. асяродкам, кантрастам форм і кампазіцый пабудоў, разнастайнасцю тыпаў будынкаў і інш. Адным з фактараў фарміравання арх. -маст. вобраза стаў колер і звязаны з ім маст. сінтэз, а ў якасці сродкаў арганізацыі арх. -маст. кампазіцый — маштаб, прапорцыі і рытм. У шэрагу выпадкаў ролю структурных адзінак, якія фарміруюць арх. маст. аблічча, узялі на сабе функцыянальныя і канструкцыйныя элементы — балконы, лоджыі, галерэі, эркеры і інш. Усё адзначанае ва ўзаемадзеянні спрыяла станаўленню спецыфічнага маст. аблічча архітэктуры 1960 — пач. 1990-х гг. У горадабудаўніцтве 1960— 70-х гг. асаблівая ўвага звярталася на сістэму развіцця грамадскіх цэнтраў. У вялікіх гарадах фарміравалася поліцэнтрычная лінейна-восевая{{sfn|БелЭн|2004|с=645}} кампазіцыя з зорчатай структурай, якая складвалася на аснове планіроўкі радыяльна-кальцавой (Мінск, Віцебск, Гомель), ці веернай, што развівалася на базе існуючай асіметрычнай кампазіцыі цэнтра (Брэст, Пінск). У 1980-я г. ў буйных гарадах складвалася разгалінаваная шматвузлавая поліцэнтрычная структура грамадскіх цэнтраў. Напрыклад, у [[Віцебск]]у цэнтр развіваўся за кошт асваення пешаходных прыбярэжных тэрыторый р. [[Заходняя Дзвіна]], цэнтр Магілёва фарміраваўся ўздоўж другога кампазіцыйнага дыяметра — [[праспект Міру (Магілёў)|праспекта Міру]]. Грамадскі цэнтр быў ядром у фарміраванні кампазіцый беларускіх паселішч і ў канцэнтраваным выглядзе адлюстроўваў іх архітэктурную спецыфіку. Аблічча сельскага грамадскага цэнтра заснавана на творчым развіцці традыцый народнага дойлідства ў спалучэнні з наватарскімі пошукамі. Кампазіцыя грамадскага цэнтра, што звычайна складалася з некалькіх элементаў, размяшчалася на азялененай тэрыторыі ці каля вадаёма, вырашалася шматфасадна і стылістычна працягвалася ў забудове прылеглых тэрыторый грамадскімі і жылымі будынкамі (вёскі [[Акцябрская (Віцебскі раён)|Акцябрская]] Віцебскага, [[Верцялішкі]] Гродзенскага, [[Зашыр’е]] Ельскага, [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] Шчучынскага раёнаў і інш.). У гістарычных раёнах гарадоў фарміраваліся [[Пешаходная зона|пешаходныя зоны]]. Упершыню пешаходная зона створана ў г. [[Ліда]], пазней — у [[Гродна|Гродне]] і [[Брэст|Брэсце]]; у Мінску такая зона сфарміравана ўздоўж [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекта Машэрава]]. Увага пры арганізацыі такіх зон аддавалася пры развіцці агульнагарадскіх цэнтраў у [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Барысаў|Барысаве]], [[Бабруйск]]у, [[Маладзечна|Маладзечне]], [[Мазыр]]ы, [[Орша|Оршы]]. Мастацкая выразнасць дасягалася ў выніку добраўпарадкавання і азелянення тэрыторыі з уключэннем архітэктуры малых форм і дэкар. скульптурных кампазіцый. Планіровачная структура гарадоў узбуйнялася шляхам фарміравання новых раёнаў, працягвалася забудова і мікрараёнамі. Новыя раёны фарміраваліся каля водна-зялёных зон ці буйных гар. магістралей. Кампазіцыйным дыяметрам сталі водна-зялёныя зоны ў асобных раёнах Мінска ([[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]], [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка]]), Гомеля ([[Валатава (жылы раён)|Валатава]]), Магілёва, Віцебска, Гродна, Брэста. У межах буйных гарадскіх магістралей ствараліся раёны [[Усход (жылы раён, Мінск)|Усход]], [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]], [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка]], [[Захад (жылы раён, Мінск)|Захад]] у Мінску і інш. Забудова новых раёнаў вялася з максімальным выкарыстаннем [[рэльеф]]у і навакольных [[лясны масіў|лясных масіваў]]. Іх маст. і дэкар. выразнасць дасягаецца пры дапамозе будынкаў рознага тыпу (прамавугольных і крывалінейных у плане, вышынных вежавага тыпу і інш.), якія кантрастуюць паміж сабой і ўтвараюць рытмічнае чаргаванне, дынамічныя ансамблевыя кампазіцыі. Рознае канструкцыйнае вырашэнне набылі жылыя дамы. Забудова вялася з выкарыстаннем маналітных, буйнапанэльных, цагляных і аб’ёмна-блочных дамоў. У 1980 — пач. 90-х гг. гарады развіваліся за кошт асваення прылеглых тэрыторый ([[Кунцаўшчына (жылы раён, Мінск)|Кунцаўшчына]], [[Зялёны Луг (жылы раён, Мінск)|Зялёны Луг]] б, 7, [[Уручча (жылы раён)|Уручча]], [[Ангарская (жылы раён)|Ангарская]] З, 4, [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]] ў Мінску, [[Перасёлка (жылы раён)|Перасёлка]] З, [[Фарты (жылы раён)|Фарты]] 2, [[Румлёва (жылы раён)|Румлёва]] ў Гродне; [[Поўдзень (жылы раён, Віцебск)|Поўдзень]] 5, б, 7 у Віцебску, мікрараёны № 11 і 12 у Гомелі і інш.). На прынцыпах будаўніцтва адбіўся ўлік прыродна-ландшафтнага фактару. Узгорысты рэльеф з перападамі адводзілі пад вышыннае будаўніцтва, тэрыторыі з раўнінным рэльефам забудоўвалі гарызантальна выцягнутымі дамамі. Новыя раёны гар. забудовы нярэдка фарміраваліся ўздоўж буйных магістральных вуліц з улікам трансп. сувязей. Паступова ўзбуйняўся маштаб забудовы. У розных раёнах Мінска ўзводзілі жылыя дамы на 9—20 паверхаў: у жылых раёнах Усход 1 (арх. [[Г. Сысоеў]], [. Жураўлёў, [[І. Папова]]), Усход 2 (арх. [[Г. Сысоеў]], [[А. Белаконь]], [[Н. Грачова]]), інтэрнат РТІ па вул. Першамайскай (арх. [[А. Беразоўскі]], [[Ю. Грыгор’еў]]), дамы з магазінамі «Трыкатаж» па вул. Першамайскай (арх. [[Э. Святлова]]), «Несцерка» па вул. М. Багдановіча (арх. [[Л. Маскалевіч]], [[Г. Ласкавая]]), у мікрараёне Сярова І (арх. [[К. Сакалова]], [[Л. Мартынаў]], [[Уладзімір Мікалаевіч Крывашэеў|У. Крывашэеў]], [[Аляксандр Аляксандравіч Сабалеўскі|А. Сабалеўскі]] і інш.) і інш. Часам яны ўяўляюць сабой каскады аб’ёмаў розных вышынь: комплекс жылых будынкаў у мікрараёне Усход З у Брэсце (арх. [[В. Арсеньеў]], [[В. Гапіенка]], [[А. Ляшук]]). Жылыя дамы з убудаванай выставачнай залай па [[Праспект Леніна (Гомель)|праспекце Леніна]] ў Гомелі (арх. [[С. Пеўны]]), па [[Вуліца Першамайская (Магілёў)|вул. Першамайскай]] у Магілёве (арх. [[Я. Бранцаў]], [[Ю. Іўжанка]]), 300-кватэрны ў Барысаве (арх. [[А. Нікіцін]], [[А. Федарэнкаў]]) і інш. Значнае пашырэнне атрымалі класічная прамавугольная ў плане кампазіцыя, строгасць, сіметрыя ў аб’ёмна-прасторавым вырашэнні (будынкі абкамаў КПБ у [[будынак абкама КПБ (Магілёў)|Магілёве]], [[будынак абкама КПБ (Брэст)|Брэсце]], [[будынак абкама КПБ (Гомель)|Гомелі]]; [[будынак Мінскага гаркама КПБ|гаркама КПБ]], [[Палац культуры чыгуначнікаў (Мінск)|Палаца культуры чыгуначнікаў]] у Мінску, [[тэатр драмы і камедыі (Бабруйск)|тэатра драмы і камедыі]] ў Бабруйску, жылыя дамы па вул. Леніна ў Віцебску, па вул. Першамайскай у Магілёве). У асобных выпадках выкарыстоўваецца пірамідальная ці складаная асіметрычная кампазіцыя: корпус № 15 БПІ (арх. [[І. Есьман]], [[В. Анікін]]), інстытут меліярацыі і воднай гаспадаркі па вул. М. Багдановіча (арх. [[П. Крахалёў]]) у Мінску; жылыя дамы па [[бульвар Касманаўтаў (Брэст)|бульвары Касманаўтаў]] у Брэсце (арх. [[А. Казюкоў]], [[Г. Будзько]], [[І. Карват]], [[Р. Шылай]]); комплекс жылых дамоў на набярэжнай р. Зах. Дзвіна ў Наваполацку (арх. Л. Краўчыня). Буд-ва культурна-асветных устаноў вялося пераважна паводле тыпавых праектаў. Маст. выразнасць будынкаў дасягалася сістэмай аздаблення фасадаў. Пры ўзвядзенні грамадскіх пабудоў часта выкарыстоўваліся класіцыстычныя парталы: [[Палац культуры Мінпрамбуда Беларусі|Палацы культуры Мінпрамбуда Беларусі]] (арх. А. Тэн, [[С. Неўмывакін]], С. Кожар), [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Рэспублікі]] (кіраўнік праекта [[М. Пірагоў]], арх. [[В. Даклаў]], [[Л. Зданевіч]], [[Анатоль Андрэевіч Шабалін|А. Шабалін]], канструктары [[Я. Уласаў]], [[А. Яршова]]) у Мінску{{sfn|БелЭн|2004|с=646}}. Выкарыстоўваліся таксама скульптурныя кампазіцыі (абл. драм. тэатр у Г родне, арх. Г. Мачульскі), дэкар. нішы (інфармацыйна-вылічальны цэнтр Мінжылкамгаса ў Магілёве, арх. М. Янчык), арнаментальныя дэкар. паясы (сталовая завода «Калібр» у Мінску, арх. А. Кругавая розныя віды аздаблення шкла з рэльефнай і гладкай паверхняй (школа па навучанні замежных спецыялістаў у Мінску, арх. [[А. Зензін]]). Аднак у большасці выпадкаў мастацка-эстэтычны акцэнт робіцца на аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю і канструкцыйныя асаблівасці. Блакіроўка аб’ёмаў розных вышынь, адсутнасць чыста дэкар. элементаў у аздабленні, правільныя геаметрычныя формы сведчаць пра наяўнасць рыс канструктывізму ў грамадзянскай архітэктуры: будынкі [[канцэртная зала «Мінск»|канцэртнай залы «Мінск»]] (арх. [[Л. Патапаў]], [[Ю. Кустоў]], [[Л. Кустова]], [[А. Чадовіч]]), рэсп. Дома тэхнічнай творчасці (арх. [[У. Даніленка]], [[A. Зензін]], [[Мікалай Сцяпанавіч Навумаў|М. Навумаў]]) у Мінску, гасцініц «[[Гродна (гасцініца)|Гродна]]» ў Гродне (арх. [[Ю. Патапаў]], [[Віктар Міхайлавіч Папоў|В. Папоў]], [[У. Еўдакімаў]], [[Ю. Раманаў]]) і «[[Маладзечна (гасцініца)|Маладзечна]]» ў [[Маладзечна|Маладзечне]] (арх. [[Уладзімір Мікалаевіч Крывашэеў|У. Крывашэеў]]) і інш. У гандлёвых, гасцінічных і спартыўных збудаваннях маст. выразнасць дасягалася канструкцыйным вырашэннем: у Мінску — [[Палац тэніса (Мінск)|Палац тэніса]] (арх. С. Баткоўскі, Л. Гельфанд), крыты каток у дзіцячым [[парк імя М. Горкага (Мінск)|парку імя М. Горкага]] (арх. Ю. Грыгор’еў, В. Бабашкін, В. Г разцоў), [[Турыст (гасцініца)|гасцініца «Турыст»]] (арх. Л. Пагарэлаў), [[выставачны цэнтр «БелЭкспа»]] на праспекце Машэрава (арх. Л. Маскалевіч, Г. Ласкавая, Г. Федасенка, В. Капылоў), [[Камароўскі рынак|крыты рынак «Камароўскі»]] (арх. [[В. Аладаў]], [[А. Жалдакоў]], [[М. Ткачук]], [[Уладзімір Васілевіч Крывашэеў|У. Крывашэеў]]), універсамы «[[Рыга (універсам)|Рыга]]» (арх. [[Я. Дзятлаў]], [[А. Жалдакоў]]), «[[Талін (універсам)|Талін]]» (арх. [[А. Жалдакоў]], [[Р. Яўменаў]], [[Ф. Пархімовіч]]), [[Усходні аўтавакзал (Мінск)|комплекс аўтавакзала «Усходні»]] (арх. [[Л. Пагарэлаў]], [[Л. Кустова]], [[В. Ягаднікі]]); комплекс міжнароднага маладзёжнага цэнтра «Юнацтва» на Заслаўскім вадасховішчы (арх. [[Ю. Шпіт]], [[Э. Вішнеўская]]), аэравакзалы ў [[Гродзенскі аэравакзал|Гродне]] (арх. [[У. Еўдакімаў]], [[Л. Маскалевіч]], [[М. Куняўскі]], [[В. Васілюк]], [[В. Чубіч]]) і [[Брэсцкі аэравакзал|Брэсце]] (арх. [[B. Арсеньеў]], [[А. Ляшук]], [[В. Кескевіч]], [[Р. Шылай]], [[В. Гапіенка]]). У жыллёвым будаўніцтве індывідуальнае вырашэнне набылі асобныя арх. элементы — балконы, лоджыі, парапеты, а таксама аздабленне панэлей (комплекс Дома быту і інстытута «Белбыттэхпраект» у Мінску, жылыя дамы па [[вуліца Мічурына (Брэст)|вул. Мічурына]] ў Брэсце, Першамайскай у Магілёве і інш.). Архітэктурная выразнасць дасягалася за кошт уключэння твораў манументальна-выяўл. і дэкар. характару (мазаічныя кампазі¬ цыі ў тарцовых частках вышынных будынкаў у жылым раёне Усход 1 у Мінску, дэкар. кампазіцыі манум. жывапісу жылых дамоў на набярэжнай р. Зах. Дзвіна ў Наваполацку). У аздабленні выкарыстоўваліся таксама вітражы (тэатр драмы і камедыі ў Бабруйску). У жыллёвым буд-ве пашырэнне набыў колер у афармленні тарцоў, элементаў балконаў, лоджый (інтэрнат РТІ па вул. Я. Коласа, жылыя дамы ў мікрараёне Сярова 1 у Мінску, на бульвары Касманаўтаў у Брэсце). На працэс формаі стылеўтварэння паўплываў гіст. фактар. Пераасэнсаванне гіст. і нар. традыцый выявілася ў забудове новых гар. раёнаў. Сучасную інтэрпрэтацыю атрымалі формы і прынцыпы функцыяналізму і канструктывізму. У пач. 1990-х гг. архітэктура знаходзілася пад уплывам постмадэрнізму; пашыраны пірамідальная ці асіметрычная планіроўка аб’ёмаў, выкарыстанне ў канструкцыях пабудоў грамадскага і жыллёвага прызначэння вежавых форм, адсутнасць чыста дэкар. аздаблення фасадаў. Нацыянальныя рысы ўвасобіліся пераважна ў сельскай архітэктуры. Аблічча сельскіх пабудоў у многім вызначылі традыцыйныя мясц. матэрыялы (дрэва, прыродны камень, цэгла): комплекс прадпрыемства быт. абслугоўвання ў в. Блонь Пухавіцкага, аднакватэрныя жылыя дамы ў пас. Жамчужны Баранавіцкага, в. Сухары Магілёўскага раёнаў. Разнастайнасць тыпаў і канструкцый пабудоў дазволіла стварыць індывідуальны маст. вобраз архітэктуры пасёлкаў. Падтрыманню адзінай стылістычнай лініі пры захаванні нац. каларыту спрыяла дэкар. аздабленне фасадаў з выкарыстаннем традыцыйнага арнаменту (жылыя дамы па вул. Юбілейнай у в. Верцялішкі Гродзенскага, блакіраваныя з кватэрамі ў двух узроўнях у в. Сноў Нясвіжскага, сядзібны мансарднага тыпу ў в. [[Нявелічы]] Дзяржынскага раёнаў і інш.). Перавага нар. і нац. традыцый над наватарскімі пошукамі стала характэрнай асаблівасцю сельскага будаўніцтва. === Архітэктура 1990 — пачатку 2000-х гадоў === Моцнае уздзеянне на сучасную архітэктуру зрабіў постмадэрнізм, у якім знайшло увасабленне спалучэнне рэалістычнага і авангарднага кірункаў. Першы звязаны з развіццём нац. традыцый, аснова другога — рэтраспектывізм. Новыя аб’екты набылі больш выразныя сілуэтныя кампазіцыі. Як сродак маст. выразнасці важную ролю адыгрываюць колер і святло. Паскоранымі тэмпамі ішло фарміраванне агульнагарадскіх цэнтраў. Поліцэнтрычную структуру набылі Пінск, Полацк і Наваполацк. Іх развіццё прадугледжвае выхад іх да водна-зялёных зон і лясных масіваў. У вялікіх гарадах большая ўвага аддаецца захаванню гіст. забудовы. У шэрагу выпадкаў гіст. цэнтры ператвораны ў пешаходныя зоны (Пінск, Ліда). Пры гэтым новыя транспартныя лініі фарміруюцца ў абыход гар. ядра. У [[1990-я]] г. пачала мяняцца горадабудаўнічая канцэпцыя. Калі папярэднія генпланы гарадоў арыентаваліся на высакашчыльную шматпавярховую забудову жылых раёнаў, то новая стратэгія прадугледжвае і індывідуальнае малапавярховае буд-ва (Мінск). Атрымала развіццё ідэя захавання прыродна-ландшафтных зон, асабліва каля водных зон ці сістэм ([[Лошыцкая водная сістэма|Лошыцкая]] і [[Сляпянская водная сістэма|Сляпянская сістэмы]], зялёныя зоны вакол рэк Свіслач, Вяча, Волма, Пціч і інш.){{sfn|БелЭн|2004|с=647}}. Далейшае развіццё гарадоў патрабавала стварэння новых транспартна-камунікацыйных восей і вузлоў, якія мелі на мэце аб’яднанне цэнтральных і перыферыйных раёнаў горада планіровачным каркасам. Змяніўся характар забудовы жылых раёнаў. Калі ў 1970—80-я г. будынкі былі дакладна скаардынаваны з магістральнымі вуліцамі (размяшчаліся ўздоўж іх ці тарцовым бокам), то ў 1990-я г. іх узводзяць пад розным вуглом адносна вуліц. Пашырэнне атрымалі спартыўныя збудаванні, банкаўскія комплексы, маст. выразнасць якіх дасягаецца і канструкцыяй, і выкарыстаннем сучасных матэрыялаў. У такіх пабудовах падкрэсліваецца структура нясучых элементаў, вонкавыя сцены маюць частковае і [[суцэльнае шкленне]]: [[Маскоўскі аўтавакзал (Мінск)|аўтавакзал «Маскоўскі»]] (арх. [[Мікалай Сцяпанавіч Навумаў|М. Навумаў]], інж. [[Леанід Барысавіч Ваўчэцкі|Л. Ваўчэцкі]]), [[Мінскі чыгуначны вакзал|новы чыгуначны вакзал]] ([[В. Крамарэнка]], [[М. Вінаградаў]], [[Іван Кліменцьевіч Вінаградаў|І. Вінаградаў]]) у Мінску; [[Мінскі лядовы палац спорту|лядовыя палацы ў Мінску]] (арх. [[Ю. Патапаў]], [[І. Боўт]], [[А. Шафрановіч]]), [[лядовы палац, Віцебск|Віцебску]] (арх. І. Боўт, А. Шафрановіч), [[лядовы палац, Гродна|Гродне]] (арх. [[М. Жучко]], [[У. Еўдакімаў]], [[А. Пархута]], [[А. Тараненка]]), [[лядовы палац, Гомель|Гомелі]] (арх. І. Боўт, С. Міцько з удзелам Л. Смольскай, Н. Шамелавай, А. Грачова); будынкі Мінсккомплексбанка, Масбізнесбанка ў Мінску (абодва арх. [[А. Вараб’ёў]]), банкі па вул. Міцкевіча ў Гродне (арх. Н. Чуйко, М. Жучко, А. Тараненка), у г. Шчучын (арх. А. Штэн, Э. Марцінчык, С. Мужэйка, Т. Чорная) і інш. Тэндэнцыі постмадэрнізму яскрава адбіліся на грамадскай і жыллёвай архітэктуры. Ускладнілася аб’ёмна-прасторавая кампазіцыя, якая найчасцей грунтуецца на прынцыпе блакіроўкі аб’ёмаў розных маштабаў і форм: паліклініка па праспекце Машэрава (арх. В. Крусь), рэканструяваны будынак [[ЦУМ, Мінск|ЦУМа]] (арх. [[С. Неўмывакін]], В. Счыслёнак, І. Бялешчанка), жылыя дамы на скрыжаванні вуліц М. Багдановіча і Някрасава (арх. Э. Левіна), па вул. Грыбаедава (арх. Д. Сакалоў, А. Чадовіч) у Мінску; па вул. Кірава ў Брэсце (арх. У. Чайкоўскі, А. Чайкоўская) і інш. Атрымалі распаўсюджанне вежавыя формы: ЗАГС Кастрычніцкага раёна (арх. А. Цэйтлін, A. Трусаў), жылыя дамы на скрыжаванні вуліц Л. Бяды і Някрасава (арх. Л. Маскалевіч), па вул. Варвашэні (арх. B. Галкоўскі, Т. Лабінская) у Мінску; дзіцячы парк па вул. З. Касмадзям’янскай у Пінску (арх. А. Васіленка), катэджы ў Бараўлянах, Гарадзішчы пад Мінскам. Для ўзмацнення мастацка-эстэтычнай выразнасці ў новых пабудовах выкарыстоўваюцца гіст. -арх. элементы, разлічаныя на дэкар. эфект: зубчастыя ці крывалінейныя завяршэнні сцен (замежны гандлёвы дом «Кантыненталь» у Брэсце, арх. В. Кескевіч, Ю. Прудзялюк), паўцыркульныя нішы і аконныя праёмы, трохвугольныя ці фігурныя франтоны з матывамі барока, арачныя галерэі, дэкар. калоны, рызаліты і інш. У сучаснай архітэктуры маюць месца матывы мадэрна (крывалінейныя формы ў спалучэнні з двухсхільнымі дахамі, мансардныя надбудовы); праект карчмы для музейна-вытворчага комплексу «[[Дудуткі]]» (у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]]; арх. [[А. Базевіч]], [[С. Сергачоў]]), індывідуальны чатырохпакаёвы жылы дом (арх. В. Кескевіч), жылыя дамы па вул. Леванеўскага (арх. А. Янушка) у Брэсце, на Лагойскім тракце ў Мінску (арх. П. Кракалёў, Л. Карначык). Найб. яскрава рэтраспектыўная тэндэнцыя ў сучаснай архітэктуры выявілася ў культавым дойлідстве. Пра распаўсюджанне ў сакральным дойлідстве гатычных матываў сведчаць буйнамаштабныя формы базілікальных храмаў са сціплым выкарыстаннем дэкар. элементаў, шчытавыя дахі, вузкія выцягнутыя вокны стральчатых абрысаў, контрфорсы (касцёл і праваслаўная царква ў Мастах, [[касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Светлагорск|касцёл Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Светлагорск]]у). У праваслаўнай царкоўнай архітэктуры знайшлі адлюстраванне [[візатыйская архітэктура|візатыйскія]] і [[Руска-візантыйская архітэктура|руска-візантыйскія]] матывы. Кампактныя крыжовакупальныя ў плане пабудовы маюць характэрнае захмарнае перакрыццё; сферычны, шлемападобны ці цыбулепадобны купал на высокім цыліндрычным барабане з шэрагам вузкіх аконных праёмаў (храмы Успення Прасвятой Багародзіцы ў Маладзечне, у імя Прападобнай Ефрасінні княжны Полацкай у Мінску; цэрквы Серафіма-Сароўская ў г. Белаазёрск, Святога Пакутніка Валянціна ў в. Наваспаск Смаргонскага раёна і інш.). Часам для аздаблення выкарыстоўваліся какошнікі (капліца па вул. Карастаянавай у Мінску). На аснове пераасэнсавання традыцый дойлідства ў новых пабудовах знайшло адлюстраванне узаемадзеянне гіст. і сучаснага (аднаўленне [[Мінская ратуша|будынка ратушы]] ў [[Мінск]]у, [[2002]]). Адной з істотных заканамернасцей архітэктуры стала рэтраспектыўная тэндэнцыя, што была вынікам [[постмадэрнізм]]у. Аднак пэўнай стылістычнай накіраванасці [[1990-я]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гг. не прынеслі. Для архітэктуры гэтага перыяду характэрна адраджэнне гістарычных і нацыянальных традыцый. Вынікам пошукаў выразнасці стала своеасаблівая шматстылёвасць архітэктуры{{sfn|БелЭн|2004|с=648}}. == 21 стагоддзе == === Культавая архітэктура === Адноўленае храмабудаўніцтва Беларусі канца [[ХХ]] — пачатку [[ХХІ]] стагоддзя ў значнай ступені абапіраецца на архітэктурна-мастацкія распрацоўкі мінулых стагоддзяў, разнастайныя стылі і напрамкі<ref name="Арабей"/>. Для сучаснага прыходскага храмабудаўніцтва [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] характэрна ігнараванне традыцый [[Гатычная архітэктура|готыкі]] і [[архітэктура барока|барока]], стыляў, у якіх беларускае праваслаўнае дойлідства дасягнула высокага ўзроўню архітэктурна-мастацкіх рашэнняў і нацыянальнай самабытнасці; нешматлікае і фрагментарнае выкарыстоўванне спадчыны [[Беларускае народнае дойлідства|народнай архітэктуры]]; прыярытэтная арыентацыя на [[рэтраспектыўна-рускі стыль]], які развівае архітэктурныя традыцыі, не характэрныя для беларускага культавага дойлідства<ref name="Арабей">[[В. Г. Арабей]]. [http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/1443/1/%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%B9_2013-16.pdf ВОБРАЗНА-СТЫЛІСТЫЧНЫЯ РАШЭННІ СУЧАСНЫХ ПРЫХОДСКІХ ХРАМАЎ БЕЛАРУСКАЙ ПРАВАСЛАЎНАЙ ЦАРКВЫ (ВОПЫТ 1991—2013 ГАДОЎ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304132401/http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/1443/1/%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%B9_2013-16.pdf|date=4 сакавіка 2016}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Народнае дойлідства Беларусі]] * [[Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Помнікі архітэктуры Беларусі (серыя манет)|Помнікі архітэктуры Беларусі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Комеч А. И. «Древнерусское зодчество конца 10-начала 12 вв.», М, «Наука», 1987 * Краткая художественная энциклопедия. Искусство стран и народов мира, т 1, М, 1962 * История Искусства народов СССР, т 4, Искусство концв 17-18 вв., М, 1976 * ''[[Аляксандр Іванавіч Лакотка|Лакотка, А. І.]]'' Народнае дойлідства / А. І. Лакотка. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — 200 с. * {{крыніцы/БЭ|18-2|Мастацтва. Архітэктура і горадабудаўніцтва.}} == Спасылкі == * Ольга Брянцева. [http://www.nestor.minsk.by/sn/1998/43/sn84316.htm Основные этапы развития жилища в Республике Беларусь (20—80-е г.)] {{ref-ru}} {{Беларусь у тэмах}} {{Беларусы}} {{Архітэктура краін Еўропы}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі| ]] qpys8eck3jyouhr11x2fa7l4ouyk9wc Кіпу 0 81323 5134095 4751298 2026-04-30T16:47:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134095 wikitext text/x-wiki [[Файл:Inca Quipu.jpg|left|thumb|Кіпу інкаў. Музей Ларка (Ліма).]] {{Сістэмы злічэння}} '''Кі́пу''' ({{lang-es|quipu}} ад {{lang-qu|khipu}} — «вузел», «завязвать вузлы», «лічыць») — старажытная мнеманічная і лічэбная сістэма [[інкі|інкаў]] і іх папярэднікаў у [[Анды|Андах]], своеасаблівая пісьменнасць. Прадстаўляе сабой складаныя вяровачныя спляценні і вузялкі, вырабленыя з поўсці паўднёваамерыканскіх вярблюдавых (альпакі і ламы) альбо з бавоўны. У кіпу можа быць ад некалькіх нітак да 2000. Яна выкарыстоўвалася для перадачы паведамленняў пасыльнымі {{нп3|часкі||en|Chasqui}} па спецыяльна пракладзеных імперскіх дарогах, а таксама ў самых розных аспектах грамадскага жыцця (у якасці календара, тапаграфічнай сістэмы, для ўліку падаткаў, фіксацыі законаў і інш.). Кіпу ўпершыню ў гісторыі чалавецтва выкарыстоўвалася для прымянення такога спосабу вядзення бухгалтарскага ўліку, як двайны запіс<ref>http://www.nytimes.com/2016/01/03/world/americas/untangling-an-accounting-tool-and-an-ancient-incan-mystery.html</ref>. У музеях свету захоўваецца 751 кіпу, самыя вялікія калекцыі знаходзяцца ў музеях Берліна і Мюнхена, меншыя — у музеях Перу. Большая частка інфармацыі, зафіксаваная ў кіпу (2/3 расшыфраваных выпадкаў), — лічбавая, у [[дзесятковая сістэма злічэння|дзесятковай сістэме злічэння]]. Сістэма кадзіравання ўключала прымяненне ключа галоўнага шнура, кадзіраванне колерам, кадзіраванне вузламі, фармат «утварэння серый», улік «фактару пазіцыі». {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Quipu}} * [http://www.computerra.ru/focus/new/27499/ Вузялкі на памяць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20031106145323/http://www.computerra.ru/focus/new/27499/ |date=6 лістапада 2003 }}. * {{cite web|title=Часопіс «Archaeology». Conversations: String Theorist (Volume 58 Number 6, November/December 2005)|url=http://www.archaeology.org/0511/etc/conversations.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/611uqNAXz?url=http://www.archaeology.org/0511/etc/conversations.html|archivedate=18 жніўня 2011|accessdate=23 студзеня 2013|url-status=live}} * {{cite web|title=Прыклад, як робяцца вузлы ў стос|url=http://www.sfu.ca/archaeology/museum/laarch/inca/incaspanish/quis.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/611vGRmjC?url=http://www.sfu.ca/archaeology/museum/laarch/inca/incaspanish/quis.html|archivedate=18 жніўня 2011|accessdate=23 студзеня 2013|url-status=live}} * {{cite web|title=Unraveling Khipu’s Secrets|url=http://www.charlesmann.org/articles/Science-khipu-decipher-08-05.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/611ukdheC?url=http://www.charlesmann.org/articles/Science-khipu-decipher-08-05.pdf|archivedate=18 жніўня 2011|accessdate=23 студзеня 2013|url-status=dead}} {{Databases}} {{Пісьменнасці}} {{Інкі|nocat=1}} {{Андскія культуры}} {{Дакалумбавы культуры}} [[Катэгорыя:Бухгалтарскі ўлік]] [[Катэгорыя:Двайковая арыфметыка]] [[Катэгорыя:Дасягненні Інкаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя матэматыкі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Перу]] [[Катэгорыя:Календары]] [[Катэгорыя:Кіпу]] [[Катэгорыя:Матэматычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Механічныя злічальныя машыны]] [[Катэгорыя:Навука Інкаў]] [[Катэгорыя:Нерасшыфраваныя пісьменнасці]] [[Катэгорыя:Памяць]] [[Катэгорыя:Пісьменнасці карэнных народаў Амерыкі]] [[Катэгорыя:Сістэмы злічэння]] [[Катэгорыя:Тэкстыль]] [[Катэгорыя:Эканоміка Інкаў]] [[Катэгорыя:Вузельчыкавыя сістэмы запісу]] [[Катэгорыя:Вузлы]] fpw5ioyz20kdqndb6nqrnbfvi9e6q3g Кушляны 0 82840 5134029 5052171 2026-04-30T12:46:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134029 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Кушляны |выява = Belarus-Kushlany.jpg |подпіс = Дом-музей [[Ф. Багушэвіч]]а |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет = Сольскі }} '''Кушля́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kušliany}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910r0029703&q_id=4336049|title=Решение Сморгонского районного Совета депутатов от 29 января 2010 года № 154 "О преобразовании некоторых населенных пунктов Сморгонского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сольскі сельсавет|Сольскага сельсавета]]. == Геаграфія == За 20 км на захад ад [[Смаргонь|Смаргоні]], за 232 км ад [[Гродна]], за 7 км ад чыгуначнай станцыі [[Солы (станцыя)|Солы]]. == Назва == Назва Кушляны антрапанімічнага (адыменнага) паходжання: ад антрапоніма ''Kušlys'', які ад літоўскага ''kušlys'' «сляпец» (хто падслепаваты)<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.</ref>. Ад асновы ''Kušl-'' магчыма паходзіць прозвішча [[Іван Кушлейка|Івана Кушлейкі]] (< ''Kušleika''), дзяка [[Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага|Канцылярыі]]. Аснова таксама сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі<ref>В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.</ref>. Магчыма, гэта імя першага пасяленца на месцы Кушлян. Імя са значэннем "Сляпец" магло быць мянушкавага тыпу, але не выключана, што гэта было імя, нададзенае хлопчыку яшчэ ў маленстве. Такім самым чынам ад імя-мянушкі тыпу ''Smurgis'' (літ. ''smurgis'' «смаркач») паходзіць назва [[Смаргонь|Смаргоні]] паблізу ад Кушлян<ref>Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 353.</ref>. == Гісторыя == У 1940—1954 і 1978—2008 гадах цэнтр [[Кушлянскі сельсавет|Кушлянскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 мая 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref><ref>[http://pravo.by/pdf/2008-181/2008-181(002-013).pdf Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 июня 2008 г. № 92 О решении вопросов административно-территориального устройства Сморгонского района]</ref>. У 1954—1978 гадах вёска ўваходзіла ў склад Сольскага сельсавета. У 1998 г. налічвалася 354 жыхароў, 134 двары. Базавая школа, Дом культуры, бібліятэка, аддзяленне сувязі. == Славутасці == * [[Сядзібна-паркавы комплекс Багушэвічаў|Сядзіба]] [[Ф. Багушэвіч]]а, свіран (XIX ст.). * [[Музей-сядзіба Францішка Багушэвіча «Кушляны»|Літаратурна-мемарыяльны музей Ф. Багушэвіча]]. == Вядомыя асобы == * [[Францішак Багушэвіч]] (1840—1900) — грамадскі дзеяч, адзін з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры * [[Алесь Жамойцін]] (нар. 1955) — паэт, навуковец {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Кушляны||66}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сольскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Сольскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] [[Катэгорыя:Кушляны| ]] gsezt3ik5st3fdxobnfcxgvvw59bl8n Ла-Фуэрса 0 82974 5134141 3484304 2026-04-30T19:04:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134141 wikitext text/x-wiki [[File:Realfueza-entrance.jpg|thumb|right|275px|Уваход у крэпасць]] '''Ла-Фуэрса''' (ісп.: Castillo de la Real Fuerza, «замак каралеўскай моцы») — крэпасць ва ўсходняй гавані [[Гавана|Гаваны]] ([[Куба]]), закладзеная ў [[1577]] годзе. Першапачаткова прызначалася для абароны ад нападу піратаў. Рэаль-Фэрса з'яўляецца найстарэйшай каменнай крэпасцю ў Амерыцы і ўваходзіць у лік помнікаў Сусветнай спадчыны як частка Старой Гаваны. == Спасылкі == * {{commonscat-inline|Castillo de la Real Fuerza de La Habana|Крэпасць Ла-Фуэрса}} * [http://www.oldhavanaweb.com/fortresses/castillo_de_la_real_fuerza_castle_of_the_royal_force.html Castillo de la Real Fuerza (Castle of the Royal Force)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090220201202/http://www.oldhavanaweb.com/fortresses/castillo_de_la_real_fuerza_castle_of_the_royal_force.html |date=20 лютага 2009 }} {{coord|23|08|27|N|82|20|58|W|region:CU-02_type:landmark|display=title}} {{Сусветная спадчына на Кубе}} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына на Кубе]] [[Катэгорыя:Культура Гаваны]] [[Катэгорыя:Крэпасці Кубы]] rn7p7zwjdjuyqcy3db8wkp7x5xys7yy Джоні Халідэй 0 89298 5134500 4838812 2026-05-01T11:23:25Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, стыль 5134500 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Джоні Халідэй | Подпіс = Johnny Hallyday | Фота = Johnny_hallyday_(2003).jpg | Апісанне_фота = Джоні Халідэй на стадыёне Норд-Ліль-Метраполь у 2003 годзе | Поўнае_імя = Jean-Philippe Léo Smet | Дата_нараджэння = 15.06.1943 | Месца_нараджэння = [[Парыж]], [[Францыя]] | Краіна = Францыя | Прафесіі = [[Спявак]], [[кампазітар]], [[акцёр]] | Гады = [[1960]] — [[2017]] | Жанры = [[Рок-н-рол]] <br />[[Шансон]] <br />[[Блюз-рок]] <br />[[Рытм-н-блюз]] <br />[[Кантры-рок]] | Лэйблы = [[Universal Music Group|Universal]], [[Warner Music Group|Warner]], [[Vogue, лэйбл|Vogue]] | Сайт = [http://johnnyhallyday.com JohnnyHallyday.com] }} '''Джоні Халідэй''' ({{lang-fr|Johnny Hallyday}}, сапраўднае імя '''Жан-Філіп Лео Смет''' ({{lang-fr|Jean-Philippe Léo Smet}}); {{ВД-Прэамбула}}) — французскі рок-спявак, [[кампазітар]] і акцёр. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 чэрвеня 1943 года ў [[Парыж]]ы ў сям’і бельгійца і францужанкі, атрымаў бельгійскае грамадзянства, а ў 1961 годзе прыняў грамадзянства Францыі. Яго бацькі разышліся неўзабаве пасля яго нараджэння, і Джоні выхоўваўся сваёй цёткай з боку бацькі. == Дыскаграфія == (выбранае) * ''Jamais seul'', 2011 * ''Stade de France (Tour 66)'', 2009 * ''Ça ne finira jamais'', 2008 * ''Le coeur d’un homme'', 2007 * ''Flashback Tour (Palais des sports)'', 2006 * ''Ma vérité'', 2005 * ''Parc des Princes 2003'', 2003 * ''À la vie, à la mort'', 2002 * ''100 % Johnny — Concert à la Tour Eiffel'', 2000 * ''Sang pour Sang'', 1999 * ''Ce que je sais'', 1998 * ''Allume le Feu — Stade de France 98'', 1998 * ''Lorada Tour'', 1996 * ''Destination Vegas'', 1996 * ''Lorada'', 1996 * ''Rough Town'', 1995 * ''Parc des Princes'', 1993 * ''Bercy'', 1992 * ''Ça ne change pas un homme'', 1991 * ''Dans la Chaleur de Bercy'', 1990 * ''Cadillac'', 1989 * ''Gang'', 1986 * ''Rock 'n' Roll Attitude'', 1985 * ''Johnny Hallyday au Zenith'', 1984 * ''En V.O.'', 1984 * ''Nashville en direct'', 1984 * ''Entre violence et violon'', 1983 * ''Live à Pantin'', 1982 * ''Palais des sports'', 1982 * ''Quelque part un aigle'', 1982 * ''La peur'', 1982 * ''Pas facile'', 1981 * ''En pièces détachés'', 1981 * ''À partir de maintenant'', 1980 * ''Hollywood'', 1979 * ''Solitude à deux'', 1978 * ''C’est la vie'', 1977 * ''Hamlet'', 1976 * ''Derrière l’amour'', 1976 * ''La terre promise'', 1975 * ''Rock à Memphis'', 1975 * ''Rock 'n' Show'', 1974 * ''Je t’aime, je t’aime, je t’aime'', 1974 * ''Insolitudes'', 1973 * ''Country, Folk, Rock'', 1972 * ''Flagrant délit'', 1971 * ''Vie'', 1970 * ''Rivière…ouvre ton lit'', 1969 * ''Rève et amour'', 1968 * ''Jeune Homme'', 1968 * ''Johnny67'', 1967 * ''La génération perdue'', 1966 * ''Johnny chante Hallyday'', 1965 * ''Halleluyah''; 1965 * ''Les rocks les plus terribles'', 1964 * ''Les bras en croix'', 1963 * ''Sing America’s rocking Hits'', 1962 * ''Salut les copains'', 1961 * ''Johnny Hallyday et ses fans au Festival de Rock' n` Roll'', 1960 == Фільмаграфія == * (2002) «[[Чалавек з цягніка]]» — Мілан == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.johnnyweb.fr/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081121001335/http://www.johnnyweb.fr/ |date=21 лістапада 2008 }} {{ref-fr}} * [http://fr.lyrsense.com/johnny_hallyday Пераклады песень Джоні Халідэя] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Халідэй, Джоні}} [[Катэгорыя:Кампазітары Францыі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Францыі]] [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] [[Катэгорыя:Шансанье]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку лёгкага]] f4eb1xpq6wp0n82sru06aymk43vzhix Шаблон:Беларуская мова 10 89670 5134048 5130468 2026-04-30T13:51:31Z Jaŭhien 59102 Назвы рэформаў, правапісаў і граматык 5134048 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская мова |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларуская мова]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Гісторыя беларускай мовы|Гісторыя]] |спіс1 = * [[Старабеларуская мова]] ** [[Назвы старабеларускай мовы|Найменне]] ** [[Канцылярская мова Вялікага Княства Літоўскага|Канцылярская мова]] ** [[Праблема адзінства старабеларускай і стараўкраінскай моў|Старабеларуская і стараўкраінская]] ** [[Мова Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Мова Статута ВКЛ 1588]] * {{Гэта добры артыкул}}{{Гэта артыкул года}} [[Беларускі лемантар, або першая навука чытання|Беларускі лемантар (1906)]] * [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)]] * [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі 1926 года]] * [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1929)|Беларуская граматыка Тарашкевіча (1929)]] * [[Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года|Праект рэформы 1930 года]] * [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|Рэформа 1933 года]] * [[Беларускі правапіс (1959)|Правапіс 1959 года]] * [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі 2008 года]] * [[Русіфікацыя Беларусі|Русіфікацыя]] ([[Трасянка]]) |загаловак2 = [[Дыялекты беларускай мовы|Дыялекты]] |спіс2 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1= [[Заходнепалескія гаворкі|Заходнепалескія<br/> гаворкі]] |спіс1= * [[Сярэднезагародскія гаворкі]] * [[Паўднёвазагародскія гаворкі]] * [[Паўночназагародскія гаворкі]] * [[Тараканскія гаворкі]] |загаловак2= [[Асноўны масіў беларускіх гаворак|Асноўны масіў<br/>беларускіх<br/>гаворак]] |спіс2= {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1= [[Сярэднебеларускія гаворкі|Сярэднебеларускія<br/> гаворкі]] |спіс1= * |загаловак2= [[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|Паўночна-ўсходні<br/> дыялект]] |спіс2= * [[Полацкая група гаворак]] * [[Віцебская група гаворак]] * [[Усходнемагілёўская група гаворак]] |загаловак3= [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|Паўднёва-заходні<br/> дыялект]] |спіс3= * [[Гродзенска-баранавіцкая група гаворак]] * [[Слуцкая група гаворак]] * [[Усходнепалеская група гаворак]] }} }} |загаловак3 = Гаворкі паводле краін |спіс3 = * [[Беларускія гаворкі ў Літве|Літва]] * [[Беларускія гаворкі ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларускія гаворкі ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларускія гаворкі ў Расіі|Расія]] * [[Беларускія гаворкі ва Украіне|Украіна]] |загаловак4 = {{nobr|[[Літаратурная мова|Літаратурныя стандарты]]}} |спіс4 = * [[Старабеларуская мова|Старабеларуская літаратурна-пісьмовая мова]] * [[Сучасная беларуская літаратурная мова]] |загаловак5 = [[Арфаграфія беларускай мовы|Правапісы]] |спіс5 = * [[Беларуская мова|Акадэмічны]] * [[Тарашкевіца]] * [[Дзеясловіца]] * [[Наркамаўка]] |загаловак6 = [[Пісьмо|Сістэмы пісьма]] |спіс6 = * [[Беларускі алфавіт|Кірыліца]] <small>([[беларуская палеаграфія|Палеаграфія]])</small> * [[Беларускі лацінскі алфавіт|Лацінка]] * [[Беларускі арабскі алфавіт|Арабіца]] |загаловак7 = [[Раманізацыя беларускай мовы|Раманізацыя]] |спіс7 = * [[Інструкцыя па транслітарацыі]] (2007) * [[BGN/PCGN раманізацыя беларускай мовы]] * [[ISO 9]] |загаловак8 = [[Фанетыка]] |спіс8 = * [[Беларуская фанетыка|Фанетыка]] * [[Арфаэпія беларускай мовы|Арфаэпія]] |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Мовы]] </noinclude> a80mgmb32n6xiz2fd63unnorlzsug1u Лудза 0 91831 5134382 5130515 2026-05-01T09:36:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134382 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Лудза |арыгінальная назва = {{lang-lv|Ludza}} |падпарадкаванне = краявы горад |краіна = Латвія |герб = Escut Ludza.png |сцяг = |шырыня герба = 70 |шырыня сцяга = 150 |lat_deg= 56|lat_min= 32|lat_sec=38 |lon_deg= 27|lon_min= 43|lon_sec=16 |CoordAddon = type:city(9508)_region:LV |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = 0 |памер карты раёна = |від рэгіёна = Рэгіёны Латвіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Латгалія |рэгіён у табліцы = |від раёна = Край |раён = Лудзенскі край |раён у табліцы = Лудзенскі край {{!}}Лудзенскі |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1177 |ранейшыя імёны = да [[1920]] Люцын |статус з = |плошча = 10,53 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = {{#expr: 8718 / 10.53 round 1}} |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +371 657 |паштовы індэкс = LV-5701<ref>[http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls Кніга паштовых індэксаў Латвіі] - красавік 2011 {{ref-lv}}</ref> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = код ATVK |лічбавы ідэнтыфікатар = 0680201<ref>[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Класіфікатар адміністрацыйных тэрыторый і тэрытарыяльных адзінак Латвіі] - 16 лютага 2011 {{ref-lv}}</ref> |катэгорыя ў Commons = Ludza |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = }} '''Лудза''' ({{lang2|lv|ltg|{{audio-nohelp|Lv-Ludza.ogg|Ludza}}}}), да 1920 года '''Люцын''' ({{lang-pl|Lucyn}}) — невялікі горад у [[Латгалія|Латгаліі]] на ўсходзе [[Латвія|Латвіі]]. Насельніцтва 10247 чалавек (2004). Горад перасякае траса міжнароднага значэння [[Рыга]] — [[Масква]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Рэзэкнэ]] — [[Вялікія Лукі]]. == Гісторыя == [[Файл:Lucyn, Pahonia. Люцын, Пагоня (1843).jpg|thumb|130px|злева|Гарадскі герб з [[Пагоня]]й, 1843 г.]] === Сярэднявечча === Сустракаецца інфармацыя, пра першую згадку Лудзы Іпацьеўскім летапісам пад 1174 года як горада [[Лучын]]. Аднак, Лучын названы летапісам горадам у Смаленскай зямлі і тоесны Лудзе быць не можа. Да 1399 года тут пабудаваны замак, фарпост [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] на ўсходзе. У 1481 годзе войскі [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] захапілі і зруйнавалі замак, ён быў адноўлены толькі ў 1525 годзе, а ў 1552 годзе зноў зруйнаваны маскоўцамі. === Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім === 30 жніўня 1559 года [[Лівонскі ордэн]] перайшоў пад пратэктарат [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1566 годзе Люцын увайшоў ва ўтворанае Задзвінскае княства. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] (1558—1582) мястэчка наведаў кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторый|Стэфан Баторы]], па загаду якога замак умацавалі і размясцілі ў ім тысячную залогу. З XVI ст. тут існаваў драўляны касцёл (упамінаецца ў 1599 годзе). У 1677 годзе Люцын увайшоў у склад [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводства]]. У 1687 годзе ў мястэчку збудавалі новы драўляны касцёл (згарэў у 1736 годзе, адбудаваны ў 1738 годзе). === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе Люцын апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам [[Люцынскі павет|Люцынскага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]<ref>Manteuffel G. Lucyn // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/462 462].</ref>. У 1777 годзе ён атрымаў статус горада ад расійскай імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]]. 21 верасня 1781 года афіцыйна зацвердзілі гарадскі герб Люцына з [[Пагоня]]й<ref>Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXI. — СПб, 1830. С. 271.</ref>. На 1881 год у горадзе было 754 будынкі, дзейнічалі касцёл, лютэранская кірха, царква, сінагога і 4 іўдзейскія малітоўныя дамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] 22 лютага 1918 года Люцын занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. <gallery caption="Старая графіка Люцына" widths="150" heights="150" class="center"> BM07153Am.jpg|Агульны выгляд, 1797 г. BM08099Am.jpg|Замак, 1797 г. Lucyn, Łuža. Люцын, Лужа (N. Orda, 1875-76).jpg|Замак. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], {{nowrap|1875—1876 гг.}} Lucyn, Łuža. Люцын, Лужа (N. Orda, 1876).jpg|Замак паводле Н. Орды, 1876 г. </gallery> === Найноўшы час === 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] Люцын увайшоў у склад [[БССР|Беларускай ССР]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. У 1920 годзе бальшавікі перадалі горад Латвіі. У 1922—1925 гадах у горадзе дзейнічала [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]]. У 1940 годзе Лудза апынулася ў складзе [[Латвійская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка|Латвійскай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 3 ліпеня 1941 да 23 ліпеня 1944 года горада знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]]. У 2009 годзе Лудза стала цэнтрам [[Лудзенскі край|края]]. <gallery caption="Места на старых здымках" widths="150" heights="150" class="center"> Lucyn, Łuža. Люцын, Лужа (1903).jpg|Замак, 1903 г. Lucyn, Sabornaja. Люцын, Саборная (1913).jpg|Саборная царква, 1913 г. Liucyn-Sabornaja-vul.jpg|Саборная вуліца, да 1918 г. Lucyn, Biełaruskaja škoła. Люцын, Беларуская школа (1932).jpg|Беларуская школа, 1932 г. </gallery> == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1864 год — 3530 чал., з іх 1200 каталікоў, 416 праваслаўных, 54 раскольнікі, 37 пратэстантаў і 1778 іўдзеяў<ref>Przegląd Powszechny. Nr. 1, 1884. S. 34.</ref>; 1880 год — 5258 чал.; 1897 год — 5140 чал., з іх 1151 беларусаў, 678 рускіх, 237 латышоў, 228 палякаў, 22 украінцы, 11 немцаў і 2801 іўдзей * '''XX стагоддзе''': 1989 год — 11 853 чал., з іх 46,29% латышоў, 45,73% рускіх, 2,79% беларусаў, 1,75% украінцаў, 1,27% палякаў, 0,62% літоўцаў і 1,55% іншых * '''XXI стагоддзе''': 2016 год — 8718 чал. == Культура == Дзейнічае Лудзенскі краязнаўчы музей. == Славутасці == * Замак (XIV ст.) * Капліца Святога Тадэвуша (1738) * Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1938—1993) * Лютэранская кірха (1872) * Малельня стараверская (1923) * Сінагога (XIX ст.) * Царква саборная Прачыстай Багародзіцы (1843—1845) == Галерэя == <gallery caption="Славутасці Лудзы" widths="150" heights="150" class="center"> Ludzas pilsdrupas 2014.JPG|Замак Tadeuša kapela.jpg|Капліца Святога Тадэвуша Orthodox.jpg|Саборная царква Ludzas luterāņu baznīca - panoramio.jpg|Лютэранская кірха </gallery> <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Ludza-synagogue 02.JPG|Былая сінагога Ludzas vecticībnieku baznīca - panoramio.jpg|Стараверская малельня Ludza - panoramio (2).jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі Мельница в Краеведческом музее - panoramio.jpg|Вятрак у краязнаўчым музеі </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Антоні Фердынанд Асяндоўскі]] (1878—1945) — польскі пісьменнік. * [[Карл Іванавіч Багдановіч]] — геолаг і падарожнік. Акадэмік Польскай Акадэміі навук. * [[Мікалай Аляксандравіч Збіткоўскі]] (1884-?) — беларускі батанік. * [[Міхась Калінін]] — беларускі мастак. * [[Мікола Панькоў]] (1911—1995) — беларускі грамадскі дзеяч. * [[Дайніс Крыштапанс]] (нар. 1990) — латышскі гандбаліст. У Лудзе пахаваная беларуская пісьменніца [[Вольга Фёдараўна Нікановіч-Сахарава|Вольга Нікановіч-Сахарава]] (1884—1943). {{зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.ludza.lv Афіцыйны сайт горада] * [http://turisms.latgale.lv/en/ludza/index.html Гарадскі турыстычны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060831230717/http://turisms.latgale.lv/en/ludza/index.html |date=31 жніўня 2006 }} * [http://www.tournet.lv/page.php?id=150 Гісторыя горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070310225602/http://www.tournet.lv/page.php?id=150 |date=10 сакавіка 2007 }} * [http://www.sb.by/post/123144/ ''Кирилл Ладутько'' В поисках утраченного] // СБ-Беларусь Сегодня{{ref-ru}} {{Гарады Латвіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] [[Катэгорыя:Лудзенскі край]] [[Катэгорыя:Лудза| ]] kwgfsi2y2vkwktj7hniygbup1upegmp Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў) 0 96041 5134264 5120876 2026-04-30T23:24:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134264 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі |Арыгінальная назва = |Выява = Budslaŭ, church.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = пасёлак |Месцазнаходжанне = [[Будслаў]], [[Мядзельскі раён|Мядзельскі]] раён, [[Мінская вобласць|Мінская]] вобл. |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 47 |lat_sec = 13 |lon_dir = E |lon_deg = 27 |lon_min = 27 |lon_sec = 5 |region = BY |На карце = Беларусь Мінская вобласць |Канфесія = [[Каталіцтва|Каталіцызм]] |Епархія = [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія]] |Ордэнская прыналежнасць = [[Бернардзінцы|бернардзінцы]] |Тып будынка = прыхадскі храм |Архітэктурны стыль = позняе [[барока]] |Аўтар праекта = К. Пенс |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 28 жніўня [[1633]] |Заканчэнне будаўніцтва = 1783 |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = [[Будслаўскі абраз Маці Божай]] |Стан = |Сайт = http://site.catholic.by/budslau/ |Commons = }} {{Значэнні|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі}} '''Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі''' — былы бернардзінскі, цяпер прыхадскі каталіцкі храм у п. [[Будслаў]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Помнік архітэктуры позняга [[барока]]. У касцёле знаходзіцца [[Будслаўскі абраз Маці Божай]] — адзін з найбольш шануемых каталіцкіх абразоў, [[Папа Рымскі]] [[Ян Павел II]] у [[1996]] годзе абвясціў гэту ікону [[Патрон (святы)|патрон]]кай [[Беларусь|Беларусі]]. 28 лістапада 2018 года ўрачыстасць у гонар ушанавання абраза Маці Божай Будслаўскай («[[Будслаўскі фэст]]») была ўнесена ў Рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва ЮНЕСКА<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/celebration-in-honor-of-the-budslau-icon-of-our-lady-budslau-fest-01387|title=Celebration in honor of the Budslaŭ icon of Our Lady (Budslaŭ fest)|work=[[ЮНЕСКА]]|date=2018|accessdate=2018-11-28|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=221406|title=ЮНЕСКА ўключыла Будслаўскі фэст у спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны|date=2018-11-28|accessdate=2018-11-28|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Budsłaŭ, Bernardynski. Будслаў, Бэрнардынскі (H. Lajbovič, 1760).jpg|міні|злева|Кляштар бернардзінцаў, з піктаграфічнай карты [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]]]] Упершыню згадваецца ў дакументах у 1504 годзе, калі вялікі князь [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] падарыў [[Вільня|віленскім]] [[бернардзінцы|бернардзінцам]] (галіна [[францысканцы|францысканцаў]]) 6 000 [[Морг (адзінка плошчы)|моргаў]] лесу ў [[Менскі павет|Менскім павеце]]. Манахі, якія атрымалі зямлю, жылі па 2—4 чалавекі ў пабудовах-будах, маючы пры гэтым капліцу. У 1591 годзе быў пабудаваны драўляны храм Наведвання Марыяй Елізаветы, у якім знаходзілася цудадзейны [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Маці Божай]], прывезены ў 1598 годзе [[Ян Дамінікавіч Пац|Янам Пацам]] з [[Рым]]а (дарунак [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Клімент VIII|Клімента VIII]]) і ў 1613 годзе перададзены ў касцёл. Пазней, у 1643 годзе, пабудаваны новы касцёл, а ў 1750 годзе — жылы корпус. 29 чэрвеня 1767 года было пачата будаўніцтва новага касцёла, пры гэтым былі выкарыстаны муры бакавой [[капліца|капліцы]] касцёла [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя.]] У 1782 годзе для стварэння ўнутранага дэкору новага храма быў запрошаны мастак [[Казімір Анташэўскі]], які распісаў інтэр'ер унікальнымі ілюзорнымі алтарамі{{sfn|Klajumienė|2006|с=91—92}}. У 1783 годзе касцёл быў асвечаны ў гонар Унебаўзяцця Маці Божай. На працягу другой паловы XVIII стагоддзя да яго былі прыбудаваны розныя касцёльныя памяшканні. З 1756 года пры манастыры існавала музычная школа, у 1793—1842 гадах — двухкласная школа і шпіталь. У 1731—1797 гадах у духоўнай школе манастыра вывучалі маральную тэалогію і рыторыку, пры гэтым манахаў налічвалася 4—17 чалавек. Пасля зачынення кляштара ў 1852 годзе некаторыя яго манахі бралі ўдзел у [[Паўстанне 1863-1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]]. Цяпер у касцёле служаць дыяцэзіяльныя святары. Побач з храмам захаваўся будынак [[плябанія|плябаніі]] XIX стагоддзя. 11 мая 2021 года ў будынку касцёла ўзнік пажар, які знішчыў дах, моцна пашкодзіў скляпенні і іншыя будаўнічыя канструкцыі. У самім касцёле пацярпелі арганы, алтар, жывапіс<ref>[https://www.svaboda.org/a/31250947.html Арганам і алтару касьцёла ў Будаславе пасьля пажару патрэбны дэмантаж, кансэрвацыя і аднаўленьне. ФОТА]</ref>. Быў распачаты збор сродкаў на аднаўленне пашкоджанай пажарам святыні<ref>[https://catholic.by/3/2-ucat/13297-biskup-velikaselets-prosits-usikh-lyudzej-dobraj-voli-dapamagchy-adna-lenni-budsla-skaj-svyatyni-rekvizity-dlya-akhvyaravannya Біскуп Велікаселец просіць усіх людзей добрай волі дапамагчы ў аднаўленні Будслаўскай святыні (рэквізіты для ахвяраванняў)]</ref>. Да пачатку кастрычніка касцёл цалкам накрыты часовым дахам<ref>[https://catholic.by/3/news/belarus/13839-budslau-chasovy-dakh-nakryty-neuzabave-adnovyatstsa-nabazhenstvy-u-kastsjole catholic.by]</ref>. 31 снежня ўнутры касцёла прайшла імша на заканчэнне года<ref>[https://t.me/budslau/179 t.me/budslau]</ref>. У 2022 годзе ў касцёле завяршылі будаўнічыя работы, 29 верасня падпісаны акт аб увядзенні ў эксплуатацыю. == Архітэктура == [[Файл:Будслаўкасьцёл 3.jpg|міні|злева|[[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Драўляны бакавы алтар Звеставання Найсвяцейшай Дзевы Марыі]], XVII ст.]] Трохнефная без[[апсіда|апсідная]] двухвежавая [[базіліка]] з [[трансепт]]ам. Галоўны фасад з дзвюма шмат’яруснымі [[вежа]]мі па баках аздоблены багатай дэкаратыўнай пластыкай: [[пілястра]]мі, [[паўкалона]]мі, складанымі [[раскрапоўка]]мі. Інтэр’ер перакрыты [[цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнымі скляпеннямі]] з распалубкамі. Сферычны [[купал]] размешчаны на перакрыжаванні галоўнага [[неф]]а i [[трансепт]]а, раскрываецца толькі ва ўнутраную прастору. У капліцы [[Святая Барбара|Святой Барбары]] размешчаны драўляны разны [[алтар]] Звеставання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (каля [[1643]] г.) — адзін з выдатных помнікаў ранняга барока на Беларусі. Бакавыя часткі алтара вырашаны ў выглядзе карынфскіх [[каланада|каланад]], якія служаць кулісамі для 20 [[скульптура|скульптур]]. == Інтэр'ер і насценны жывапіс == [[Файл:Будслаўкасьцёл 1.jpg|міні|250px|Інтэр’ер касцёла, па баках бачныя ілюзорныя алтары]] [[Файл:Комплекс былога кляштара бэрнардынцаў(Будслаў) 3.jpg|злева|міні|333x333пкс|Галоўны ілюзорны алтар Будслаўскага касцёла, выкананы ў тэхніцы квадратуры мастаком К. Анташэўскім (1782)]] [[Файл:Будслаўкасьцёл 6.jpg|міні|Адзін з бакавых аптычных алтароў касцёла, які імітуе аб'ёмную архітэктуру ў тэхніцы грызайль]] Будслаўскі касцёл з'яўляецца адным з найважнейшых і найбольш цэласных помнікаў манументальнага ілюзорнага жывапісу ([[Квадратура (мастацтва)|квадратуры]] і [[трамплёй|трамплёя]]) на тэрыторыі былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Галоўнай асаблівасцю інтэр'ера з'яўляецца ансамбль з дзевяці [[Аптычны алтар|аптычных алтароў]], створаных у 1782 годзе мастаком [[Казімір Анташэўскі|Казімірам Анташэўскім]]. Згодна з кляштарнымі хронікамі, за гэтую працу бернардзінскі гвардыян заплаціў майстру 280 залатых [[Дукат|дукатаў]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=88}}. Гэтыя алтары напісаны непасрэдна на абтынкаваных сценах касцёла і візуальна імітуюць аб'ёмную архітэктуру — [[Калона|калоны]] [[Карынфскі ордар|карынфскага ордара]], [[Пілястра|пілястры]], складаныя [[Карніз|карнізы]] і [[Скульптура|скульптуры]]. Роспісы выкананы пераважна ў манахромнай тэхніцы [[грызайль]], якая перадае фактуру светлага шэра-блакітнага [[Мармур|мармуру]] з «[[Пазалота|пазалочанымі]]» дэталямі: [[База (архітэктура)|базамі калон]], [[Капітэль|капітэлямі]], [[Арнамент|арнаментамі]]. Мастак дакладна выкарыстоўваў законы [[Лінейная перспектыва|лінейнай]] і [[Паветраная перспектыва|паветранай перспектывы]], абапіраючыся на папулярныя ў Еўропе трактаты італьянскага майстра [[Андрэа Поца]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=92—93}}. Галоўны алтар намаляваны на плоскай сцяне [[Прэзбітэрый|прэсбітэрыя]]. Ён візуальна пашырае прастору храма, ствараючы ілюзію глыбокай шмат'яруснай нішы. Гэты намаляваны архітэктурны каркас служыў велічным абрамленнем для рэальнага драўлянага [[Табернакль|табернакля]] і цудадзейнага [[Будслаўскі абраз Маці Божай|Будслаўскага абраза Маці Божай]]. Кампазіцыя галоўнага алтара адрозніваецца манументальнасцю і строгасцю ліній, уласцівымі пераходу ад позняга [[барока]] да [[Класіцызм|класіцызму]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=93}}. Астатнія восем бакавых алтароў размешчаны на сценах бакавых нефаў і каля апорных слупоў. Яны ўтвараюць адзіную стылёвую і колеравую прастору з цэнтральным алтаром. Акрамя архітэктурных элементаў, Анташэўскі ўключыў у кампазіцыі ілюзорныя выявы [[Вазон (архітэктура)|ваз]] і [[Анёл|анёлаў]]. У ХІХ стагоддзі (пасля 1822 года) некаторыя аптычныя алтары, напрыклад, алтар Укрыжавання, былі часткова закрыты або заменены на сапраўдныя драўляныя, аднак у цэлым будслаўскі жывапісны ансамбль захаваўся да нашых дзён унікальна поўна, пазбегнуўшы татальных замалёвак, уласцівых іншым храмам рэгіёна{{sfn|Klajumienė|2006|с=69, 98}}. == Будслаўскі фэст == [[Файл:Будслав.jpg|міні|праваруч|[[Будслаўскі фэст]] у 2008 годзе]] [[Файл:Abraz.jpg|міні|злева|[[Будслаўскі абраз Маці Божай]]]] [[Будслаўскі фэст]] ладзіцца штогод у гонар ушанавання абраза Маці Божай Будслаўскай, які захоўваецца ў касцёле. У 2018 годзе фэст уключаны ў Рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва ЮНЕСКА. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ГККРБ-2009|}} * Габрусь Т. В. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X, с. 238—240. * Завальнюк У. М. Будслаўскі касцёл ― святыня Беларусі / гістарычнае апрацаванне ксёндз Уладзіслаў Завальнюк, Касцёл Св. Сымона і Св. Алены. — Мінск: Тэхналогія, 1993. — 54 с. * Ярашэвіч А. А. Будслаўская базіліка Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі. — Мінск, 2005. − 80 с. * {{кніга|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:B.03~2006~1367151604343/datastreams/DS.001.0.01.BOOK/content|аўтар=[[Даля Клаюмене|Klajumienė D.]]|загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2006|старонак=272|isbn=9955-624-56-6|ref=Klajumienė}} == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|611Г000422}} {{Commons|Category:}} * {{radzima|3011|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі}} * {{ГБ|https://globustut.by/budslav/index.htm#kostel}} * [http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=102&news=14296 У Будславе ўстаноўлены крыж з бярвення Віленскага манастыра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141019123055/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=102&news=14296 |date=19 кастрычніка 2014 }} {{Мядзельскі дэканат}} {{Малыя папскія базілікі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будслаў]] [[Катэгорыя:Малыя базілікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Мядзельскага раёна]] [[Катэгорыя:1783 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока]] 5lraksg5xnyibwijm11id57uauseojw Ла-Карунья 0 99202 5134138 5026114 2026-04-30T18:55:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134138 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Ла-Карунья |арыгінальная назва = {{lang-es|La Coruña}}, {{lang-gl|A Coruña}} |падначаленне = |краіна = Іспанія |від рэгіёна = |рэгіён = Галісія |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = }} '''Ла-Кару́нья''' ці '''А-Кару́нья''' ({{lang-gl|A Coruña}} {{IPA|[a koˈɾuɲa]}}, {{lang-es|La Coruña}} {{IPA| [la koˈɾuɲa]}}) — горад і муніцыпалітэт у [[Іспанія|Іспаніі]]. Адносіцца да аўтаномнай супольнасці [[Галісія]] і з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам [[Ла-Карунья (правінцыя)|аднайменнай правінцыі]]. Важны гістарычны порт, знаходзіцца на той частцы ўзбярэжжа паўночнага захаду [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]], якую называюць [[Рыяс Альтас]]. Цэнтр горада ляжыць на паўвостраве, аб’яднаным з матэрыком вузкім перашэйкам, такім чынам, існуюць два ўзбярэжжы: порт (у бок вусця [[рыяс]]а [[Рыяс Ла-Карунья|Ла-Карунья]]) і частка ў бок адкрытага мора — раён ''Ensenada del Orzán'', які пашыраецца асноўнымі гарадскімі пляжамі ([[Пляж Рыясор|Рыясор]] і [[Пляж Арзан|Арзан]]). Насельніцтва муніцыпалітэта Ла-Карунья складала на 2009 год 246 056 жыхароў<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do |загаловак=Población por Municipios y Sexos, Coruña (A) |год=2010 |аўтар=Instituto Nacional de Estadística (España) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151207003047/http://www.webcitation.org/5dzZdiz9T |archivedate=7 снежня 2015 }} {{ref-es}}{{ref-en}}</ref>, ён другі ў Галісіі па гэтаму паказчыку пасля [[Віга]]. Тым не менш, горад з 221 988 жыхарамі з’яўляецца самай густанаселенай гарадской мясцовасцю ў Галісіі<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=coru%F1a&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |загаловак=Nomenclátor. Relación de unidades poblacionales. Coruña (A) |год=2010 |аўтар=Instituto Nacional de Estadística (España) }} {{ref-es}}{{ref-en}}</ref><ref>{{Кніга |спасылка=http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=Vigo&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |загаловак=Nomenclátor. Relación de unidades poblacionales. Vigo |год=2010 |аўтар=Instituto Nacional de Estadística (España) |archive-date=22 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522204303/http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=Vigo&botonBusquedaRapida=Consultar%20selecci%F3n }} {{ref-es}}{{ref-en}}</ref>. Вакол горада раскінулася [[Гарадская метраполія Ла-Карунья|аднайменная гарадская метраполія]], якая разам з суседнімі муніцыпалітэтамі і горадам [[Фероль]] з’яўляецца [[канурбацыя]]й, што аб’ядноўвае больш за палову агульнай колькасці насельніцтва [[Ла-Карунья (правінцыя)|правінцыі]]. Бягучы дэфіцыт зямлі пад забудову вельмі павысіў кошт муніцыпальных зямель, што прымушае горад расці вертыкальна. Шчыльнасць насельніцтва муніцыпалітэта адна з самых высокіх у Іспаніі (6680 чал/км²), яго плошча — 36,83 км²<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.coruna.es/servlet/Satellite?c=Page&cid=1215370543747&pagename=Urbanismo/Page/Urbanismo-Generica |загаловак=Las dimensiones físicas del municipio: un problema y una oportunidad |год=2010 |аўтар=Ayuntamiento de La Coruña }} {{ref-es}}</ref>. Большая частка вобласці, аддадзенай прамысловай дзейнасці, знаходзіцца ў сумежным муніцыпалітэце [[Артэйха]], адным з найбольш прамыслова развітых у Галісіі. Такім чынам, у цэнтры засяроджана ў асноўным сфера паслуг. Другасны сектар звязаны ў асноўным з [[Порт Ла-Карунья|портам]] і нафтаперапрацоўчым заводам. Клімат у горадзе [[Марскі клімат|марскі]] з мяккімі тэмпературамі на працягу ўсяго года. У горадзе знаходзяцца [[Вышэйшы суд Галісіі]], Прадстаўніцтва ўрада гэтай аўтаномнай супольнасці і штаб-кватэра [[Каралеўская акадэмія Галісіі|Каралеўскай акадэміі Галісіі]]<ref>{{кніга |спасылка=http://www.realacademiagalega.org/ |загаловак=Real academia Galega. Dámoslle a benvida. |год=2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200915181500/https://realacademiagalega.org/ |archivedate=15 верасня 2020 }} {{ref-es}}</ref> з моманту яе заснавання. Таксама горад быў сталіцай [[VIII ваенная акруга|VIII ваеннай акругі]], якая цяпер не існуе, але тут да гэтага часу знаходзіцца штаб-кватэра Генеральных сіл аператыўнай лагістыкі<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.mde.es/contenido.jsp?id_nodo=4344&&&keyword=&auditoria=F |загаловак=Delegaciones de Defensa |год=2009 |аўтар=Ministerio de Defensa de España |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070608153648/http://www.mde.es/contenido.jsp?id_nodo=4344&&&keyword=&auditoria=F |archivedate=8 чэрвеня 2007 }} {{ref-es}}</ref>. {{TOChidden}} == Тапонім == Паходжанне: Існуе некалькі тэорый: ад кельцкай да лацінскай. * Некаторыя даследчыкі паказваюць рымскае паходжанне назвы горада. Магчыма, адбылася эвалюцыя ад {{lang-la|acrunia}} — паўвостраў; такім чынам, '''a Crunia''' > '''la Crunia'''. Падчас праўлення караля Леона {{Нп3|Фердынанд II, кароль Леона|Фердынанда II|ru|Фердинанд II (король Леона)}} ([[12 стагоддзе|XII ст.]]) задакументаваны тапонім ''Crunia'', у творах XIII ст. на галісійскай мове сустракаюцца формы ''áá Crunia'' і ''da Crunia''<ref>«foy Lourenzo Eanes polo uino áá Crunia… Deu polo uino que adusso da Crunia LII soldos.». Martínez Salazar, Andrés (ed.) (1911): Documentos gallegos de los siglos XIII al XVI. A Coruña: Casa de la Misericordia: doc. 4.</ref>, таксама ''da Cruna'' (1257)<ref>«Eu, Martjn Eanes, notario, jurado do concello da Cruna, fuy preſente». Sponer, Margot (ed.) (1932-4): «Documentos antiguos de Galicia», Anuari de l’Oficina Románica de Lingüística i Literatura (Barcelona), 7, pp. 113-92.</ref>; у творы 1262 года згадана ''La Crunia'',<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.galiciaturismo.com/dos-pruebas/#more-6 |загаловак= |год=2010 |аўтар=Galicia turismo |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071112033830/http://www.galiciaturismo.com/dos-pruebas/#more-6 |archivedate=12 лістапада 2007 }} {{ref-es}}</ref>, гэта даказвае той факт, што сучасная назва на [[Іспанская мова|іспанскай]] не з’яўляецца перакладам з [[Галісійская мова|галісійскай]]. Назвы '''Curunia''', '''Crunnia''' і '''Crunna''' былі распаўсюджаныя ў [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]. * Яшчэ адзін магчымы шлях паходжання назвы — ад {{lang-la|corona}} — высокае месца, са шматлікімі варыяцыямі на галісійскай: ''curuto'', ''curota'', ''corote'', ''coroa''. Можна назіраць сувязь з еўрапейскімі тапонімамі на [[Англійская мова|англійскай]], [[Шведская мова|шведскай]], [[Чэшская мова|чэшскай]] і г. д. * Па версіі Карыдада Арыяса, «Coruña» паходзіць ад назвы '''corono''' ці [[Кронас]], якая мае варыянты Acorán, Gron, Goron, Gronwy у [[Валійская мова|валійскай]] і г. д. Трэба памятаць, што [[Геркулесавы слупы]] называлі таксама Слупамі Кронаса, а ў горадзе захаваўся старажытнарымскі маяк, які мае назву [[Вежа Геркулеса]]. Гэтыя назвы ставяцца да імя грэчаскага галоўнага бога Кронаса, эквівалентнага рымскаму [[Сатурн (бог)|Сатурну]], якое адсылае нас да значэнняў «высокая», «высокі», «гара», што дае разуменне слова Карунья як «высокі горад», «горад на вяршыні». * Кельцкая форма імя ''Кронаса'' — '''cruinne'''. Улічваючы тэндэнцыю гублення ў [[Кельцкія мовы|кельцкай]] літары «i», гэтае імя эквівалентна ''Crunni'' і можа непасрэдна быць [[эпанім]]ам з [[Кельтыберыйская мова|кельтыберыйскай мовы]] ў выглядзе ''Cruna'' ці ''Crunia''. * Кельцкія геаграфічныя назвы з коранем '''clunia''', якія могуць прывесці да Crunnia, Cruna, Curuña і Карунья. Існуе населены пункт з аналагічнай назвай — [[Карунія-дэль-Кондэ]] (Правінцыя [[Бургас (правінцыя)|Бургас]]), які раней зваўся {{Нп3|Горад Клунія|''Clunia Sulpicia''|es|Clunia}}. У Партугаліі ёсць горад з назвай ''Quinta da Corunha'', назва якога, магчыма, роднасная назве Ла-Каруньі. * Іншая тэорыя выводзіць тапонім Coruña праз Cornia, маючы на ўвазе ''геаграфічны рог'', падобна да брытанскага рэгіёна [[Карнуол]], які мае форму, што выходзіць з ''kerne'' (''Kernyw'' на кельцкай), вельмі падобную на імя кельтскага бога {{Нп3|Кернунас|Кернунас|ru|Цернунн}}. Грэчаскія аўтары ({{Нп3|Скілак|Скілак|ru|Скилак}}, [[Дыядор Сіцылійскі]] казалі таксама пра востраў ці паўвостраў (''nêsos'') на атлантычным ўзбярэжжы Афрыкі, які называўся ''Kerne''. Слова ''рог'' ({{lang-la|cornus}}) мае ў грэчаскім адзін корань ''ker-'' з тапонімам ''Kerne''. * З шырокага пункту гледжання, раманскі корань '''Cor'''- (таксама '''Car'''-) мае значэнне ''камень, скала на беразе мора''. Існуюць варыянты кельцкіх і міжземнаморскіх слоў з індаеўрапейскімі каранямі. Супадзенне падобных тапонімаў у рэгіёне пацвярджае гэтую версію: {{Нп3|Каркубіён|Каркубіён|ru|Коркубион}} ({{lang-es|Corcubión}}), {{Нп3|Горад Корме|Корме|es|Corme}} ({{lang-es|Corme}}), {{Нп3|Карыньё|Карыньё|ru|Кариньо}} ({{lang-es|Cariño}}), {{Нп3|Карнота|Карнота|ru|Карнота}} ({{lang-es|Carnota}}) і г. д. [[Файл:Coruna foto baia do orzan.JPG|thumbnail|center|815px|Панарама горада з гары Монтэ-дэ-Сан-Педра]] Назвы: * '''A Coruña''' выкарыстоўваецца як [[Галісійская мова|галісійскі]] і афіцыйны варыянты ў адпаведнасці з законам 1983 г.<ref>[http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/lo3-1983.html Ley 3/1983, de 15 de junio, de normalización lingüística]</ref>. * '''La Coruña''' — гэта традыцыйная назва на [[Іспанская мова|іспанскай]], якая рэкамендавана {{Нп3|Каралеўская акадэмія іспанскай мовы|Каралеўскай акадэміяй іспанскай мовы|ru|Королевская академия испанского языка}} і выкарыстоўваецца пры напісанні на іспанскай мове<ref>[http://buscon.rae.es/dpdI/SrvltGUIBusDPD?clave=La+Coru%F1a Recomendación toponímica de la Real Academia Española], [[Каралеўская акадэмія іспанскай мовы]]</ref>. * '''Coruña''' — гэта форма тапонима без артыкля, часта выкарыстоўваецца ў абедзвюх мовах, а таксама жыхарамі горада ў штодзённым жыцці. * Таксама ў карыстанні знаходзяцца назвы ''A Cruña'' / ''A Crunha''. У лістападзе 2004 г. муніцыпалітэт ухваліў пастанаўленне, якое абапіралася на {{Нп3|Закон буйных гарадоў|Закон буйных гарадоў|es|Ley de Grandes Ciudades de España}}<ref>{{кніга |спасылка=http://www.boe.es/boe/dias/2003/12/17/pdfs/A44771-44791.pdf |загаловак=Ley 57/2003, de 16 de diciembre, de medidas para la modernización del gobierno local |год=2010 |аўтар=Ministerio del Interior }} {{ref-es}}</ref><ref>{{кніга |спасылка=http://www.todalaley.com/mostrarLey1279p1tn.htm |загаловак=Ley 57/2003, de 16 de diciembre, de medidas para la modernización del gobierno local |год=2010 }} {{ref-es}}</ref>, каб усталяваць афіцыйны статус двух тапанімічных формаў, парушаючы закон аб моўнай стандартызацыі. Рашэнне аб прыняцці падвойнай назвы ''A Coruña''/''La Coruña'' было адменена Вярхоўным Судом Іспаніі з той высновы, што муніцыпальны закон не можа адмяніць галісійскі закон 1983 г. аб моўнай нармалізацыі, артыкул № 10 якога абвяшчае, што «ў якасці афіцыйных назваў галісійскіх тапонімаў выкарыстоўваюцца назвы на галісійскай мове». У цяперашні час некалькі арганізацый<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.libertaddigital.com/sociedad/el-ayuntamiento-de-la-coruna-veta-una-campana-a-favor-del-bilinguismo-1276375956 |загаловак=El ayuntamiento de La Coruña veta una campaña a favor del bilingüismo |год=2010 |аўтар=Libertad Digital }} {{ref-es}}</ref> працягваюць абараняць назву ''La Coruña'' як афіцыйную форму, спасылаючыся да [[Канстытуцыя Іспаніі|Канстытуцыі Іспаніі 1978 г.]]. Яны сцвярджаюць, што яна парушаецца, калі забараняецца выкарыстанне назвы на іспанскай, афіцыйнай мове, і што ніякі аўтаномны закон не можа быць вышэйшым за канстытуцыю. З іншага боку, артыкул 14.2 Закона 7/1985 ''Reguladora de las Bases del Régimen Local'' (Рэгуляванне сістэмы самакіравання), асноўны закон дзяржавы, абвяшчае, што муніцыпалітэты могуць мець назвы на іспанскай, таксама на другой афіцыйнай мове ці на абодвух, такім чынам робячы легітымным выкарыстанне галісійскай формы ў якасці афіцыйнай назвы. == Этнахаронім == Этнахаронім як ў галісійскай, так і ў іспанскай мовах гучыць аднолькава: ''coruñeses'' ці ''coruñesas''. == Сімвалы == [[Файл:Escudo de A Coruña.svg|55px|thumb|Герб Ла-Каруньі]] Выява герба горада шырока прадстаўлена па ўсяму гораду, напрыклад, на гарадской мэблі, ліхтарных слупах, урнах і нават на гарадскіх тратуарах. Ён ўяўляе сабой сіні шчыт, на якім змешчаны маяк [[Вежа Геркулеса]], які стаіць на камнях, і семь марскіх грабеньчыкаў па тры з кожнага боку і адзін унізе. Таксама яркім элементам з’яўляецца наяўнасць чэрапа і скрыжаваных костак, якія сімвалізуюць міфалагічны трыумф [[Геракл]]а над {{Не перакладзена 3|Герыён|Герыёнам|ru|Герион}}, косткі якога пахаваны ў фундаменце маяка. Згодна з легендай, Геракл перамог Герыёна. Геркулес пераследваў яго ад [[Кадыс|Кадзіса]] да каруньскага паўвострава, дзе меў з ім жорсткую бойку, з якой выйшаў пераможцам, абезгаловіўшы Герыёна на невялікім паўвостраве сярод вялікіх камянёў на беразе мора. У гонар перамогі над ворагам была пабудавана знакамітая Вежа, якая з’яўляецца на гербе Ла-Каруньі прыкладна з 1521 года<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.sitographics.com/enciclog/provincias/source/24.html |загаловак=Escudo de La Coruña |год=2010 |аўтар=Enciclográfica }} {{ref-en}}</ref>. Варта адзначыць, што цяперашні {{Не перакладзена 3|Сцяг Галісіі|сцяг Галісіі|es|Bandera de Galicia}} без шчыта быў утвораны ад сцяга {{Не перакладзена 3|Марская правінцыя|марской правінцыі|es|Provincia marítima}} {{Не перакладзена 3|Марская правінцыя Ла-Карунья|Ла-Карунья|ru|Provincia marítima de La Coruña}}<ref>{{Кніга |аўтар=Antonio Couceiro Freijomil |загаловак=La bandera de Galicia |спасылка=http://books.google.es/books?id=fgcsNQAACAAJ&dq=COUCEIRO+FREIJOMIL+A,+La+bandera+de+Galicia&ei=yXyiSb-_IZb0ygTxhqy4BQ& |выданне=2009 |выдавецтва=Imprenta Galicia |месца=Orense }} {{ref-es}}</ref> == Фізічная геаграфія і навакольнае асяроддзе == === Месцазнаходжанне === Муніцыпалітэт Ла-Карунья знаходзіцца ў правінцыі Ла-Карунья аўтаномнай супольнасці Галісія, на паўночным захадзе Пірэнейскага паўвострава. Абмежаваны з поўначы [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], з усходу [[рыяс]]ам [[Рыяс Ла-Карунья|Ла-Карунья]] і муніцыпалітэтам [[Алейрас]], з поўдня муніцыпалітэтам {{Не перакладзена 3|Кульярэда|Кульярэда|ru|Кульередо}} і з усходу муніцыпалітэтам [[Артэйха]]. === Тапаграфія і рэльеф === Ла-Карунья мае ўнікальны рэльеф, пачынаючы з паўвострава ў форме літары Т з плоскім пярэсмыкам і крутымі пагоркамі, створанымі ў архаічныя часы. У цяперашні час некаторыя пагоркі ўвайшлі ў склад горада пасля яго пашырэння ў 1940 г., напрыклад, Монтэ Альта, Санта Маргарыта, Эйрыс і Ла-Запатэйра. Некаторыя былі пераўтвораны ў зялёныя зоны (Бенс і Монтэ-дэ-Сан-Педра). Большая частка раёнаў мае выхад да мора. [[Файл:Ensenadaorzan.jpg|thumb|500px|Панарама бухты Арзан, можна бачыць [[пярэсмык]], які фарміруе паўвостраў Ла-Карунья, на якім змяшчаюцца раёны Пескадары́я і [[Пляж Арзан|Арзан]]]] На тэрыторыі муніцыпалітэта ёсць пагоркі, такія як Монтэ-дэ-Сан-Педра, і некалькі астравоў, напрыклад, архіпелаг {{Не перакладзена 3|Астравы Сан-Педра|Сан-Педра|es|Islas de San Pedro}}. === Гідраграфія === [[Файл:Palacio da Ópera, A Coruña.jpg|thumb|Вадаспад побач з Оперным тэатрам]] [[Файл:A Coruña, un mar de cidade.jpg|thumb|left|[[Атлантычны акіян]] ля горада]] Ла-Карунья амаль з усіх бакоў амываецца водамі Атлантычнага акіяна, з усходу знаходзіцца Бухта Арзан-Рыясор, з захаду — [[Рыяс Ла-Карунья]]. Існуе таксама штучны вадаспад побач з Оперным тэатрам і Паркам Святой Маргарыты. === Клімат === [[Файл:Clima La Coruña (España).PNG|thumb|250px|Кліматаграма Ла-Каруньі]] Клімат у горадзе [[Марскі клімат|марскі]] з мяккімі тэмпературамі на працягу ўсяго года. Ла-Карунья знаходзіцца ў [[Еўра-Сібірскі рэгіён|Еўра-Сібірскім рэгіёне]]<ref>[http://geohistoriaymas.wordpress.com/2011/05/03/ejercicio-practico-resuelto-vegetacion-eurosiberiana/ Гісторыка-геаграфічны рэсурс Geohistoriaymas] {{ref-es}}</ref>, у ландшафце плоскіх узгоркаў, якія шырока сустракаюцца ў Галісіі на паверхнях ад 0 да 500 метраў [[Вышыня НУМ|над узроўнем мора]]. З’яўляючыся прыбярэжным горадам, Ла-Карунья мае мяккі марскі клімат, які не робіць рэзкіх тэмпературных перападаў на працягу года. Лета і зіма мяккія, з чаргаваннем сонечных і даждлівых дзён. Сярэднегадавая адносная вільготнасць каля 70 %<ref>[http://www.tutiempo.net/clima/datos.php?stn=80020 Datos climáticos y meteorológicos de La Coruña] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090630082538/http://www.tutiempo.net/clima/datos.php?stn=80020 |date=30 чэрвеня 2009 }} {{ref-es}}</ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="14" | Клімат Ла-Каруньі<ref>{{cite web | url = http://www.aemet.es/es/elclima/datosclimatologicos/valoresclimatologicos?l=1387&k=gal | title = Valores medios medidos en el observatorio de La Coruña (1971-2000). }}</ref> |- ! Месяц ! Сту ! Лют ! Сак ! Кра ! Май ! Чэр ! Ліп ! Жні ! Вер ! Кас ! Ліс ! Сне ! Год |- ! Сяр. макс., °C ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|13.1}}"| 13.1 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|13.7}}"| 13.7 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|14.9}}"| 14.9 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|15.5}}"| 15.5 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|17.4}}"| 17.4 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|19.8}}"| 19.8 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|21.8}}"| 21.8 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|22.5}}"| 22.5 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|21.5}}"| 21.5 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|18.7}}"| 18.7 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|15.8}}"| 15.8 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|14.0}}"| 14.0 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|17.4}}"| 17.4 |- ! Сяр. мін., °C ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|7.6}}"| 7.6 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|8.0}}"| 8.0 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|8.6}}"| 8.6 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|13.1}}"| 13,1 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|9.4}}"| 9.4 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|13.7}}"| 13.7 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|15.6}}"| 15.6 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|16.0}}"| 16.0 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|14.8}}"| 14.8 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|12.6}}"| 12.6 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|10.3}}"| 10.3 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|8.9}}"| 8.9 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|11.4}}"| 11.4 |- ! Ападкі, мм | style="background: #80FFC0;" | 128<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 102<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 79<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 85<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 80<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 42<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 30<small> </small> | style="background: #80FFC0;" | 35<small> </small> | style="background: #80FFC0;" | 68<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 110<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 114<small> </small> | style="background: #80FFC0;" | 135<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 1008<small> </small> |- |} Рэкорды тэмпературы: максімальныя тэмпературы былі адзначаны метэаролагамі 12 жніўня 2003 г. — 37,7&nbsp;°C — на метэастанцыі аэрапорта {{Не перакладзена 3|Аэрапорт Ла-Каруньі|Ла-Каруньі|es|Aeropuerto de La Coruña}} і 28 жніўня 1961 года — 39,6&nbsp;°C — на гарадской метэастанцыі. Мінімальнымі тэмпературамі былі −4,8&nbsp;°C 7 студзеня 1985 года на метэастанцыі аэрапорта і −3&nbsp;°C 22 лютага 1948 года на гарадской метэастанцыі<ref>[http://www.emiliopolis.net/es/int/cli/esp-totales.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161029123513/http://www.emiliopolis.net/es/int/cli/esp-totales.htm |date=29 кастрычніка 2016 }}</ref>. Экстрэмальныя сітуацыі: на працягу апошніх дзесяцігодзяў ў горадзе было зафіксавана некалькі нетыповых выпадкаў надвор’я, напрыклад, такіх, як {{Не перакладзена 3|цыклон Клаус|цыклон Клаус|es|Ciclón extratropical Klaus}}, які ў студзені 2009 г. пабіў рэкорд хуткасці ветра, што дасягаў 200 км/г, {{Не перакладзена 3|Сезон ураганаў у Атлантыцы, 1984#Угаран Гартэнзія|ураган Гартэнзія|es|Temporada de huracanes en el Atlántico de 1984#Huracán Hortense}}, які зрабіў тое ж самае ў кастрычніку 1984 г., або {{Не перакладзена 3|Спякота ў Еўропе ў 2003 годзе|спякота ў Еўропе ў 2003 г.|es|Ola de calor en Europa en 2003}}. Сярод іншых падзей варта адзначыць буру ў сакавіку 2008 г., якая выклікала паводку на набярэжнай і праспекце Pedro Barrié de la Maza, і пахаладанне ў 1987 г., з прычыны якога на вуліцы горада выпаў снег. Пасля гэтага выпадку снегу ў горадзе не было, калі не ўлічваць высакагор’е Запатэйра<ref>[http://www.lavozdegalicia.es/coruna/2009/01/10/0003_7451641.htm]</ref>. [[Файл:Cidade da Coruña nun mar de brétema.jpg|thumb|500px|Выгляд горада ў туманны дзень]] === Флора і фаўна === У парках горада, Лос-Хардзінес дэ Мэндэс Нуньес, {{Нп3|Сад Сан-Карлас, Ла-Карунья|Сад Сан-Карлас|es|Jardín de San Carlos (La Coruña)}} і {{Нп3|Парк Санта-Маргарыта|Санта-Маргарыта|es|Parque de Santa Margarita (La Coruña)}}, вельмі многа птушак, сустракаюцца такія віды як {{bt-bellat||Phylloscopus ibericus}}, {{bt-bellat||Parus ater}}, {{bt-bellat|вялікая сініца|Parus major}}, {{bt-bellat|туркаўка кольчатая|Streptopelia decaocto}} і {{bt-bellat|вяхір|Columba palumbus}}. Іншыя птушкі агульныя для ўскраін, напрыклад, {{bt-bellat|канюк звычайны|Buteo buteo}}, {{bt-bellat|ястраб-перапёлачнік|Accipiter nisus}} і {{bt-bellat|пустальга звычайная|Falco tinnunculus}}. Акрамя таго можна назіраць некалькі відаў чаек. Найбольш распаўсюджанымі з’яўляюцца {{bt-bellat|жоўталапая чайка|Larus michahellis}}, {{bt-bellat|клуша|Larus fuscus}} і {{bt-bellat|чайка азёрная|Chroicocephalus ridibundus}}. У парку {{Нп3|Парк Сан-Педра і Бенс|Сан-Педра і Бенс|es|Parque de San Pedro y de Bens}} сустракаюцца чародкі з дзясяткаў {{bt-bellat|Чачоткі{{!}}чачотак|Carduelis}}. Узімку ў траве гуляюць шматлікія {{bt-bellat|Конікі, род птушак{{!}}конікі|Anthus}}. Улетку {{bt-bellat|галубы, род птушак{{!}}галубы|Columba}} ўюць гнёзды сярод прыродных зараснікаў {{bt-bellat|Жаўтазель{{!}}жаўтазелю|Genista}}. Сярод іншых жывёл гэтых паркаў сустракаюцца яшчаркі, трусы і нават лісы. Даволі дзіўна выглядае плывучы хвалялом процілеглага Castillo de San Antón. Пабудаваны са старых шын, ён з’яўляецца ў час прыліву сховішчам уражлівай колькасці вадаплаўных птушак, у тым ліку такіх, як {{bt-bellat|чорнавалёвік|Calidris}}, {{bt-bellat|грыцук малы|Limosa lapponica}}, {{bt-bellat|Пясчанка, род раслін{{!}}пясчанка|Arenaria}}, {{bt-bellat|баклан вялікі|Phalacrocorax carbo}} і {{bt-bellat|доўганосы баклан|Phalacrocorax aristotelis}}. На пляжах і скалах збіраецца багавінне, што чапляецца за камяні; побач з імі, у лужах салёнай вады, сустракаюцца чырвоныя водарасці розных відаў. На ўзбярэжжы безліч мідый, малюскаў і марскіх зорак. На скалах цяжкія ўмовы для жыцця з-за пастаянных вятроў, салёнасці і цяжкасці спасціжэння харчовага субстракту, яны часта амаль вертыкальныя. Але і на іх можна знайсці расліннасць, напрыклад, {{bt-bellat|армерыя прыморская|Armeria maritima}}, побач з ёю можна сустрэць {{bt-bellat|крытмум марскі|Crithmum maritimum}}, {{bt-bellat|расходнік|Sedum acre}}, розныя лішайнікі, якія пакрываюць пароду шэрым, чорным, жоўтым і аранжавым. Што тычыцца дзікай фаўны падводных рыб, можна адзначыць {{bt-bellat||Atherina presbyter}}, {{bt-bellat||Chromis chromis}} і {{bt-bellat||Sparus aurata}}, якія жывуць паміж скал, агульна распаўсюджанымі з’яўляюцца {{bt-bellat||Haliotis}}, {{bt-bellat|каракаціцы|Sepiida}} і {{bt-bellat|васьміногі|Octopoda}}. Акрамя гэтага ля берага можна ўбачыць {{bt-bellat|Афаліна{{!}}афалінаў|Tursiops truncatus}} і {{bt-bellat||Globicephala melas}}<ref>[http://www.coruna.es/medioambiente/03070101pare.jsp]</ref>. == Экалагічныя катастрофы == [[Файл:Maregeo coruna1.jpg|thumb|Кадр кінематаграфістаў падчас крушэння танкера {{Не перакладзена 3|Aegean Sea|«Aegean Sea»|es|Aegean Sea (petrolero)}} у 1992 годзе]] === Крушэнне танкера «Urquiola» === У 1976 г. адбылося першае з марскіх бедстваў, якія абрынуліся на ўзбярэжжа экалагічнай Каруньі. 13 мая гэтага года нафтавы танкер «Urquiola» сеў на мель і пасля загарэўся пры набліжэнні да порта Ла-Карунья. Улады спрабавалі выцягнуць лодку ў адкрытае мора, але танкі судна разарваліся і пачаўся разліў нафты ў мора, якая затым загарэлася. У выніку гэтага інцыдэнту жыхарам Каруньі засталіся брудныя берагі з палівам на некалькі тыдняў. === Крушэнне танкера «Aegean Sea» === Раніцай 3 снежня 1992 г. танкер «Aegean Sea» наблізіўся да порта Ла-Карунья ва ўмовах неспрыяльнага надвор’я, з хуткасцю ветру больш за 100 км/г і бачнасцю менш за 100 метраў. З-за моцнага хвалявання, па меркаванні капітана судна, або пасля няправільнага манеўру, у адпаведнасці з Генеральнай дырэкцыяй марскога флоту, карабель сышоў з устаноўленага маршрута і ў канчатковым выніку наскочыў на скалы ў некалькіх сотнях метраў ад берага і ўваходу ў гавань. Паводле інфармацыі капітана, гэта адбылося ў 4:50 раніцы. [[Файл:Maregeo coruna3.jpg|thumb|Пажар на танкеры «Aegean Sea». Справа ад вялікай успышкі відаць Вежу Геркулеса]] У 08:00 карабель сеў на мель ля Вежы Геркулеса, каля ўваходу ў гавань. У 9:45 судна раскалолася на дзве часткі. Неўзабаве карабель пачаў гарэць, таму што інертны газ падпітваў гарэнне. Прайшло крыху больш за паўгадзіны, перш чым капітан дазволіў эвакуацыю 28 членаў экіпажа, якія былі зняты выратавальнымі верталётамі «Helimer Galicia», «Pesca I» і «Pesca II», разам з караблём [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|Чырвонага Крыжа]] «Blanca Quiroga». Чалавечых ахвяр не было. Прыйшлося эвакуіраваць жыхароў з навакольных дамоў, каля 300 сем’яў правялі ноч па-за домам. Воблака дыму ад карабля на некалькі гадзін закрылі неба горада, у той час як у другой палове дня вецер перамяніўся на рыяс {{Нп3|Рыяс Ферол|Ферол|es|Ría de Ferrol}}. Хоць атрымалася адпампаваць каля 6000 тон сырой нафты, вялікая яе частка трапіла ў мора або загарэлася, астатняя нафта выпарылася з-за высокай {{Нп3|Лятучасць|лятучасці|es|Volatilidad (química)}} гэтага тыпу нафты. Недастатковыя меры па барацьбе з нафтавым забруджваннем і затрымка з пачаткам работ прывялі да таго, што нафтавая пляма дасягнула мыса {{Нп3|Мыс Прыор|Прыор|es|Cabo Prior}} і рыясаў [[Рыяс Ла-Карунья|Ла-Карунья]], {{Нп3|Рыяс Арэс|Арэс|es|Ría de Ares}}, {{Нп3|Рыяс Бетансас|Бетансас|es|ría de Betanzos}} і {{Нп3|Рыяс Ферол|Ферол|es|ría de Ferrol}}. Пацярпелі ў агульнай складанасці каля 300 км берагавой лініі, гэта абмежавала дзейнасць больш за 4000 рыбакоў, здабытчыкаў морапрадуктаў і малюскаў, і ачышчальныя збудаванні звязаных з узбярэжжам галін [[Аквакультура|аквакультуры]]. Сума прэтэнзій на кампенсацыі дасягнула 300 млн еўра. [[Файл:Maregeo coruna4.jpg|thumb|Пляжы [[Пляж Рыясор|Рыясор]] і [[Пляж Арзан|Арзан]], пакрытыя нафтай]] Колькасць мёртвых жывёл вар’іруецца ад 500, паводле даных {{Нп3|Гандлёвы флот|гандлёвага флоту|es|Marina mercante}}, да 26 000, згодна з экалагічнымі групамі. Карма «Aegean Sea», якая амывалася хвалямі ля Вежы Геркулеса, зрабілася на працягу многіх гадоў турыстычнай славутасцю. У выніку яе прадалі на металалом. Якар захаваўся ў акварыўме {{Нп3|Акварыўм Finisterrae|Finisterrae|es|Aquarium Finisterrae}}. Кампенсацыі пацярпелым пачалі выплачвацца ў 2002 г., пасля доўгага судовага працэсу ў [[Вышэйшы суд Галісіі|Вышэйшым судзе Галісіі]]. === Абвал звалкі Bens === 10 верасня 1996 г. ў горадзе адбылася яшчэ адна фатальная падзея, калі абвалілася звалка Bens на раён O Portiño, заваліўшы некалькі плацін і будынкаў патокам у 200 000 кубаметраў бруду і смецця, што выклікала смяротны зыход і захапіла некалькі дзясяткаў аўтамабіляў і катэраў. Інцыдэнт выклікаў вялікія нязручнасці для гараджан, на працягу некалькіх дзён невыносны смурод пакрываў горад, асабліва шчыльны ў зоне аварыі. === Разліў нафты з танкера «Prestige» === Апошняе з вялікіх бедстваў, з якімі давялося сутыкнуцца Ла-Каруньі, адбылося 13 лістапада 2002 г., калі нафтавая пляма, выкліканая {{Не перакладзена 3|Крушэнне танкера «Prestige»|крушэннем|es|Desastre del Prestige}} танкера «[[Танкер «Prestige»|Prestige]]», дасягнула берагоў, хоць шкода для наваколляў была не такой моцнай, як у іншых абласцях Галісіі. == Гісторыя == ''Асноўны артыкул'' {{Не перакладзена 3|Гісторыя Ла-Каруньі|Гісторыя Ла-Каруньі|es|Historia de La Coruña}} === Дарымская і рымская эпохі === Існуюць запісы аб існаванні ў дарымскія часы паселішчаў на тэрыторыі сучаснай Ла-Каруньі ({{Не перакладзена 3|Форт Элвінья|Форт Элвінья|es|Castro de Elviña}} і Верхняя Санта-Маргарыта ({{lang-es|Alto de Santa Margarita}})). Племя {{Не перакладзена 3|Альтабры|альтабраў|es|Ártabros}} — карэнныя жыхары вобласці паміж рыясамі {{Не перакладзена 3|Рыяс Арэс|Арэс|en|Ría de Ares}} і {{Не перакладзена 3|Рыяс Ферол|Ферол|en|ría de Ferrol}}. Заліў Ла-Каруньі згаданы пад назвай ''Portus Magnus Artabrorum'' (Вялікі порт альтабраў) і быў адным з важных пунктаў так званага {{Не перакладзена 3|Сярэбраны маршрут|Сярэбранага маршруту|es|Vía de la Plata}}. Назва ''Brigantium'' адносіцца да {{Не перакладзена 3|Рыяс Бетансас|Бетансаса|en|ría de Betanzos}}. [[Клаўдзій Пталемей|Пталамей]] піша пра паселішча Фара ({{lang-es|Faro}}) (гэта, безумоўна, адносіцца да сучаснай Каруньі) і згадвае Вежу Геркулеса. [[Дыян Касій]] кажа пра прыбыццё Цэзара да ўзбярэжжа Брыгантыўма. Пад рымлянамі Ла-Карунья была апошнім пунктам маршруту і даволі важным портам. Войскі [[Юлій Цэзар|Юлія Цэзара]] прыбылі ў [[62 да н.э.]], і рымляне назвалі месца Брыгантыўм. У II стагоддзі нашай эры была пабудавана Вежа Геркулеса, што паказвае важнасць порта ў гэтай мясцовасці ў тыя часы. У апошні час былі знойдзены рэшткі некропаліса<ref>[http://www.lavozdegalicia.es/coruna/2008/11/19/00031227077637985162625.htm Tres mujeres de mil seiscientos años, halladas en las excavaciones de la calle Real y Riego de Agua]</ref> і іншых рымскіх будынкаў у гарадскіх раёнах Pescadería і Monte Alto. === Сярэднявечча і Адраджэнне === [[Файл:Azcarraga 09015TM.jpg|250px|thumb|Плошча Азкарага ў Старым горадзе]] Пасля падзення Рымскай імперыі маленькае паселішча падпадае пад валоданне [[свевы|свеваў]] і [[Вестготы|вестготаў]]. Уварванне арабаў на Пірэнейскі паўвостраў у 711 г. не аказала вялікага ўплыву на гэтую вобласць, якая на працягу стагоддзя заставалася часткай хрысціянскага каралеўства [[Астурыя]]. {{Нп3|Бермуда II||ru|Бермудо II (король Леона)}} дараваў Царкве ўладу над Круніяй і востравам Фара (які пазней стаў паўвостравам, на ім пабудавалі Вежу Геркулеса), а ў IX—X стагоддзі перыядычныя атакі флоту [[Вікінгі|вікінгаў]] зрабілі мясцовасць бязлюднай, таму што людзі аддавалі перавагу жыццю ў раёне Бетансаса, бо лічылі зону рыяса больш бяспечнай. Так працягвалася да 1208 г., калі горад скарыўся пад уладу караля [[Каралеўства Леон|Леона]] [[Альфонса IX]], які перасяліў жыхароў суседняй вёскі Эль-Бурга на месца цяперашняга Старога горада, аднавіў горад і надаў яму прывілеі паводле {{Не перакладзена 3|Фуэрас Бенавентэ|Фуэрас Бенавентэ|es|Fueros de Benavente}}. Такім чынам, Ла-Карунья зрабілася анклавам, які падпарадкоўваўся непасрэдна каралю, вольным ад вернасці духавенству і феадалам, якія падзялілі астатнюю Галісію. Дзесяцігоддзем пазней [[Альфонса X Кастыльскі]] дараваў гораду права таргаваць соллю без выплаты падаткаў, што прывяло да эканамічнага буму. У часы праўлення {{Нп3|Энрыке III Кастыльскі|Энрыке III Кастыльскага|ru|Энрике III Кастильский}}, у апошнія гады [[14 стагоддзе|XIV стагоддзя]] былі пабудаваныя сцены, якія абаранялі цэнтр Старога горада. Некаторыя рэшткі захаваліся, напрыклад, тры брамы, якія адкрываліся да мора. Таксама захавалася крэпасць, якую называюць Старая крэпасць, зараз на гэтым месцы знаходзіцца {{Нп3|Сад Сан-Карлас (Ла-Карунья)|Сад Сан-Карлас|es|Jardín de San Carlos (La Coruña)}}. Ужо ў [[15 стагоддзе|XIV стагоддзі]] {{Нп3|Хуан II Кастыльскі|Хуан II Кастыльскі|ru|Хуан II Кастильский}} надаў Ла-Каруньі ў 1446 г. статус горада. {{Нп3|Карл V (імператар)|Карл V|ru|Карл V (император Священной Римской империи)}} заснаваў у ім Дом Гандлю для спецый і адплыў з порта, каб каранавацца імператарам у Германіі. === Новы час === ==== XVII стагоддзе ==== [[Файл:Maria Pita PlazaMP.jpg|thumb|right|125px|Статуя Марыі Піты на {{Не перакладзена 3|Плошча Марыі Піта|плошчы яе імя|gl|Praza de María Pita}}]] На працягу [[17 стагоддзе|XVII]] і [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзяў бесперапынныя войны за Іспанскую манархію аказалі ўплыў на павышэнне падаткаў і вярбоўку насельніцтва. Горад прыйшоў у заняпад. Каралева [[Лізавета I|Елізавета I]] адчувала глыбокую варожасць з каралём Іспаніі [[Філіп II Габсбург|Філіпам II]], што прывяло да серыі ваенных канфліктаў. [[21 ліпеня]] [[1588]] ў порт зайшла [[Непераможная армада]]<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.clubdelamar.org/invencible.htm |загаловак=La Armada Invencible |год=2010 |аўтар=elclubdelamar |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304093054/http://www.clubdelamar.org/invencible.htm |archivedate=4 сакавіка 2016 }} {{ref-es}}</ref>, якая пацярпела ад шторму на шляху з [[Лісабон]]а, каб адрамантаваць караблі і папоўніць прыпасы. Годам пазней, у 1589 г., англійская каралева выслала флот пад камандаваннем [[Фрэнсіс Дрэйк|Фрэнсіса Дрэйка]], вядомы як {{Не перакладзена 3|Англійская армада|Англійская армада|es|Invencible Inglesa}}. Горад змагаўся з захопнікамі пад кіраўніцтвам гераіні {{Не перакладзена 3|Марыя Піта|Марыі Піты|es|María Pita}} і спрабаваў супрацьстаяць аблозе. Такім чынам, спаліўшы манастыр Санта-Дамінга, раёны Санта-Томас і рыбнага рынку, 19 мая англічане знялі аблогу. Менавіта ў гэты час {{Не перакладзена 3|Каралеўскі суд Галісіі|Каралеўскі суд Галісіі|gl|Real Audiencia de Galicia}} пераехаў з горада [[Сант’яга-дэ-Кампастэла]] ў Ла-Карунью<ref>{{Кніга |спасылка=http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/5146/1/ETSA_7-6.pdf |загаловак=Invencible |год=2010 |аўтар=Universidad de La Coruña }} {{ref-es}}</ref>. У 1620 г. [[Філіп III Іспанскі|Філіп III]] заснаваў Марскую школу для хлопчыкаў і ў 1682 г. ажыццявіў аднаўленне Вежы Геркулеса па праекце архітэктара Антунеса. ==== XVIII стагоддзе ==== Падчас [[Вайна за іспанскую спадчыну|Вайны за іспанскую спадчыну]], горад зноў пацярпеў рост падаткаў і вярбоўку насельніцтва. Вайна скончылася ў 1716 і спрыяла аднаўленню эканомікі, пачаліся вытворчасць і экспарт дзейнасці каталонскіх буржуазных прадпрымальнікаў, якія базуюцца ў горадзе. Падчас праўлення [[Карл III (кароль Іспаніі)|Карла III]] Ла-Карунья ў канчатковым рахунку разбурыла манаполію [[Кадыс|Кадзіса]] як адзінага горада, якому было дазволена гандляваць з калоніямі ў Амерыцы. Трынаццаць партоў, у тым ліку Ла-Карунья, атрымлівалі выгаду ад такога гандлю. З гэтага моманту горад багацеў, кароль пабудаваў сцяну вакол рыбнага рынку ({{lang-es|Pescadería}}), яна захавалася ў выглядзе {{Не перакладзена 3|Хвалярэз|хвалярэза|es|Espigón}}, які падзяляе пляжы [[Пляж Рыясор|Рыясор]] і [[Пляж Арзан|Арзан]]. Менавіта ў гэтым стагоддзі, калі пачалася першая прамысловая дзейнасць у горадзе са стварэннем завода Каралеўскага завода па вытворчасці тытуню ({{lang-es|Real Fábrica de Tabacos}}) — працаваў да 90-х гадоў мінулага стагоддзя і Каралеўскай фабрыкі па вытворчасці галаўных убораў ({{lang-es|Real Sombrerería de La Coruña}}). === Сучасныя часы === ==== Вайна за незалежнасць ==== [[Файл:Monumento homenaxe expedición Balmis Coruña.JPG|125px|thumb|Помнік у порце Ла-Каруньі, які называюць Parrote, пастаўлены ў гонар дзяцей-сірот, якія ўдзельнічалі ў экспедыцыі Бальміса]] У першай палове [[19 стагоддзе|ХIХ стагоддзя]] горад перажыў значны рост насельніцтва з 12 000 жыхароў у першыя гады да прыкладна 20 000 ў 1850 годзе. [[30 лістапада]] [[1803]] з порта выйшла, накіроўваючыся ў Амерыку, {{Не перакладзена 3|Экспедыцыя Бальміса|экспедыцыя|es|Real Expedición Filantrópica de la Vacuna}} пад кіраўніцтвам {{Не перакладзена 3|Франсіска Хаўер Бальміс|Франсіска Хаўера Бальміса|es|Francisco Javier Balmis}}, якая везла вакцыну супраць [[Натуральная воспа|воспы]] ў іспанскую Амерыку. Гэта была першая міжнародная здраваахоўчая экспедыцыя ў свеце. [[Файл:Mporlier.jpg|thumb|125px|Помнік {{Не перакладзена 3|Хуан Дыяс Парліер|Хуану Дыясу Парліеру|es|Juan Díaz Porlier}} ў месцы пакарання]] Падчас нашэсця Напалеона ў маі 1808 горад аказаў супраціў французскай акупацыі з самага яе пачатку, на чале з Сінфарыяна Лопесам ({{lang-es|Sinforiano López}}). Патрыятычнае паўстанне пачалося 30 мая, калі натоўп людзей з суседніх правінцый, раз’юшаны весткамі пра ўсеагульнае паўстанне, запатрабаваў, каб павесілі іспанскі сцяг і распачалі салюты, якія былі традыцыйнымі ў той дзень, дзень [[Фердынанд III Кастыльскі|Сан-Фернанда]] і анамастыкі караля [[Фердынанд VII|Фердынанда VII]]. {{Не перакладзена 3|Генерал-капітан|Генерал-капітан|ru|Генерал-капитан}} Антоніа Філаньеры ({{lang-es|Antonio Filanghieri}}) спрабаваў супакоіць патрыётаў, але яны пайшлі ў яго палац. Быў сфарміраваны Савет абароны, як і ў іншых буйных гарадах Іспаніі, у выніку чаго Ла-Карунья стала на бок патрыётаў і знаходзілася ў стане вайны з французамі. [[Файл:Battle of Corunna.jpg|125px|thumb|left|Карта {{Не перакладзена 3|Бітва пры Элвіньі|Бітвы пры Элвіньі|es|Batalla de Elviña}} 1809 года, у якой войскі {{Не перакладзена 3|Нікала Жана дэ Дзьё Сульта|Нікала Жан дэ Дзьё Сульт|ru|Сульт, Никола Жан де Дьё}} сустрэліся з войскамі {{Не перакладзена 3|Джон Мур|Джона Мура|ru|Мур, Джон}}]] Іншыя месцы Галісіі, напрыклад, [[Віга]] супраціўляліся. У Ла-Каруньі адбылося некалькі бітваў, найбольш значнай з якіх з’яўляецца {{Не перакладзена 3|Бітва пры Элвіньі|Бітвы пры Элвіньі (ці Ла-Каруньская бітва)|es|Batalla de Elviña}}, у якой [[16 студзеня]] [[1809]] года сустрэліся французы і англічане. [[19 жніўня]] [[1815]] года фельдмаршал {{Не перакладзена 3|Хуан Дыяс Парліер|Хуан Дыяс Парліер|es|Juan Díaz Porlier}}, празваны ''El Marquesito'', выступіў з намерам аднавіць {{Не перакладзена 3|Канстытуцыя Іспаніі, 1812|Канстытуцыю 1812 года|es|Constitución española de 1812}}, падтрыманую буржуазіяй і інтэлігенцыяй Каруньі. Тым не менш, 22 жніўня войскі лібералаў ваеннай сдаліся, былі схоплены і дастаўлены ў замак [[Крэпасць Святога Антонія|Святога Антонія]], дзе былі прысуджаны да смерці і павешаны на шыбеніцах 3 кастрычніка 1815 года. ==== Карлісцкія войны ==== [[Файл:Tumba de Sir John Moore.jpg|thumb|Грабніца {{Нп3|Джон Мур|Джона Мура|ru|Мур, Джон}} ў {{Нп3|Сад Сан-Карлас, Ла-Карунья|Саду Сан-Карлас|es|Jardín de San Carlos (La Coruña)}}]] У пачатку 1833 года ў Іспаніі пачалася {{Нп3|Першая карлісцкая вайна|Першая карлісцкая вайна|ru|Первая карлистская война}}, Ла-Карунья, верная свайму ліберальнаму духу, аб’явіла сваю падтрымку каралеве [[Ізабела II|Ізабеле II]]. Горад быў абложаны некалькі разоў экспедыцыямі карлістаў, але ні разу не быў заняты войскамі [[Дон Карлас Старэйшы|Дона Карласа Старэйшага]]. Пасля заканчэння канфлікту каралева Ізабела II падаравала гораду статус сталіцы правінцыі ў 1849 годзе. ==== Канец XIX стагоддзя ==== У канцы дзевятнаццатага стагоддзя ў горадзе пачалі развівацца новыя галіны прамысловасці і банкі, якія ляглі ў аснову сучаснага мегаполіса. У той час такія постаці, як {{Не перакладзена 3|Эмілія Парда Басан|Эмілія Парда Басан|ru|Пардо Басан, Эмилия}} і {{Не перакладзена 3|Аўрэліана Лінарэс Рывас|Аўрэліана Лінарэс Рывас|es|Aureliano Linares Rivas}} (дэпутат Ліберальнай партыі), павысілі прэстыж горада і забяспечылі значныя фінансавыя ахвяраванні ў цяжкія часы для насельніцтва Каруньі. Пасля страты апошніх іспанскіх калоній за мяжой у 1898 годзе многія галісійцы, якія зарабілі багацце ў Карыбскім рэгіёне, так званыя «indianos», вярнуліся са сваімі грашыма і жаданнем аднавіць у горадзе Геркулеса ({{lang-es|ciudad herculina}}) тую раскошу, якую яны ведалі ў такіх гарадах, як [[Гавана]] або [[Сант’яга-дэ-Куба]]. ==== XX стагоддзе: анексія муніцыпалітэта Оза ==== [[Файл:edificio banco pastor.jpg|thumb|right|Будынак {{Не перакладзена 3|Банк Пастор|Банка Пастор|es|Banco Pastor}}, які быў самым высокім у Іспаніі да 1929 года]] У [[20 стагоддзе|XX стагоддзі]] адбыўся дэмаграфічны і эканамічны выбух, у выніку якога быў [[Анексія|анексаваны]] муніцыпалітэт {{Не перакладзена 3|Оза|Оза|es|Oza}}. Гэта дала штуршок для развіцця прамысловасці, энергетыкі порта, павелічэння заснаваных саюзаў і сеткі бізнесу і гарадскіх службаў. Ла-Карунья становіцца сталіцай галісійскага архітэктурнага авангарда стагоддзя, пашырылася будаўніцтва будынкаў з фасадамі ў стылі мадэрн (раён плошчаў Lugo, Orense, Pontevedra, Linares Rivas, сімвалічныя будынкі {{Не перакладзена 3|Кіёск Альфонса|Кіёск Альфонса|gl|Kiosco Alfonso}}, Іспанскага нацыянальнага радыё і гасцініца Atántico) y з 1922 года самым высокім будынкам у Іспаніі быў галоўны офіс {{Не перакладзена 3|Банк Пастор|Банка Пастор|es|Banco Pastor}}<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.lavozdegalicia.es/hemeroteca/2000/11/12/284650.shtml |загаловак=El edificio del Banco Pastor fue el más alto de su época. |год=2010 |аўтар=La Voz de Galicia }} {{ref-es}}</ref>, які страціў сваё першынство ў 1929 годзе з будаўніцтвам на мадрыдскай {{Не перакладзена 3|Гран-Віа, Мадрыд|Гран-Віа|ru|Гран-Виа (Мадрид)}} штаб-кватэры кампаніі [[Telefónica]]. ==== Другая рэспубліка (1931—1936) ==== У часы [[Другая Іспанская Рэспубліка|Другой рэспублікі]] горад працягваў сваю эканамічную і палітычную экспансію. Менавіта ў гэты час рацыяналізм прыйшоў у горад, архітэктурныя характарыстыкі трыццатых гадоў у цяперашні час выкарыстоўваецца пры будаўніцтве інстытута, бібліятэкі і ваенна-марской акадэміі. ==== Грамадзянская вайна (1936—1939) ==== У 1936 годзе ўспыхвае грамадзянская вайна, і войскі, лаяльныя да ваеннага перавароту генерала [[Франсіска Франка|Франка]], абложваюць горад. Яны захапілі кантроль і ўчынілі крывавую разню з казнямі ў мясцовасці {{Не перакладзена 3|Campo de la Rata|Campo de la Rata|es|Campo de la Rata}}. Карунья застаецца бастыёнам федэральнага рэспубліканізму. ==== Дыктатура Франка (1939—1975) ==== Падчас [[Дыктатура Франка|Дыктатуры Франка]] была пабудавана адна з асноўных дарог, вядучых з цэнтра горада, гэта адбылося ў 1957 годзе<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.lavozdegalicia.es/hemeroteca/2004/04/24/2619252.shtml |загаловак=Aquellos maravillosos atascos <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 }}</ref>. Яна была названа ў гонар {{Нп3|Альфонса Маліна|Альфонса Маліна|es|Alfonso Molina}}. Прадпрымальнік {{Нп3|Педра Бары дэ ла Маза|Педра Бары дэ ла Маза|es|Pedro Barrié de la Maza}} заснаваў кампанію {{Нп3|Unión Fenosa|Unión Fenosa|es|Unión Fenosa}} У [[1960-я|1960]] горад адчуў на сабе высокія тэмпы росту насельніцтва, атрымаўшы 60 тысяч новых жыхароў усяго за адно дзесяцігоддзе, у сувязі з хваляй іміграцыі з сельскіх раёнаў, горад пашырыўся на захад і поўдзень, будаваліся новыя раёны, такія як Los Mallos і el Agra del Orzán. [[Файл:torre hercon la coruña.jpg|thumb|right|{{Нп3|Вежа Коста-Рыка|Вежа Геркона|es|Torre Costa Rica}} з’яўляецца самым высокім будынкам Галісіі на працягу 35 гадоў]] У 1975 годзе з будаўніцтвам {{Нп3|Вежа Коста Рыка|Вежы Геркона|es|Torre Costa Rica}} (таксама вядомай як Вежа Коста-Рыка) горад пачаў расці вертыкальна, што паказвае адметнасць яго ад іншых іспанскіх гарадоў. З моманту завяршэння будаўніцтва яна застаецца самым высокім будынкам у паўночнай Іспаніі, яго вышыня 108 метраў, 119<ref>{{Кніга |спасылка=http://members.fortunecity.es/rascacielos/Galicia/costarica.html |загаловак=Xixon <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 |archive-date=14 сакавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314105450/http://members.fortunecity.es/rascacielos/Galicia/costarica.html }}</ref> з антэнай {{Нп3|Тэлебачанне Галісіі|Тэлебачання Галісіі|es|Televisión de Galicia}} (TVG) са штаб-кватэрай у Ла-Каруньі, якая знаходзіцца ў гэтым будынку. ==== Дэмакратычны перыяд ==== Паводле {{Не перакладзена 3|Статут Аўтаноміі Галісія|Статуту Аўтаноміі Галісія|es|Estatuto de Autonomía de Galicia}} ў 1981 годзе Ла-Карунья страціла статус галісійскай сталіцы, які мела з 1563 года<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.lavozdegalicia.es/hemeroteca/2007/06/07/5875481.shtml |загаловак=La manifestación más multitudinaria de la historia coruñesa cumple 25 años |год=2010 |аўтар=La Voz de Galicia }} {{ref-es}}</ref><ref>{{Кніга |спасылка=http://www.galiciadigital.com/images/especiales/especiales/25julio/paginas/histo_patria.html |загаловак=La Coruña en 1919 todavía era capital de Galicia. |год=2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120719234253/http://www.galiciadigital.com/images/especiales/especiales/25julio/paginas/histo_patria.html |archivedate=19 ліпеня 2012 }} {{ref-es}}</ref><ref>{{Кніга |спасылка=http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/5146/1/ETSA_7-6.pdf |загаловак=En 1563 se traslada la Real Audiencia a La Coruña. Durante el siglo XIX fue la capital del Reino de Galicia y su población más representativa. |год=2010 |аўтар=Universidad de La Coruña }} {{ref-es}}</ref> на карысць [[Сант’яга-дэ-Кампастэла]], у выніку чаго адбылася самая маштабная маніфестацыя ў гісторыі горада<ref>[http://www.lavozdegalicia.es/hemeroteca/2007/06/07/5875481.shtml La Voz de Galicia.es. La manifestación más multitudinaria de la historia coruñesa cumple 25 años]</ref>. === Горад у апошнія дзесяцігоддзі === Падчас праўлення {{нп3|Франсіска Васкес Васкес|Франсіска Васкес Васкеса|es|Francisco Vázquez Vázquez}} (1983—2006), які 6 разоў запар абіраўся абсалютнай большасцю галасоў, у Ла-Каруньі былі распачаты амбіцыйныя горадабудаўнічыя праекты, адной з самых сімвалічных пабудоў была {{нп3|Марская набярэжная Ла-Каруньі|вялікая набярэжная|gl|Paseo marítimo da Coruña}} даўжынёй дванаццаць кіламетраў (самая доўгая ў Еўропе)<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.coruna.es/medioambiente/031202paseo.jspy |загаловак=Paseo Marítimo <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 |аўтар=Ayuntamiento de La Coruña }} {{ref-es}}</ref>, і тры навуковых музея: * {{нп3|Дом Навукі, Ла-Карунья|Дом Навукі|es|Casa de las Ciencias (La Coruña)}} (які ўключае ў сябе планетарый). * {{нп3|Дом Чалавека||es|Casa del Hombre (La Coruña)}} (адзіны музей у свеце, прысвечаны выключна чалавеку). * {{нп3|Акварыўм Finisterrae|Акварыўм Finisterrae ці Дом рыб|es|Aquarium Finisterrae}}. Было створана кіраванне «=MC²» ({{lang-es|Museos Científicos Coruñeses}} — Навуковыя музеі Каруньі), якое зрабіла Ла-Карунью нацыянальным навукова-папулярным цэнтрам<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.casaciencias.org/mc2/sobre-mc2.html |загаловак=Sobre =MC² <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 |аўтар=Museos Científicos Coruñeses. Ayuntamiento de La Coruña. }} {{ref-es}}</ref>. [[Файл:Palacio de la opera.jpg|300px|thumb|Оперны тэатр]] У гэты час у горадзе з’явіліся {{нп3|Оперны тэатр Ла-Каруньі|Оперны тэатр|es|Palacio de la Ópera (La Coruña)}}, {{нп3|Калізей Ла-Каруньі|Калізей|gl|Coliseum da Coruña}} (многафункцыянальны для розных тыпаў падзей, у тым ліку і для бою быкоў), парк скульптур вакол Вежы Геркулеса, абеліск {{нп3|Міленіум, абеліск|Міленіум|es|Millenium (obelisco)}}, стадыён {{нп3|Рыасор|Рыасор|ru|Риасор}} і іншыя. Нягледзячы на тое, што Франсіска Васкес ніколі не прайграваў выбары, апошнія гады яго праўлення былі адзначаны некалькімі спрэчкамі, у тым ліку яго канфрантацыяй з галісійскім рэгіянальным урадам па назве горада на іспанскай і галісійскай мовах. Васкес абіраўся мэрам да 2006 г., пакуль прэм’ер-міністр [[Хасе Луіс Радрыгес Сапатэра]] не прызначыў яго паслом Іспаніі ў [[Ватыкан]]е. Мэрам зрабіўся былы намеснік Васкеса {{нп3|Хаўер Ласада|Хаўер Ласада|es|Javier Losada}}. На {{нп3|Муніцыпальныя выбары ў Іспаніі 2007 года|выбарах 2007 года|es|Elecciones municipales de España de 2007}} партыя {{нп3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} атрымала большасць галасоў, страціўшы абсалютную большасць галасоў<ref>Cf. [http://www.elmundo.es/especiales/2007/05/elecciones_mayo_2007/html/resultados/municipales/15/coruf1a2028a29.html Resultados de la elecciones municipales de 2007 en La Coruña]</ref>. У гэтай сітуацыі Ласада выбірае прагрэсіўнае пагадненне ўраду з {{нп3|Блок нацыяналістаў Галісіі|Блокам нацыяналістаў Галісіі|es|Bloque Nacionalista Galego}} (BNG), кандыдатам ад гэтай партыі з’яўляецца віцэ-мэр Энрыке Тэль. [[Файл:Torre de control marítimo, porto da Coruña.jpg|thumb|200px|Вежа Марскога кіравання, адна з найвышэйшых пабудоў горада]] У апошнія дзесяцігоддзі было праведзена некалькі змен у горадзе: зніжэнне долі розных адміністрацыйных і ваенных функцый, умацаванне яго структуры і бізнесу, тут размясціліся філіялы некаторых буйных іспанскіх кампаній, такіх як банкі {{нп3|Novagalicia Banco|Novagalicia Banco|es|Novagalicia Banco}} і {{Нп3|Банк Пастор|Банка Пастор|es|Banco Pastor}}, медыя-група {{нп3|Grupo Voz|Grupo Voz|es|Grupo Voz}} і тэлекамунікацыйная кампанія {{Нп3|R, тэлекамунікацыйная кампанія|R|es|R (telecomunicaciones)}}, у суседнім муніцыпалітэце [[Артэйха]] знаходзіцца штаб-кватэра [[Inditex]], адной з буйнейшых тэкстыльных кампаній у свеце (яна валодае папулярнымі брэндамі {{нп3|Pull and Bear|Pull and Bear|es|Pull and Bear}}, [[Zara]], {{нп3|Massimo Dutti|Massimo Dutti|ru|Massimo Dutti}} і {{нп3|Bershka|Bershka|es|Bershka}}) і інш.), якая аказвае важны ўплыў на горад. Важным трэба лічыць таксама дзейнасць [[Порт Ла-Каруньі|Ла-Каруньскага порта]] (другі ў Галісіі па пастаўках свежай марской рыбы) і бум у камерцыйнай дзейнасці порта (нафта і навалочныя грузы)<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.udc.es/iuem/documentos/monografias/2004-8.pdf |загаловак=Incidencia del nuevo modelo de gestión portuaria en el frente portuario gallego, mediante la decisión multicentro descreta |год=2009 |аўтар=Instituto Universitario de Estudios Marítimos }} {{ref-es}}</ref>. З {{нп3|Аэрапорт Ла-Каруньі|аэрапорта|es|Aeropuerto de La Coruña}} Ла-Каруньі, які змешчаны ў муніцыпалітэце {{Нп3|Кульярэда|Кульярэда|ru|Кульередо}} здзяйсняюцца палёты па Іспаніі і ў некаторыя еўрапейскія гарады. Гадавы пасажырапаток рэзка павялічыўся ў апошнія гады. Горад таксама стаў вядомы на міжнародным узроўні дзякуючы нядаўнім поспехам сваёй асноўнай футбольнай каманды, [[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|Дэпартыва Ла-Карунья]], якая стала чэмпіёнам {{Нп3|Сістэма футбольных ліг Іспаніі|Іспанскай футбольнай лігі|uk|Система футбольних ліг Іспанії}} ў сезоне 1999—2000 і некалькі разоў заняла там другое месца. У 2008 г. адбылося святкаванне 800-ай гадавіны заснавання Ла-Каруньі [[Альфонса IX]] ў 1208 г. і 200-годдзе з дня Бітвы пры Элвіньі. 29 чэрвеня Вежа Геркулеса, старажытны сімвал горада, была аб’яўлена [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчынай]] [[ЮНЕСКА]]. == Насельніцтва і гарадское планаванне == [[Файл:coruña parroquias 2.png|thumb|200px|Прыблізныя межы паміж пяццю {{Не перакладзена 3|Прыход, адміністратыўная адзінка|прыходамі|ru|Приход (административно-территориальная единица)}} Ла-Каруньі]] === Адміністрацыйны падзел === Ла-Карунья падзелена на 5 {{Не перакладзена 3|Прыход, адміністратыўная адзінка|прыходаў|ru|Приход (административно-территориальная единица)}}: * {{Не перакладзена 3|Прыход Ла-Карунья|Ла-Карунья|es|Parroquia de La Coruña}} — знаходзіцца ў былых межах горада да анексіі муніцыпалітэта Оза * {{Не перакладзена 3|Сан-Вісентэ-дэ-Элвінья||es|San Vicente de Elviña}} * {{Не перакладзена 3|Оза, Ла-Карунья|Оза|es|Oza (La Coruña)}} * {{Не перакладзена 3|Сан-Крыстабаль-дэ-лас-Віньяс|Сан-Крыстабаль-дэ-лас-Віньяс|es|San Cristóbal de las Viñas}} * {{Не перакладзена 3|Вісма|Вісма|es|Visma}} Апошнія чатыры далучаны да горада анексіяй муніцыпалітэта Оза. === Насельніцтва === Паводле дадзеных за [[2010]] год<ref>{{Кніга |спасылка = http://www.ine.es/nomen2/index.do |загаловак= Nomenclátor. Relación de unidades poblacionales. A Coruña. (2010) |аўтар= ine.es}} </ref>, на {{Не перакладзена 3|Тэрыторыя муніцыпалітэта|тэрыторыі муніцыпалітэта|es|Término municipal}} знаходзіцца 46 {{Не перакладзена 3|Асобнае паселішча|асобных паселішчаў|es|Entidad singular de población}}, тым не менш, самым густа заселеным (з 220 581 {{Не перакладзена 3|Муніцыпальны рэгістр насельніцтва|зарэгістраваным|es|Padrón municipal de habitantes}} жыхаром) з’яўляецца сталіца муніцыпалітэта Ла-Карунья. Насельніцтва астатніх прыходаў складае: * {{Не перакладзена 3|Сан-Вісентэ-дэ-Элвінья||es|San Vicente de Elviña}}: 13 181 жыхароў у 14 асобных паселішчах; * {{Не перакладзена 3|Оза, Ла-Карунья|Оза|es|Oza (La Coruña)}}: 5 556 жыхароў у 12 асобных паселішчах; * {{Не перакладзена 3|Сан-Крыстабаль-дэ-лас-Віньяс|Сан-Крыстабаль-дэ-лас-Віньяс|es|San Cristóbal de las Viñas}}: 4 045 жыхароў у 11 асобных паселішчах; * {{Не перакладзена 3|Вісма|Вісма|es|Visma}}: 2 684 у 8 асобных паселішчах; === Дэмаграфія === Ла-Карунья аказаўся за межамі працэсу павелічэння буйных гарадоў, які адбываецца ў Еўропе. Такім чынам, у апошнім дзесяцігоддзі ХХ ст. горад страціў каля 3 500 жыхароў, у той час як сталічная вобласць, якая складаецца з васьмі муніцыпальных утварэнняў вырасла на 20 000. Прырост насельніцтва, які назіраўся з канца XIX ст., пачынае зніжацца, у асноўным, дзякуючы двум фактарам: * '''Дэцэнтралізацыя жыцця''': існаваў пастаянны пераход з гарадскіх раёнаў у муніцыпалітэты сталічнай вобласці, дзе пражывае амаль 100 тысяч чалавек. Кошт на зямлю і жыллё стымулюе такую міграцыю ў буйных гарадах. Агламерацыя складаецца з муніцыпалітэтаў {{Не перакладзена 3|Кульярэда|Кульярэда|ru|Кульередо}}, [[Артэйха]], [[Алейрас]], {{Не перакладзена 3|Сада (горад)|Сада|ru|Сада (город)}}, {{Не перакладзена 3|Бергонда|Бергонда|ru|Бергондо}}, {{Не перакладзена 3|Абегонда|Абегонда|ru|Абегондо}}, [[Камбрэ]] і {{Не перакладзена 3|Караль, муніцыпалітэт|Караль|ru|Карраль}} * '''Адмоўны натуральны прырост''': людзей нараджаецца менш, чым памірае, і, такім чынам, колькасць насельніцтва змяншаецца з 1987 г. Узровень нараджальнасці складае каля 6,9, больш чым на 2 пункты ніжэй, чым іспанская, але прыкладна на сярэднім узроўні Галісіі. Нараджальнасць усёй сталічнай вобласці ў два разы вышэй, чым у самім горадзе. {| align="center" margin=13px" ! <small>Графік насельніцтва Ла-Каруньі </small> |- align="center" | <timeline> Colors= id:a value:gray(0.9) id:b value:gray(0.7) id:c value:rgb(1,1,1) id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:735 height:373 PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:300000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:b increment:50000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:a increment:10000 start:0 BackgroundColors = canvas:c BarData= bar:1900 text:1900 bar:1910 text:1910 bar:1920 text:1920 bar:1930 text:1930 bar:1940 text:1940 bar:1950 text:1950 bar:1960 text:1960 bar:1970 text:1970 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2010 text:2010 PlotData= color:d width:20 align:left bar:1900 from:0 till: 44057 bar:1910 from:0 till: 49290 bar:1920 from:0 till: 63610 bar:1930 from:0 till: 71511 bar:1940 from:0 till: 98534 bar:1950 from:0 till: 127518 bar:1960 from:0 till: 173661 bar:1970 from:0 till: 189548 bar:1981 from:0 till: 231821 bar:1991 from:0 till: 246531 bar:2001 from:0 till: 236782 bar:2010 from:0 till: 246056 PlotData= bar:1900 at: 44057 fontsize:s text: 44.057 shift:(-15,5) bar:1910 at: 49290 fontsize:s text: 49.290 shift:(-15,5) bar:1920 at: 63610 fontsize:s text: 63.610 shift:(-15,5) bar:1930 at: 71511 fontsize:s text: 71.511 shift:(-15,5) bar:1940 at: 98534 fontsize:s text: 98.534 shift:(-15,5) bar:1950 at: 127518 fontsize:s text: 127.518 shift:(-15,5) bar:1960 at: 173661 fontsize:s text: 173.661 shift:(-15,5) bar:1970 at: 189548 fontsize:s text: 189.548 shift:(-15,5) bar:1981 at: 231821 fontsize:s text: 231.821 shift:(-15,5) bar:1991 at: 246531 fontsize:s text: 246.531 shift:(-15,5) bar:2001 at: 236782 fontsize:s text: 236.782 shift:(-15,5) bar:2010 at: 246056 fontsize:S text: 246.056 shift:(-15,5) </timeline> |- | <center><small>Крыніца: [http://www.ine.es/ Instituto Nacional de Estadística de España]</small></center> |} {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="float:left; margin:0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" ! colspan=4 align = center | '''Колькасць насельніцтва 1877—2008''' |- align=center | '''''Год''''' | '''''Агульнае<br />муніцыпалітэт''''' | '''''Агульнае<br />правінцыя''''' | '''''Працэнт<br />(%)''''' |- align=right |1877 |35.718 |612.402 |5,82 % |- align=right |1887 |39.609 |635.327 |6,23 % |- align=right |1897 |38.927 |651.623 |5,97 % |- align=right |1900 |44.057 |681.895 |6,46 % |- align=right |1910 |49.290 |726.697 |6,78 % |- align=right |1920 |63.603 |772.363 |8,23 % |- align=right |1930 |71.511 |835.906 |8,55 % |- align=right |1940 |98.834 |912.662 |10,83 % |- align=right |1950 |127.618 |971.641 |13,13 % |- align=right |1960 |173.661 |1.035.619 |16,77 % |- align=right |1970 |189.467 |1.030.745 |18,38 % |- align=right |1981 |231.721 |1.093.121 |21,20 % |- align=right |1991 |246.953 |1.096.966 |22,51 % |- align=right |2001 |236.379 |1.096.027 |21,56 % |- align=right |2009 |246.056 |1.145.488 |21,48 % |} Нягледзячы на гэтыя дадзеныя, насельніцтва пачало аднаўляцца дзякуючы іміграцыі. Хоць гэта ў асноўным рэпатрыянты, якія з’ехалі ў 80-х і 90-х гадах, спецыялісты і пенсіянеры, таксама моладзь з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] і, у значна меншай ступені, людзі з [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]], [[Афрыка|Афрыкі]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]. [[Файл:Demografía La Coruña (España).PNG|thumb|Дэмаграфічнае развіццё Ла-Каруньі з 1900 па 2007 год. Як можна бачыць, за апошнія гады для дэмаграфічнага становішча характэрны застой, выкліканы адсутнасцю зямлі пад забудову і нізкімі коштамі жылля ў сталічнай вобласці. Аднак у апошнія 10 гадоў горад аднавіў частку свайго насельніцтва, дасягнуўшы ў 2009 г. значэння, адпаведнага 1991 году (246000).]] Калі разглядаць месца паходжання жыхароў Ла-Каруньі, амаль палова з іх нарадзілася ў гэтым горадзе, 88 % — у Галісіі, і 96 % нарадзіліся дзе-небудзь у Іспаніі. Такім чынам, толькі 4 % маюць замежнае паходжанне<ref>[http://www.aytolacoruna.es/5negocios/513demo.htm Datos demográficos del Ayuntamiento de La Coruña] (De 1998)</ref>. Дадзеныя за 2008 г. кажуць нам, што горад і яго сталічныя вобласці працягваюць расці. == Гарадская метраполія Ла-Карунья == {{main|Гарадская метраполія Ла-Карунья}} {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" !colspan=4 align = center | '''Гарадская метраполія''' |- |Муніцыпалітэт||насельніцтва |- |Ла-Карунья||246.056 |- |Кульярэда||28.227 |- |Артэйха||29.762 |- |Алейрас||33.443 |- |Сада||14.487 |- |Бергонда||6.696 |- |Абегонда||5.798 |- |Камбрэ||23.231 |- |Караль||5.770 |} З урбанізацыяй колькасць новых зямель у Ла-Каруньі значна знізілася з [[1970-я|1970-х]] гадоў, кошт за квадратны метр зямлі пачаў павышацца, а прылеглыя муніцыпалітэты адчулі на сабе прыток новых жыхароў, якія толькі зараз пачалі вяртацца ў сам горад Ла-Карунья. Гэта павольна цягнулася да 1990-х, калі яны адчулі значны рост. У некаторых паселішчах насельніцтва падвоілася з 1991 года. У цяперашні час плошча Ла-Карунья займае 55 % ад агульнага ліку муніцыпальных тэрыторый, г. зн, што горад займае плошчу ў 20 квадратных кіламетраў (з калягарадскімі тэрыторыямі 36,83) і мае 246 056 жыхароў. Агульная колькасць насельніцтва і плошча сталічнай вобласці Карунья вар’іруецца ў залежнасці ад аўтараў. Яго ўплыў распаўсюджваецца, вядома, за межамі вобласці Ла-Карунья, а таксама дасягае раёнаў {{Не перакладзена 3|Камарка Бергантыньяс|Бергантыньяс|ru|Бергантиньос (комарка)}}, {{Не перакладзена 3|Горад Бетансас|Бетансас|ru|Бетансос}}, {{Не перакладзена 3|Камарка Эўме|Эўме|ru|Эуме (комарка)}} і [[Фероль]], утвараючы [[Канурбацыя|канурбацыю]]. У цяперашні час праводзяцца розныя мерапрыемствы, якія спрыяюць павышэнню звязвання Ла-Каруньі з астатняй сталічнай вобласцю. Ствараюцца новыя дарогі і плануюцца новыя віды транспартнай сеткі ({{Не перакладзена 3|Легкарэйкавы транспарт|Легкарэйкавы транспарт|ru|Легкорельсовый транспорт}}). Бліжэйшымі для Ла-Каруньі вялікімі цэнтрамі насельніцтва з’яўляюцца прыход {{Не перакладзена 3|Прыход Мейсэндэ|Мейсэндэ|es|Meicende}} (каля 7 000 жыхароў, самы вялікі ў муніцыпалітэце Артэйха), а таксама паселішчы, прылеглыя да вусця рыяса, з агульнай колькасцю ў прыкладна 40 000 чалавек, у тым ліку {{Не перакладзена 3|Пярылья|Пярылья|ru|Perillo}}, {{Не перакладзена 3|А Тэмпле|А Тэмпле|es|O Temple}}, {{Не перакладзена 3|Камарка Ла-Баркала|Ла-Баркала|es|Comarca de La Barcala}}, {{Не перакладзена 3|Эль-Бурга|Эль-Бурга|es|El Burgo (Santiago)}}, {{Не перакладзена 3|Вілабоа|Вілабоа|ru|Вилабоа}} і іншыя. == Палітыка і гарадская адміністрацыя == [[Файл:Ayuntamiento, La Coruña, España, 2015-09-25, DD 141-143 HDR.jpg|350px|thumb|Ратуша Ла-Каруньі на {{Не перакладзена 3|Плошча Марыі Піты|плошчы Марыі Піты|gl|Praza de María Pita}}]] === Мэры горада === {| class="wikitable" ! Mandato ! [[Мэр]] ! [[Палітычная партыя]] |- |1979-1981||{{Не перакладзена 3|Дамінгас Мерына|Дамінгас Мерына|es|Domingos Merino}}|| {{Не перакладзена 3|Галісійскі саюз|Галісійскі саюз|es|Unidade Galega}} |- |1981-1983||{{Не перакладзена 3|Жаакін Лопез|Жаакін Лопез|es|Joaquín López}} || {{Не перакладзена 3|Саюз дэмакратычнага цэнтра|Саюз дэмакратычнага цэнтра|es|Unión de Centro Democrático}} |- |1983-1987||{{Не перакладзена 3|Франсіска Васкес Васкес|Франсіска Васкес Васкес|es|Francisco Vázquez Vázquez}} || {{Не перакладзена 3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} |- |1987-1991||{{Не перакладзена 3|Франсіска Васкес Васкес|Франсіска Васкес Васкес|es|Francisco Vázquez Vázquez}} || {{Не перакладзена 3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} |- |1991-1995||{{Не перакладзена 3|Франсіска Васкес Васкес|Франсіска Васкес Васкес|es|Francisco Vázquez Vázquez}} || {{Не перакладзена 3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} |- |1995-1999||{{Не перакладзена 3|Франсіска Васкес Васкес|Франсіска Васкес Васкес|es|Francisco Vázquez Vázquez}} || {{Не перакладзена 3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} |- |1999-2003||{{Не перакладзена 3|Франсіска Васкес Васкес|Франсіска Васкес Васкес|es|Francisco Vázquez Vázquez}} || {{Не перакладзена 3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} |- |2003-2006||{{Не перакладзена 3|Франсіска Васкес Васкес|Франсіска Васкес Васкес|es|Francisco Vázquez Vázquez}} || {{Не перакладзена 3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} |- |2006-2007||{{Не перакладзена 3|Хаўер Ласада|Хаўер Ласада|es|Javier Losada}} || {{Не перакладзена 3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} |- |2007-2011||{{Не перакладзена 3|Хаўер Ласада|Хаўер Ласада|es|Javier Losada}} || {{Не перакладзена 3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} |- |2011-||{{Не перакладзена 3|Карлас Нягрэйра Саута|Карлас Нягрэйра Саута|es|Carlos Negreira Souto}} || {{Не перакладзена 3|Народная партыя Галісіі|Народная партыя Галісіі|es|Partido Popular de Galicia}} |} === Судовая адміністрацыя === Судовая адміністрацыя ўключае ў сябе [[Вышэйшы суд Галісіі]], Суд правінцыі і Кіраўніцтва судовай акругі № 4 у правінцыі Ла-Карунья, чый раён уключае ў сябе горад Ла-Карунья і 6 вёсак у рэгіёне<ref>{{Кніга |спасылка = http://www.cgpe.es/partido.aspx?idprovincia=15&numpartido=4 |загаловак = Partido Judicial de La Coruña |аўтар = cgpe.es |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150923202330/http://www.cgpe.es/partido.aspx?idprovincia=15&numpartido=4 |archivedate = 23 верасня 2015 }}</ref>. == Архітэктура і манументы == === Вежа Геркулеса === Сярод выбітных помнікаў галоўнае месца займае сімвал Ла-Каруньі, [[Вежа Геркулеса]], найстарэйшы дзеючы маяк у свеце<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.coruna.es/torredehercules |загаловак=El faro en funcionamiento más antiguo del mundo |год=2010 }} {{ref-es}}</ref>. Паходжанне вежы невядомае, яна была перабудавана рымлянамі ў [[2 стагоддзе|II стагоддзі]]. Надпіс на камне змяшчае імя C. Servius Lupus, архітэктара [[Лузітанія|Лузітаніі]], старажытнарымскай правінцыі ў [[Іспанія|Іспаніі]]. Сучасны фасад неакласічнага стылю з’явіўся пасля рэканструкцыі, зробленай ў [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзі]]. У часы праўлення [[Карл IV (кароль Іспаніі)|Карла IV]] праводзіцца поўная рэканструкцыя, якая працягвалася ў перыяд з ліпеня 1788 па снежань 1790, на чале з Эўстахіа Джаніні ў стылі неакласікі. Зараз вежа ў плане квадратная (у адрозненне ад мінулага, калі яна ўяўляла сабой круг), складае 58 метраў у вышыню і працягвае заставацца дзеючым маяком, дапамагаючы суднам на дзясяткі кіламетраў вакол. У 1991 годзе вакол вежы быў створаны Парк скульптур з працамі такіх вядомых мастакоў, як {{Нп3|Франсіска Лейра Луіс|Франсіска Лейра Луіс|es|Francisco Leiro Lois}}, {{Нп3|Пабла Серана|Пабла Серана|es|Pablo Serrano}} і іншых. У 2007 годзе<ref>[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5131 Tentative List: The Tower of Hercules] ([[ЮНЕСКА]])</ref>, Вежа стала кандыдатам на абранне ў [[Сусветная спадчына|Сусветную спадчыну]]. З [[9 снежня]] [[2008]] года<ref>[http://www.lavozdegalicia.es/coruna/2008/09/10/0003_7128337.htm La estatua de la Libertad elige como primera hermana a la Torre coruñesa] ({{Нп3|Голас Галісіі|Голас Галісіі|es|La Voz de Galicia}}, 10.09.2008)</ref> яна стала пабрацімам [[Статуя Свабоды]] ў [[Нью-Ёрк]]у, а 25 чысла таго ж месяца яна паўтарыла гэта з {{Нп3|Маяк замка Мора|Маяком замка Мора|en|Faro Castillo del Morro}} ў [[Гавана|Гаване]], які з’яўляецца старэйшым у Амерыцы і лічыцца сімвалам Кубы. 27 чэрвеня 2009 [[ЮНЕСКА]] абвясціла Вежу Геркулеса [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчынай]]<ref>[http://www.lavozdegalicia.com/coruna/2009/06/28/0003_7814564.htm La Torre se hizo universal en 17 minutos ([[La Voz de Galicia]], 28/6/2009]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Замак Сан-Антон === [[Файл:Castelo de San Anton.001 - A Coruña.jpg|left|thumb|Замак Сан-Антон уначы]] {{main|Замак Сан-Антон}} Замак Сан-Антон змешчаны ля порта, у раёне Ла-Салана. Ён быў пабудаваны на тагачасным невялікім востраве ў сярэдзіне [[бухта|бухты]] Ла-Карунья, дзе была невялікая капліца, прысвечаная [[Святы Антоній|Святому Антонію]]. Ён абараняў горад ад атак з боку мора. У адпаведнасці з надпісам на сцяне крэпасці, будаўніцтва было пачата ў [[1587]]. Падчас атакі брытанцаў у складзе {{Не перакладзена 3|Англійская армада|Англійскай армады|es|Invencible Inglesa}}, якая адбылася ў [[1589]], замак унёс эфектыўны ўклад у абарону горада, нягледзячы на тое, што быў недабудаваны. Пасля завяршэння нападу будаўніцтва працягвалася да поўнага завяршэння работ у [[1590]]. З XVIII стагоддзя крэпасць стала турмой, гэтую функцыю яна выконвала да перадачы яе {{Нп3|Гарадскі савет Ла-Каруньі|гарадскому савету Каруньі|es|Ayuntamiento de La Coruña}} ў [[1960]]. Цяпер там знаходзіцца {{Нп3|Музей археалогіі і гісторыі ў Замку Сан-Антон|музей археалогіі і гісторыі горада|gl|Museo Arqueolóxico e Histórico do Castelo de San Antón}}, з моманту яго заснавання ў кастрычніку [[1968]]. === Манастырская царква Санта-Марыя-да-Кампа === [[Файл:Colegiata de Santa Maria6.jpg|thumb|Санта-Марыя-да-Кампа, раманская царква XII стагоддзя]] ''Асноўны артыкул'': {{Не перакладзена 3|Манастырская царква Санта-Марыя-да-Кампа|Манастырская царква Санта-Марыя-да-Кампа|gl|Colexiata de Santa María do Campo}} У Старым горадзе стаіць у сваёй прыгажосці манастырская царква Святой Марыі (таксама называецца Санта-Марыя-да-Кампа). Гэта познераманская царква (XII—XIII стагоддзі), з’яўляецца {{Не перакладзена 3|Калегіяльная царква|калегіяльнай|es|Colegiata}} з 1441 г. Паводле рэгістрацыйных даных, завершана ў 1302 г. Яна мае тры [[неф]]ы і паўкруглую [[Апсіда|апсіду]]. === Царква Сант’яга === Царква Сант’яга, пабудаваная ў рымскай традыцыі, мае вялікі [[неф]] з драўляным дахам і макаўку з трыма [[апсіда]]мі, перабудаваную ў XV і XVI стагоддзях. Захаваліся руіны, якія належаць манастыру Сан-Францыска, заснаванаму каля 1214 і разбуранаму, часткова, у сярэдзіне XVI стагоддзя, пасля быў перабудаваны ў 1651 годзе, але быў зноў разбураны ў выніку выбуху парахавой бочкі. Ён выкананы ў гатычным стылі, мае адзін неф, [[сяродкрыжжа]] і тры апсіды, пяцікутную па цэнтры і квадратныя з бакоў. Нефы зробленыя з дрэва, а апсіды маюць своды. Прыцягваюць увагу сяродкрыжжа і цікавы партал у раманскай традыцыі. === Царква Сан-Хорхе === Пабудаваная ў стылі барока, яна з’яўляецца храмам з трыма нефамі, якія маюць раскошныя дэкарацыі ў інтэр’еры. Фасад з гіганцкімі калонамі, разметка для іх была зроблена вядомым галісійскім архітэктарам барока {{Не перакладзена 3|Фернанда дэ Касас Навоа|Фернанда дэ Касасам Навоа|es|Fernando de Casas Novoa}}. Вялікі прамавугольны праём старшынствуе над кампазіцыяй, тады як езуіцкія контрфорсы нагадваюць пра архітэктурнае паходжанне. У ёй таксама адбылася першая спроба рэгістрацыі аднаполых шлюбаў у Іспаніі, у 1901 годзе<ref>[http://www.elpais.com/articulo/portada/Marcela/Elisa/casadas/1901/elpepusoceps/20100314elpepspor_4/Tes Marcela y Elisa, casadas en 1901] {{ref-es}}</ref>. === Царква Сан-Нікалас === Сярэднявечны храм пацярпеў у сярэдзіне XVIII стагоддзя поўнае аднаўленне. Найбольш заўважным у яго архітэктуры з’яўляецца [[арнамент]] інтэр’еру. Найбольшае яго развіццё адбылося на дэкаратыўных бакавых дзвярах святыні (1704—1867). === Муры === [[Файл:Muralla parrote.jpg|160px|thumb|Рэшткі старажытных абарончых гарадскіх муроў, за імі Госпіталь Абентэ і Лага]] Рэшткі абарончых сцен, і тры брамы, якая адкрылася ў горадзе на мора ўздоўж праспекта Parrote, перад бухтай. Ён таксама захоўвае крэпасць, вядомую як Старая крэпасць, на месцы якой зараз знаходзіцца {{Не перакладзена 3|Сад Сан-Карлас, Ла-Карунья|Сад Сан-Карлас|es|Jardín de San Carlos (La Coruña)}}. Яна знаходзіцца пад абаронай {{Не перакладзена 3|Культурная каштоўнасць, Іспанія|дэкларацыі аб абвяшчэнні культурных цэннасцяў|es|Bien de Interés Cultural#Declaración genérica}} ад 22 красавіка 1949 года, а таксама аб’яўлены {{Не перакладзена 3|Гістарычная спадчына ў Іспаніі|гістарычнай спадчынай у Іспаніі|es|Patrimonio histórico (España)}} Законам 16/1985<ref>[http://www.castillosnet.org/programs/castillosnet.php?tip=inf&dat=lacoruna/C-CAS-016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130809064517/http://www.castillosnet.org/programs/castillosnet.php?tip=inf |date=9 жніўня 2013 }}</ref>. === Абеліск Кантонаў === [[Файл:Obelisco.004 - A Coruña.jpg|160px|left|thumb|{{Не перакладзена 3|Абеліск Кантонаў|Абеліск|gl|Obelisco dos Cantóns}}, прысвечаны {{Не перакладзена 3|Аўрэліана Лінарэс Рывас|Аўрэліана Лінарэсу Рывасу|es|Aureliano Linares Rivas}} у 1895]] ''Асноўны артыкул'': {{Не перакладзена 3|Абеліск Кантонаў|Абеліск|gl|Obelisco dos Cantóns}} Абеліск быў пабудаваны ў 1893 годзе, калі горад Ла-Карунья прапанаваў усталяваць помнік, які ўвекавечыць памяць аб Аўрэліана Лінарэсе Рывасе, які быў вядомым палітыкам у горадзе падчас рэгенцтва [[Марыя Крысціна Аўстрыйская|Марыі Крысціны]], і аддзячыць яго за шматлікія дзеянні на Каруньі. === Абеліск «Міленіум» === [[Файл:Obelisco Millenium.002 - A Coruña.jpg|160px|thumb|«Міленіум»]] ''Асноўны артыкул'': {{Не перакладзена 3|Міленіум, абеліск|Абеліск «Міленіум»|es|Millenium (obelisco)}} Абеліск «Міленіум» — гэта манумент у форме абеліска, які змешчаны на {{Не перакладзена 3|Марская набярэжная Ла-Каруньі|набярэжнай|gl|Paseo marítimo da Coruña}}. Ён быў усталяваны, каб адзначыць пачатак [[21 стагоддзе|XXI стагоддзя]]. Абеліск мае ў вышыню 46 метраў і зроблены з 2 тон сталі і 147 плітак горнага крышталя, якія прывезлі з [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. На першых 13 метрах распавядаюцца асноўныя гістарычныя падзеі і паказаны персоны Ла-Каруньі, нанесеныя на крышталь. Ноччу абеліск асвяшчаецца 142 лямпачкамі. === Іншыя манументы === У горадзе можна ўбачыць архітэктурны комплекс {{Нп3|Плошча Марыі Піта|плошчы Марыі Піты|gl|Praza de María Pita}} пад старшынством {{Нп3|Палац Марыі Піты|муніцыпальнага палаца з той жа назвай|gl|Palacio de María Pita}}, які датуецца 1897 і пабудаваны ў стылі [[мадэрн]]. Цэнтрам гэтай зоны з’яўляецца Кіёск Альфонса, таксама ў стылі мадэрн, пабудаваны ў 1913 годзе і прысвечаны каралю [[Альфонса XIII]]. Сярод іншых важных будынкаў Упраўленне порта і Будынак пошты, абодва з [[1950-я|50-х]], {{Нп3|Тэатр Калон у Каруньі|Тэатр Калон|gl|Teatro Colón da Coruña}} з [[1940-я|40-х]] і Будынак {{Нп3|Банк Пастор|Банка Пастор|es|Banco Pastor}}, пабудаванага па праекце мясцовага архітэктара {{Нп3|Антоніа Тэнрэйха|Антоніа Тэнрэйха|es|Antonio Tenreiro}} сумесна з Перыгрынам Эстэльесам у 1922, самым высокім у Іспаніі ў той час. Таксама можна адзначыць Інстытут Эўсэбіа да Гуарда, які датуецца 1898 годам і Палац Юстыцыі ў стылі мадэрн з выяўленым уплывам неакласікі, пабудаваны ў 1922 годзе, таксама дзесяткі будынкаў у стылях мадэрн і авангард першай трэці ХХ стагоддзя. Ёсць таксама вялікія архітэктурныя будынкі, пабудаваныя ў ХХ стагоддзі, такія як {{Нп3|Оперны тэатр Ла-Каруньі|Оперны тэатр|es|Palacio de la Ópera (La Coruña)}} (1989), [[Дом Чалавека|Музей чалавецтва]] (1995), {{Нп3|Дом Навукі, Ла-Карунья|Дом Навукі|es|Casa de las Ciencias (La Coruña)}} (1964) і іншыя. Нарэшце, варта адзначыць археалагічную каштоўнасць {{Нп3|Форт Элвінья|гарадзішча Элвінья|es|Castro de Elviña}}, дзе ў цяперашні час ажыццяўляецца тэхнічнае абслугоўванне і аднаўленчыя работы, каб стварыць новы гарадскі музей. === Галерэі Ла-Каруньі === [[Файл:La Coruña 2003 07 04.jpg|thumb|right|350px|Галерэі Ла-Марыны ў Ла-Каруньі]] {{Не перакладзена 3|Галерэі Ла-Каруньі|Галерэі|es|Galerías de La Coruña}}, якія лепш за ўсё паказаны на шэрагу дамоў з агульным фасадам на вуліцы Ла-Марына, але прадстаўлены таксама па ўсяму гораду і акрузе. Гэтыя галерэі сталі прычынай таго, што Ла-Карунью называюць «Крыштальны горад». Гэты спецыфічны для Галісіі архітэктурны элемент уяўляе сабой [[балкон]]ы, якія закрыты драўлянымі рамамі, пафарбаванымі ў белы колер з вялікай плошчай шклення. Галерэі ўпрыгожваюць заднія фасады дамоў. Яны датуюцца [[19 стагоддзе|XIX стагоддзем]] і пачалі з’яўляцца з узнікненнем плоскага нарэзанага шкла, якое пачалі вырабляць у горадзе {{Не перакладзена 3|Горад Сан-Ільдэфонса|Сан-Ільдэфонса|ru|Сан-Ильдефонсо (Сеговия)}} ([[Сеговія]]). Спачатку яно прыйшло ў горад [[Фероль]], дзе ім шклілі [[карма]]выя часткі [[галеон]]аў у сярэдзіне [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]], потым яго сталі выкарыстоўваць, каб рабіць вокны ў дамах у Феролі, {{Не перакладзена 3|Пуэнтэдэўме|Пуэнтэдэўме|ru|Пуэнтедеуме}}, {{Не перакладзена 3|Горад Бетансас|Бетансасе|ru|Бетансос}} і Ла-Каруньі. Яны былі патрэбны, каб пусціць у вокны святло, але не даць трапіць туды дажджу. Рамы могуць быць таксама з {{Не перакладзена 3|Коўкі чыгун|чыгуну|ru|Ковкий чугун}} ці [[Ліццё|літымі]]. === Стары горад === ''Асноўны артыкул'': {{Нп3|Стары горад (Ла-Карунья)|Стары горад Ла-Каруньі|gl|Cidade Vella da Coruña}} Старым горадам называюць самую старажытную частку Ла-Каруньі. У IX—X стагоддзях жыхары вострава Фара (паўвостраў, на якім сёння стаіць Вежа Геркулеса) пакінулі раён з-за пастаянных нападаў флоту вікінгаў і пасяліліся ў раёне Бетансас. У 1208 г. кароль [[Альфонса IX]] нанова заснаваў горад, перасяліўшы людзей на месца цяперашняга Старога горада, паселішча падпарадкоўвалася непасрэдна каралю і было свабодным ад вернасці духавенству і феадалам. У XIV ст. дзеля абароны Старога горада былі пабудаваныя сцены, сляды якіх застаюцца да гэтага часу, а таксама тры брамы, якая адкрываліся з горада на мора: Parrote, Clavo і San Miguel. Таксама тут захавалася крэпасць, вядомая як Стары Форт, у цяперашні час пераўтвораная ў {{Нп3|Сад Сан-Карлас (Ла-Карунья)|Сад Сан-Карлас|es|Jardín de San Carlos (La Coruña)}}. Стары горад Ла-Каруньі захоўвае вуліцы і плошчы, што ажыўляюць гісторыю горада, і высакародныя асабнякі і рэзідэнцыі. Той дом, у якім адбыўся шлюб {{Нп3|Мануэль Мургуя|Мануэля Мургуя|es|Manuel Murguía}} і паэтэсы {{Нп3|Расалія дэ Кастра|Расаліі дэ Кастра|ru|Кастро, Росалия де}}, знаходзіцца на вуліцы Príncipe. === Набярэжная === [[Файл:Escaneopaseo.jpg|250px|thumb|Марская набярэжная Рыясор-Арзан]] ''Асноўны артыкул'': {{Не перакладзена 3|Марская набярэжная Ла-Каруньі|Марская набярэжная Ла-Каруньі|gl|Paseo marítimo da Coruña}} Яна пабудавана як класічная набярэжная, марфалогія якой ўключае: * Пешаходную зону, у тым ліку шырокія тратуары, з вонкавага боку абмежаваныя парэнчамі. * Зону для веласіпедыстаў, у тым ліку веласіпедная дарожка. Гэты элемент прысутнічае толькі ў больш шырокіх месцах, дзе ён не перашкаджае пешаходнай зоне: у вузейшых месцах веласіпедныя і пешаходныя зоны аб’яднаныя. * Паласу для трамваяў. * Дарогі для аўтамабіляў. * Яшчэ адзін шэраг стальных парэнчаў, з унутранага боку набярэжнай. Набярэжная Ла-Каруньі з’яўляецца самай працяглай набярэжнай у Еўропе, яна цягнецца ўздоўж ўзбярэжжа амаль на 16 км, апярэзваючы горад. Уздоўж яе можна ўбачыць буйныя пляжы, высокія скалы, вузкія ручаі, зялёныя лугі і цудоўныя музеі, тыповае шкло будынкаў (галерэі) і шматлікія архітэктурныя помнікі. [[Файл:Secciontr.jpg|300px|thumb|Папярочны разрэз набярэжнай]] Што тычыцца малых архітэктурных формаў, будаўнічых матэрыялаў, добраўпарадкавання і іншых элементаў, яны ўключаюць у сябе: * У верхняй частцы (Замак Сан-Антон, Вежа Геркулеса, раён Старага горада) набярэжная асвятляецца чырвонымі ліхтарамі, ўпрыгожанымі эмаллю дызайнера Хуліі Арэс, якія ідуць уздоўж трамвайнай лініі. * У раёне бухты Ла-Карунья, пляжаў Рыясор і Арзан, набярэжная змяняецца, становіцца больш зялёнай і светлай, дабаўляюцца элементы дызайна, якія нагадваюць пра мора: белыя лямпы-шары, жывыя загароджы па баках тратуараў, газоны побач з трамвайнай лініяй. * Пры праектаванні ўпершыню ў горадзе быў задуманы трамвайны маршрут. * Акрамя таго, набярэжная абсталявана шматлікімі лаўкамі, добрымі для адпачынку і прыемнымі звонку, уздоўж яе растуць пальмы, разбіты газоны і ўтвораны жывыя загарадзі. == Пляжы == [[Файл:Praia de Riazor.A Coruña Galicia.jpg|thumb|Пляж Рыясор з палацам на фоне Палаца спорту]] Ла-Карунья мае больш за два кіламетры пляжаў у горадзе<ref>[http://www.turismocoruna.com/web/corTurServer.php?idSecweb=311&idInfo=117&id_secPadre=260&idCategoria=188&idSecDescendencia=309]</ref>. Галоўнымі з’яўляюцца: * [[Пляж Рыясор|Рыясор]]: размешчаны ў цэнтры горада і мае 610 м у даўжыню, з грубым белым пяском ля падножжа набярэжнай горада. Ветраны, з моцнымі хвалямі. Падыходзіць для сёрфінгу і ўсіх пляжных відаў спорту. Часта аб’ядноўваюць з суседнім пляжам Арзан, іх падзяляе «La Coraza», рэшткі старажытнай сцяны. Сцяг {{Не перакладзена 3|Блакітны сцяг|блакітны|ru|Голубой флаг}}. [[Файл:Playaorzan2011.jpg|thumb|left|Пляж Арзан]] * [[Пляж Арзан|Арзан]]: у цэнтры горада, падобны на пляж Рыясор, але пясок больш дробны. Даўжыня каля 700 метраў. Сцяг блакітны. * {{Не перакладзена 3|Пляж Матадэра|Матадэра|gl|Praia do Matadoiro}}: у цэнтры горада, падобны на Рыясор і Арзан, пясок белы, зусім дробны, 80 метраў даўжынёй. Сцяг блакітны. * {{Не перакладзена 3|Пляж Лапас|Лапас|gl|Praia das Lapas}}: ля падножжа Вежы Геркулеса, 70 метраў даўжынёй, больш ціхі, з белым дробным пяском. Сцяг блакітны. * {{Не перакладзена 3|Пляж Сан-Амара|Сан-Амара|gl|Praia de San Amaro}}: у раёне Adormideras, блізка да Вежы Геркулеса і нябярэжнай. 105 метраў даўжынёй, з белым дробным пяском. Сцяг блакітны. * {{Не перакладзена 3|Пляж Оза|Оза|gl|Praia de Oza}}: абаронены ад ветру, з ціхімі хвалямі, мае дробны белы пясок, даўжынёй 100 метраў. Сцяг блакітны. [[Файл:Panorámica desde el paseo marítimo, Rizor, A Coruña.jpg|center|815px|thumb|Панарама пляжаў Рыясор, Арзан, Матадэра, якія яднаюцца падчас адліву]] Ёсць таксама мноства невялікіх пляжаў і бухт, такіх як {{Не перакладзена 3|Пляж Сан-Раке|Сан-Раке|gl|Praia de San Roque}} або {{Не перакладзена 3|Пляж Адармідэйрас|Адармідэйрас|gl|Praia de Adormideiras}}. == Паркі і сады == [[Файл:Mendez Nuñez (fuente).003 - A Coruña.jpg|thumb|Сад Мендэса Нуньеса]] У цяперашні час у горадзе Ла-Карунья на кожнага жыхара прыходзіцца 10 кв. метраў паркаў і садоў. Гэта азначае, што горад налічвае каля 2,5 км² добраўпарадкаваных зялёных тэрыторый. Гэта даволі высокая доля, улічваючы невялікі памер муніцыпалітэта, а таксама тое, што колькасць муніцыпальных зямель пад будоўляй або гарадскім выкарыстаннем складае каля 50 %, у той час як свабодных зямель засталося нямнога. Асноўнымі паркамі і садамі з’яўляюцца: * {{Не перакладзена 3|Парк Сан-Педра і Бенс|Парк Бенс|es|Parque de San Pedro y de Bens}}. Гэта найбуйнешая зялёная зона горада. Парк мае цудоўны від на горад і ўзбярэжжа муніцыпалітэтаў [[Артэйха]], {{Не перакладзена 3|Горад Карбальё|Карбальё|ru|Карбальо}} і {{Не перакладзена 3|Мальпіка-дэ-Бергантыньёс|Мальпіка|ru|Мальпика-де-Бергантиньос}}, у ясны дзень можна ўбачыць {{Не перакладзена 3|Астравы Сісаргас|астравы Сісаргас|es|Islas Sisargas}}. Парк складаецца з вялікіх прастораў газону, мае дзве сажалкі, абсталяваны пешаходнымі дарожкамі і дзіцячай пляцоўкай. [[Файл:A Coruña desde San Pedro.jpg|thumb|Парк Бенс]] * {{Не перакладзена 3|Парк Сан-Педра і Бенс|Парк Сан-Педра|es|Parque de San Pedro y de Bens}}. Знаходзіцца блізка да парка Бенс, размешчаны на вяршыні гары Сан-Педра, дзе з 1929 па 1999 гг. стаялі тры берагавыя батарэі артылерыі Міністэрства абароны. У парку знаходзіцца выдатны пункт назірання за горадам і суседнімі муніцыпалітэтамі, маецца рэстаран-бар, невялічкі батанічны сад, раслінны лабірынт, старадаўнія гарматы, адрэстаўраваныя і пераўтвораныя ў турыстычныя аб’екты. Таксама дзейнічае ліфт сферычнай формы, які перамяшчае сваіх пасажыраў з набярэжнай на верхні ярус парка. [[Файл:Ascensor del Monte San Pedro.006 - A Coruña.jpg|thumb|Ліфт гары Сан-Педра]] * '''Парк дэ ла Торэ'''. Размешчаны на паўночным ускрайку гарадскога паўвострава, цягнецца ад Вежы Геркулеса да наваколляў Adormideras. У сярэдзіне можна знайсці могілкі [[Маўры|маўраў]], у цяперашні час — Музей слоў, помнік загінуўшым у Грамадзянскай вайне, вялікі ансамбль скульптур і вышэйзгаданы маяк. * {{Не перакладзена 3|Парк Святой Маргарыты|Парк Святой Маргарыты|es|Parque de Santa Margarita (La Coruña)}}. Размешчаны на вяршыні стромкага ўзгорка ў цэнтры горада, з’яўляецца найбуйнейшым гаем у горадзе, з сотнямі розных відаў раслін. Тут маюцца сажалкі і гарышчы, а таксама некалькі дзіцячых пляцовак і пляцовак сумеснага адпачынку для дзяцей і дарослых, што кожны дзень прываблівае вялікую колькасць людзей. У цэнтры парку месціцца прэстыжны Музей навукі і планетарый. На паўночны ўсход ад уваходу ў парк знаходзіцца Оперны тэатр. * '''Сад Мендэса Нуньеса'''. Размешчаны ў цэнтры раёна Пескадары́я і прылеглы да партовых збудаванняў, побач з Кантонамі Вялікім і Малым. Гэты сад — самы стары ў горадзе, дзейнічае з сярэдзіны XIX ст. Тут можна ўбачыць помнікі {{Не перакладзена 3|Эмілія Парда Басан|Эміліі Парда Басан|ru|Пардо Басан, Эмилия}}, {{Не перакладзена 3|Альфонса Маліна|Альфонса Маліна|es|Alfonso Molina}}, {{Не перакладзена 3|Мануэль Курас|Мануэлю Курасу|es|Manuel Curros Enríquez}} і [[Джон Уінстан Она Ленан|Джону Ленану]]. [[Файл:Parque dos menhires, Torre de Hércules, A Coruña.jpg|thumb|Менхіры, Парк дэ ла Торэ]] * '''Парк Еўропа'''. Размешчаны паміж раёнамі Cuatro Caminos y La Gaiteira і з’яўляецца папулярным месцам адпачынку. Побач знаходзіцца будынак Fórum Metropolitano, які аб’ядноўвае ў агульную культурную прастору муніцыпальную бібліятэку, сацыяльны цэнтр, фільматэку, {{Не перакладзена 3|Хемератэка|хемератэку|es| Hemeroteca}} і Моладзевы інфармацыйны цэнтр. * '''Парк Сан-Дыега'''. У гэтай зялёнай зоне абсталявана веласіпедная дарожка, якая ідзе на пляж Оза і некаторыя важныя спартыўныя збудаванні (трэнажорная зала, басейны) муніцыпальнай уласнасці * і іншыя. == Культура == Штогадовы {{Нп3|Гістарычны фестываль|гістарычны фестываль|es|Evento de historieta}} {{Нп3|Кулі з Атлантычнага акіяна|«Кулі з Атлантычнага акіяна»|es|Viñetas desde el Atlántico}}'' праводзіцца з 1998 года. === Музеі === [[Файл:Archivo del Reino de Galicia.jpg|thumb|{{Не перакладзена 3|Архіў Каралеўства Галісіі|Архіў Каралеўства Галісіі|es|Archivo del Reino de Galicia}}, які знаходзіцца ў садзе Сан-Карлас]] [[Файл:Domus.jpg|thumb|Domus, [[Дом Чалавека]]]] * {{Нп3|Музей выяўленчых мастацтваў|Музей выяўленчых мастацтваў|gl|Museo de Belas Artes da Coruña}}: гэты музей змяшчае творы вялікіх нацыянальных і замежных мастакоў, якія працавалі паміж XV і XIX стагоддзямі. Сярод яго калекцый эскізы Рубенса, вялікая выстава карцін імпрэсіяністаў і рэлігійных карцін<ref>[http://museobelasartescoruna.xunta.es/ Museo de Bellas Artes]</ref>. * {{Нп3|Музей археялогіі і гісторыі ў Замку Сан-Антон|музей археалогіі і гісторыі горада|gl|Museo Arqueolóxico e Histórico do Castelo de San Antón}}: размешчаны ў замку Сан-Антон, быў створаны ў 1964 годзе пасля таго, як міністэрства абароны саступіла замак мэрыі. Змяшчае прадметы са скарбаў старажытных цывілізацый да дзясятага стагоддзя і выставу, прысвечаную жыццю іспанскай арміі пасля вайны за незалежнасць да валадарання [[Альфонса XIII]]<ref>[http://www.elpater.com/ Museo Arqueológico] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051001091000/http://www.elpater.com/ |date=1 кастрычніка 2005 }}</ref>. [[Файл:Peces en el Aquarium Finisterrae.jpg|left|thumb|{{Нп3|Акварыўм Finisterrae|Finisterrae|es|Aquarium Finisterrae}}]] [[Файл:Casa de las ciencias.jpg|left|thumb|{{Нп3|Дом Навукі, Ла-Карунья|Дом Навукі|es|Casa de las Ciencias (La Coruña)}}]] * [[Дом Чалавека]], вядомы таксама як ''Domus'': ён адносіцца да інтэрактыўных музеяў горада і дазваляе нам больш пільна зірнуць на функцыянаванне чалавечага арганізма. * {{Нп3|Дом Навукі, Ла-Карунья|Дом Навукі|es|Casa de las Ciencias (La Coruña)}}: музей агульнай навукі, які таксама змяшчае планетарый. * {{Нп3|Музей сучаснага мастацтва, Ла-Карунья|Музей сучаснага мастацтва|gl|Museo de Arte Contemporánea Unión Fenosa}}: музей, адкрыты кампаніяй {{Нп3|Unión Fenosa|Unión Fenosa|es|Unión Fenosa}}. * {{Нп3|Акварыўм Finisterrae|Finisterrae|es|Aquarium Finisterrae}}, Дом рыб: тут жывуць марскія віды, характэрныя для Атлантыкі, а таксама можна ўбачыць трапічныя віды, цюленяў і батанічны сад. * {{Нп3|Музей рэлігійнага мастацтва царквы Санта-Марыя-да-Кампа|Музей рэлігійнага мастацтва царквы Санта-Марыя-да-Кампа|es|Museo de Arte Sacra da Colexiata de Santa María do Campo}}: Маленькі музей, які знаходзіцца ў сучасным будынку (арх. Мануэль Галега), які знаходзіцца ў Старым горадзе. Ёсць цікавыя сярэбраныя рэлігійныя ювелірныя вырабы розных школ, эпох і краін. * {{Нп3|Ваенны музей Ла-Каруньі|Ваенны музей|gl|Museo Militar Rexional da Coruña}}: утрымоўвае мадэлі абарончых сістэм горада, а таксама мундзіры і зброю іспанскай арміі ад пятнаццатага стагоддзя да нашых дзён. Тэрытарыяльна адносіцца да {{Нп3|Каньёны гары Сан-Педра|Каньёнаў гары Сан-Педра|es|Cañones del Monte de San Pedro}} * {{Нп3|Дом-музей Марыі Піты|Дом-музей Марыі Піты|gl|Casa Museo de María Pita}}: дом, дзе жыла Гераіня каруньезцаў Марыя Піта. * {{Нп3|Дом-музей Пікаса|Дом-музей Пікаса|gl|Casa Museo Picasso}}: музей жыцця знакамітага мастака, размешчаны ў яго былым доме, дзе ён правёў сваё дзяцінства і вырас як мастак. * '''Музей Касарэса Кірога''': музей памяці {{Нп3|Сант'яга Касарэс Кірога|Касарэса Кірога|ru|Касарес Кирога, Сантьяго}} і рэспубліканізма каруньезцаў і галісійцаў. * {{Нп3|Музей электрычнасці, Ла-Карунья|Музей электрычнасці|gl|Museo da Electricidade}}: музей гісторыі электрычнасці Галісіі, які знаходзіцца ў адным будынку з Музеям сучаснага мастацтва. * {{Нп3|Дом-музей Эміліі Парда Базан||gl|Casa Museo de Emilia Pardo Bazán}}: старажытны будынак асабняка {{Нп3|Эмілія Парда Басан|графіні|ru|Пардо Басан, Эмилия}}, дзе зараз знаходзіцца [[Каралеўская акадэмія Галісіі]]. Прадастаўляе моманты з жыцця і творчасці пісьменніцы. === Тэатры === У горадзе дзейнічае некалькі тэатраў: * {{Нп3|Тэатр Разаліі Кастра||gl|Teatro Rosalía de Castro}}. Будынак XIX стагоддзя, у эклектычным стылі, размешчаны ў самым цэнтры горада, недалёка ад плошчы Марыі Піты. Самыя прэстыжныя і відовішчныя мерапрыемствы праводзяцца тут. * {{Нп3|Тэатр Калон у Каруньі|Тэатр Калон|gl|Teatro Colón da Coruña}}. Адкрыты ў 1948 годзе і нядаўна адноўлены. * {{Нп3|Оперны тэатр Ла-Каруньі|Оперны тэатр|es|Palacio de la Ópera (La Coruña)}} * Форум Метрапалітана * Цэнтр Агара == Спорт == У горадзе праводзіцца мноства спартыўных мерапрыемстваў у шматлікіх спартыўных аб’ектах і збудаваннях === Футбол === [[Файл:Alineacion Deportivo - CSKA de Moscú.jpg|180px|thumb|Каманда [[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|Дэпартыва Ла-Карунья]] ў 2008]] Галоўнымі спартыўнымі зоркамі горада з’яўляюцца футбалісты каманды [[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|Дэпартыва Ла-Карунья]], яны з’яўляюцца ўладальнікамі тытулу Чампіёнаў Іспаніі ў 2000, а таксама двойчы атрымлівалі Кубак (1995, 2002) і тройчы Суперкубак Іспаніі (1995, 2000, 2002), а Кубак Інтэртота ў 2008 годзе. Яны ўваходзяць у лік усяго 9 каманд, якія калісьці выйгравалі іспанскую Прэм’ер-лігу. Сярод іншых футбольных каманд Варта таксама адзначыць [[Мантанерас]], заснаваны ў 1968 годзе. Найбольш важныя футбольныя падзеі адбываюцца на стадыёнах {{Нп3|Стадыён Рыясор|Рыясор|ru|Риасор}} і {{Нп3|Стадыён Элвінья|Элвінья|gl|Campo Municipal de Elviña}}, хатніх для «Дэпартыва Ла-Карунья» і «Мантанерас» адпаведна. === Хакей === Іншай важнай камандай у горадзе з’яўляецца {{Не перакладзена 3|Хакейны клуб Лісеа|Хакейны клуб Лісеа|es|Hockey Club Liceo}}, якая не раз атрымлівала тытулы ў рознах спаборніцтвах. === Спартыўныя збудаванні === ==== Стадыёны ==== [[Файл:Estadio de Riazor.A Corunha.Galiza.jpg|thumb|{{Не перакладзена 3|Стадыён Рыясор|Рыясор|ru|Риасор}}]] * {{Не перакладзена 3|Стадыён Рыясор|Рыясор|ru|Риасор}}: адкрыты ў 1944 годзе, з’яўляецца самым буйным у горадзе, а таксама самым вядомым, бо з’яўляецца хатнім для «Дэпартыва Ла-Карунья». Знаходзіцца ў раёне Рыясор, побач з аднайменным пляжам. Пакрыццё — газон, памеры 105х68 метраў і ёмістасць у 34 600 гледачоў. * {{Не перакладзена 3|Стадыён Элвінья|Элвінья|gl|Campo Municipal de Elviña}}: размешчаны на вуліцы Глазга, са штучным газонам памерам 104х68 метраў і ёмістасцю ў 1500 гледачоў. Акрамя таго, хатні стадыён «Мантанерас». [[Файл:Estadiounivers.jpg|thumb|Стадыён Універсітэта]] * '''Стадыён Універсітэта''': змяшчаецца ў кампусе {{Не перакладзена 3|Універсітэт Ла-Каруньі|ўніверсітэта|es|Universidade da Coruña}}. Газон пакрыты звычайнай травой, памеры 105x64, ёсць бегавая дарожка на 400 метраў. == Эканоміка == Ла-Карунья лічыцца самай багатай камаркай у Галісіі. [[Валавы ўнутраны прадукт|ВУП]] складае 3.486 млн еўра<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.elpais.com/articulo/Galicia/Coruna/desplaza/Vigo/primer/area/empresarial/Galicia/elpepuespgal/20071012elpgal_3/Tes |загаловак=La Coruña desplaza a Vigo como primer área empresarial de Galicia <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 |аўтар=El País }} {{ref-es}}</ref><ref>{{Кніга |спасылка=http://www.lavozdegalicia.es/dinero/2008/10/03/0003_7192449.htm |загаловак=La Coruña se consolida como motor de la riqueza industrial de Galicia <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 |аўтар=La Voz de Galicia }} {{ref-es}}</ref>. Сектар паслуг, фінансы, партовая дзейнасць (камерцыйная і рыбалоўная) і ў меншай ступені, прамысловы сектар — гэта асноўныя напрамкі дзейнасці для эканомікі горада. Горад з’яўляецца важным фінансавым і прадпрымальніцкім цэнтрам для Галісіі. Сярод банкаў самыя важныя {{Не перакладзена 3|Банк Пастор|Банк Пастор|es|Banco Pastor}} і {{Не перакладзена 3|Caixa Galicia|Caixa Galicia|es|Caixa Galicia}}. У горадзе змяшчаецца буйная карпарацыя [[Inditex]], найбуйнейшая тэкстыльная група ў свеце, якая належыць {{Не перакладзена 3|Амансіа Артэга|Амансіа Артэга|es|Amancio Ortega}}, гэтай карпарацыі належаць такія брэнды, як [[Zara]] (дарэчы, першая ў свеце крама гэтай маркі адкрылася менавіта ў Ла-Каруньі<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.inditex.com/es/quienes_somos/trayectoria |загаловак=Grupo Inditex |год=2009 |аўтар=Inditex S.A. }} {{ref-es}}</ref>), {{Не перакладзена 3|Pull and Bear|Pull and Bear|es|Pull and Bear}}, {{Не перакладзена 3|Massimo Dutti|Massimo Dutti|ru|Massimo Dutti}} і {{Не перакладзена 3|Bershka|Bershka|es|Bershka}}. Таксама ў горадзе змяшчаюцца кампанія {{Не перакладзена 3|Hijos de Rivera|Hijos de Rivera|es|Hijos de Rivera}}, якая валодае маркай піва «Estrella Galicia», а таксама прадае ваду, безалкагольныя напоі і іншыя прадукты і камунікацыйная кампанія {{Не перакладзена 3|R, тэлекамунікацыйная кампанія|R|es|R (telecomunicaciones)}}, якая пракладвае валаконна-аптычны кабель ў Галісіі і галісійскі вядучы пастаўшчык тэлефонных паслуг, Інтэрнэту і кабельнага тэлебачання. === Порт === ==== Унутраны порт ==== {{main|Порт Ла-Каруньі}} [[Файл:Coruña GDFL2005 10.JPG|thumb|left|Пірс Centenario, у цяперашні час выкарыстоўваецца для навалочных грузаў ([[вугаль]], [[каменнавугальны кокс|кокс]] і кантэйнеры)]] [[Файл:Puerto de La Coruna (Spain).jpg|thumb|Пірс Calvo Sotelo, выкарыстоўваецца для драўніны, цынку, збожжа і інш.]] Порт Ла-Карунья з’яўляецца найбуйнейшым гандлёвым аб’ектам у Галісіі, у 2008 годзе адбылося павелічэнне грузавых перавозак на 23 %<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.elcorreogallego.es/indexCanales.php?idMenu=151&idNoticia=418649 |загаловак=El Puerto de La Coruña incrementó en un 22.5% su tráfico de mercancías en 2008 |год=2009 |аўтар=El Correo Gallego |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924024937/http://www.elcorreogallego.es/indexCanales.php?idMenu=151&idNoticia=418649 |archivedate=24 верасня 2015 }} {{ref-es}}</ref>. Праз порт праходзіць больш за 14 мільёнаў тон у год<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.elcorreogallego.es/indexCanales.php?idMenu=151&idNoticia=273936 |загаловак=El Puerto de La Coruña incrementó su tráfico un 3.91% en 2007 |год=2009 |аўтар=El Correo Gallego |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924024935/http://www.elcorreogallego.es/indexCanales.php?idMenu=151&idNoticia=273936 |archivedate=24 верасня 2015 }} {{ref-es}}</ref>, большасць трафіку складаюць наліўныя грузы, такія як прадукты нафтаперапрацоўкі і біяэтанол. Вядзецца гандаль дрэвам і такімі сыпучымі грузамі, як [[цэмент]], [[вугаль]], [[каменнавугальны кокс|кокс]], [[цынк]] і інш. У меншай ступені адбываецца грузапаток кантэйнераў і іншых грузаў. Аб’ём грузапатоку рыбы і морапрадуктаў другі па значнасці ў [[Галісія|Галісіі]], у парту знаходзіцца адзін з асноўных рынкаў рыбы ў краіне. Порт Ла-Карунья таксама галоўны пункт прыпынку для круізных суднаў. Напрыклад, у 2007 годзе ў тут пабывалі 40 000 наведвальнікаў і 62 круізы на суднах {{Не перакладзена 3|RMS Queen Elizabeth 2|RMS Queen Elizabeth 2|ru|RMS Queen Elizabeth 2}}, {{Не перакладзена 3|Jewel of the Seas|Jewel of the Seas|ru|Jewel of the Seas}} і {{Не перакладзена 3|MV Oriana (1995)|MV Oriana (1995)|en|MV Oriana (1995)}}. Порт забяспечвае дзейнасць асноўных эканамічных цэнтраў горада. Ён мае больш за 6 км пірсаў. ==== Знешні порт ==== {{main|Порт Ла-Каруньі}} [[Файл:Obras do porto exterior da Coruña- 25 Abr 09.jpg|thumb|Выгляд знешняга порта ў 2009 г.]] З 2004 г. праводзіцца рэканструкцыя порта ў {{Не перакладзена 3|Пунта-Лангасцейра|Пунта-Лангасцейра|gl|Punta Langosteira}}. Будоўлю з бюджэтам больш за 300 млн еўра плануецца завяршыць у 2012 г., але з 2010 г. новы порт ужо часткова функцыянуе. Новы порт змяшчае хвалярэз 3250 м у даўжыню, 264 гектараў ўнутраных вод (што эквівалентна больш за 100 футбольных палёў) і 91 гектар зямлі пад забудову. Акрамя таго, маецца пад’язная дарога да трасы {{Не перакладзена 3|Аўтадарога А-6, Іспанія|А-6|es|Autovía del Noroeste}} і чыгункі. Прычальная лінія працягнецца больш чым на 9 км з глыбінямі ад 16 да 30 метраў, што дазволіць прымаць судны да 250 000 тон. Выкарыстанне гэтага новага порта дапаможа да 2020 г. выкараніць перавозку брудных і небяспечных грузаў (напрыклад, сыпкіх матэрыялаў і вадкасцей) ад горада Ла-Карунья. Пасля выканання другога і трэцяга пашырэння, запланаваных да 2020 г., у новым порце будуць таксама размешчаны кантэйнеры, генеральныя грузы і рыбапрадукты, якія адправяцца ў гарадскія докі Сан-Дыега і Оза. === Прамысловасць === У сваіх межах горад мае два індустрыяльных паркі: [[А-Грэла-Бенс]] ({{lang-es|A Grela-Bens}}), у якім змешчана больш за 600 кампаній і {{Не перакладзена 3|PO.CO.MA.CO|PO.CO.MA.CO|es|PO.CO.MA.CO}}, які абслугоўвае каля 400 кампаній. У сталічным рэгіёне размешчаны іншыя буйныя прамысловыя зоны, у асноўным, у паўднёва-заходнім раёне (муніцыпалітэты {{Не перакладзена 3|Кульярэда|Кульярэда|ru|Кульередо}} і [[Артэйха]]), напрыклад, Сабон (Sabón), дзе, сярод іншага, знаходзіцца штаб-кватэра шматнацыянальнай [[Inditex]] і цеплавая электрастанцыя Sabón. Сярод іншых вядомых прамысловых месцаў у сталічнай вобласці {{Не перакладзена 3|Альведра|Альведра|gl|Alvedro, Almeiras, Culleredo}}, {{Не перакладзена 3|Камарка Баркала|Баркала|ru|Баркала (комарка)}}, {{Не перакладзена 3|Мяйсэндэ|Мяйсэндэ|es|Meicende}}. Буйнымі прамысловымі аб’ектамі ў межах горада з’яўляюцца нафтаперапрацоўчы завод {{Не перакладзена 3|Repsol YPF|Repsol YPF|ru|Repsol YPF}}, які пачаў працаваць ў 1967 г. і алюмініевы завод металургічнай кампаніі {{Не перакладзена 3|Alcoa|Alcoa|ru|Alcoa}}. === Камерцыя === У Ла-Каруньі дзейнічаюць сотні камерцыйных цэнтраў і прадпрыемстваў, тут знаходзіцца самая вялікая колькасць гандлёвых кампаній на тэрыторыі Паўночнай Іспаніі. ==== Буйныя гарадскія гандлёвыя цэнтры ==== * '''Абеліск'''. Вялікі цэнтр, якім карыстаюцца і мясцовыя жыхары, і турысты. Тут знаходзяцца крамы міжнародных кампаній, напрыклад, {{Не перакладзена 3|Benetton|Benetton|ru|Benetton}}, [[Inditex]], {{Не перакладзена 3|Springfield|Springfield|es|Springfield (cadena de tiendas)}}, Ulanka, Vidrio, Pronovias. * '''Вуліца Barcelona'''. Пешаходная вуліца, якая знаходзіцца даволі далёка ад турыстычных маршрутаў, але таксама папулярная для пакупцоў, бо знаходзіцца ў адным з самых густанаселеных раёнаў. * '''Вуліца San Andrés'''. Яна адчула спад гандлю пасля адкрыцця буйных гандлёвых цэнтраў, але застаецца папулярнай да гэтых часоў, дзякуючы выдатнай транспартнай сувязі з цэнтрам гораду. === Турызм === Турызм ў Ла-Каруньі павялічваецца ў апошнія гады, у год сюды заходзіць каля 60 [[Круізнае судна|круізных суднаў]]. Горад мае шмат турыстычных прывабнасцяў, сярод іх маяк, набярэжная, шматлікія музеі і паркі, замак Сан-Антон і старажытныя цэрквы, у горадзе экспануюцца працы вядомых мастакоў і працуюць крамы вядомых гандлёвых марак. [[Файл:Panoramica A Coruña desde San Pedro.jpg|thumbnail|center|815px|Бухта Арзан з гары Монтэ-дэ-Сан-Педра, у левым куце — Вежа Геркулеса]] У горадзе многа пляжаў, асноўныя з іх добра прыдатныя да сёрфінгу. Тут праходзяць розныя святы, напрыклад, Ноч Святога Хуана<ref>[http://mw2.google.com/mw-panoramio/photos/medium/1090343.jpg Святкаванне Дня Святога Хуана на пляжы Рыясор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150514190831/http://mw2.google.com/mw-panoramio/photos/medium/1090343.jpg |date=14 мая 2015 }}</ref>, якая прыцягвае гледачоў вогнішчамі на пляжах і феерверкамі. У 2006 г. ўпершыню ў гісторыі горада колькасць турыстаў пераўзышла падвоенае насельніцтва горада, дасягнуўшы паўмільёна наведвальнікаў, а ў 2010 г. яна дасягнула мільёна<ref>http://www.lavozdegalicia.es/coruna/2011/01/18/00031295372842649211809.htm</ref>. У горадзе маецца разгалінаваная сетка гасцініц, як міжнароднага рангу, так і мясцовых. Агульная колькасць месцаў, якія можа прапанаваць гасцінічны сектар, складае больш, чым за 3500. {| class="wikitable" |- |+Гасцініцы Ла-Каруньі |- ! [[Файл:Escudo de A Coruña.svg|50px]] ||Тып||Колькасць |- |rowspan=6|Гасцініцы |5 зорак||1 |- |4 зоркі||10 |- |3 зоркі||3 |- |2 зоркі||4 |- |1 зорка||7 |- |'''Агульная колькасць'''||'''25''' |} == Сацыяльнае забеспячэнне == === Адукацыя === У горадзе ёсць 12 прыватных, 26 публічных і 17 сярэдніх школ і 3 універсітэта, раскіданыя па ўсім муніцыпалітэце. === Універсітэты === ''Асноўны артыкул'': {{Не перакладзена 3|Універсітэт Ла-Каруньі|Універсітэт Ла-Каруньі|es|Universidad de La Coruña}} [[Файл:Logo udc.jpg|150px|thumb|Лагатып Універсітэта Ла-Каруньі]] Універсітэт Ла-Каруньі мае 5 кампусаў у Ла-Каруньі (у Элвіньі, Запатэйра, Рыясоры і Озе) і адзін у Фероле. Тут навучаецца каля 24 000 студзентаў<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.laopinioncoruna.es/coruna/2009/12/06/numero-matriculados-universidad-crece-6/340882.html |загаловак=La Universidad aumenta un 6% el número de matriculados 2010/2011 |год=2010 |аўтар=La Opinión A Coruña }} {{ref-es}}</ref>. Універсітэт прапануе некалькі спецыяльнасцяў, унікальных для Галісіі і нават для Паўночнай Іспаніі, напрыклад, {{Не перакладзена 3|Падзіатрыя|падзіатрыя|ru|Подиатрия}}, звычайная і {{Не перакладзена 3|Тэхнічная архітэктура|тэхнічная|es|Arquitectura técnica}} архітэктура, {{Не перакладзена 3|Прамысловы дызайн|прамысловы дызайн|ru|Промышленный дизайн}}, {{Не перакладзена 3|Карабельныя прылады|карабельныя прылады|ru|Корабельные устройства}}, грамадзянскае будаўніцтва, каналы і порты, сацыялогія, паліталогія і кіраванне. Таксама ў горадзе працуюць філіялы {{Не перакладзена 3|Нацыянальны ўніверсітэт дыстанцыйнай адукацыі, Іспанія|Нацыянальнага ўніверсітэта дыстанцыйнай адукацыі, Іспанія|es|Universidad Nacional de Educación a Distancia}} і {{Не перакладзена 3|Інтэрнацыянальны ўніверсітэт Мянендэса-і-Пелая|Інтэрнацыянальнага ўніверсітэта Мянендэса-і-Пелая|es|Universidad Internacional Menéndez Pelayo}} === Ахова здароўя === Аховай здароўя займаюцца {{Не перакладзена 3|Комплекс бальніцы ўніверсітэта Ла-Каруньі|Комплекс бальніцы ўніверсітэта Ла-Каруньі|gl|Complexo Hospitalario Universitario A Coruña}}, які ўключае гарадскую бальніцу, бальніцу Абентэ і Лага, марскую бальніцу Оза і бальніцу Тэрэзы Эрэра, а таксама іншыя цэнтры. Існуюць таксама прыватныя клінікі, напрыклад, Modelo або Бальніца Санта-Тэрэза. == Транспарт і камунікацыі == === Аўтамабільныя дарогі і магістралі === {| class="wikitable" ! Ідэнтыфікатар !! Назва !! Маршрут |- |align="center" |{{ІдІсп|тып=autovía|id=A-6|link=A-6}} || {{Не перакладзена 3|Аўтадарога А-6, Іспанія|А-6|es|Autovía del Noroeste}} | [[Мадрыд]] — {{Не перакладзена 3|Кальяда-Вільяльба|Кальяда-Вільяльба|ru|Кольядо-Вильяльба}}/{{Не перакладзена 3|Аданера|Аданера|ru|Аданеро}} — {{Не перакладзена 3|Тардэсільяс|Тардэсільяс|ru|Тордесильяс}} — {{Не перакладзена 3|Горад Бенавентэ|Бенавентэ|ru|Бенавенте (Испания)}} — {{Не перакладзена 3|Горад Панферада|Панферада|ru|Понферрада}} — [[Луга (Іспанія)|Луга]] — Ла-Карунья |- |align="center" |{{ІдІсп|тып=autovía|id=AP-9|link=AP-9}} || {{Не перакладзена 3|Autopista del Atlántico|Autopista del Atlántico|es|Autopista del Atlántico}} || [[Фероль]] — Ла-Карунья — [[Сант’яга-дэ-Кампастэла]] — [[Пантэведра]] — [[Віга]] — {{Не перакладзена 3|Туй, Іспанія|Туй|ru|Туй (Испания)}} — {{ІдІсп|тып=autovía|id=A-55|link=A-55}} — [[Партугалія]]/{{ІдІсп|тып=nacional|id=IP 1|link=IP 1}} |- |align="center" |{{ІдІсп|тып=autovía|id=AC-10|link=AC-10}} || Злучэнне |{{ІдІсп|тып=autovía|id=AC-11|link=AC-11}} з {{ІдІсп|тып=autovía|id=AC-12|link=AC-12}} || Вуліца Альфонса Маліна — Тунэль Эйрыс — Порт Оза |- |align="center" |{{ІдІсп|тып=autovía|id=AC-11|link=AC-11}} || Пад’езд да Ла-Каруньі||Вуліца Альфонса Маліна — скрыжаванне з {{ІдІсп|тып=nacional|id=N-550|link=auto}} — Мост Pasaje |- |align="center" |{{ІдІсп|тып=autovía|id=AC-12|link=Autovía AC-12}} || Пад’езд да Ла-Каруньі {{ІдІсп|тып=nacional|id=N-VI|link=auto}}||Вуліца Прыма-дэ-Рывера — Касабланка — Túner de і Порт Оза — Мост Pasaje |- |align="center" |{{ІдІсп|тып=autovía|id=AC-14|link=Autovía AC-14}} || Пад’езд да Ла-Каруньі ад {{ІдІсп|тып=autovía|id=A-6|link=Autovía A-6}}||As Lonzas — {{Не перакладзена 3|А-Запатэйра|А-Запатэйра|gl|A Zapateira}} — Тарыя — {{ІдІсп|тып=autovía|id=A-6|link=Autovía A-6}} |- |align="center" |{{ІдІсп|тып=nacional|id=N-VI|link=N-VI}} ||{{Не перакладзена 3|Паўночна-заходняя шаша, Іспанія|Паўночна-заходняя шаша|es|Carretera del Noroeste}}|| [[Мадрыд]] — {{Не перакладзена 3|Медына-дэль-Кампа||ru|Медина-дель-Кампо}} — {{Не перакладзена 3|Тардэсільяс|Тардэсільяс|ru|Тордесильяс}} — {{Не перакладзена 3|Горад Бенавентэ|Бенавентэ|ru|Бенавенте (Испания)}} — {{Не перакладзена 3|Горад Панферада|Панферада|ru|Понферрада}} — [[Луга (Іспанія)|Луга]] — Ла-Карунья |- |align="center" |{{ІдІсп|тып=nacional|id=N-550|link=N-550}} ||{{Не перакладзена 3|Атлантычная шаша, Іспанія|Атлантычная шаша|es|Carretera del Atlántico}}|| Ла-Карунья — [[Сант’яга-дэ-Кампастэла]] — [[Пантэведра]] — [[Віга]] — {{Не перакладзена 3|Туй, Іспанія|Туй|ru|Туй (Испания)}} |} Асноўныя транспартныя артэрыі горада: * Вуліца Альфонса Маліна, адна з галоўных вуліц з трафікам 140 000 транспартных сродкаў<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.laopinioncoruna.es/secciones/noticia.jsp?pRef=2009022100_2_262611__A-Coruna--Metro-Fomento-preve-doblar-numero-carriles-tramo-Alfonso-Molina |загаловак=Fomento prevé doblar el número de carriles en un tramo de Alfonso Molina - A Coruña / Metro - La Opinión A Coruña |год=2009 |аўтар=La Opinión A Coruña }} {{ref-es}}</ref> * Вуліца Jubias<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.enelburgo.es/content/view/511/1/lang,es/ |загаловак=Salidas directas <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111020184322/http://www.enelburgo.es/content/view/511/1/lang,es/ |archivedate=20 кастрычніка 2011 }}</ref> * Кальцо Хуана Карласа I: у цяперашні час у стадыі будаўніцтва, стане трэцяй кальцавой дарогай горада<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.riazor.org/una-calle-menos-109890 |загаловак=La tercera ronda se llamará Ronda de Juan Carlos I |год=2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091124175454/http://www.riazor.org/una-calle-menos-109890 |archivedate=24 лістапада 2009 }} {{ref-es}}</ref> [[Файл:avda alfonso molina la coruña.jpg|thumb|Вуліца Альфонса Маліна]] [[Файл:Estacionrenfeacoruña.jpg|thumb|Станцыя Renfe]] === Чыгунка === У горадзе ёсць дзве станцыі чыгункі: * Пасажырская: Станцыя {{Не перакладзена 3|Станцыя Ла-Карунья-Сан-Крыстабаль||es|Estación de La Coruña-San Cristóbal}}, перабудаваная ў 1991 г., мае рэгіянальныя цягнікі ў буйныя гарады Галісіі, а таксама злучае горад з [[Мадрыд]]ам, [[Барселона]]й і лініяй [[Ірун]]/[[Більбаа]]. Некалькі гадоў таму станцыя зазнала невялікую рэканструкцыю, якая падрыхтавала будучы прыход кампаніі {{Не перакладзена 3|AVE|AVE|ru|AVE}} ў горад. Чакаецца, што ў 2012 г. будзе дабудавана высокахуткасная лінія Ферол-Ла-Карунья-Сант’яга-дэ-Кампастэла, якая ў сваю чаргу непасрэдна звязана з Мадрыдам. У 2005 г. станцыя абслужыла каля 600 000 пасажыраў, што з’яўляецца рэкордам за ўсю яе гісторыю. * Грузавая: Станцыя Сан-Дыега, якая абслугоўвае порт горада. Асноўнымі напрамкамі дзейнасці кампаніі з’яўляюцца перавозкі дрэва, жалеза, цынку, вугалю і кантэйнераў з партоў. === Аэрапорт === ''Асноўны артыкул'': {{Не перакладзена 3|Аэрапорт Ла-Каруньі|Аэрапорт Ла-Каруньі|es|Aeropuerto de La Coruña}} [[Файл:Aeropuerto de Coruna.jpg|thumb|Аэрапорт Ла-Каруньі]] Ла-Карунья мае аэрапорт у 9 км ад горада, вядомы як Аэрапорт Альведа, афіцыйна названы {{Не перакладзена 3|Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea|Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea|es|Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea}} Аэрапорт Ла-Каруньі. Ён мае невялікую пасадачную паласу ў 1.9 км і сучасную супрацьтуманную сістэму ILS II/III, якая ўступіла ў строй у 2008. У апошнія гады аэрапорт быў самым хуткарастучым у Галісіі, ён падвоіў лік пасажыраў на працягу трох гадоў<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=6&SMO=1&SiteName=LCG&c=Page&cid=1048146841374&pagename=subHome |загаловак=Alvedro es el Aeropuerto que más ha crecido, más de un 51.8%. <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 }} {{ref-es}}</ref>? і дасягнуў 1 175 000 пасажыраў у 2008 годзе<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.aena.es/csee/ccurl/12.Estadistica_Diciembre_2008.pdf |загаловак= Salidas directas <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 }} {{ref-es}}</ref>. Аэрапорт мае рэгулярныя рэйсы ў буйныя гарады ў мацерыковай частцы (Мадрыд, Барселона, Севілья, Більбаа, Сарагоса і Валенсія), таксама рэйсы ў Лісабон, Лондан і Амстэрдам і на Канарскія астравы, у цяперашні час таксама вядуцца перамовы для злучэння горада з трымя гарадамі Усходняй Еўропы і паўднёвай Іспаніі. === Міжгароднія аўтобусы === Ла-Карунья мае аўтобусную станцыю ў гандлёвым цэнтры горада, яна была пабудавана ў 1989 годзе і ў цяперашні час абслугоўвае больш за 6 мільёнаў пасажыраў у год (17 000 у дзень)<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.coruna.es/servlet/Satellite?c=Page&cid=1132316994654&pagename=Portal%2FPage%2FPortal-SubportadaSeccionDescriptivos |загаловак= Comunicaciones |год=2009 }} {{ref-es}}</ref>. Станцыя мае злучэнне з галісійскімі, іспанскімі і іншымі гарадамі, у тым ліку з [[Жэнева]]й, [[Парыж]]ам, [[Лісабон]]ам, [[Рым]]ам і [[Мюнхен]]ам. === Гарадскі транспарт === ''Асноўны артыкул'': {{Не перакладзена 3|Трамвайная кампанія Ла-Каруньі|Трамвайная кампанія Ла-Каруньі|es|Compañía de Tranvías de La Coruña}} [[Файл:Tranvía.A Coruña Galicia.jpg|left|thumb|Трамвай на набярэжнай]] У горадзе працуе аўтобусныя 24 маршруты, яны кіруюцца Трамвайнай кампаніяй Ла-Каруньі<ref>[http://www.tranviascoruna.com/ Compañía de Tranvías de la Coruña]</ref> і трамваі, якія ходзяць уздоўж набярэжнай. Таксама ў Ла-Каруньі працуе кампанія BICICORUÑA, якая займаецца пракатам веласіпедаў. {|class="sortable wikitable" style="text-align:center" align=center ! Нумар аўтобуса ! Маршрут |- |[[Файл:Linea1.jpg|50px]]||Abente y Lago — Plaza Pablo Iglesias |- |[[Файл:Cor1A.jpg|50px]]||Puerta Real — Pasaje, Santa Gema |- |[[Файл:Linea2.jpg|50px]]||Puerta Real — Los Castros |- |[[Файл:Cor2A.jpg|50px]]||Puerta Real — Hospital de Oza |- |[[Файл:Linea3.jpg|50px]]||San Pedro de Visma, Iglesia — Adormideras, Mercado |- |[[Файл:Cor3A.jpg|50px]]||San Pedro de Visma, Iglesia — Adormideras, Mercado |- |[[Файл:Linea4.jpg|50px]]||Hércules, Mercado-Camilo José Cela, Bloque 56 |- |[[Файл:Cor5.jpg|50px]]||Adormideras, Mercado-Espacio Coruña |- |[[Файл:Cor6.jpg|50px]]||Hércules, Mercado-San José |- |[[Файл:Cor6A.jpg|50px]]||Hércules, Mercado-Bens |- |[[Файл:Cor7.jpg|50px]]||Hércules, Mercado-Ambulatorio Ventorrillo |- |[[Файл:Cor11.jpg|50px]]||Las Lagoas-Área Com. Marineda |- |[[Файл:Cor12.jpg|50px]]||Emilio Glez.López,Manuel Azaña-Residencia, glorieta |- |[[Файл:Cor12A.jpg|50px]]||Plaza del Conservatorio-Residencia, glorieta |- |[[Файл:Cor14.jpg|50px]]||Emilio Glez.López,Manuel Azaña-Plaza de Pablo Iglesias |- |[[Файл:Cor17.jpg|50px]]||Hércules, Mercado-Residencia, glorieta |- |[[Файл:Cor20.jpg|50px]]||Juan Flórez, 10-Pasaje, Eirís |- |[[Файл:Cor21.jpg|50px]]||Juana de Vega-Fraga del Eume |- |[[Файл:Cor22.jpg|50px]]||Juan Flórez, 10-Pasaje, Santa Gema |- |[[Файл:Cor23.jpg|50px]]||Juana de Vega-Urbanización Breogán |- |[[Файл:Cor23A.jpg|50px]]||Puerta Real-Urbanización Breogán |- |[[Файл:Cor24.jpg|50px]]||Juan Flórez, 10-O Carón |- |[[Файл:CorU.jpg|50px]]||'''(Especial Universidad)'''Juan Flórez, 10-Campus Zapateira, Filología |- |[[Файл:CorBUHO.jpg|50px]]||'''(Servicio Nocturno)'''Los Castros-Obelisco |} {| class="wikitable" ! Нумар трамвая ! Маршрут |- |[[Файл:Cor27.jpg|50px|center]][[Файл:Cor32.jpg|50px|center]][[Файл:Cor57.jpg|50px|center]][[Файл:Cor100.jpg|50px|center]][[Файл:Cor101.jpg|50px|center]][[Файл:Cor201.jpg|50px|center]]||Puerta Real/Parrote — Замак Сан-Антон — Maestranza — San Amaro/Adormideras — Вежа Геркулеса — Дом рыб — Музей чалавека — Пляж Арзан — Delegación de Hacienda — Рыясор |} == Рэсурснае забеспячэнне і жыллёва-камунальная гаспадарка == === Водазабеспячэнне === [[Файл:EncoroCecebre.jpg|thumb|200px|Рэзервуар Сэсэбрэ ўзімку]] Муніцыпальная кампанія «Воды Каруньі» (Aguas de La Coruña) кіруе ўсім цыклам водазабеспячэння ў горадзе Ла-Карунья і іншых суседніх гарадах, такіх як Артэйха, Кульярэда, Алейрас, Бяргонда, Сада, Камбрэ і Караль. Водазабеспячэнне ажыццяўляецца з рэзервуара {{Не перакладзена 3|Сэсэбрэ|Сэсэбрэ|es|Cecebre}}<ref>[http://www.emalcsa.es/asp/home.asp?opcion=inicio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110803162641/http://www.emalcsa.es/asp/home.asp?opcion=inicio |date=3 жніўня 2011 }}</ref>. === Збор гарадскіх адкідаў === Паслугі па збору гарадскіх адкідаў аказвае гарадская кампанія Cespa<ref>[http://www.coruna.es/medioambiente/030104reco.jsp]</ref>. Адходы перапрацоўваюцца на заводзе ў раёне {{Не перакладзена 3|Насціян|Насціян|gl|Nostián, Pastoriza, Arteixo}}. === Ачыстка вуліц === Ажыццяўляецца комплексная сістэма прыбірання вуліц пад лозунгам «Ла-Карунья, прыродная», якая дасягае кожнай вуліцы, плошчы, садочка і парка. Для дасягнення гэтай мэты выкарыстоўваецца сучасная машынная тэхніка апошняга пакалення, разнастайнае матэрыяльна-тэхнічнае абсталяванне ў спалучэнні з чалавечымі рэсурсамі, неабходнымі для выканання ручных аперацый ачысткі. === Санітарыя === Адкрытыя пасля некалькіх гадоў затрымкі, станцыя ачысткі сцёкавых вод, якая знаходзіцца ў раёне Бенс, абслугоўвае жыхароў муніцыпалітэтаў Ла-Карунья, Артэйха, Кульярэда, Алейрас<ref>[http://augasdegalicia.xunta.es/es/edars/ACOR.html Augas de Galicia. EDAR de Bens]</ref>. == Сродкі масавай інфармацыі == * Тэлебачанне: ** {{нп3|Telecoruña|Telecoruña|es|Telecoruña}} ** {{нп3|Localia Coruña|Localia Coruña|gl|Localia Coruña}}', якая належыць групе {{нп3|La Voz de Galicia|Голас Галісіі|es|La Voz de Galicia}} ** {{нп3|VTelevisión|VTelevisión|es|VTelevisión}}: канал групы [[Голас Галісіі]]. * Радыё: ** Прыватныя камерцыйныя: {{нп3|Onda Cero|Onda Cero|es|Onda Cero}}, належыць {{нп3|Grupo Planeta|Grupo Planeta|es|Grupo Planeta}}; {{нп3|Cadena SER|Radio Coruña - Cadena SER|es|Cadena SER}}, {{нп3|40 Principales|40 Principales|es|40 Principales}}, {{нп3|M80 Radio|M80 Radio|es|M80 Radio}} і {{нп3|Cadena Dial|Cadena Dial|es|Cadena Dial}}, належыць {{нп3|Grupo PRISA|Grupo PRISA|es|Grupo PRISA}}; {{нп3|COPE|COPE|es|COPE}}, {{нп3|Grupo Voz|Grupo Voz|es|Grupo Voz}} y {{нп3|Punto Radio|Punto Radio|es|Punto Radio}}[[Punto Radio]]. ** Грамадскія: {{нп3|Radio Nacional de España|Radio Nacional de España|es|Radio Nacional de España}} і {{нп3|Radio Galega|Radio Galega|es|Radio Galega}} ** {{нп3|Радыёстанцыі супольнасці|Радыёстанцыі супольнасці|es|Radio comunitaria}}: {{нп3|Cuac FM|Cuac FM|es|Cuac FM}}, кіруецца Калектывам універсітэтскіх актываў, і штаб-кватэра {{нп3|Red de Medios Comunitarios|Red de Medios Comunitarios|es|Red de Medios Comunitarios}} * Друкаваныя СМІ: {{нп3|La Voz de Galicia|La Voz de Galicia|es|La Voz de Galicia}}, {{нп3|La Opinión A Coruña|La Opinión A Coruña|es|La Opinión A Coruña}}, {{нп3|El Ideal Gallego|El Ideal Gallego|es|El Ideal Gallego}}, Depor Sport (афіцыяльны бюлетэнь [[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|Дэпартыва Ла-Карунья]]) і {{нп3|DxT Campeón|DxT Campeón|es|DxT Campeón}}, таксама {{нп3|ADN (periódico)|ADN|es|ADN (periódico)}}, {{нп3|Qué!|Qué!|es|Qué!}}, {{нп3|De luns a venres|De luns a venres|es|De luns a venres}} і {{нп3|20 minutos|20 minutos|es|20 minutos}}. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Іспаніі}} [[Кадыс]] * {{Сцяг Бразіліі}} [[Рэсіфі]]<ref name=Irmandamento>[http://www.igadi.org/ti/005/os_irmanamentos_dos_concellos_de_galicia.htm Os irmanamentos dos concellos en Galicia] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120801162725/http://www.igadi.org/ti/005/os_irmanamentos_dos_concellos_de_galicia.htm |date=1 жніўня 2012 }}</ref> * {{Сцяг Францыі}} [[Брэст (Францыя)|Брэст]]<ref name="Irmandamento"/> * {{Сцяг Італіі}} {{Нп3|Горад Марыльянелла|Марыльянелла|ru|Марильянелла}} * {{Сцяг Аргенціны}} [[Мар-дэль-Плата]]<ref>[http://www.cancilleria.gov.ar/portal/seree/dirfe/hermanamientos2.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070520134809/http://www.cancilleria.gov.ar/portal/seree/dirfe/hermanamientos2.html |date=20 мая 2007 }}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Марцін Рывас]] == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{commons|La Coruña}} * [http://www.coruna.es/ Афіцыйны сайт горада] {{ref-es}} * [http://www.dicoruna.es/ Web de la Diputación de La Coruña] {{ref-es}} {{Добры артыкул|Геаграфія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Сталіцы правінцый Іспаніі}} [[Катэгорыя:Гарады Галісіі]] [[Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Ла-Карунья]] [[Катэгорыя:Ла-Карунья| ]] lt8q8mt2bwyq9ce5o5512dnp6lgv6u1 Ланькаўскі сельсавет 0 99576 5134200 4821986 2026-04-30T21:56:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134200 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ланькаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бялыніцкі раён]] |Уключае = 20 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ланькаў]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 776 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 125,0 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://belynichi.gov.by/power/selispolkomi/lankovskij/ |Заўвагі = }} '''Ла́нькаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Ланькаў]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Рагацкі сельсавет''' у складзе Бялыніцкага раёна [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Рагач]]. 21 кастрычніка 1924 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Ланькава]], сельсавет перайменаваны ў Ланькаўскі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Бялыніцкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 28 лютага 1974 года скасаваны пасёлкі [[Глінішча (Бялыніцкі раён)|Глінішча]] і [[Малінаўка (Бялыніцкі раён, пасёлак)|Малінаўка]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 28 лютага 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>, 21 лютага 1978 года — вёскі [[Васілеўшчына (Бялыніцкі раён)|Васілеўшчына]] (злілася з вёскай [[Рагач]]), [[Новае Жыццё (Бялыніцкі раён)|Новае Жыццё]] (злілася з вёскай [[Бор (Бялыніцкі раён)|Бор]]) і [[Каменка (Ланькаўскі сельсавет)|Каменка]] (злілася з вёскай [[Ількавічы]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 лютага 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 9 (1563).</ref>, 24 студзеня 2017 года — пасёлак [[Заліп’е (Бялыніцкі раён)|Заліп’е]]<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/D917m0081634_1487192400.pdf Решение Белыничского районного Совета депутатов от 24 января 2017 г. № 30-3 Об упразднении сельских населенных пунктов Белыничского района]</ref>, 30 жніўня 2017 года — пасёлкі [[Краснагор’е (Бялыніцкі раён)|Краснагор’е]] і [[Леніна (Бялыніцкі раён)|Леніна]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917m0085191&p1=1 Решение Белыничского районного Совета депутатов от 30 августа 2017 г. № 33-5 Об упразднении сельских населенных пунктов Белыничского района]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1042 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 93,1 % — [[беларусы]], 3,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 3,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=5 чэрвеня 2022 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 776 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ланькаўскі сельсавет}} {{Бялыніцкі раён}} [[Катэгорыя:Ланькаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] ryx6e0n52i18cs384mxi81sz8y4ep85 Слюды 0 100443 5134012 4640146 2026-04-30T12:09:18Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Слюды]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134012 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:mica-in-rock-from-alstead.jpg|thumb|180px|right|Скальны абломак са слюдой]] '''Слюды''' або '''лушчак''' — група [[мінерал]]аў-[[алюмасілікаты|алюмасілікатаў]], якія валодаюць слаістай структурай і якія маюць агульную формулу R<sub>1</sub>(R<sub>2</sub>)<sub>3</sub> [AlSi<sub>3</sub>O<sub>10</sub>](OH, F)<sub>2</sub>, дзе R<sub>1</sub> = [[калій|К]], [[натрый|Na]]; R<sub>2</sub> = [[алюміній|Al]], [[магній|Mg]], [[жалеза|Fe]], [[літый|Li]]. Слюда — адзін з найбольш распаўсюджаных пародаўтваральных мінералаў [[інтрузія|інтрузіўных]], метамарфічных і асадкавых [[горная парода|горных парод]], а таксама важны карысны выкапень. == Гл. таксама == * [[Лепідаліт]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Слю́ды||36}} {{commonscat|Mica}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ізаляцыйныя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)]] [[Катэгорыя:Класіфікацыя мінералаў]] [[Катэгорыя:Цеплаізаляцыйныя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Мінералы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пародаўтваральныя мінералы]] [[Катэгорыя:Слюды]] ognipr3r4jh8oy01miu8a6af8o0gxqq Леў Барысавіч Алімаў 0 103526 5134311 5012822 2026-05-01T06:36:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134311 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Леў Барысавіч Алімаў''' (нар. {{ДН|26|11|1945}}, {{МН|Брэст||}}) — беларускі [[мастак]]-графік, кніжны ілюстратар. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|26|11|1945}} года ў г. [[Брэст|Брэсце]] (Беларусь). Скончыў у 1970 годзе [[Маскоўскае мастацкае вучылішча памяці 1905 года]]. Удзельнік мастацкіх выставак з 1970 года<ref name="БСМ">{{крыніцы/БСМ|Алімаў Леў Барысавіч}}</ref>. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з 1989 года. Жыве ў г. [[Брэст|Брэсце]]<ref name="БСМ"/>. == Творчасць == Працуе ў [[станковая графіка|станковай]] і [[Кніжная графіка|кніжнай графіцы]]<ref name="БСМ"/>. Асноўныя творы: лісты «Старая яблыня», «Карані», «Спелы плод», «Новы Вавілон», ілюстрацыі да зборніка паэзіі «Прыбліжэнне» [[А. Каско]]<ref name="БСМ"/>. Творы знаходзяцца ў музеі «Кніга» ([[Масква]]), {{нп5|Калінінградскі абласны музей выяўленчых мастацтваў|Калінінградскай мастацкай галерэі|ru|Калининградский областной музей изобразительных искусств}}, музеі «[[Мальбаркскі замак|Мальбарк]]» ([[Польшча]]), [[Палац Нацый|Палацы Нацый ААН]] ([[Жэнева]]), «{{нп5|Бэнксайд галеры||en|Bankside Gallery}}» ([[Лондан]]), {{нп5|Сент-Луіскі мастацкі музей|мастацкім музеі штата Місуры|ru|Сент-Луисский художественный музей}} ([[ЗША]]), Файн Арт-цэнтры (ЗША), «Талер Галерэя Форт» (Іспанія), Музеі гравюры ў [[Маастрыхт|Маастрыхце]] ([[Нідэрланды]]), Экслібрыс-цэнтры ў [[Нансі]] ([[Францыя]]), музеі ўніверсітэта Тамэ ([[Японія]])<ref name="БСМ"/>. Удзельнік больш за 100 міжнародных конкурсных выставак графічнага мастацтва ў [[Бельгія|Бельгіі]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Італія|Італіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландах]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[ЗША]], на [[Украіна|Украіне]], у [[Францыя|Францыі]], у [[Швецыя|Швецыі]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Японія|Японіі]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Літва|Літве]], [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Бразілія|Бразіліі]]. Лаўрэат міжнародных конкурсных выставак графічнага мастацтва. Правёў 6 персанальных выставак у [[Беларусь|Беларусі]], [[Расія|Расіі]], [[Германія|Германіі]] і [[ЗША]]. == Узнагароды == Акадэмік графікі Беларускай акадэміі выяўленчых мастацтваў (1995). Узнагароджаны медалём БСМ «[[За заслугі ў выяўленчым мастацтве]]» і [[Медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] (2009). [[Міжнародны біяграфічны цэнтр]] (г. [[Кембрыдж]], [[Вялікабрытанія]]) назваў Алімава «Чалавекам года», узнагародзіўшы медалём «За дасягненні ў XX стагоддзі». 8 кастрычніка 2015 года Льву Алімаву было прысвоена ганаровае званне [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web |url=http://tomin.by/news/brest/12990-direktoru-muzykalnoj-shkoly-1-g-bresta-aleksandru-solonenko-prisvoeno-zvanie-zasluzhennyj-deyatel-kultury-respubliki-belarus |title=Почетное звание «Заслуженный деятель искусств Республики Беларусь» присвоено белорусскому художнику-графику Льву Алимову {{ref-ru}} |access-date=3 студзеня 2016 |archive-date=5 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180705152156/http://tomin.by/news/brest/12990-direktoru-muzykalnoj-shkoly-1-g-bresta-aleksandru-solonenko-prisvoeno-zvanie-zasluzhennyj-deyatel-kultury-respubliki-belarus |url-status=dead }}</ref>. <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:Autumn Salon BelGazPromBank 8.10.2015 Valery Slauk Lev Alimov.JPG|[[Валерый Пятровіч Славук|Валерый Славук]] і Леў Алімаў у дзень атрымання ганаровых званняў Заслужаных дзеячаў мастацтва Беларусі. 8 кастрычніка 2015 года, «Восеньскі салон» з Белгазпрамбанкам Выява:Lev Alimov Autumn Salon BelGazPromBank 8.10.2015 02.JPG| Палац мастацтва, 8 кастрычніка 2015 года, «Восеньскі салон» з [[Белгазпрамбанк]]ам </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БСМ|Алімаў Леў Барысавіч}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Алімаў Леў Барысавіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскага дзяржаўнага акадэмічнага мастацкага вучылішча памяці 1905 года]] 1yub0p0rvz1zsl9t182masgj3b52sgg Курдыстан 0 103591 5134528 4892097 2026-05-01T11:50:09Z DenisBorum 139498 5134528 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {| class="infobox bordered" style="width: 250px; font-size: 95%; float: right;" cellpadding="4" cellspacing="0" |+ <big>'''Курдыстан '''</big> |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Выява:Flag of Kurdistan.svg|225px]]<br /> ''[[Сцяг Курдыстана]]'' |- ! style="text-align: left;" | Размяшчэнне | На тэрыторыі [[Турцыя|Турцыі]], [[Іран]]а, [[Ірак]]а, [[Сірыя|Сірыі]], [[Арменія|Арменіі]] |- ! style="text-align: left;" | Плошча |450,000 км² — 530,000 км² |- ! style="text-align: left;" | Насельніцтва | Больш 40 мільёнаў |- ! style="text-align: left;" | Рэлігія | [[Суніты|Іслам суніцкага толку]], [[шыіты|іслам шыіцкага толку]], [[езідызм]], [[алевізм]], [[хрысціянства]], і [[іўдаізм]]. |} '''Курдыстан''' ({{lang-ku|Kurdistan}}) — этнагеаграфічная вобласць на паўднёвым-захадзе [[Еўразія|Еўразіі]], у межах якой [[курды]] складаюць абсалютную або адносную большасць насельніцтва. == Назва == Сельджукскія султаны сталі першымі кіраўнікамі, якія на афіцыйным узроўні выкарыстоўвалі тапонім Курдыстан у значэнні тэрыторыі населенай курдамі. Далей асманскія султаны, у прыватнасці, Явуз Селім, часта выкарыстоўвалі тапонім Курдыстан у значэнні ўрада, правінцый Курдыстана. У тэрытарыяльных кодэксах 1848 і 1867 гг. правінцыя Курдыстан была зацверджана афіцыйна. У перыяд канстытуцыйнай манархіі курдыстанскія рэгіёны былі надзелены паўнамоцтвамі дэпутацкага прадстаўніцтва. У 20-я гады XX стагоддзя заснавальнік Турэцкай Рэспублікі [[Мустафа Кемаль Атацюрк]] ў першыя гады кіравання часта выдаваў указы, інструкцыі, якія змяшчаюць словы «курды» і «Курдыстан». == Геаграфія == У цяперашні час Курдыстанам называюць вобласць прыкладна паміж 34 і 38 градусамі паўночнай шыраты і 40 і 48 градусамі ўсходняй даўгаты, з захаду на ўсход прасціраецца прыблізна на 1 тыс. км., А з поўначы на поўдзень — ад 250 да 400 км. Агульная плошча складае прыкладна 450 тысяч кв.км. Насельніцтва: у Турцыі — звыш 25 млн, у Іране — звыш 14 млн, у Іраку — да 9 млн, у Сірыі — да 5 млн чалавек. Курдыстан размяшчаецца на высакагорнай мясцовасці Сярэдняга Усходу з багатым лясным масівам, мноствам рэк і ўрадлівымі далінамі. Раслінны свет рэгіёну спрыяе развіццю жывёлагадоўлі. На ўрадлівых глебах Курдыстана растуць садавіна, гародніна і збожжавыя культуры. Курдыстан быў найважнейшым цэнтрам найвялікшай у гісторыі чалавецтва рэвалюцыі — земляробчай рэвалюцыі (11—4 тысячагоддзі да н.э.). == Гл. таксама == * [[Курдыстанскія горы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{rq|refless}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|Курдыстан}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Курдистан}} == Спасылкі == {{commonscat|Kurdistan}} * [http://www.khrp.org Курдскі праваабарончы партал] * [http://karty.narod.ru/maps/kurdistan/kurdistan.html Карты Курдыстана] {{Іранскія краіны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Курдыстан| ]] ggplvykmu8pk5j1hbuj6042bl4okkho Латхал 0 110742 5134269 4760914 2026-04-30T23:27:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134269 wikitext text/x-wiki {{Аб'ект Сусветнай спадчыны |BelName = Латхал |Name = લોથલ |Image = site lothal.jpg |imagecaption= Раскопкі ў Латхале |State_Party = Індыя |Type = |Criteria = v |ID = |Link = |Region = |Coordinates = {{coord|22|31|17|N|72|14|58|E|region:IN-GJ_type:landmark|display=title}} |Year = 2014 |Session = |Extension = |Danger = }} '''Латха́л''' ({{lang-gu|લોથલ}} — узгорак нябожчыкаў{{efn|Так сама з [[Сіндхі (мова)|мовы сіндхі]] перакладаецца назва паселішча [[Махенджа-Дара]]}}{{sfn|Rao|1985|pp=2-3}}) — археалагічны помнік на месцы старажытнага порта [[Індская цывілізацыя|Індскай цывілізацыі]] ў заліве Хамбхат ([[Гуджарат]], [[Індыя]]). Узнікненне датавана каля XXIV стагоддзя да н.э. на месцы развітага паселішча. Выяўлены ў 1954 годзе, першыя раскопкі праводзіліся ў 1955—1962 гадах пад кіраўніцтвам С. Р. Рао з [[Археалагічнае ўпраўленне Індыі|Археалагічнага ўпраўлення Індыі]] (АУІ). == Гісторыя == [[File:Lothal dock.jpg|thumb|Латхальскі штучны вадаём]] Латхал адносна невялікі (330×180 м) у параўнанні з іншымі вядомымі гарадамі [[Індская цывілізацыя|Індскай цывілізацыі]], быў вытворчым і гандлёвым цэнтрам. Праз Латхал імпартавалі заморскія [[Карнеол|сердалік]] і [[медзь]], тут іх часткова пераапрацоўвалі (знойдзены прылады для ліцця [[бронза|бронзы]]) і пастаўлялі ў кантынентальныя землі. Археолагі выявілі 5 культурных пластоў (2550—2150 гг. да н.э.). Ужо насельнікі найстаражытнейшага V пласта займаліся [[ганчарства]]м і гандлявалі з заходнімі гарадамі. Насельнікі апошніх прывабленыя абароненай бухты, а таксама баваўнянымі і рысавымі палямі, перасяляліся ў Латхал і асімілявалі карэнных жыхароў.{{sfn|Rao|1985|p=5}} На ўзроўні II—IV пластоў выяўлена [[цэгла|цагляная]] [[цытадэль]], падзеленая на вуліцы. На яе тэрыторыі знойдзены 12 ванных пакояў. Рамеснікі апрацоўвалі слановую косць, медзь і бронзу, сердалік, яспіс і крышталь. Вытворчасць ювелірных вырабаў, асабліва караляў, займала значнае месца ў эканоміцы Латхала. Падчас раскопак на вышыні 4,5 м быў знойдзены штучны вадаём з цэглы (219×37 м), які археолагі першапачаткова вызначылі як [[док]] для караблёў. С. Р. Рао думаў, што гэта галоўны доказ наяўнасці актыўнага гандлю з краінамі [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], у тым ліку з [[Шумер]]ам. Аднак значных доказаў апроч рэшткаў мэблі і пячатак, якія і праўда могуць быць шумерскімі, пакуль не выяўлена. Частка археолагаў схіляецца да думкі, што вадаём быў сховішчам прэснай вады. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{cite book | title = Lothal | publisher = Archaeological Survey of India | author = S. R. Rao | pages = | year = 1985 | ref = {{sfnref|Rao|1985}} }} * A. S. Khadikar, N. Basaviah, T. K. Gundurao and C. Rajshekhar [http://www.igu.in/8-1/5khadkikar.pdf ''Paleoenvironments around the Harappan port of Lothal, Gujarat, western India, in Journal of the Indian Geophysicists Union''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303221322/http://www.igu.in/8-1/5khadkikar.pdf |date=3 сакавіка 2016 }} (2004) * Lawrence S. Leshnik, [http://links.jstor.org/sici?sici=0002-7294(196810)2%3A70%3A5%3C911%3ATH%22ALA%3E2.0.CO%3B2-2 ''The Harappan «Port» at Lothal: Another View''] American Anthropologist, New Series, Vol.&nbsp;70, No.&nbsp;5 (Oct., 1968), pp. 911—922 * Robert Bradnock, [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&vid=ISBN190094992X&id=vDmgMC-l17IC&dq=Lothal&lpg=PA277&pg=PA276&sig=cUu9MCM0DudYf0Md4EIRuJrKxJI ''Rajasthan and Gujarat Handbook: The Travel Guide''] ISBN 1-900949-92-X * S. R. Rao, ''Lothal and the Indus Civilisation'' [http://www.amazon.com/gp/product/0210222786 ISBN 0-210-22278-6] * S. R. Rao, ''Lothal: A Harappan Port Town (1955—1962) (Memoirs of the Archaeological Survey of India)'' [http://www.amazon.com/gp/product/B0006E4EAC ASIN: B0006E4EAC] * Sir John Marshall, ''Mohenjo-daro and Indus Civilisation I—III'' (1932) * Dennys Frenez & Maurizio Tosi ''The Lothal Sealings: Records from an Indus Civilization Town at the Eastern End of the Maritime Trade Circuits across the Arabian Sea'', in M. Perna (Ed.), Studi in Onore di Enrica Fiandra. Contributi di archeologia egea e vicinorientale, Naples 2005, pp. 65-103. * S. P. Gupta (ed.), ''The Lost Sarasvati and the Indus Civilization'' (1995), Kusumanjali Prakashan, [[Джадхпур|Jodhpur]] * [[Джонатан Марк Кеноер|Jonathan Mark Kenoyer]], ''Ancient cities of the Indus Valley Civilization'' (1998) [[Выдавецтва Оксфардскага ўніверсітэта|Oxford University Press]], ISBN 0-19-577940-1 == Спасылкі == {{Commonscat}} * [http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/142071/Encyclopedia_of_ancient_Asian_civilizations.pdf Higham Charles F. W. Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations. — New York: Facts On File, Inc., 2004] * [http://www.indohistory.com/lothal_conception.html Pictures of Lothal Remains] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080828184142/http://www.indohistory.com/lothal_conception.html |date=28 жніўня 2008 }} * [http://www.ahmedabadcity.com/tourism/html/lothal.html Lothal] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303213254/http://www.ahmedabadcity.com/tourism/html/lothal.html |date=3 сакавіка 2016 }} * [http://www.harappa.com/lothal/index.html A Walk through Lothal] * [http://www.4to40.com/discoverindia/places/index.asp?article=discoverindia_places_mohenjodaro Lothal and Mohenjodaro] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060806035916/http://www.4to40.com/discoverindia/places/index.asp?article=discoverindia_places_mohenjodaro |date=6 жніўня 2006 }} * [http://pubweb.cc.u-tokai.ac.jp/indus/english/index.html An invitation to the Indus Civilization (Tokyo Metropolitan Museum)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051125125109/http://pubweb.cc.u-tokai.ac.jp/indus/english/index.html |date=25 лістапада 2005 }} * [http://www.harappa.com/indus2/timeline.html Ancient Civilizations Timeline] * [http://www.archaeologyonline.net/artifacts/harappa-mohenjodaro.html The Harappan Civilization] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191213184422/https://www.archaeologyonline.net/artifacts/harappa-mohenjodaro.html |date=13 снежня 2019 }} * [http://www.hindunet.org/hindu_history/sarasvati/html/artefacts.htm Indus artefacts] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060206105038/http://www.hindunet.org/hindu_history/sarasvati/html/artefacts.htm |date=6 лютага 2006 }} * [http://www.upenn.edu/researchatpenn/article.php?674&soc Cache of Seal Impressions Discovered in Western India] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110629091226/http://www.upenn.edu/researchatpenn/article.php?674&soc |date=29 чэрвеня 2011 }} * {{cite web |url=http://www.ucl.ac.uk/~ucgadkw/members/indus.html |title=Sarasvati-Sindhu civilization |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070101164930/http://www.ucl.ac.uk/~ucgadkw/members/indus.html |archivedate=1 студзеня 2007 |accessdate=16 сакавіка 2012 |url-status=dead }} [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Індыі]] [[Катэгорыя:Гуджарат]] [[Катэгорыя:Харапская цывілізацыя]] ja0lidtkd11jcx7da8vq852lk04xovi Лапаціцкі сельсавет 0 110940 5134212 4630627 2026-04-30T22:02:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134212 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лапаціцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Слаўгарадскі раён]] |Уключае = 14 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лапацічы (Слаўгарадскі раён)|Лапацічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1041 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://www.slavgorod.gov.by/vlast/selisp/itemlist/category/83-lopat-isp |Заўвагі = }} '''Лапа́ціцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Лапацічы (Слаўгарадскі раён)|Лапацічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Прапойскі раён|Прапойскага раёна]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Прапойскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 23 мая 1945 года Прапойскі раён быў перайменаваны ў Слаўгарадскі. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаваных [[Іванішчавіцкі сельсавет|Іванішчавіцкага]] і [[Рабавіцкі сельсавет|Рабавіцкага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Чавускі раён|Чавускага раёна]], з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Слаўгарадскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Лапаціцкага сельсавета было 16 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|185}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1328 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,9 % — [[беларусы]], 3,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=21 верасня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. Станам на 2011 год у сельсавеце налічвалася 672 двары, 1489 жыхароў. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2019 года — 1041 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=25 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лапаціцкі сельсавет}} {{Слаўгарадскі раён}} [[Катэгорыя:Лапаціцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чавускага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] fyi5ersq3wm3ygd15ockp5rfm7z7rov Кім Бейсінгер 0 115023 5134076 4842024 2026-04-30T15:56:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134076 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Кім Бейсінгер | Арыгінал імя = Kim Basinger | Фота = Kim Basinger24.JPG | Подпіс = Кім Бейсінгер у 1989 годзе | Імя пры нараджэнні = Кіміла Эн Бейсінгер | Грамадзянства = {{USA}} | Гады актыўнасці = [[1976]] — цяпер. час }} '''Кіміла Эн «Кім» Бейсінгер''' ({{lang-en|Kimila Ann Basinger}}; нар. [[8 снежня]] [[1953]]) — амерыканская {{актрыса|ЗША}}, былая жонка [[Алек Болдуін|Алека Болдуіна]]. Лаўрэат прэмій «[[Оскар]]» і «[[Залаты глобус]]» за ролю другога плана ў фільме «Сакрэты Лос-Анджэлеса». == Асабістае жыццё == Перш чым стаць знакамітай, Бейсінгер сустракалася з мадэллю Цімам Сондэрсам, фатографам Дэйлам Робінетам і футбалістам Джо Наматам.<ref name="TCM">{{Cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/person/11143%7C0/Kim-Basinger/companions.html|title=Companions for Kim Basinger|website=Turner Classic Movies}}</ref> У яе не было іншых публічных прыхільнасцей да 2014 года, калі яна пачала сустракацца з Мітчам Стоўнам.<ref>{{Cite web|url = https://magazinebulletin.com/kim-basinger-claims-she-had-to-relearn-to-drive-after-battle-with-agoraphobia/|title = New Couple Alert! Kim Basinger and Longtime Hairstylist Display Major PDA During Hawaiian Vacation|date = 2014-12-22|access-date = 5 кастрычніка 2022|archiveurl = https://web.archive.org/web/20221005203203/https://magazinebulletin.com/kim-basinger-claims-she-had-to-relearn-to-drive-after-battle-with-agoraphobia/|archivedate = 5 кастрычніка 2022|url-status = dead}}</ref> Як Снайдэр і Пітэрс да яго, Стоўн пазнаёміўся з Бейсінгер, калі рабіў ёй прычоску на здымачнай пляцоўцы.<ref>{{Cite web|url=https://www.closerweekly.com/posts/kim-basinger-boyfriend-mitch-stone-136519/|title=Kim Basinger Gushes About Boyfriend Mitch Stone!|date=2017-07-11|access-date=5 кастрычніка 2022|archive-date=5 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005203203/https://www.closerweekly.com/posts/kim-basinger-boyfriend-mitch-stone-136519/|url-status=dead}}</ref> Пара носіць аднолькавыя залатыя павязкі і з тых часоў стала жыць разам.<ref name="radar">{{Cite web|url=https://radaronline.com/photos/kim-basinger-boyfriend-engaged-mitch-stone-wedding-rings/|title=Just Married? Kim Basinger & Boyfriend Seen With Matching Rings|website=RadarOnline|date=2015-12-16}}</ref> == Выбраная фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1987|[[Спатканне ўсляпую (фільм)|Спатканне ўсляпую ]]|Blind Date|Надзея Гейтс}} {{УФільмеНіз}} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — кінафільм}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю другога плана}} {{DEFAULTSORT:Бейсінгер Кім}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Галівудская алея славы]] 8l9zvpcg4l0zsisyvs5o3bpzb272zos Водазмяшчэнне 0 120328 5134126 4841868 2026-04-30T18:27:56Z Schekinov Alexey Victorovich 3403 5134126 wikitext text/x-wiki [[File:Bateaux comparaison3.png|thumb|right|<center>{{PAGENAME}}</center>]] '''Водазмяшчэнне''' [[карабель|карабля]] ([[судна]]) — колькасць вады, выцесненай падводнай часткай карабля (судна). Маса гэтай колькасці вады роўная масе ўсяго карабля, [[закон Архімеда|незалежна]] ад яго памеру, матэрыялу і формы. Адрозніваюць ''аб’ёмнае'' і ''масавае'' водазмяшчэнне. Па стане нагрузкі карабля адрозніваюць ''стандартнае'', ''нармальнае'', ''поўнае'', ''найбольшае'', ''парожняе'' водазмяшчэнне. Для [[падводная лодка|падводных лодак]] адрозніваюць ''падводнае'' водазмяшчэнне і ''надводнае'' водазмяшчэнне. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Марскія тэрміны]] s305e1xd8bgdcmyfo1s6sh0fg6f758r 5134172 5134126 2026-04-30T21:04:24Z M.L.Bot 261 5134172 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bateaux comparaison3.png|thumb|right|]] '''Водазмяшчэнне''' [[карабель|карабля]] ([[судна]]) — колькасць вады, выцесненай падводнай часткай карабля (судна). Маса гэтай колькасці вады роўная масе ўсяго карабля, [[закон Архімеда|незалежна]] ад яго памеру, матэрыялу і формы. Адрозніваюць ''аб’ёмнае'' і ''масавае'' водазмяшчэнне. Па стане нагрузкі карабля адрозніваюць ''стандартнае'', ''нармальнае'', ''поўнае'', ''найбольшае'', ''парожняе'' водазмяшчэнне. Для [[падводная лодка|падводных лодак]] адрозніваюць ''падводнае'' водазмяшчэнне і ''надводнае'' водазмяшчэнне. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Марскія тэрміны]] junfa02ct6gnsh78tibowh6u941put0 Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5134068 5133686 2026-04-30T15:51:14Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5134068 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Алімпіі Гродна»|2026-04-30T09:05:44Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 ЖБК «Мінск»|2026-04-30T08:59:20Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гарызонта» Мінск|2026-04-30T08:47:29Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Юндзіл|2026-04-29T15:18:21Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Томас Лаў Пікак|2026-04-29T07:15:26Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Патрык Гордан|2026-04-29T06:01:19Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Канстанцін Якаўлевіч Курачкін|2026-04-28T19:46:27Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Параска Сцяпанаўна Плытка-Гарыцвіт|2026-04-28T12:38:49Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Іван Хрысанфавіч Каладзееў|2026-04-28T08:50:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Джон Фаўлз|2026-04-28T06:06:09Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Шарлота Бронтэ|2026-04-28T05:56:35Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|2026-04-27T19:11:09Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Павел Свярдлоў|2026-04-26T17:56:51Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Яўген Казарцаў|2026-04-26T17:42:29Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Юр’евіч Монзуль|2026-04-26T16:45:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Себасцьян Саве|2026-04-26T16:06:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Яраслаў Васількавіч|2026-04-26T12:59:50Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Андрэй Ляховіч|2026-04-26T09:42:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Геда Хамдан Ахмед|2026-04-26T07:58:07Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Валяр’ян Шлягер|2026-04-25T18:37:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> elxf9kd4gdh3l4a1qct7dciiwx94q9b Сёмкаў Гарадок 0 122406 5134237 5006298 2026-04-30T22:43:56Z IshaBarnes 124956 дапаўненне, выдаліў тэкст датычны персанальна Хмары 5134237 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сёмкаў Гарадок |выява = Siomkaŭ Haradok, carkva. Сёмкаў Гарадок, царква (2020) 03.jpg |подпіс = Царква Раства Прасвятой Багародзіцы (колішні касцёл Раства Дзевы Марыі і Святога Станіслава, перабудаваны [[Беларуская Праваслаўная Царква|БПЦ]])<br/>2020 г. |lat_dir = |lat_deg = 54 |lat_min = 0|lat_sec = 28 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 28|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Папярнянскі }} '''Сёмкаў Гарадо́к'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Siomkaŭ Haradok}}, {{lang-ru|Сёмков Городок}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на правым беразе ракі [[Вяча (рака)|Вяча]]. Уваходзіць у склад [[Папярнянскі сельсавет|Папярнянскага сельсавета]]. Месціцца за 14 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а, 7 км ад чыгуначнай станцыі [[Ждановічы (станцыя)|Ждановічы]] на лініі [[Мінск-Пасажырскі|Мінск]] — [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна]]. == Назва == Тапонім «Сёмкаў Гарадок» складаецца з дзвюх частак: азначэнне «Сёмкаў» паказвае на блізкасць да вёскі [[Сёмкава]], назва «Гарадок» сведчыць пра існаванне тут невялікага замка (горада, замчышча ёсць каля вёскі [[Чучаны]])<ref name="zh">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 81.</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Вядомы з сярэдзіны [[XVI стагоддзе|XVI]] ст. пад назвай ''Гарадок Саламярэцкі'' як уласнасць князёў [[Саламярэцкія|Саламярэцкіх]], цэнтр уладанняў якіх быў у [[Саламарэчча|Саламарэччы]]. З 1595 года ў складзе маёнтка Сёмкаў [[Менскі павет|Менскага павета]]. Князёўна Алена Саламярэцкая, узяўшы шлюб з Багданам Сцяцкевічам, пераводзіць Сёмкаў у валоданне гэтаму праваслаўнаму роду. 3 1755 годзе маёнтак перайшоў «вечны дарунак» [[Адам Хмара|Адама Хмары]] за службу ў [[Падканцлер літоўскі|падканцлера літоўскага]] [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Сапегі]]. У 1791 годзе вёска Гродэк у Заслаўскай парафіі. На сродкі Адама Хмары ў 1791 годзе пачынаецца будаўніцтва касцёла, у 1802 годзе касцёл быў асвечаны ў гонар Раства Дзевы Марыі і Святога Станіслава (у 1866 годзе ператвораны ў праваслаўную царкву). === У складзе Расійскай імперыі === [[Файл:Siomkaŭ Haradok. Сёмкаў Гарадок (1900).jpg|злева|міні|250пкс|Будынак касцёла, каля 1900 г.]] 3 1793 года ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка, цэнтр воласці. У 1800 годзе ў Хмарыным Гарадку [[млын]], корчмы, уніяцкая царква Раства Багародзіцы, дзе ў 1880-я гады вянчаліся [[Адам Ягоравіч Багдановіч|бацькі]] [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]]. У 1861 годзе ў мястэчку валасная ўправа, медаварня, піваварня, [[бровар]], цагельны завод, [[млын]], царква, сінагога; у 1897 годзе — народнае вучылішча (адкрытае ў 1865 г.), царкоўна-прыходская школа, [[карчма]]. У 1905—1906 гадах у маёнтку працаваў [[Янка Купала]] на смалакурні, а ў красавіку — траўні 1922 года — [[Якуб Колас]], бухгалтарам вучэбнай фермы «Сёмкава». === Найноўшы час === У лютым 1918 года Сёмкаў Гарадок занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Сёмкавагарадоцкай воласці атрымалі Пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята БНР]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літбел ССР|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 31 ліпеня 1920 года ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1922 годзе створаная 7-гадовая школа. 3 20 жніўня 1924 года цэнтр [[Сёмкаў-Гарадоцкі сельсавет|Сёмкаў-Гарадоцкага сельсавета]] [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). З 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] 27 чэрвеня 1941 года на рубяжы Сёмкава Гарадка адбыліся жорсткія баі. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года акупаваны нацысцкай [[Трэці рэйх|Германіяй]]. 3 8 жніўня 1959 года вёска ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]]. З 20 студзеня 1960 года ў Папярнянскім сельсавеце<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 студзеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 2.</ref>. У верасні 1989 года на магіле Таццяны Зенчык, быў усталяваны помнік ахвярам [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій]] сям’і Зенчык<ref>Курапаты: Зборнік матэрыялаў / Грамадская ініцыятыва «За ўратаванне мемарыялу Курапаты»; [Працавалі: В. Арэшка і інш.]. — Мн.: ГА «Дыярыуш», 2002. — 112 с. — С. 97. — (Архіў найноўшай гісторыі).</ref>. == Насельніцтва == * 1800 год — 141 жыхар, 12 двароў * 1861 год — 368 жыхароў, 117 двароў{{sfn|БелЭн|2002}} * 1897 год — 305 жыхароў, 53 двары * 1999 год — 177 жыхароў * 2000 год — 168 жыхароў, 73 двары * 2001 год — 171 жыхар, 73 двары{{sfn|БелЭн|2002}} * 2010 год — 193 жыхары * 2019 год — 192 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-05-14}}</ref> == Славутасці == [[Файл:Siomkau Haradok church 01.jpg|thumb|250пкс|Будынак касцёла да перабудовы, 2008 г.]] * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Сёмкаў Гарадок)|Царква Раства Прасвятой Багародзіцы]] (былы касцёл Ражства Дзевы Марыі і святога Станіслава) * Помнік ахвярам [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій]] сям’і Зенчык. Помнік складаецца з трох вялікіх надмагільных камянёў і трох паліраваных гранітных пліт меншага памеру == Страчаная спадчына == * Сінагога (XIX ст.) == Вядомыя асобы == * [[Пятро Стэфановіч]] (1922—2006) — беларускі пісьменнік і перакладчык * [[Міхаіл Іванавіч Вішнеўскі]] (нар. 1949) — беларускі філосаф. Доктар філасофскіх навук (2002), прафесар (2003). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Сёмкаў Гарадок // {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} — С. 455. * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сёмкаў Гарадок|Валахновіч А. І.|360}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|826—829|Gródek siomkowski|A. Ch.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Папярнянскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Папярнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў XVI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Сёмкаў Гарадок| ]] q7ai184nkhp18uqs7mx3g9mr0t3bq4t 5134243 5134237 2026-04-30T22:57:35Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5134243 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сёмкаў Гарадок |выява = Siomkaŭ Haradok, carkva. Сёмкаў Гарадок, царква (2020) 03.jpg |подпіс = Царква Раства Прасвятой Багародзіцы (колішні касцёл Раства Дзевы Марыі і Святога Станіслава, перабудаваны [[Беларуская Праваслаўная Царква|БПЦ]])<br/>2020 г. |lat_dir = |lat_deg = 54 |lat_min = 0|lat_sec = 28 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 28|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Папярнянскі }} '''Сёмкаў Гарадо́к'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Siomkaŭ Haradok}}, {{lang-ru|Сёмков Городок}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на правым беразе ракі [[Вяча (рака)|Вяча]]. Уваходзіць у склад [[Папярнянскі сельсавет|Папярнянскага сельсавета]]. Месціцца за 14 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а, 7 км ад чыгуначнай станцыі [[Ждановічы (станцыя)|Ждановічы]] на лініі [[Мінск-Пасажырскі|Мінск]] — [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна]]. == Назва == Тапонім «Сёмкаў Гарадок» складаецца з дзвюх частак: азначэнне «Сёмкаў» паказвае на блізкасць да вёскі [[Сёмкава]], назва «Гарадок» сведчыць пра існаванне тут невялікага замка (горада, замчышча ёсць каля вёскі [[Чучаны]])<ref name="zh">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 81.</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Вядомы з сярэдзіны [[XVI стагоддзе|XVI]] ст. пад назвай ''Гарадок Саламярэцкі'' як уласнасць князёў [[Саламярэцкія|Саламярэцкіх]], цэнтр уладанняў якіх быў у [[Саламарэчча|Саламарэччы]]. З 1595 года ў складзе маёнтка Сёмкаў [[Менскі павет|Менскага павета]]. Князёўна Алена Саламярэцкая, узяўшы шлюб з Багданам Сцяцкевічам, пераводзіць Сёмкаў у валоданне гэтаму праваслаўнаму роду. 3 1755 годзе маёнтак перайшоў у «вечны дарунак» [[Адам Хмара|Адаму Хмары]] за службу ў [[Падканцлер літоўскі|падканцлера літоўскага]] [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Сапегі]]. У 1791 годзе вёска пад назвай Гродэк у Заслаўскай парафіі. На сродкі Адама Хмары ў 1791 годзе пачынаецца будаўніцтва касцёла, у 1802 годзе касцёл быў асвечаны ў гонар Раства Дзевы Марыі і Святога Станіслава (у 1866 годзе ператвораны ў праваслаўную царкву). З 1800 года насіў назву Хмарын Гарадок па імені Адама Хмары (перайменаваны ў Сёмкаў Гарадок у 1917 годзе). === У складзе Расійскай імперыі === [[Файл:Siomkaŭ Haradok. Сёмкаў Гарадок (1900).jpg|злева|міні|250пкс|Будынак касцёла, каля 1900 г.]] 3 1793 года ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка, цэнтр воласці. У 1800 годзе ў Хмарыным Гарадку [[млын]], корчмы, уніяцкая царква Раства Багародзіцы, дзе ў 1880-я гады вянчаліся [[Адам Ягоравіч Багдановіч|бацькі]] [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]]. У 1861 годзе ў мястэчку валасная ўправа, медаварня, піваварня, [[бровар]], цагельны завод, [[млын]], царква, сінагога; у 1897 годзе — народнае вучылішча (адкрытае ў 1865 г.), царкоўна-прыходская школа, [[карчма]]. У 1905—1906 гадах у маёнтку працаваў [[Янка Купала]] на смалакурні, а ў красавіку — траўні 1922 года — [[Якуб Колас]], бухгалтарам вучэбнай фермы «Сёмкава». === Найноўшы час === У лютым 1918 года Сёмкаў Гарадок занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Сёмкавагарадоцкай воласці атрымалі Пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята БНР]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літбел ССР|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 31 ліпеня 1920 года ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1922 годзе створаная 7-гадовая школа. 3 20 жніўня 1924 года цэнтр [[Сёмкаў-Гарадоцкі сельсавет|Сёмкаў-Гарадоцкага сельсавета]] [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). З 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] 27 чэрвеня 1941 года на рубяжы Сёмкава Гарадка адбыліся жорсткія баі. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года акупаваны нацысцкай [[Трэці рэйх|Германіяй]]. 3 8 жніўня 1959 года вёска ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]]. З 20 студзеня 1960 года ў Папярнянскім сельсавеце<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 студзеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 2.</ref>. У верасні 1989 года на магіле Таццяны Зенчык, быў усталяваны помнік ахвярам [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій]] сям’і Зенчык<ref>Курапаты: Зборнік матэрыялаў / Грамадская ініцыятыва «За ўратаванне мемарыялу Курапаты»; [Працавалі: В. Арэшка і інш.]. — Мн.: ГА «Дыярыуш», 2002. — 112 с. — С. 97. — (Архіў найноўшай гісторыі).</ref>. == Насельніцтва == * 1800 год — 141 жыхар, 12 двароў * 1861 год — 368 жыхароў, 117 двароў{{sfn|БелЭн|2002}} * 1897 год — 305 жыхароў, 53 двары * 1999 год — 177 жыхароў * 2000 год — 168 жыхароў, 73 двары * 2001 год — 171 жыхар, 73 двары{{sfn|БелЭн|2002}} * 2010 год — 193 жыхары * 2019 год — 192 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-05-14}}</ref> == Славутасці == [[Файл:Siomkau Haradok church 01.jpg|thumb|250пкс|Будынак касцёла да перабудовы, 2008 г.]] * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Сёмкаў Гарадок)|Царква Раства Прасвятой Багародзіцы]] (з 1866 года, раней касцёл Раства Дзевы Марыі і святога Станіслава) * Помнік ахвярам [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій]] сям’і Зенчык. Помнік складаецца з трох вялікіх надмагільных камянёў і трох паліраваных гранітных пліт меншага памеру == Страчаная спадчына == * Сінагога (XIX ст.) == Вядомыя асобы == * [[Пятро Стэфановіч]] (1922—2006) — беларускі пісьменнік і перакладчык * [[Міхаіл Іванавіч Вішнеўскі]] (нар. 1949) — беларускі філосаф. Доктар філасофскіх навук (2002), прафесар (2003). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Сёмкаў Гарадок // {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} — С. 455. * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сёмкаў Гарадок|Валахновіч А. І.|360}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|826—829|Gródek siomkowski|A. Ch.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Папярнянскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Папярнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў XVI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Сёмкаў Гарадок| ]] 9w6ewt4uvvjj3yls7nvxp2832lruxxz Курдыстан (астан) 0 127334 5134536 4403952 2026-05-01T11:55:27Z DenisBorum 139498 5134536 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{coord|35|18|41|N|46|59|45|E|display=title}} {{Правінцыя Ірана |province_name = Курдыстан |ostan_name = استان کردستان |loc_map = Iran locator10.png |capital = [[Санандаж]] |largest_cities = |lat_deg = 35.3113 |lon_deg = 46.9960 |pop_density = 49,43 |sub_provinces = 9 |languages= [[Курдская мова|курдская]]<br />[[Фарсі|Фарсі]] }} [[File:Kurdistan province.png|thumb|300px|right]] '''Курдыста́н''' ({{lang-fa|کردستان}} — ''Kordestân''; {{lang-ku|Kurdistan}}; {{lang-az|Kürdüstan}}) — правінцыя ([[астан]]) у [[Іран]]е (не блытаць з буйнейшым рэгіёнам — [[Іракскі Курдыстан|Іракскім Курдыстанам]]). Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Санандаж]] (Сенендэдж), іншыя буйныя гарады — [[Секез]] (135 тыс.), [[Мерыван]] (95 тыс.), [[Банэ (горад)|Банэ]] (71 тыс.), [[Карвэ]] (67 тыс.), [[Кам'яран]] (48 тыс.), [[Біджар]] (47 тыс.), [[Дзівандарэ]] (23 тыс.), [[Дэхгалан]] (21 тыс.). Плошча правінцыі — 29 137 км²<ref name=statoids>[http://www.statoids.com/uir.html Statoids.com] {{ref-en}}</ref>, што складае толькі восьмую частку тэрыторыі, населенай [[курды|курдамі]]. Правінцыя размешчана на захадзе Ірана. Мяжуе з [[Ірак]]ам на захадзе, з правінцыяй [[Заходні Азербайджан]] на поўначы, з правінцыяй [[астан Зенджан|Зенджан]] на паўночным захадзе і з правінцыяй [[астан Керманшах|Керманшах]] на поўдні. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Kurdistan Province}} {{Правінцыі Ірана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астаны Ірана]] gt7ihw5gfsfpx0i83vts7sauf76mscz Карл Лупіновіч 0 130872 5134036 4049097 2026-04-30T13:22:03Z MoniczFrancisak 96628 5134036 wikitext text/x-wiki {{іерарх}} {{Цёзкі2|Лупіновіч}} '''Карл Аляксандр Карлавіч Лупіновіч''' ({{ДН|14|7|1891}}, {{МН|Докшыцы}}, [[Мінская губерня|Мінская губерні]] — 1937?) — [[Каталіцызм|каталіцкі]] святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. == Біяграфія == [[File:Удзельнікі беларускага гуртка ў Рыма-каталіцкай духоўнай акадэміі ў Пецярбургу на пачатку 1917 г.jpg|thumb|злева|Удзельнікі [[Беларускі гурток студэнтаў Пецярбургскай каталіцкай духоўнай акадэміі|беларускага гуртка]] ў [[Імператарская рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Рыма-каталіцкай духоўнай акадэміі]] ў Пецярбургу на пачатку [[1917]] г. Злева направа: [[Міхал Пятроўскі]], [[Антон Матвейчык]], [[Андрэй Цікота]], [[Антон Неманцэвіч]], Карл Лупіновіч, [[Адам Станкевіч]].]] Паходзіў з сям'і беларусаў-католікаў. У 1914 г. скончыў [[Мітрапалітальная духоўная семінарыя|Мітрапалітальную духоўную семінарыю]] ў [[Пецярбург]]у. 3 1914 па 1917 г. вучыўся ў [[Петраградская рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Петраградскай рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі]]. 3 восені 1914 г. быў членам [[Беларускі гурток студэнтаў Пецярбургскай каталіцкай духоўнай акадэміі|беларускага гуртка студэнтаў акадэміі]]. У 1915 годзе прыняў сакрамант пасвячэння (паводле іншых звестак, у 1913). Душпастырскую дзейнасць пачаў на пасадзе вікарыя ў [[Мінск]]у. Прымаў удзел у [[беларусізацыя|беларусізацы]]і нацыянальна-рэлігійнага жыцця. Выступаў перад вернікамі з беларускімі казаннямі. У 1919 г. выконваў абавязкі [[пробашч]]а магілёўскага [[Касцёл Святога Казіміра (Магілёў)|касцёла Св. Казіміра]]. 10 кастрычніка 1919 г. біскуп [[Ян Цепляк]] выдаў кс. Лупіновічу прадпісанне здаць справы магілёўскаму дэкану і накіравацца ў [[Гомель]], дзе ён павінен быў заняць пасаду гомельскага пробашча і дэкана. Але выезд кс. Лупіновіча ў [[Гомель]] зацягнуўся. 10 студзеня 1920 г. біскуп Цепляк прызначыў кс. Лупіновіча ўжо не пробашчам, а вікарыем у гомельскі касцёл, выпісаўшы на яго імя пасведчанне. Пасля нядоўгага побыту ў Гомелі ў маі 1920 г. кс. Лупіновіч выехаў у [[Жлобін]] як капелан жлобінскай капліцы антушаўскай парафіі. У ліпені 1921 г. ён быў прызначаны вікарыем маскоўскага касцёла Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі. У 1922—1923 гг. — адміністратар рэчыцкай парафіі [[Мазырска-Рэчыцкі дэканат|Мазырска-Рэчыцкага дэканата]]. 3 1924 г. працаваў пробашчам [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Масква)|касцёла святых Пятра і Паўла]] ў [[Масква|Маскве]], абслугоўваў таксама капліцу ў [[Разань|Разані]]. 3 1926 — генеральны вікарый Маскоўскага дэканата. [[Файл:Лупіновіч Карл.jpg|thumb|злева|Карл Лупіновіч]] [[20 лютага]] [[1929]] г. арыштаваны ў Маскве па падазрэнні ў [[шпіянаж]]ы і ўдзеле ў контррэвалюцыйнай арганізацыі. Неўзабаве быў вызвалены, даўшы падпіску аб супрацоўніцтве з органамі ДПУ, пра якую паведаміў біскупу [[Пій Невё|Пію Невё]]. 18 лютага (паводле іншых звестак, у ноч на 16 лютага) 1931 г. быў зноў арыштаваны. 18 лістапада 1931 г. пастановай калегіі АДПУ прыгавораны на падставе арт. 58-6,10 і 11 КК РСФСР да трох гадоў высылкі ў [[Казахстан]]. У снежні 1933 годзе арыштаваны ў высылцы і этапаваны ў [[Мінск]] для прыцягнення да следства «за шпіянаж». 29 сакавіка 1934 г. пастановай «тройкі» калегіі АДПУ па БССР прыгавораны да трох гадоў высылкі ў Казахстан. У чэрвені 1936 г. быў зноў арыштаваны і 9 студзеня 1937 г. пастановай спецкалегіі Казахскага аддзялення Вярхоўнага суда РСФСР прыгавораны да 10 гадоў ППЛ. 11 снежня 1937 г. па пастанове камісіі НКУС прыгавораны да вышэйшай меры пакарання і расстраляны. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны. / Аўтар-укладальнік: Ю. Гарбінскі. — Мн.-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3 * ''Васькоў У.'' Католікі на абшарах Панізоўя і Севершчыны: Гісторыя Гомельскага дэканата. — Мн., 2011. ISBN 978-985-6825-62-0 * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * ''Туронак Ю.'' Падрэзаныя крылы // Наша Вера. — 2003. №2 (24). * ''Dzwonkowski R.'' Losy duchowieństwa katolickiego w ZSSR, 1917—1937: Martyrologium. — Lublin, 1998. {{DEFAULTSORT:Лупіновіч Карл}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] cb3r881lnmzdb25hfdcsa99uyjxza72 Вікіпедыя:Да перайменавання 4 131069 5134412 5133960 2026-05-01T10:33:08Z MocnyDuham 99818 /* НТБ → НТВ */ вынік 5134412 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 5wrsv8b9x7aw718umhmee4vemm2g98c 5134422 5134412 2026-05-01T10:41:00Z MocnyDuham 99818 /* Валаваны → Канапэ */ вынік 5134422 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] kuoa7xn2mmk6hrllpvi0vyu3hizbyq8 5134440 5134422 2026-05-01T10:51:38Z MocnyDuham 99818 /* Гонёндз → Ганёндз */ вынік 5134440 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] phej1t1xcy2drqqysxz4hy4gdmvz8p9 5134451 5134440 2026-05-01T10:54:49Z MocnyDuham 99818 /* Семятычы → Сямятычы */ вынік 5134451 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:54, 1 мая 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] k11u1b4ffjk8fs1vx280x3yhk01ffkw 5134458 5134451 2026-05-01T10:59:28Z MocnyDuham 99818 /* Сэйны → Сейны */ вынік 5134458 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус склаўся. Артыкул перайменаваны. Таксама вельмі прашу пазбягаць акрэслення працы Чаховіча як шкоднай. Мы зыходзім з [[ВП:СУ]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:59, 1 мая 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:54, 1 мая 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] ktjp1iqck4nutst9kf1i4vyaqloy82c 5134466 5134458 2026-05-01T11:02:02Z MocnyDuham 99818 /* Вынік */ reply ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 5134466 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус склаўся. Артыкул перайменаваны. Таксама вельмі прашу пазбягаць акрэслення працы Чаховіча як шкоднай. Мы зыходзім з [[ВП:СУ]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:59, 1 мая 2026 (+03) : Дарэчы, паважаны @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], паглядзіце яшчэ на артыкул [[Сэйнэнскі павет]]. Якая там правільная назва? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:02, 1 мая 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:54, 1 мая 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] b4ualter4cah1eo1hq4n6992rxhy4q3 5134478 5134466 2026-05-01T11:08:55Z MocnyDuham 99818 /* Вяжанка → Вежанка */ вынік 5134478 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == {{закрыта}} Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уласнага даследвання няма, бо прадстаўлены беларускія крыніцы. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 1 мая 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус склаўся. Артыкул перайменаваны. Таксама вельмі прашу пазбягаць акрэслення працы Чаховіча як шкоднай. Мы зыходзім з [[ВП:СУ]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:59, 1 мая 2026 (+03) : Дарэчы, паважаны @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], паглядзіце яшчэ на артыкул [[Сэйнэнскі павет]]. Якая там правільная назва? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:02, 1 мая 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:54, 1 мая 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] m3hpypviu5qesj6z1jwktkmil4l4l52 Лаздуны 1 0 131447 5134166 5131938 2026-04-30T20:42:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134166 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Лаздуны}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Лаздуны 1 |выява = Лаздуны 1. Касцёл Святых Сымона і Тадэвуша (04).jpg |подпіс = [[Касцёл Святых Сымона і Іуды Тадэвуша (Лаздуны)]] |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Лаздунскі }} '''Лазду́ны 1'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lazduny 1}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910r0029127&q_id=4797297|title=Решение Ивьевского районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 107 "О преобразовании некоторых населенных пунктов района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Лаздунскі сельсавет|Лаздунскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзяцца за 14 км на ўсход ад [[Іўе|Іўя]], за 12 км ад чыг. ст. [[Юрацішкі (станцыя)|Юрацішак]] на лініі Ліда—Маладзечна. За 1 км на ўсход ад вёскі ўпадае ў [[Чапунька|Чапуньку]] рака [[Гарача]], створана [[Лаздунскае вадасховішча]] (плошча 0,6 км²). == Гісторыя == Упершыню Лаздуны згадваюцца ў XVI ст. як валоданне [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія цягам стагоддзяў перадавалі іх у заклад іншым асобам. Ад свайго заснавання паселішча ўваходзіла ў склад [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1591 годзе Лаздуны згадваюцца як маёнтак, што знаходзіўся ў закладзе ў Бруханскіх, пазней у Магільніцкіх, з 1614 г. у віленскага купца Вендана. Цягам 1645—1699 гг. Лаздунамі валодаў стольнік браслаўскі М. Більдзюкевіч. Станам на 1690 год у паселішчы было 15 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]]. У пачатку XVIII ст. Лаздуны перайшлі ў валоданне [[Ромеры|Ромераў]], пазней [[Панорскія|Панорскіх]]. Станам на 1735 годзе тут было 45 дымоў. У 1744 годзе ў Лаздунах збудавалі касцёл, які належаў да [[Суботнікі|Суботніцкай]] парафіі. У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Лаздуны апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Апошні ардынат [[Дамінік Геранім Радзівіл]] у 1806 годзе падараваў мястэчка [[Валадковічы|Валадковічам]]. За Корвін-Мілеўскімі ў 1859 годзе ў Лаздунах нанава адбудавалі касцёл. У 1861 года тут адбыліся сялянскія выступленні. Паводле вынікаў перапісу (1897) у ''мястэчку Лаздуны'' быў 91 двор, працавалі хлебазапасны магазін, школа граматы; у ''маёнтку Лаздуны'' з фальваркамі — 8 двароў, дзейнічалі касцёл, вінакурня, карчма. На 1909 год у мястэчку было 122 двары. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] з 1915 да 1918 года Лаздуны займалі нямецкія войскі. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Лугамавіцкай гміне Валожынскага павета [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. У гэты час у ''мястэчку Лаздуны'' было 156 двароў, у ''фальварку Лаздуны'' — 14 двароў. Цягам 1920—1930 гг. тут дзейнічала сельскагаспадарчая школа. Паводле [[Ольгерд Хамінскі|Ольгерда Хамінскага]], станам на 1927-1933 гг. у вёсцы доля [[Літоўская мова|літоўскамоўнага]] насельніцтва складала 51-90 %.<ref>[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/pl/article/view/abs.2010.014 Olgierd Chomiński, Leszek Bednarczuk. Obszar językowy litewski w Państwie Polskim 1927-1933] // Acta Baltico-Slavica, 2010, 34. С. 254.</ref> У 1939 годзе Лаздуны ўвайшлі ў [[БССР]]. Статус ''мястэчка Лаздуны'' панізілі да вёскі. У колішнім ''маёнтку Лаздуны'' дзейнічалі сыраварня, школа, крама. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 25 чэрвеня 1941 да 7 ліпеня 1944 вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. З 16 ліпеня 1954 года цэнтр новаўтворанага [[Лаздунскі сельсавет|Лаздунскага сельсавета]]. 3 20 студзеня 1960 г. Лаздуны ўваходзяць у склад Іўеўскага раёна.<gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Мястэчка на старых фотаздымках"> Выява:Łazduny. Лаздуны (1915).jpg|Агульны выгляд Выява:Łazduny-kaścioł.jpg|Касцёл Выява:Korvin-Mileŭski Manor in Łazduny.jpg|Сядзіба Выява:Łazduny-siadziba.jpg|Сядзіба, палац </gallery> == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 456 чал.<ref>Łazduny // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/617 617].</ref>; 1897 год — 838 чал. у ''мястэчку Лаздуны'' і 111 чал. у ''маёнтку Лаздуны'' * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 797 чал. у ''мястэчку Лаздуны'' і 213 чал. у ''маёнтку Лаздуны''; 1909 год — 870 чал.; 1921 год — 700 чал. у ''мястэчку Лаздуны'' і 118 чал. у ''фальварку Лаздуны''; 1970 год — 714 чал.; 1999 год — 923 чал.; 2009 год — 840 чал. == Інфраструктура == У Лаздунах працуюць [[сярэдняя школа]], дашкольная ўстанова, [[бальніца]], [[бібліятэка]], дом культуры. == Эканоміка == Сельская гаспадарка. == Славутасці == [[Файл:Лаздуны 1. Касцёл Святых Сымона і Тадэвуша (05).jpg|міні|злева|Брама касцёла|289x289пкс]] * [[Касцёл Святых Сымона і Іуды Тадэвуша (Лаздуны)|Касцёл Святых Сымона і Тадэвуша]] ([[1904]]—[[1910]]) * Парк пры колішняй сядзібе (XIX ст.) === Страчаная спадчына === [[Файл:Лаздуны 1. Касцёл Святых Сымона і Тадэвуша (07).jpg|thumb|Падмурак сядзібнага дома]] * [[Сядзібна-паркавы ансамбль Корвін-Мілеўскіх (Лаздуны)|Сядзіба Корвін-Мілеўскіх (XIX ст.)]] == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * Łazduny // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/617 617]—618. * {{Крыніцы/Памяць/Іўеўскі раён}} * {{Крыніцы/ГВБ|9-2}} * [https://www.academia.edu/127672566/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B2%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%93%D1%96%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82_%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_1855_1925_Ridero_2025_276_%D1%81 Корвін-Мілеўскі Гіпаліт. Успаміны пра семдзесят гадоў (1855–1925)]. Ridero, — 2025. — 276 с. == Спасылкі == * {{ГБ|http://globustut.by/lazduny/index.htm|Лаздуны}} {{Лаздунскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Лаздунскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Лаздуны 1| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] mgjmf85w5xcwo8rcybtieamxduitrmx Гродзенская школа дойлідства 0 140778 5134225 4945366 2026-04-30T22:24:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134225 wikitext text/x-wiki [[Файл:St Barys and Hleb Church Horadnia.JPG|thumb|250px|[[Каложская царква|Барысаглебская царква]] — адзіны захаваны помнік Гродзенскай школы дойлідства]] '''Гро́дзенская шко́ла до́йлідства''' — асобная архітэктурная школа [[XII стагоддзе|XII]] ст. у [[Гродна|Гродне]], якая вылучаецца сярод іншых старажытнарускіх цэнтраў сваёй самабытнасцю і арыгінальнасцю. На сённяшні дзень вядома сем помнікаў гродзенскай архітэктурнай школы XII&nbsp;ст.: [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняя царква]], [[Княжацкі церам (Гродна)|княжацкі палац]], [[Мураваныя сцены XII стагоддзя Старога замка (Гродна)|сцяна на мысе і сцяна за ўсходнім палацам]] (усе на [[Стары замак (Гродна)|Старым замку]]), [[Каложская царква|Барысаглебская]] і [[Прачысценская царква (Гродна)|Прачысценская]] цэрквы на пасадах, а таксама недабудаваная царква на Замчышчы ў [[Ваўкавыск]]у. Да гродзенскай школы дойлідства адносяць таксама яшчэ два храмы: на [[Новы замак (Гродна)|Новым замку]] ([[Васкрасенская царква (Гродна)|Васкрасенская царква]]) і на пасадзе (так званая [[Малая царква (Гродна)|Малая царква]]). Інтэнсіўнае мураванае будаўніцтва ў XII&nbsp;ст. сведчыць аб заможнасці гараджан і дазваляе казаць аб Гродне як аб значным эканамічным цэнтры рэгіёна. == Архітэктурныя і канструктыўныя асаблівасці == === Падмуркі === У адрозненне ад многіх іншых старажытнарускіх цэнтраў, дзе выкарыстоўваўся раствор, падмуркі ў храмах гродзенскай школы (як і ў Ваўкавыску) складаліся з дробных валуноў, пакладзеных насуха{{sfn|Рапапорт|1994|с=99}}. Для свецкіх пабудоў глыбіня падмурка магла быць зусім нязначнай — напрыклад, у княжацкім цераме яна складала ўсяго 30—40 см. Цікава, што цагляная вымостка вакол церама дакладна супадала з абрэзам паўночнай і ўсходняй сцен, тады як на заходняй сцяне яна выступала вонкі, утвараючы прыступку{{sfn|Рапапорт|1994|с=104, 172}}. [[Файл:Ніжняя царква сцяна.JPG|250px|злева|thumb|Сцены храма Ніжняй царквы]] === Муроўка і дэкор сцен === Адна з галоўных адметнасцей школы — тэхніка муроўкі. Гродзенскія майстры выкарыстоўвалі раўнаслойную (парадковую) муроўку з добрай перавязкай швоў. Пры гэтым рады цэглы-[[Плінфа|плінфы]] чаргаваліся са слаямі [[Вапна|вапнава]]-[[Цемянка|цемяночнага]] раствору прыблізна аднолькавай таўшчыні. Арыгінальнасцю вызначаюцца і канструкцыйныя рашэнні: скошаныя пад 45 градусаў вонкавыя вуглы пабудоў, круглыя цагляныя калоны (у верхняй частцы яны завяршаліся квадратнай плітой, вышэй за якую набывалі крыжовую або квадратную форму для пераходу да арак), размяшчэнне бакавых [[Апсіда|апсід]] у тоўшчы сцен{{sfn|Рапапорт|1994|с=111, 118}}. Найбольш прывабнай рысай гродзенскіх храмаў з’яўляецца іх дэкаратыўнае афармленне. [[Фасад]]ы цэркваў багата ўпрыгожваліся ўстаўкамі вялікіх каляровых камянёў са шліфаванай вонкавай паверхняй, а таксама крыжовымі кампазіцыямі з рознакаляровых маёлікавых плітак. Такім чынам дасягаўся эфект паліхроміі і святочнасці{{sfn|Рапапорт|1994|с=111}}. Высокая культура будаўніцтва праявілася і ў стаўленні да дэталяў: адтуліны ад драўляных рыштаванняў (пальцаў лесоў) на фасадах Барысаглебскай царквы, як рэдкае выключэнне для таго часу, былі акуратна зароблены растворам і цэглай, з-за чаго яны амаль непрыкметныя на паверхні сцяны{{sfn|Рапапорт|1994|с=177}}. Сцены храмаў усярэдзіне не тынкаваліся, вапна, якая выступала са швоў муроўкі, проста загладжвалася, і паверхня сцяны ўспрымалася як камбінацыя белых і чырвоных палос. === Галаснікі === Характэрнай асаблівасцю інтэр'ераў было масавае выкарыстанне ў муроўцы керамічных сасудаў — [[Галаснік|галаснікоў]]. Па ўсёй паверхні сцен (пачынаючы з вышыні каля 1,5 м) у пэўным парадку размяшчаліся гэтыя сасуды, звернутыя адтулінамі ўнутр. Наведвальнікам былі відаць толькі іх цёмныя гарлавіны. Паколькі інтэр'ер не тынкаваўся, такі рытм адтулін служыў важным элементам дэкаратыўнага афармлення. Акрамя [[Акустыка|акустычнай]] і дэкаратыўнай функцый, галаснікі выкарыстоўваліся як пустацелы матэрыял для аблягчэння канструкцыі — яны знойдзены нават у прыступках унутрысценных лесвіц і ў шчоках невялікіх скляпенняў, што іх перакрывалі{{sfn|Рапапорт|1994|с=51—52}}{{sfn|Воронин|1954|с=98}}. === Падлогі і ўнутрысценныя лесвіцы === Гродзенскія храмы вызначаліся прасторнасцю і багаццем унутранага ўбрання. Падлогі выкладваліся з фігурных маёлікавых плітак зялёнага, жоўтага і карычневага колераў. Рэшткі такіх складаных дэкаратыўных набораў былі выяўлены пры раскопках Ніжняй царквы{{sfn|Рапапорт|1994|с=72}}. Своеасаблівае канструктыўнае рашэнне мелі лесвіцы для ўздыму на [[Хоры|хоры]]. У Ніжняй царкве для размяшчэння лесвіцы ў паўднёва-заходнім куце храма была ўбудавана спецыяльная тонкая сценка ў чвэрць акружнасці, якая вылучала лесвічную клетку. У Барысаглебскай царкве на Каложы, акрамя асноўнай лесвіцы ў заходняй сцяне, захаваліся дзве дадатковыя, якія пачыналіся ў тарцах міжапсідных сценак і праходзілі непасрэдна ў тоўшчы сцен бакавых апсід. Участкі гэтых лесвіц перакрываліся як прыступкавымі цыліндрычнымі скляпеннямі, так і тоўстымі дубовымі дошкамі{{sfn|Рапапорт|1994|с=129—130, 139}}. [[Файл:Ніжняя царква ў Гродне.JPG|250px|справа|thumb|Рэшткі Ніжняй царквы]] == Аўтарства і паходжанне майстроў == Даследчыкі прыйшлі да высновы, што ўсе гродзенскія цэрквы збудаваны за даволі кароткі адрэзак часу — каля 20 гадоў (у 1180-я гады) і што стваральнікам іх быў адзін чалавек ці адна [[Арцель|арцель]]. Па асаблівасцях канструкцыі можна прасачыць, як ад помніка да помніка расло майстэрства дойліда. Так, Ніжняя царква, якая лічыцца адной з самых ранніх гродзенскіх пабудоў, аказалася не вельмі трывалай. У яе муроўцы не заўжды акуратна рабілі перавязку швоў, дэкаратыўныя шліфаваныя камяні былі вельмі вялікія і займалі амаль усю тоўшчу сцяны. У выніку муроўка аказалася не вельмі трывалай, і ўжо ў [[1183]] годзе царква ў выніку прыроднай катастрофы разбурылася. Барысаглебская царква — больш позні твор — падобных недахопаў пазбаўлена. Дэкаратыўныя валуны маюць памеры не больш за палову таўшчыні сцяны, перавязка швоў усюды дасканала вытрымліваецца. Нават калі ў [[1859]] годзе палова храма абвалілася ў [[Нёман]], другая яго частка засталася і зараз трымаецца дастаткова надзейна. Паводле даследаванняў [[Пётр Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Рапапорта]], гродзенская будаўнічая арцель склалася ў 1180-я гады. Аналіз сістэмы фармоўкі цэглы і тэхнікі муроўкі паказаў, што арцель утварылася шляхам зліцця дзвюх розных груп майстроў: непасрэдна муляры прыбылі з Валыні, а вытворцы плінфы («плінфатворцы») пераехалі з Полацка{{sfn|Рапапорт|1994|с=198}}. Пры гэтым кіраўніком арцелі мог быць выбітны дойлід [[Пётр Міланег]], які пазней стаў прыдворным архітэктарам кіеўскага князя [[Рурык Расціславіч|Рурыка Расціславіча]]. На гэтую думку даследчыка навяло падабенства некаторых кампазіцыйных і канструкцыйных прыёмаў. Знойдзеныя ў Гродне рэшткі цагляных муроў дазволілі звязаць іх будаўніцтва з пабудовай у [[1199]] годзе Пятром Міланегам у кіеўскім [[Выдубіцкі манастыр|Выдубіцкім манастыры]] цаглянай падпорнай сцяны. У якасці прыкладаў П. А. Рапапорт прыводзіў таксама ўжыванне каляровых шліфаваных камянёў у муроўцы фасадаў [[Свята-Васільеўскі сабор (Оўруч)|оўручскага храма]], паліваных плітак у муроўцы царквы Апосталаў у Белгарадзе і зрэзаныя знешнія вуглы [[Пятніцкая царква (Чарнігаў)|Пятніцкай царквы]] ў [[Чарнігаў|Чарнігаве]]. Усе гэтыя пабудовы ўзводзіліся пад кіраўніцтвам знакамітага дойліда. Мяркуецца, што разам з Міланегам пазней у [[Кіеў]] пераехала і ўся гродзенская будаўнічая арцель. У якасці дадатковага падмацавання гэтай гіпотэзы прыводзіцца факт ужывання галаснікоў у інтэр’ерах Васільеўскай царквы ў Оўручы і амфар у муроўцы чарнігаўскай Пятніцкай царквы, а таксама тое, што некаторыя знакі на плінфах з гродзенскіх пабудоў і з муроўкі чарнігаўскага Пятніцкага храма супадаюць. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Воронин Н. Н. |загаловак=Древнее Гродно |месца=М. |выдавецтва= |год=1954 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Воронин}} * А. А. Трусаў, В. Е. Собаль, Н. I. Здановіч. Стары замак у Гродне XI—XVIII стст.: Гіст.-археал. нарыс. Мінск: Навука і тэхніка, 1993. 152 с. ISBN 5-343-01429-1 * {{Крыніцы/Археалогія Беларусі|1}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш. Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. 370 с. ISBN 978-93-61617-77-8 * Гродназнаўства. Гісторыя еўрапейскага горада. Калектыў аўтараў: Карнялюк В., Швед В. і інш. Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. (Гарадзенская бібліятэка). ISBN 978-83-61617-85-3 * В. В. Швед, А. П. Госцеў, А. А. Дабрыян. Горадзен. Аповяды з гісторыі горада (10 ст. — сярэдзіна 16 ст.). Гродна, 1996. 60 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Славутасці Гродна}} {{Гродзенская школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Храмы Гродна]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Беларусі|Гродна]] [[Катэгорыя:Гродзенская школа дойлідства| ]] lb1nqb0qtsyymtmei7nvuuqg10wb9me 5134226 5134225 2026-04-30T22:27:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Муроўка і дэкор сцен */ 5134226 wikitext text/x-wiki [[Файл:St Barys and Hleb Church Horadnia.JPG|thumb|250px|[[Каложская царква|Барысаглебская царква]] — адзіны захаваны помнік Гродзенскай школы дойлідства]] '''Гро́дзенская шко́ла до́йлідства''' — асобная архітэктурная школа [[XII стагоддзе|XII]] ст. у [[Гродна|Гродне]], якая вылучаецца сярод іншых старажытнарускіх цэнтраў сваёй самабытнасцю і арыгінальнасцю. На сённяшні дзень вядома сем помнікаў гродзенскай архітэктурнай школы XII&nbsp;ст.: [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняя царква]], [[Княжацкі церам (Гродна)|княжацкі палац]], [[Мураваныя сцены XII стагоддзя Старога замка (Гродна)|сцяна на мысе і сцяна за ўсходнім палацам]] (усе на [[Стары замак (Гродна)|Старым замку]]), [[Каложская царква|Барысаглебская]] і [[Прачысценская царква (Гродна)|Прачысценская]] цэрквы на пасадах, а таксама недабудаваная царква на Замчышчы ў [[Ваўкавыск]]у. Да гродзенскай школы дойлідства адносяць таксама яшчэ два храмы: на [[Новы замак (Гродна)|Новым замку]] ([[Васкрасенская царква (Гродна)|Васкрасенская царква]]) і на пасадзе (так званая [[Малая царква (Гродна)|Малая царква]]). Інтэнсіўнае мураванае будаўніцтва ў XII&nbsp;ст. сведчыць аб заможнасці гараджан і дазваляе казаць аб Гродне як аб значным эканамічным цэнтры рэгіёна. == Архітэктурныя і канструктыўныя асаблівасці == === Падмуркі === У адрозненне ад многіх іншых старажытнарускіх цэнтраў, дзе выкарыстоўваўся раствор, падмуркі ў храмах гродзенскай школы (як і ў Ваўкавыску) складаліся з дробных валуноў, пакладзеных насуха{{sfn|Рапапорт|1994|с=99}}. Для свецкіх пабудоў глыбіня падмурка магла быць зусім нязначнай — напрыклад, у княжацкім цераме яна складала ўсяго 30—40 см. Цікава, што цагляная вымостка вакол церама дакладна супадала з абрэзам паўночнай і ўсходняй сцен, тады як на заходняй сцяне яна выступала вонкі, утвараючы прыступку{{sfn|Рапапорт|1994|с=104, 172}}. [[Файл:Ніжняя царква сцяна.JPG|250px|злева|thumb|Сцены храма Ніжняй царквы]] === Муроўка і дэкор сцен === Адна з галоўных адметнасцей школы — тэхніка муроўкі. Гродзенскія майстры выкарыстоўвалі раўнаслойную (парадковую) муроўку з добрай перавязкай швоў. Пры гэтым рады цэглы-[[Плінфа|плінфы]] чаргаваліся са слаямі [[Вапна|вапнава]]-[[Цамянка|цамянкавага]] раствору прыблізна аднолькавай таўшчыні. Арыгінальнасцю вызначаюцца і канструкцыйныя рашэнні: скошаныя пад 45 градусаў вонкавыя вуглы пабудоў, круглыя цагляныя калоны (у верхняй частцы яны завяршаліся квадратнай плітой, вышэй за якую набывалі крыжовую або квадратную форму для пераходу да арак), размяшчэнне бакавых [[Апсіда|апсід]] у тоўшчы сцен{{sfn|Рапапорт|1994|с=111, 118}}. Найбольш прывабнай рысай гродзенскіх храмаў з’яўляецца іх дэкаратыўнае афармленне. [[Фасад]]ы цэркваў багата ўпрыгожваліся ўстаўкамі вялікіх каляровых камянёў са шліфаванай вонкавай паверхняй, а таксама крыжовымі кампазіцыямі з рознакаляровых маёлікавых плітак. Такім чынам дасягаўся эфект паліхроміі і святочнасці{{sfn|Рапапорт|1994|с=111}}. Высокая культура будаўніцтва праявілася і ў стаўленні да дэталяў: адтуліны ад драўляных рыштаванняў (пальцаў лесоў) на фасадах Барысаглебскай царквы, як рэдкае выключэнне для таго часу, былі акуратна зароблены растворам і цэглай, з-за чаго яны амаль непрыкметныя на паверхні сцяны{{sfn|Рапапорт|1994|с=177}}. Сцены храмаў усярэдзіне не тынкаваліся, вапна, якая выступала са швоў муроўкі, проста загладжвалася, і паверхня сцяны ўспрымалася як камбінацыя белых і чырвоных палос. === Галаснікі === Характэрнай асаблівасцю інтэр'ераў было масавае выкарыстанне ў муроўцы керамічных сасудаў — [[Галаснік|галаснікоў]]. Па ўсёй паверхні сцен (пачынаючы з вышыні каля 1,5 м) у пэўным парадку размяшчаліся гэтыя сасуды, звернутыя адтулінамі ўнутр. Наведвальнікам былі відаць толькі іх цёмныя гарлавіны. Паколькі інтэр'ер не тынкаваўся, такі рытм адтулін служыў важным элементам дэкаратыўнага афармлення. Акрамя [[Акустыка|акустычнай]] і дэкаратыўнай функцый, галаснікі выкарыстоўваліся як пустацелы матэрыял для аблягчэння канструкцыі — яны знойдзены нават у прыступках унутрысценных лесвіц і ў шчоках невялікіх скляпенняў, што іх перакрывалі{{sfn|Рапапорт|1994|с=51—52}}{{sfn|Воронин|1954|с=98}}. === Падлогі і ўнутрысценныя лесвіцы === Гродзенскія храмы вызначаліся прасторнасцю і багаццем унутранага ўбрання. Падлогі выкладваліся з фігурных маёлікавых плітак зялёнага, жоўтага і карычневага колераў. Рэшткі такіх складаных дэкаратыўных набораў былі выяўлены пры раскопках Ніжняй царквы{{sfn|Рапапорт|1994|с=72}}. Своеасаблівае канструктыўнае рашэнне мелі лесвіцы для ўздыму на [[Хоры|хоры]]. У Ніжняй царкве для размяшчэння лесвіцы ў паўднёва-заходнім куце храма была ўбудавана спецыяльная тонкая сценка ў чвэрць акружнасці, якая вылучала лесвічную клетку. У Барысаглебскай царкве на Каложы, акрамя асноўнай лесвіцы ў заходняй сцяне, захаваліся дзве дадатковыя, якія пачыналіся ў тарцах міжапсідных сценак і праходзілі непасрэдна ў тоўшчы сцен бакавых апсід. Участкі гэтых лесвіц перакрываліся як прыступкавымі цыліндрычнымі скляпеннямі, так і тоўстымі дубовымі дошкамі{{sfn|Рапапорт|1994|с=129—130, 139}}. [[Файл:Ніжняя царква ў Гродне.JPG|250px|справа|thumb|Рэшткі Ніжняй царквы]] == Аўтарства і паходжанне майстроў == Даследчыкі прыйшлі да высновы, што ўсе гродзенскія цэрквы збудаваны за даволі кароткі адрэзак часу — каля 20 гадоў (у 1180-я гады) і што стваральнікам іх быў адзін чалавек ці адна [[Арцель|арцель]]. Па асаблівасцях канструкцыі можна прасачыць, як ад помніка да помніка расло майстэрства дойліда. Так, Ніжняя царква, якая лічыцца адной з самых ранніх гродзенскіх пабудоў, аказалася не вельмі трывалай. У яе муроўцы не заўжды акуратна рабілі перавязку швоў, дэкаратыўныя шліфаваныя камяні былі вельмі вялікія і займалі амаль усю тоўшчу сцяны. У выніку муроўка аказалася не вельмі трывалай, і ўжо ў [[1183]] годзе царква ў выніку прыроднай катастрофы разбурылася. Барысаглебская царква — больш позні твор — падобных недахопаў пазбаўлена. Дэкаратыўныя валуны маюць памеры не больш за палову таўшчыні сцяны, перавязка швоў усюды дасканала вытрымліваецца. Нават калі ў [[1859]] годзе палова храма абвалілася ў [[Нёман]], другая яго частка засталася і зараз трымаецца дастаткова надзейна. Паводле даследаванняў [[П. А. Рапапорт|П. А. Рапапорта]], гродзенская будаўнічая арцель склалася ў 1180-я гады. Аналіз сістэмы фармоўкі цэглы і тэхнікі муроўкі паказаў, што арцель утварылася шляхам зліцця дзвюх розных груп майстроў: непасрэдна муляры прыбылі з Валыні, а вытворцы плінфы («плінфатворцы») пераехалі з Полацка{{sfn|Рапапорт|1994|с=198}}. Пры гэтым кіраўніком арцелі мог быць выбітны дойлід [[Пётр Міланег]], які пазней стаў прыдворным архітэктарам кіеўскага князя [[Рурык Расціславіч|Рурыка Расціславіча]]. На гэтую думку даследчыка навяло падабенства некаторых кампазіцыйных і канструкцыйных прыёмаў. Знойдзеныя ў Гродне рэшткі цагляных муроў дазволілі звязаць іх будаўніцтва з пабудовай у [[1199]] годзе Пятром Міланегам у кіеўскім [[Выдубіцкі манастыр|Выдубіцкім манастыры]] цаглянай падпорнай сцяны. У якасці прыкладаў П. А. Рапапорт прыводзіў таксама ўжыванне каляровых шліфаваных камянёў у муроўцы фасадаў [[Свята-Васільеўскі сабор (Оўруч)|оўручскага храма]], паліваных плітак у муроўцы царквы Апосталаў у Белгарадзе і зрэзаныя знешнія вуглы [[Пятніцкая царква (Чарнігаў)|Пятніцкай царквы]] ў [[Чарнігаў|Чарнігаве]]. Усе гэтыя пабудовы ўзводзіліся пад кіраўніцтвам знакамітага дойліда. Мяркуецца, што разам з Міланегам пазней у [[Кіеў]] пераехала і ўся гродзенская будаўнічая арцель. У якасці дадатковага падмацавання гэтай гіпотэзы прыводзіцца факт ужывання галаснікоў у інтэр’ерах Васільеўскай царквы ў Оўручы і амфар у муроўцы чарнігаўскай Пятніцкай царквы, а таксама тое, што некаторыя знакі на плінфах з гродзенскіх пабудоў і з муроўкі чарнігаўскага Пятніцкага храма супадаюць. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Воронин Н. Н. |загаловак=Древнее Гродно |месца=М. |выдавецтва= |год=1954 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Воронин}} * А. А. Трусаў, В. Е. Собаль, Н. I. Здановіч. Стары замак у Гродне XI—XVIII стст.: Гіст.-археал. нарыс. Мінск: Навука і тэхніка, 1993. 152 с. ISBN 5-343-01429-1 * {{Крыніцы/Археалогія Беларусі|1}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш. Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. 370 с. ISBN 978-93-61617-77-8 * Гродназнаўства. Гісторыя еўрапейскага горада. Калектыў аўтараў: Карнялюк В., Швед В. і інш. Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. (Гарадзенская бібліятэка). ISBN 978-83-61617-85-3 * В. В. Швед, А. П. Госцеў, А. А. Дабрыян. Горадзен. Аповяды з гісторыі горада (10 ст. — сярэдзіна 16 ст.). Гродна, 1996. 60 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Славутасці Гродна}} {{Гродзенская школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Храмы Гродна]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Беларусі|Гродна]] [[Катэгорыя:Гродзенская школа дойлідства| ]] q36szax0z6fkybt7rbyqlvzu2nbgmhl 5134227 5134226 2026-04-30T22:29:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134227 wikitext text/x-wiki [[Файл:St Barys and Hleb Church Horadnia.JPG|thumb|250px|[[Каложская царква|Барысаглебская царква]] — адзіны захаваны помнік Гродзенскай школы дойлідства]] '''Гро́дзенская шко́ла до́йлідства''' — асобная архітэктурная школа [[XII стагоддзе|XII]] ст. у [[Гродна|Гродне]], якая вылучаецца сярод іншых старажытнарускіх цэнтраў сваёй самабытнасцю і арыгінальнасцю. На сённяшні дзень вядома некалькі дакладна пацверджаных помнікаў гродзенскай архітэктурнай школы XII&nbsp;ст.: [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняя царква]], [[Княжацкі церам (Гродна)|княжацкі палац]], [[Мураваныя сцены XII стагоддзя Старога замка (Гродна)|сцяна на мысе і сцяна за ўсходнім палацам]] (усе на [[Стары замак (Гродна)|Старым замку]]), [[Каложская царква|Барысаглебская]] і [[Прачысценская царква (Гродна)|Прачысценская]] цэрквы на пасадах, нядаўна выяўлены храм на тэрыторыі [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]] (верагодна, [[Васкрасенская царква (Гродна)|Васкрасенская царква]]), а таксама недабудаваная царква на Замчышчы ў [[Ваўкавыск]]у. Да гродзенскай школы дойлідства адносяць і так званую [[Малая царква (Гродна)|Малую царкву]] на пасадзе. Інтэнсіўнае мураванае будаўніцтва ў XII&nbsp;ст. з'яўляецца ўнікальнай з'явай для Усходняй Еўропы, якое сведчыць аб заможнасці гараджан і дазваляе казаць аб Гродне як аб магутным эканамічным цэнтры рэгіёна. == Архітэктурныя і канструктыўныя асаблівасці == === Падмуркі === У адрозненне ад многіх іншых старажытнарускіх цэнтраў, дзе выкарыстоўваўся раствор, падмуркі ў храмах гродзенскай школы (як і ў Ваўкавыску) складаліся з дробных валуноў, пакладзеных насуха{{sfn|Рапапорт|1994|с=99}}. Для свецкіх пабудоў глыбіня падмурка магла быць зусім нязначнай — напрыклад, у княжацкім цераме яна складала ўсяго 30—40 см. Цікава, што цагляная вымостка вакол церама дакладна супадала з абрэзам паўночнай і ўсходняй сцен, тады як на заходняй сцяне яна выступала вонкі, утвараючы прыступку{{sfn|Рапапорт|1994|с=104, 172}}. Таўшчыня сцен магла дасягаць 1,4 м, а ў месцах апор скляпенняў нават 2,15 м (як у храме на тэрыторыі Новага замка)<ref name="NN_zakapali">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393684|title=З двузубам Рурыкавічаў на сценах. Знойдзены на Новым замку ў Гродне храм ХІІ стагоддзя адразу ж закапалі|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=26 красавіка 2026|lang=be|accessdate=28 красавіка 2026}}</ref>. [[Файл:Ніжняя царква сцяна.JPG|250px|злева|thumb|Сцены храма Ніжняй царквы. Добра бачны плоскія лапаткі]] === Муроўка і дэкор сцен === Адна з галоўных адметнасцей школы — тэхніка муроўкі. Гродзенскія майстры адмовіліся ад суцэльнага тынкавання вонкавых сцен і зрабілі стаўку на эстэтыку раўнаслойнай (парадковай) муроўкі з добрай перавязкай швоў. Пры гэтым рады чырвонай цэглы-[[Плінфа|плінфы]] чаргаваліся з кантраснымі белымі слаямі [[Вапна|вапнава]]-[[Цемянка|цемяночнага]] раствору прыблізна аднолькавай таўшчыні. Арыгінальнасцю вызначаюцца і канструкцыйныя рашэнні: скошаныя пад 45 градусаў вонкавыя вуглы пабудоў, круглыя цагляныя калоны (у верхняй частцы яны завяршаліся квадратнай плітой, вышэй за якую набывалі крыжовую або квадратную форму для пераходу да арак), размяшчэнне бакавых [[Апсіда|апсід]] у тоўшчы сцен{{sfn|Рапапорт|1994|с=111, 118}}. Эвалюцыянавала і форма вонкавых пілястраў: калі ў больш ранняй Ніжняй царкве выкарыстоўваліся простыя плоскія лапаткі, то ў Барысаглебскай царкве і ў храме на Новым замку прымяняліся складаныя раскрапаваныя трохступеньчатыя пілястры са скругленым цэнтральным выступам у выглядзе паўкалоны<ref name="NN_adshukali">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393435|title=На Новым замку ў Гродне адшукалі падмуркі старажытнага храма, падобнага па архітэктуры да Каложы|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=22 красавіка 2026|lang=be|accessdate=28 красавіка 2026}}</ref>. Найбольш прывабнай рысай гродзенскіх храмаў з’яўляецца іх дэкаратыўнае афармленне. [[Фасад]]ы цэркваў багата ўпрыгожваліся ўстаўкамі вялікіх каляровых камянёў са шліфаванай вонкавай паверхняй, а таксама крыжовымі кампазіцыямі з рознакаляровых маёлікавых плітак. Такім чынам дасягаўся эфект паліхроміі і святочнасці{{sfn|Рапапорт|1994|с=111}}. Высокая культура будаўніцтва праявілася і ў стаўленні да дэталяў: адтуліны ад драўляных рыштаванняў (пальцаў лесоў) на фасадах Барысаглебскай царквы, як рэдкае выключэнне для таго часу, былі акуратна зароблены растворам і цэглай, з-за чаго яны амаль непрыкметныя на паверхні сцяны{{sfn|Рапапорт|1994|с=177}}. На муроўцы маглі змяшчацца і княжацкія знакі: так, на сцяне храма з Новага замка быў знойдзены двузубец — радавы знак гродзенскіх князёў Усеваладавічаў (галіны Рурыкавічаў)<ref name="NN_zakapali"/>. Сцены храмаў усярэдзіне не тынкаваліся, вапна, якая выступала са швоў муроўкі, проста загладжвалася, і паверхня сцяны ўспрымалася як камбінацыя белых і чырвоных палос. === Галаснікі === Характэрнай асаблівасцю інтэр'ераў было масавае выкарыстанне ў муроўцы керамічных сасудаў — [[Галаснік|галаснікоў]]. Па ўсёй паверхні сцен (пачынаючы з вышыні каля 1,5 м) у пэўным парадку размяшчаліся гэтыя сасуды, звернутыя адтулінамі ўнутр. Наведвальнікам былі відаць толькі іх цёмныя гарлавіны. Паколькі інтэр'ер не тынкаваўся, такі рытм адтулін служыў важным элементам дэкаратыўнага афармлення. Акрамя [[Акустыка|акустычнай]] і дэкаратыўнай функцый, галаснікі выкарыстоўваліся як пустацелы матэрыял для аблягчэння канструкцыі — яны знойдзены нават у прыступках унутрысценных лесвіц і ў шчоках невялікіх скляпенняў, што іх перакрывалі{{sfn|Рапапорт|1994|с=51—52}}{{sfn|Воронин|1954|с=98}}. === Падлогі і ўнутрысценныя лесвіцы === Гродзенскія храмы вызначаліся прасторнасцю і багаццем унутранага ўбрання. Падлогі выкладваліся з фігурных маёлікавых плітак зялёнага, жоўтага і карычневага колераў. Рэшткі такіх складаных дэкаратыўных набораў былі выяўлены пры раскопках Ніжняй царквы{{sfn|Рапапорт|1994|с=72}}. Своеасаблівае канструктыўнае рашэнне мелі лесвіцы для ўздыму на [[Хоры|хоры]]. У Ніжняй царкве для размяшчэння лесвіцы ў паўднёва-заходнім куце храма была ўбудавана спецыяльная тонкая сценка ў чвэрць акружнасці, якая вылучала лесвічную клетку. У Барысаглебскай царкве на Каложы, акрамя асноўнай лесвіцы ў заходняй сцяне, захаваліся дзве дадатковыя, якія пачыналіся ў тарцах міжапсідных сценак і праходзілі непасрэдна ў тоўшчы сцен бакавых апсід. Участкі гэтых лесвіц перакрываліся як прыступкавымі цыліндрычнымі скляпеннямі, так і тоўстымі дубовымі дошкамі{{sfn|Рапапорт|1994|с=129—130, 139}}. [[Файл:Ніжняя царква ў Гродне.JPG|250px|справа|thumb|Рэшткі Ніжняй царквы]] == Аўтарства і паходжанне майстроў == Даследчыкі прыйшлі да высновы, што ўсе гродзенскія цэрквы збудаваны за даволі кароткі адрэзак часу — каля 20 гадоў (у 1180-я гады) і што стваральнікам іх быў адзін чалавек ці адна [[Арцель|арцель]]. Па асаблівасцях канструкцыі можна прасачыць, як ад помніка да помніка расло майстэрства дойліда. Так, Ніжняя царква, якая лічыцца адной з самых ранніх гродзенскіх пабудоў, аказалася не вельмі трывалай. У яе муроўцы не заўжды акуратна рабілі перавязку швоў, дэкаратыўныя шліфаваныя камяні былі вельмі вялікія і займалі амаль усю тоўшчу сцяны. У выніку муроўка аказалася не вельмі трывалай, і ўжо ў [[1183]] годзе царква ў выніку прыроднай катастрофы (удару маланкі) разбурылася. Барысаглебская царква — больш позні твор — падобных недахопаў пазбаўлена. Дэкаратыўныя валуны маюць памеры не больш за палову таўшчыні сцяны, перавязка швоў усюды дасканала вытрымліваецца. Нават калі ў [[1859]] годзе палова храма абвалілася ў [[Нёман]], другая яго частка засталася і зараз трымаецца дастаткова надзейна. Вершыняй тэхналагічных магчымасцей гродзенскай арцелі лічыцца і выяўлены храм на Новым замку з яго складанымі раскрапаванымі пілястрамі і фігурнымі парталамі<ref name="NN_adshukali"/>. Гэтая пасадская царква, паводле меркавання дырэктара музея Юрыя Кітуркі, магла абслугоўваць рамеснікаў і гандляроў, якія жылі паблізу замкавых сцен<ref name="NN_zakapali"/>. Паводле даследаванняў [[Пётр Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Рапапорта]], гродзенская будаўнічная арцель склалася ў 1180-я гады. Аналіз сістэмы фармоўкі цэглы і тэхнікі муроўкі паказаў, што арцель утварылася шляхам зліцця дзвюх розных груп майстроў: непасрэдна муляры прыбылі з Валыні, а вытворцы плінфы («плінфатворцы») пераехалі з Полацка{{sfn|Рапапорт|1994|с=198}}. Пры гэтым кіраўніком арцелі мог быць выбітны дойлід [[Пётр Міланег]], які пазней стаў прыдворным архітэктарам кіеўскага князя [[Рурык Расціславіч|Рурыка Расціславіча]]. На гэтую думку даследчыка навяло падабенства некаторых кампазіцыйных і канструкцыйных прыёмаў. Знойдзеныя ў Гродне рэшткі цагляных муроў дазволілі звязаць іх будаўніцтва з пабудовай у [[1199]] годзе Пятром Міланегам у кіеўскім [[Выдубіцкі манастыр|Выдубіцкім манастыры]] цаглянай падпорнай сцяны. У якасці прыкладаў П. А. Рапапорт прыводзіў таксама ўжыванне каляровых шліфаваных камянёў у муроўцы фасадаў [[Свята-Васільеўскі сабор (Оўруч)|оўручскага храма]], паліваных плітак у муроўцы царквы Апосталаў у Белгарадзе і зрэзаныя знешнія вуглы [[Пятніцкая царква (Чарнігаў)|Пятніцкай царквы]] ў [[Чарнігаў|Чарнігаве]]. Усе гэтыя пабудовы ўзводзіліся пад кіраўніцтвам знакамітага дойліда. Мяркуецца, што разам з Міланегам пазней у [[Кіеў]] пераехала і ўся гродзенская будаўнічая арцель. У якасці дадатковага падмацавання гэтай гіпотэзы прыводзіцца факт ужывання галаснікоў у інтэр’ерах Васільеўскай царквы ў Оўручы і амфар у муроўцы чарнігаўскай Пятніцкай царквы, а таксама тое, што некаторыя знакі на плінфах з гродзенскіх пабудоў і з муроўкі чарнігаўскага Пятніцкага храма супадаюць. == Даследаванні == Акрамя даўно вядомых аб'ектаў, новыя адкрыцці адбываюцца і ў XXI стагоддзі. У сярэдзіне красавіка 2026 года падчас будаўнічых прац на тэрыторыі Новага замка быў выяўлены фрагмент паўднёвай сцяны невядомага манументальнага храма XII стагоддзя. Археолагі (з удзелам Івана Спірына з Інстытута гісторыі НАНБ) расчысцілі муроўку з плінфы, разбітыя галаснікі і выразную ніжнюю частку фігурнай трохступеньчатай пілястры са скругленым цэнтральным выступам. Архітэктурныя дэталі дакладна паўтаралі формы Каложскай царквы. Таксама быў знойдзены край уваходнага праёма з фігурным абрамленнем партала і княжацкі двузубец на сцяне<ref name="NN_adshukali"/><ref name="NN_zakapali"/>. Гісторыкі выказалі меркаванне, што гэта могуць быць рэшткі Васкрасенскай царквы, якая згадвалася ў каралеўскіх інвентарах да пажару 1613 года. Аднак, паколькі каля паловы плошчы падмуркаў знаходзіцца непасрэдна пад паўночным флігелем Новага замка (былым будынкам архіва), поўнае раскрыццё помніка было прызнана занадта складаным і дарагім. Пасля дакладнай фіксацыі каардынат і вымання рухомых артэфактаў, раскоп быў акуратна закансерваваны (засыпаны зямлёй) для захавання гістарычнай муроўкі да з'яўлення адпаведных магчымасцей для яе поўнага даследавання і музеефікацыі<ref name="NN_zakapali"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Воронин Н. Н. |загаловак=Древнее Гродно |месца=М. |выдавецтва= |год=1954 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Воронин}} * А. А. Трусаў, В. Е. Собаль, Н. I. Здановіч. Стары замак у Гродне XI—XVIII стст.: Гіст.-археал. нарыс. Мінск: Навука і тэхніка, 1993. 152 с. ISBN 5-343-01429-1 * {{Крыніцы/Археалогія Беларусі|1}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш. Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. 370 с. ISBN 978-93-61617-77-8 * Гродназнаўства. Гісторыя еўрапейскага горада. Калектыў аўтараў: Карнялюк В., Швед В. і інш. Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. (Гарадзенская бібліятэка). ISBN 978-83-61617-85-3 * В. В. Швед, А. П. Госцеў, А. А. Дабрыян. Горадзен. Аповяды з гісторыі горада (10 ст. — сярэдзіна 16 ст.). Гродна, 1996. 60 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Славутасці Гродна}} {{Гродзенская школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Храмы Гродна]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Беларусі|Гродна]] [[Катэгорыя:Гродзенская школа дойлідства| ]] 661lceaeitkzuqfy0vmsmegm052b8lv 5134228 5134227 2026-04-30T22:29:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134228 wikitext text/x-wiki [[Файл:St Barys and Hleb Church Horadnia.JPG|thumb|250px|[[Каложская царква|Барысаглебская царква]] — адзіны захаваны помнік Гродзенскай школы дойлідства]] '''Гро́дзенская шко́ла до́йлідства''' — асобная архітэктурная школа [[XII стагоддзе|XII]] ст. у [[Гродна|Гродне]], якая вылучаецца сярод іншых старажытнарускіх цэнтраў сваёй самабытнасцю і арыгінальнасцю. На сённяшні дзень вядома некалькі дакладна пацверджаных помнікаў гродзенскай архітэктурнай школы XII&nbsp;ст.: [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняя царква]], [[Княжацкі церам (Гродна)|княжацкі палац]], [[Мураваныя сцены XII стагоддзя Старога замка (Гродна)|сцяна на мысе і сцяна за ўсходнім палацам]] (усе на [[Стары замак (Гродна)|Старым замку]]), [[Каложская царква|Барысаглебская]] і [[Прачысценская царква (Гродна)|Прачысценская]] цэрквы на пасадах, нядаўна выяўлены храм на тэрыторыі [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]] (верагодна, [[Васкрасенская царква (Гродна)|Васкрасенская царква]]), а таксама [[Замкавая царква ў Ваўкавыску|недабудаваная царква на Замчышчы]] ў [[Ваўкавыск]]у. Да гродзенскай школы дойлідства адносяць і так званую [[Малая царква (Гродна)|Малую царкву]] на пасадзе. Інтэнсіўнае мураванае будаўніцтва ў XII&nbsp;ст. з'яўляецца ўнікальнай з'явай для Усходняй Еўропы, якое сведчыць аб заможнасці гараджан і дазваляе казаць аб Гродне як аб магутным эканамічным цэнтры рэгіёна. == Архітэктурныя і канструктыўныя асаблівасці == === Падмуркі === У адрозненне ад многіх іншых старажытнарускіх цэнтраў, дзе выкарыстоўваўся раствор, падмуркі ў храмах гродзенскай школы (як і ў Ваўкавыску) складаліся з дробных валуноў, пакладзеных насуха{{sfn|Рапапорт|1994|с=99}}. Для свецкіх пабудоў глыбіня падмурка магла быць зусім нязначнай — напрыклад, у княжацкім цераме яна складала ўсяго 30—40 см. Цікава, што цагляная вымостка вакол церама дакладна супадала з абрэзам паўночнай і ўсходняй сцен, тады як на заходняй сцяне яна выступала вонкі, утвараючы прыступку{{sfn|Рапапорт|1994|с=104, 172}}. Таўшчыня сцен магла дасягаць 1,4 м, а ў месцах апор скляпенняў нават 2,15 м (як у храме на тэрыторыі Новага замка)<ref name="NN_zakapali">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393684|title=З двузубам Рурыкавічаў на сценах. Знойдзены на Новым замку ў Гродне храм ХІІ стагоддзя адразу ж закапалі|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=26 красавіка 2026|lang=be|accessdate=28 красавіка 2026}}</ref>. [[Файл:Ніжняя царква сцяна.JPG|250px|злева|thumb|Сцены храма Ніжняй царквы. Добра бачны плоскія лапаткі]] === Муроўка і дэкор сцен === Адна з галоўных адметнасцей школы — тэхніка муроўкі. Гродзенскія майстры адмовіліся ад суцэльнага тынкавання вонкавых сцен і зрабілі стаўку на эстэтыку раўнаслойнай (парадковай) муроўкі з добрай перавязкай швоў. Пры гэтым рады чырвонай цэглы-[[Плінфа|плінфы]] чаргаваліся з кантраснымі белымі слаямі [[Вапна|вапнава]]-[[Цемянка|цемяночнага]] раствору прыблізна аднолькавай таўшчыні. Арыгінальнасцю вызначаюцца і канструкцыйныя рашэнні: скошаныя пад 45 градусаў вонкавыя вуглы пабудоў, круглыя цагляныя калоны (у верхняй частцы яны завяршаліся квадратнай плітой, вышэй за якую набывалі крыжовую або квадратную форму для пераходу да арак), размяшчэнне бакавых [[Апсіда|апсід]] у тоўшчы сцен{{sfn|Рапапорт|1994|с=111, 118}}. Эвалюцыянавала і форма вонкавых пілястраў: калі ў больш ранняй Ніжняй царкве выкарыстоўваліся простыя плоскія лапаткі, то ў Барысаглебскай царкве і ў храме на Новым замку прымяняліся складаныя раскрапаваныя трохступеньчатыя пілястры са скругленым цэнтральным выступам у выглядзе паўкалоны<ref name="NN_adshukali">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393435|title=На Новым замку ў Гродне адшукалі падмуркі старажытнага храма, падобнага па архітэктуры да Каложы|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=22 красавіка 2026|lang=be|accessdate=28 красавіка 2026}}</ref>. Найбольш прывабнай рысай гродзенскіх храмаў з’яўляецца іх дэкаратыўнае афармленне. [[Фасад]]ы цэркваў багата ўпрыгожваліся ўстаўкамі вялікіх каляровых камянёў са шліфаванай вонкавай паверхняй, а таксама крыжовымі кампазіцыямі з рознакаляровых маёлікавых плітак. Такім чынам дасягаўся эфект паліхроміі і святочнасці{{sfn|Рапапорт|1994|с=111}}. Высокая культура будаўніцтва праявілася і ў стаўленні да дэталяў: адтуліны ад драўляных рыштаванняў (пальцаў лесоў) на фасадах Барысаглебскай царквы, як рэдкае выключэнне для таго часу, былі акуратна зароблены растворам і цэглай, з-за чаго яны амаль непрыкметныя на паверхні сцяны{{sfn|Рапапорт|1994|с=177}}. На муроўцы маглі змяшчацца і княжацкія знакі: так, на сцяне храма з Новага замка быў знойдзены двузубец — радавы знак гродзенскіх князёў Усеваладавічаў (галіны Рурыкавічаў)<ref name="NN_zakapali"/>. Сцены храмаў усярэдзіне не тынкаваліся, вапна, якая выступала са швоў муроўкі, проста загладжвалася, і паверхня сцяны ўспрымалася як камбінацыя белых і чырвоных палос. === Галаснікі === Характэрнай асаблівасцю інтэр'ераў было масавае выкарыстанне ў муроўцы керамічных сасудаў — [[Галаснік|галаснікоў]]. Па ўсёй паверхні сцен (пачынаючы з вышыні каля 1,5 м) у пэўным парадку размяшчаліся гэтыя сасуды, звернутыя адтулінамі ўнутр. Наведвальнікам былі відаць толькі іх цёмныя гарлавіны. Паколькі інтэр'ер не тынкаваўся, такі рытм адтулін служыў важным элементам дэкаратыўнага афармлення. Акрамя [[Акустыка|акустычнай]] і дэкаратыўнай функцый, галаснікі выкарыстоўваліся як пустацелы матэрыял для аблягчэння канструкцыі — яны знойдзены нават у прыступках унутрысценных лесвіц і ў шчоках невялікіх скляпенняў, што іх перакрывалі{{sfn|Рапапорт|1994|с=51—52}}{{sfn|Воронин|1954|с=98}}. === Падлогі і ўнутрысценныя лесвіцы === Гродзенскія храмы вызначаліся прасторнасцю і багаццем унутранага ўбрання. Падлогі выкладваліся з фігурных маёлікавых плітак зялёнага, жоўтага і карычневага колераў. Рэшткі такіх складаных дэкаратыўных набораў былі выяўлены пры раскопках Ніжняй царквы{{sfn|Рапапорт|1994|с=72}}. Своеасаблівае канструктыўнае рашэнне мелі лесвіцы для ўздыму на [[Хоры|хоры]]. У Ніжняй царкве для размяшчэння лесвіцы ў паўднёва-заходнім куце храма была ўбудавана спецыяльная тонкая сценка ў чвэрць акружнасці, якая вылучала лесвічную клетку. У Барысаглебскай царкве на Каложы, акрамя асноўнай лесвіцы ў заходняй сцяне, захаваліся дзве дадатковыя, якія пачыналіся ў тарцах міжапсідных сценак і праходзілі непасрэдна ў тоўшчы сцен бакавых апсід. Участкі гэтых лесвіц перакрываліся як прыступкавымі цыліндрычнымі скляпеннямі, так і тоўстымі дубовымі дошкамі{{sfn|Рапапорт|1994|с=129—130, 139}}. [[Файл:Ніжняя царква ў Гродне.JPG|250px|справа|thumb|Рэшткі Ніжняй царквы]] == Аўтарства і паходжанне майстроў == Даследчыкі прыйшлі да высновы, што ўсе гродзенскія цэрквы збудаваны за даволі кароткі адрэзак часу — каля 20 гадоў (у 1180-я гады) і што стваральнікам іх быў адзін чалавек ці адна [[Арцель|арцель]]. Па асаблівасцях канструкцыі можна прасачыць, як ад помніка да помніка расло майстэрства дойліда. Так, Ніжняя царква, якая лічыцца адной з самых ранніх гродзенскіх пабудоў, аказалася не вельмі трывалай. У яе муроўцы не заўжды акуратна рабілі перавязку швоў, дэкаратыўныя шліфаваныя камяні былі вельмі вялікія і займалі амаль усю тоўшчу сцяны. У выніку муроўка аказалася не вельмі трывалай, і ўжо ў [[1183]] годзе царква ў выніку прыроднай катастрофы (удару маланкі) разбурылася. Барысаглебская царква — больш позні твор — падобных недахопаў пазбаўлена. Дэкаратыўныя валуны маюць памеры не больш за палову таўшчыні сцяны, перавязка швоў усюды дасканала вытрымліваецца. Нават калі ў [[1859]] годзе палова храма абвалілася ў [[Нёман]], другая яго частка засталася і зараз трымаецца дастаткова надзейна. Вершыняй тэхналагічных магчымасцей гродзенскай арцелі лічыцца і выяўлены храм на Новым замку з яго складанымі раскрапаванымі пілястрамі і фігурнымі парталамі<ref name="NN_adshukali"/>. Гэтая пасадская царква, паводле меркавання дырэктара музея Юрыя Кітуркі, магла абслугоўваць рамеснікаў і гандляроў, якія жылі паблізу замкавых сцен<ref name="NN_zakapali"/>. Паводле даследаванняў [[Пётр Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Рапапорта]], гродзенская будаўнічная арцель склалася ў 1180-я гады. Аналіз сістэмы фармоўкі цэглы і тэхнікі муроўкі паказаў, што арцель утварылася шляхам зліцця дзвюх розных груп майстроў: непасрэдна муляры прыбылі з Валыні, а вытворцы плінфы («плінфатворцы») пераехалі з Полацка{{sfn|Рапапорт|1994|с=198}}. Пры гэтым кіраўніком арцелі мог быць выбітны дойлід [[Пётр Міланег]], які пазней стаў прыдворным архітэктарам кіеўскага князя [[Рурык Расціславіч|Рурыка Расціславіча]]. На гэтую думку даследчыка навяло падабенства некаторых кампазіцыйных і канструкцыйных прыёмаў. Знойдзеныя ў Гродне рэшткі цагляных муроў дазволілі звязаць іх будаўніцтва з пабудовай у [[1199]] годзе Пятром Міланегам у кіеўскім [[Выдубіцкі манастыр|Выдубіцкім манастыры]] цаглянай падпорнай сцяны. У якасці прыкладаў П. А. Рапапорт прыводзіў таксама ўжыванне каляровых шліфаваных камянёў у муроўцы фасадаў [[Свята-Васільеўскі сабор (Оўруч)|оўручскага храма]], паліваных плітак у муроўцы царквы Апосталаў у Белгарадзе і зрэзаныя знешнія вуглы [[Пятніцкая царква (Чарнігаў)|Пятніцкай царквы]] ў [[Чарнігаў|Чарнігаве]]. Усе гэтыя пабудовы ўзводзіліся пад кіраўніцтвам знакамітага дойліда. Мяркуецца, што разам з Міланегам пазней у [[Кіеў]] пераехала і ўся гродзенская будаўнічая арцель. У якасці дадатковага падмацавання гэтай гіпотэзы прыводзіцца факт ужывання галаснікоў у інтэр’ерах Васільеўскай царквы ў Оўручы і амфар у муроўцы чарнігаўскай Пятніцкай царквы, а таксама тое, што некаторыя знакі на плінфах з гродзенскіх пабудоў і з муроўкі чарнігаўскага Пятніцкага храма супадаюць. == Даследаванні == Акрамя даўно вядомых аб'ектаў, новыя адкрыцці адбываюцца і ў XXI стагоддзі. У сярэдзіне красавіка 2026 года падчас будаўнічых прац на тэрыторыі Новага замка быў выяўлены фрагмент паўднёвай сцяны невядомага манументальнага храма XII стагоддзя. Археолагі (з удзелам Івана Спірына з Інстытута гісторыі НАНБ) расчысцілі муроўку з плінфы, разбітыя галаснікі і выразную ніжнюю частку фігурнай трохступеньчатай пілястры са скругленым цэнтральным выступам. Архітэктурныя дэталі дакладна паўтаралі формы Каложскай царквы. Таксама быў знойдзены край уваходнага праёма з фігурным абрамленнем партала і княжацкі двузубец на сцяне<ref name="NN_adshukali"/><ref name="NN_zakapali"/>. Гісторыкі выказалі меркаванне, што гэта могуць быць рэшткі Васкрасенскай царквы, якая згадвалася ў каралеўскіх інвентарах да пажару 1613 года. Аднак, паколькі каля паловы плошчы падмуркаў знаходзіцца непасрэдна пад паўночным флігелем Новага замка (былым будынкам архіва), поўнае раскрыццё помніка было прызнана занадта складаным і дарагім. Пасля дакладнай фіксацыі каардынат і вымання рухомых артэфактаў, раскоп быў акуратна закансерваваны (засыпаны зямлёй) для захавання гістарычнай муроўкі да з'яўлення адпаведных магчымасцей для яе поўнага даследавання і музеефікацыі<ref name="NN_zakapali"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Воронин Н. Н. |загаловак=Древнее Гродно |месца=М. |выдавецтва= |год=1954 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Воронин}} * А. А. Трусаў, В. Е. Собаль, Н. I. Здановіч. Стары замак у Гродне XI—XVIII стст.: Гіст.-археал. нарыс. Мінск: Навука і тэхніка, 1993. 152 с. ISBN 5-343-01429-1 * {{Крыніцы/Археалогія Беларусі|1}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш. Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. 370 с. ISBN 978-93-61617-77-8 * Гродназнаўства. Гісторыя еўрапейскага горада. Калектыў аўтараў: Карнялюк В., Швед В. і інш. Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. (Гарадзенская бібліятэка). ISBN 978-83-61617-85-3 * В. В. Швед, А. П. Госцеў, А. А. Дабрыян. Горадзен. Аповяды з гісторыі горада (10 ст. — сярэдзіна 16 ст.). Гродна, 1996. 60 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Славутасці Гродна}} {{Гродзенская школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Храмы Гродна]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Беларусі|Гродна]] [[Катэгорыя:Гродзенская школа дойлідства| ]] ltb7jisttnz65ruxiwzd0o0v8oo9922 5134229 5134228 2026-04-30T22:31:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Муроўка і дэкор сцен */ 5134229 wikitext text/x-wiki [[Файл:St Barys and Hleb Church Horadnia.JPG|thumb|250px|[[Каложская царква|Барысаглебская царква]] — адзіны захаваны помнік Гродзенскай школы дойлідства]] '''Гро́дзенская шко́ла до́йлідства''' — асобная архітэктурная школа [[XII стагоддзе|XII]] ст. у [[Гродна|Гродне]], якая вылучаецца сярод іншых старажытнарускіх цэнтраў сваёй самабытнасцю і арыгінальнасцю. На сённяшні дзень вядома некалькі дакладна пацверджаных помнікаў гродзенскай архітэктурнай школы XII&nbsp;ст.: [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняя царква]], [[Княжацкі церам (Гродна)|княжацкі палац]], [[Мураваныя сцены XII стагоддзя Старога замка (Гродна)|сцяна на мысе і сцяна за ўсходнім палацам]] (усе на [[Стары замак (Гродна)|Старым замку]]), [[Каложская царква|Барысаглебская]] і [[Прачысценская царква (Гродна)|Прачысценская]] цэрквы на пасадах, нядаўна выяўлены храм на тэрыторыі [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]] (верагодна, [[Васкрасенская царква (Гродна)|Васкрасенская царква]]), а таксама [[Замкавая царква ў Ваўкавыску|недабудаваная царква на Замчышчы]] ў [[Ваўкавыск]]у. Да гродзенскай школы дойлідства адносяць і так званую [[Малая царква (Гродна)|Малую царкву]] на пасадзе. Інтэнсіўнае мураванае будаўніцтва ў XII&nbsp;ст. з'яўляецца ўнікальнай з'явай для Усходняй Еўропы, якое сведчыць аб заможнасці гараджан і дазваляе казаць аб Гродне як аб магутным эканамічным цэнтры рэгіёна. == Архітэктурныя і канструктыўныя асаблівасці == === Падмуркі === У адрозненне ад многіх іншых старажытнарускіх цэнтраў, дзе выкарыстоўваўся раствор, падмуркі ў храмах гродзенскай школы (як і ў Ваўкавыску) складаліся з дробных валуноў, пакладзеных насуха{{sfn|Рапапорт|1994|с=99}}. Для свецкіх пабудоў глыбіня падмурка магла быць зусім нязначнай — напрыклад, у княжацкім цераме яна складала ўсяго 30—40 см. Цікава, што цагляная вымостка вакол церама дакладна супадала з абрэзам паўночнай і ўсходняй сцен, тады як на заходняй сцяне яна выступала вонкі, утвараючы прыступку{{sfn|Рапапорт|1994|с=104, 172}}. Таўшчыня сцен магла дасягаць 1,4 м, а ў месцах апор скляпенняў нават 2,15 м (як у храме на тэрыторыі Новага замка)<ref name="NN_zakapali">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393684|title=З двузубам Рурыкавічаў на сценах. Знойдзены на Новым замку ў Гродне храм ХІІ стагоддзя адразу ж закапалі|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=26 красавіка 2026|lang=be|accessdate=28 красавіка 2026}}</ref>. [[Файл:Ніжняя царква сцяна.JPG|250px|злева|thumb|Сцены храма Ніжняй царквы. Добра бачны плоскія лапаткі]] === Муроўка і дэкор сцен === Адна з галоўных адметнасцей школы — тэхніка муроўкі. Гродзенскія майстры адмовіліся ад суцэльнага тынкавання вонкавых сцен і зрабілі стаўку на эстэтыку раўнаслойнай (парадковай) муроўкі з добрай перавязкай швоў. Пры гэтым рады чырвонай цэглы-[[Плінфа|плінфы]] чаргаваліся з кантраснымі белымі слаямі [[Вапна|вапнава]]-[[Цамянка|цамянкавага]] раствору прыблізна аднолькавай таўшчыні. Арыгінальнасцю вызначаюцца і канструкцыйныя рашэнні: скошаныя пад 45 градусаў вонкавыя вуглы пабудоў, круглыя цагляныя калоны (у верхняй частцы яны завяршаліся квадратнай плітой, вышэй за якую набывалі крыжовую або квадратную форму для пераходу да арак), размяшчэнне бакавых [[Апсіда|апсід]] у тоўшчы сцен{{sfn|Рапапорт|1994|с=111, 118}}. Эвалюцыянавала і форма вонкавых пілястраў: калі ў больш ранняй Ніжняй царкве выкарыстоўваліся простыя плоскія лапаткі, то ў Барысаглебскай царкве і ў храме на Новым замку прымяняліся складаныя раскрапаваныя трохступеньчатыя пілястры са скругленым цэнтральным выступам у выглядзе паўкалоны<ref name="NN_adshukali">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393435|title=На Новым замку ў Гродне адшукалі падмуркі старажытнага храма, падобнага па архітэктуры да Каложы|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=22 красавіка 2026|lang=be|accessdate=28 красавіка 2026}}</ref>. Найбольш прывабнай рысай гродзенскіх храмаў з’яўляецца іх дэкаратыўнае афармленне. [[Фасад]]ы цэркваў багата ўпрыгожваліся ўстаўкамі вялікіх каляровых камянёў са шліфаванай вонкавай паверхняй, а таксама крыжовымі кампазіцыямі з рознакаляровых маёлікавых плітак. Такім чынам дасягаўся эфект паліхроміі і святочнасці{{sfn|Рапапорт|1994|с=111}}. Высокая культура будаўніцтва праявілася і ў стаўленні да дэталяў: адтуліны ад драўляных рыштаванняў (пальцаў лесоў) на фасадах Барысаглебскай царквы, як рэдкае выключэнне для таго часу, былі акуратна зароблены растворам і цэглай, з-за чаго яны амаль непрыкметныя на паверхні сцяны{{sfn|Рапапорт|1994|с=177}}. На муроўцы маглі змяшчацца і княжацкія знакі: так, на сцяне храма з Новага замка быў знойдзены [[двузубец]] — радавы знак гродзенскіх князёў Усеваладавічаў (галіны [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]])<ref name="NN_zakapali"/>. Сцены храмаў усярэдзіне не тынкаваліся, вапна, якая выступала са швоў муроўкі, проста загладжвалася, і паверхня сцяны ўспрымалася як камбінацыя белых і чырвоных палос. === Галаснікі === Характэрнай асаблівасцю інтэр'ераў было масавае выкарыстанне ў муроўцы керамічных сасудаў — [[Галаснік|галаснікоў]]. Па ўсёй паверхні сцен (пачынаючы з вышыні каля 1,5 м) у пэўным парадку размяшчаліся гэтыя сасуды, звернутыя адтулінамі ўнутр. Наведвальнікам былі відаць толькі іх цёмныя гарлавіны. Паколькі інтэр'ер не тынкаваўся, такі рытм адтулін служыў важным элементам дэкаратыўнага афармлення. Акрамя [[Акустыка|акустычнай]] і дэкаратыўнай функцый, галаснікі выкарыстоўваліся як пустацелы матэрыял для аблягчэння канструкцыі — яны знойдзены нават у прыступках унутрысценных лесвіц і ў шчоках невялікіх скляпенняў, што іх перакрывалі{{sfn|Рапапорт|1994|с=51—52}}{{sfn|Воронин|1954|с=98}}. === Падлогі і ўнутрысценныя лесвіцы === Гродзенскія храмы вызначаліся прасторнасцю і багаццем унутранага ўбрання. Падлогі выкладваліся з фігурных маёлікавых плітак зялёнага, жоўтага і карычневага колераў. Рэшткі такіх складаных дэкаратыўных набораў былі выяўлены пры раскопках Ніжняй царквы{{sfn|Рапапорт|1994|с=72}}. Своеасаблівае канструктыўнае рашэнне мелі лесвіцы для ўздыму на [[Хоры|хоры]]. У Ніжняй царкве для размяшчэння лесвіцы ў паўднёва-заходнім куце храма была ўбудавана спецыяльная тонкая сценка ў чвэрць акружнасці, якая вылучала лесвічную клетку. У Барысаглебскай царкве на Каложы, акрамя асноўнай лесвіцы ў заходняй сцяне, захаваліся дзве дадатковыя, якія пачыналіся ў тарцах міжапсідных сценак і праходзілі непасрэдна ў тоўшчы сцен бакавых апсід. Участкі гэтых лесвіц перакрываліся як прыступкавымі цыліндрычнымі скляпеннямі, так і тоўстымі дубовымі дошкамі{{sfn|Рапапорт|1994|с=129—130, 139}}. [[Файл:Ніжняя царква ў Гродне.JPG|250px|справа|thumb|Рэшткі Ніжняй царквы]] == Аўтарства і паходжанне майстроў == Даследчыкі прыйшлі да высновы, што ўсе гродзенскія цэрквы збудаваны за даволі кароткі адрэзак часу — каля 20 гадоў (у 1180-я гады) і што стваральнікам іх быў адзін чалавек ці адна [[Арцель|арцель]]. Па асаблівасцях канструкцыі можна прасачыць, як ад помніка да помніка расло майстэрства дойліда. Так, Ніжняя царква, якая лічыцца адной з самых ранніх гродзенскіх пабудоў, аказалася не вельмі трывалай. У яе муроўцы не заўжды акуратна рабілі перавязку швоў, дэкаратыўныя шліфаваныя камяні былі вельмі вялікія і займалі амаль усю тоўшчу сцяны. У выніку муроўка аказалася не вельмі трывалай, і ўжо ў [[1183]] годзе царква ў выніку прыроднай катастрофы (удару маланкі) разбурылася. Барысаглебская царква — больш позні твор — падобных недахопаў пазбаўлена. Дэкаратыўныя валуны маюць памеры не больш за палову таўшчыні сцяны, перавязка швоў усюды дасканала вытрымліваецца. Нават калі ў [[1859]] годзе палова храма абвалілася ў [[Нёман]], другая яго частка засталася і зараз трымаецца дастаткова надзейна. Вершыняй тэхналагічных магчымасцей гродзенскай арцелі лічыцца і выяўлены храм на Новым замку з яго складанымі раскрапаванымі пілястрамі і фігурнымі парталамі<ref name="NN_adshukali"/>. Гэтая пасадская царква, паводле меркавання дырэктара музея Юрыя Кітуркі, магла абслугоўваць рамеснікаў і гандляроў, якія жылі паблізу замкавых сцен<ref name="NN_zakapali"/>. Паводле даследаванняў [[Пётр Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Рапапорта]], гродзенская будаўнічная арцель склалася ў 1180-я гады. Аналіз сістэмы фармоўкі цэглы і тэхнікі муроўкі паказаў, што арцель утварылася шляхам зліцця дзвюх розных груп майстроў: непасрэдна муляры прыбылі з Валыні, а вытворцы плінфы («плінфатворцы») пераехалі з Полацка{{sfn|Рапапорт|1994|с=198}}. Пры гэтым кіраўніком арцелі мог быць выбітны дойлід [[Пётр Міланег]], які пазней стаў прыдворным архітэктарам кіеўскага князя [[Рурык Расціславіч|Рурыка Расціславіча]]. На гэтую думку даследчыка навяло падабенства некаторых кампазіцыйных і канструкцыйных прыёмаў. Знойдзеныя ў Гродне рэшткі цагляных муроў дазволілі звязаць іх будаўніцтва з пабудовай у [[1199]] годзе Пятром Міланегам у кіеўскім [[Выдубіцкі манастыр|Выдубіцкім манастыры]] цаглянай падпорнай сцяны. У якасці прыкладаў П. А. Рапапорт прыводзіў таксама ўжыванне каляровых шліфаваных камянёў у муроўцы фасадаў [[Свята-Васільеўскі сабор (Оўруч)|оўручскага храма]], паліваных плітак у муроўцы царквы Апосталаў у Белгарадзе і зрэзаныя знешнія вуглы [[Пятніцкая царква (Чарнігаў)|Пятніцкай царквы]] ў [[Чарнігаў|Чарнігаве]]. Усе гэтыя пабудовы ўзводзіліся пад кіраўніцтвам знакамітага дойліда. Мяркуецца, што разам з Міланегам пазней у [[Кіеў]] пераехала і ўся гродзенская будаўнічая арцель. У якасці дадатковага падмацавання гэтай гіпотэзы прыводзіцца факт ужывання галаснікоў у інтэр’ерах Васільеўскай царквы ў Оўручы і амфар у муроўцы чарнігаўскай Пятніцкай царквы, а таксама тое, што некаторыя знакі на плінфах з гродзенскіх пабудоў і з муроўкі чарнігаўскага Пятніцкага храма супадаюць. == Даследаванні == Акрамя даўно вядомых аб'ектаў, новыя адкрыцці адбываюцца і ў XXI стагоддзі. У сярэдзіне красавіка 2026 года падчас будаўнічых прац на тэрыторыі Новага замка быў выяўлены фрагмент паўднёвай сцяны невядомага манументальнага храма XII стагоддзя. Археолагі (з удзелам [[Іван Спірын|Івана Спірына]] з [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАНБ]]) расчысцілі муроўку з плінфы, разбітыя галаснікі і выразную ніжнюю частку фігурнай трохступеньчатай пілястры са скругленым цэнтральным выступам. Архітэктурныя дэталі дакладна паўтаралі формы Каложскай царквы. Таксама быў знойдзены край уваходнага праёма з фігурным абрамленнем партала і княжацкі двузубец на сцяне<ref name="NN_adshukali"/><ref name="NN_zakapali"/>. Гісторыкі выказалі меркаванне, што гэта могуць быць рэшткі Васкрасенскай царквы, якая згадвалася ў каралеўскіх інвентарах да пажару 1613 года. Аднак, паколькі каля паловы плошчы падмуркаў знаходзіцца непасрэдна пад паўночным флігелем Новага замка (былым будынкам архіва), поўнае раскрыццё помніка было прызнана занадта складаным і дарагім. Пасля дакладнай фіксацыі каардынат і вымання рухомых артэфактаў, раскоп быў акуратна закансерваваны (засыпаны зямлёй) для захавання гістарычнай муроўкі да з'яўлення адпаведных магчымасцей для яе поўнага даследавання і музеефікацыі<ref name="NN_zakapali"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Воронин Н. Н. |загаловак=Древнее Гродно |месца=М. |выдавецтва= |год=1954 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Воронин}} * А. А. Трусаў, В. Е. Собаль, Н. I. Здановіч. Стары замак у Гродне XI—XVIII стст.: Гіст.-археал. нарыс. Мінск: Навука і тэхніка, 1993. 152 с. ISBN 5-343-01429-1 * {{Крыніцы/Археалогія Беларусі|1}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш. Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. 370 с. ISBN 978-93-61617-77-8 * Гродназнаўства. Гісторыя еўрапейскага горада. Калектыў аўтараў: Карнялюк В., Швед В. і інш. Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. (Гарадзенская бібліятэка). ISBN 978-83-61617-85-3 * В. В. Швед, А. П. Госцеў, А. А. Дабрыян. Горадзен. Аповяды з гісторыі горада (10 ст. — сярэдзіна 16 ст.). Гродна, 1996. 60 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Славутасці Гродна}} {{Гродзенская школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Храмы Гродна]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Беларусі|Гродна]] [[Катэгорыя:Гродзенская школа дойлідства| ]] bn3lf60p8ti8n61j5llth952vk0af37 Адам Хмара 0 141232 5134208 5133820 2026-04-30T22:01:03Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5134208 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Хмара}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Адам Хмара | арыгінальнае імя = | партрэт = Adam Chmara. Адам Хмара.jpg | шырыня партрэта = 250px | подпіс = | герб = POL COA Krzywda.svg | подпіс герба = [[Крыўда (герб)|Герб «Крыўда»]] | шырыня герба = 100px | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | род = [[Хмары (род)|Хмары]] | бацька = [[Антоній Хмара]] | маці = Кацярына Вязевіч | муж = | жонка = Мар'яна [[Войны-Аранскія|Война-Аранская]] | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{ордэн Белага Арла, Рэч Паспалітая}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Святога Станіслава, Польшча}} {{!}}} | аўтограф = | Commons = }} '''Адам Міхал Станіслаў Хмара''' ({{ДН|22|12|1720}} — {{ДС|9|6|1805}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Лоўчы менскі (з [[1748]]), падчашы (з [[1756]]), сакратар малой пячаткі ([[1752]]—[[1760]]), [[віцэ-інстыгатар вялікі літоўскі|віцэ-інстыгатар]] ([[1760]]—[[1765]]) і [[інстыгатар вялікі літоўскі]] ([[1765]]—[[1779]]), [[кашталяны менскія|кашталян]] ([[1779]]—[[1784]]) і апошні [[Ваяводы менскія|ваявода]] менскі (з [[1784]]); член [[Пастаянная Рада|Пастаяннай Рады]] (з [[1783]]). Кавалер ордэнаў Св. Станіслава і [[Ордэн Белага Арла|Белага Арла]], расійскіх ордэнаў. == Біяграфія == [[Файл:Marijona Chmara.jpg|thumb|злева|155px|Жонка А. Хмары Мар’яна. Невядомы мастак, [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]]]] Прадстаўнік незаможнага роду [[Хмары (род)|Хмараў]] герба «[[Крыўда (герб)|Крыўда]]», які зрабіў бліскучую кар’еру — ад нязначнай пасады лоўчага да ваяводы менскага. У [[1761]]—[[1782]] некалькі разоў абіраўся [[Пасол соймавы|паслом]] на соймы, быў маршалкам [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] ([[1785]]). У [[1755]] атрымаў ад [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлера вялікага літоўскага]] [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Антонія Сапегі]] за службу ў якасці яго падскарбія ([[1743]]—[[1752]]) і сакратара маёнтак [[Сёмкава|Сёмкаў Саламярэцкі]] каля [[Мінск]]а. Сядзіба Хмараў у Сёмкаве пачала будавацца ў 1775 годзе. Італьянскі архітэктар [[Карла Спампані]] стварыў галоўны будынак, два сіметрычныя флігелі, аранжарэю, браму, тэрасы і парк у французскім стылі. Да 1780 быў збудаваны палац, дзе меліся бібліятэка, архіў, збраёўня. Найбольш шыкоўная зала была аформлена для прыёму караля Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]]. У [[Сёмкаў Гарадок|Сёмкавым Гарадку]] пры Адаму Хмару быў збудаваны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Сёмкаў Гарадок)|касцёл Наісвяцейшай Троіцы і Святога Станіслава]]. Будаўніцтва пачалося ў 1791 годзе, асвечаны ў 1802 годзе. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання Каліноўскага]] у 1866 годзе ператвораны ў царкву. Адам Хмара імкнуўся рэфармаваць сваю гаспадарку: будаваў млыны, цагельні, вінакурні, цікавіўся жыццём сваіх сялян. Надрукаваў працу для кіравання маёнткам — «Інструкцыя для аканома». У 1792 годзе Адам Хмара падпісвае ад імя жыхароў [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] акт [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкай канфедэрацыі]], якая па сутнасці прывяла да [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]]. Пасля падзелу Рэчы Паспалітай прысягнуў [[Кацярына II|Кацярыне ІІ]], ад якой пазней атрымаў тытул [[Тайны саветнік|тайнага саветніка]] і [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага|ордэн А. Неўскага]]. У шлюбе з Мар’янай [[Войны-Аранскія|Войнаў-Аранскіх]] дзяцей не было. Пахавалі апошняга ваяводу менскага ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дубрава)|фундаваным ім касцёле]] ў [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|в. Дубрава]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=716|артыкул=Хмара Адам Міхал Станіслаў|аўтар=[[Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта|Вяроўкін-Шэлюта У.]]}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хмара Адам}} [[Катэгорыя:Хмары (род)|Адам]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Ваяводы менскія]] [[Катэгорыя:Кашталяны менскія]] [[Катэгорыя:Віцэ-інстыгатары літоўскія]] [[Катэгорыя:Інстыгатары вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Канфедэраты Чатырохгадовага сойма]] 35xuza47y00s83qrr5wuwcmjspo0q6p 5134275 5134208 2026-04-30T23:57:57Z IshaBarnes 124956 вычытка 5134275 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Хмара}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Адам Хмара | арыгінальнае імя = | партрэт = Adam Chmara. Адам Хмара.jpg | шырыня партрэта = 250px | подпіс = | герб = POL COA Krzywda.svg | подпіс герба = [[Крыўда (герб)|Герб «Крыўда»]] | шырыня герба = 100px | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | род = [[Хмары (род)|Хмары]] | бацька = [[Антоній Хмара]] | маці = Кацярына Вязевіч | муж = | жонка = Мар'яна [[Войны-Аранскія|Война-Аранская]] | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{ордэн Белага Арла, Рэч Паспалітая}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Святога Станіслава, Польшча}} {{!}}} | аўтограф = | Commons = }} '''Адам Міхал Станіслаў Хмара''' ({{ДН|22|12|1720}} — {{ДС|9|6|1805}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Лоўчы менскі (з [[1748]]), падчашы (з [[1756]]), сакратар малой пячаткі ([[1752]]—[[1760]]), [[віцэ-інстыгатар вялікі літоўскі|віцэ-інстыгатар]] ([[1760]]—[[1765]]) і [[інстыгатар вялікі літоўскі]] ([[1765]]—[[1779]]), [[кашталяны менскія|кашталян]] ([[1779]]—[[1784]]) і апошні [[Ваяводы менскія|ваявода]] менскі (з [[1784]]); член [[Пастаянная Рада|Пастаяннай Рады]] (з [[1783]]). Кавалер ордэнаў Св. Станіслава і [[Ордэн Белага Арла|Белага Арла]], расійскіх ордэнаў. == Біяграфія == [[Файл:Marijona Chmara.jpg|thumb|злева|155px|Жонка А. Хмары Мар’яна. Невядомы мастак, [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]]]] Прадстаўнік незаможнага роду [[Хмары (род)|Хмараў]] герба «[[Крыўда (герб)|Крыўда]]», які зрабіў бліскучую кар’еру — ад нязначнай пасады лоўчага да ваяводы менскага. У [[1761]]—[[1782]] некалькі разоў абіраўся [[Пасол соймавы|паслом]] на соймы, быў маршалкам [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] ([[1785]]). У [[1755]] атрымаў ад [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлера вялікага літоўскага]] [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Антонія Сапегі]] за службу ў якасці яго падскарбія ([[1743]]—[[1752]]) і сакратара маёнтак [[Сёмкава|Сёмкаў Саламярэцкі]] каля [[Мінск]]а. Сядзіба Хмараў у Сёмкаве пачала будавацца ў 1775 годзе. Італьянскі архітэктар [[Карла Спампані]] стварыў галоўны будынак палаца, два сіметрычныя флігелі, аранжарэю, браму, тэрасы і парк у французскім стылі. Да 1780 палац быў збудаваны, у ім меліся бібліятэка, архіў, збраёўня. Найбольш шыкоўная зала была аформлена для прыёму караля Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]]. У [[Сёмкаў Гарадок|Сёмкавым Гарадку]] пры Адаму Хмару быў збудаваны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Сёмкаў Гарадок)|касцёл Наісвяцейшай Троіцы і Святога Станіслава]]. Будаўніцтва пачалося ў 1791 годзе, асвечаны ў 1802 годзе. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання Каліноўскага]] у 1866 годзе ператвораны ў царкву. Адам Хмара імкнуўся рэфармаваць сваю гаспадарку: будаваў млыны, цагельні, вінакурні, цікавіўся жыццём сваіх сялян. Надрукаваў працу для кіравання маёнткам — «Інструкцыя для аканома». У 1792 годзе Адам Хмара падпісвае ад імя жыхароў [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] акт [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкай канфедэрацыі]], якая па сутнасці прывяла да [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]]. Пасля падзелу Рэчы Паспалітай прысягнуў [[Кацярына II|Кацярыне ІІ]], ад якой пазней атрымаў тытул [[Тайны саветнік|тайнага саветніка]] і [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага|ордэн А. Неўскага]]. У шлюбе з Мар’янай [[Войны-Аранскія|Войнаў-Аранскіх]] дзяцей не было. Пахавалі апошняга ваяводу менскага ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дубрава)|фундаваным ім касцёле]] ў [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|вёсцы Дубрава]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=716|артыкул=Хмара Адам Міхал Станіслаў|аўтар=[[Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта|Вяроўкін-Шэлюта У.]]}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хмара Адам}} [[Катэгорыя:Хмары (род)|Адам]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Ваяводы менскія]] [[Катэгорыя:Кашталяны менскія]] [[Катэгорыя:Віцэ-інстыгатары літоўскія]] [[Катэгорыя:Інстыгатары вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Канфедэраты Чатырохгадовага сойма]] 711lafgqyhpgophl1zr4mzrsm5sm1gu 5134380 5134275 2026-05-01T09:27:55Z M.L.Bot 261 ачыстка карткі 5134380 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Хмара}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Адам Міхал Станіслаў Хмара''' ({{ДН|22|12|1720}} — {{ДС|9|6|1805}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Лоўчы менскі (з [[1748]]), падчашы (з [[1756]]), сакратар малой пячаткі ([[1752]]—[[1760]]), [[віцэ-інстыгатар вялікі літоўскі|віцэ-інстыгатар]] ([[1760]]—[[1765]]) і [[інстыгатар вялікі літоўскі]] ([[1765]]—[[1779]]), [[кашталяны менскія|кашталян]] ([[1779]]—[[1784]]) і апошні [[Ваяводы менскія|ваявода]] менскі (з [[1784]]); член [[Пастаянная Рада|Пастаяннай Рады]] (з [[1783]]). Кавалер ордэнаў Св. Станіслава і [[Ордэн Белага Арла|Белага Арла]], расійскіх ордэнаў. == Біяграфія == [[Файл:Marijona Chmara.jpg|thumb|злева|155px|Жонка А. Хмары Мар’яна. Невядомы мастак, [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]]]] Прадстаўнік незаможнага роду [[Хмары (род)|Хмараў]] герба «[[Крыўда (герб)|Крыўда]]», які зрабіў бліскучую кар’еру — ад нязначнай пасады лоўчага да ваяводы менскага. У [[1761]]—[[1782]] некалькі разоў абіраўся [[Пасол соймавы|паслом]] на соймы, быў маршалкам [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] ([[1785]]). У [[1755]] атрымаў ад [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлера вялікага літоўскага]] [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Антонія Сапегі]] за службу ў якасці яго падскарбія ([[1743]]—[[1752]]) і сакратара маёнтак [[Сёмкава|Сёмкаў Саламярэцкі]] каля [[Мінск]]а. Сядзіба Хмараў у Сёмкаве пачала будавацца ў 1775 годзе. Італьянскі архітэктар [[Карла Спампані]] стварыў галоўны будынак палаца, два сіметрычныя флігелі, аранжарэю, браму, тэрасы і парк у французскім стылі. Да 1780 палац быў збудаваны, у ім меліся бібліятэка, архіў, збраёўня. Найбольш шыкоўная зала была аформлена для прыёму караля Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]]. У [[Сёмкаў Гарадок|Сёмкавым Гарадку]] пры Адаму Хмару быў збудаваны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Сёмкаў Гарадок)|касцёл Наісвяцейшай Троіцы і Святога Станіслава]]. Будаўніцтва пачалося ў 1791 годзе, асвечаны ў 1802 годзе. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання Каліноўскага]] у 1866 годзе ператвораны ў царкву. Адам Хмара імкнуўся рэфармаваць сваю гаспадарку: будаваў млыны, цагельні, вінакурні, цікавіўся жыццём сваіх сялян. Надрукаваў працу для кіравання маёнткам — «Інструкцыя для аканома». У 1792 годзе Адам Хмара падпісвае ад імя жыхароў [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] акт [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкай канфедэрацыі]], якая па сутнасці прывяла да [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]]. Пасля падзелу Рэчы Паспалітай прысягнуў [[Кацярына II|Кацярыне ІІ]], ад якой пазней атрымаў тытул [[Тайны саветнік|тайнага саветніка]] і [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага|ордэн А. Неўскага]]. У шлюбе з Марыянай з [[Войны-Аранскія|Войнаў-Аранскіх]] дзяцей не было. Пахавалі апошняга ваяводу менскага ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дубрава)|фундаваным ім касцёле]] ў [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|вёсцы Дубрава]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=716|артыкул=Хмара Адам Міхал Станіслаў|аўтар=[[Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта|Вяроўкін-Шэлюта У.]]}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хмара Адам}} [[Катэгорыя:Хмары (род)|Адам]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Ваяводы менскія]] [[Катэгорыя:Кашталяны менскія]] [[Катэгорыя:Віцэ-інстыгатары літоўскія]] [[Катэгорыя:Інстыгатары вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Канфедэраты Чатырохгадовага сойма]] 46uzkbopmc8dxvyc072v251jf10uru5 5134381 5134380 2026-05-01T09:29:50Z M.L.Bot 261 5134381 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Хмара}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Адам Міхал Станіслаў Хмара''' ({{ДН|22|12|1720}} — {{ДС|9|6|1805}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Лоўчы менскі (з 1748), падчашы (з 1756), сакратар малой пячаткі (1752—1760), [[віцэ-інстыгатар вялікі літоўскі|віцэ-інстыгатар]] (1760—1765) і [[інстыгатар вялікі літоўскі]] (1765—1779), [[кашталяны менскія|кашталян]] (1779—1784) і апошні [[Ваяводы менскія|ваявода менскі]] (з 1784); член [[Пастаянная Рада|Пастаяннай Рады]] (з 1783). Кавалер ордэнаў Св. Станіслава і [[Ордэн Белага Арла|Белага Арла]], расійскіх ордэнаў. == Біяграфія == [[Файл:Marijona Chmara.jpg|thumb|злева|155px|Жонка А. Хмары Мар’яна. Невядомы мастак, [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]]]] Прадстаўнік незаможнага роду [[Хмары (род)|Хмараў]] герба «[[Крыўда (герб)|Крыўда]]», які зрабіў бліскучую кар’еру — ад нязначнай пасады лоўчага да ваяводы менскага. У 1761—1782 гадах некалькі разоў абіраўся [[Пасол соймавы|паслом]] на соймы, быў маршалкам [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] (1785). У 1755 годзе атрымаў ад [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлера вялікага літоўскага]] [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Антонія Сапегі]] за службу як яго падскарбія (1743—1752) і сакратара маёнтак [[Сёмкава|Сёмкаў Саламярэцкі]] каля [[Мінск]]а. Сядзіба Хмараў у Сёмкаве пачала будавацца ў 1775 годзе. Італьянскі архітэктар [[Карла Спампані]] стварыў галоўны будынак палаца, два сіметрычныя флігелі, аранжарэю, браму, тэрасы і парк у французскім стылі. Да 1780 года палац быў збудаваны, у ім меліся бібліятэка, архіў, збраёўня. Найбольш шыкоўная зала была аформлена для прыёму караля Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]]. У [[Сёмкаў Гарадок|Сёмкавым Гарадку]] пры Адаму Хмару быў збудаваны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Сёмкаў Гарадок)|касцёл Наісвяцейшай Троіцы і Святога Станіслава]]. Будаўніцтва пачалося ў 1791 годзе, асвечаны ў 1802 годзе. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання Каліноўскага]] у 1866 годзе ператвораны ў царкву. Адам Хмара імкнуўся рэфармаваць сваю гаспадарку: будаваў млыны, цагельні, вінакурні, цікавіўся жыццём сваіх сялян. Надрукаваў працу для кіравання маёнткам — «Інструкцыя для аканома». У 1792 годзе Адам Хмара падпісвае ад імя жыхароў [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] акт [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкай канфедэрацыі]], якая па сутнасці прывяла да [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]]. Пасля падзелу Рэчы Паспалітай прысягнуў [[Кацярына II|Кацярыне ІІ]], ад якой пазней атрымаў тытул [[Тайны саветнік|тайнага саветніка]] і [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага|ордэн А. Неўскага]]. У шлюбе з Марыянай з [[Войны-Аранскія|Войнаў-Аранскіх]] дзяцей не было. Пахавалі апошняга ваяводу менскага ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дубрава)|фундаваным ім касцёле]] ў [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|вёсцы Дубрава]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=716|артыкул=Хмара Адам Міхал Станіслаў|аўтар=[[Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта|Вяроўкін-Шэлюта У.]]}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хмара Адам}} [[Катэгорыя:Хмары (род)|Адам]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Ваяводы менскія]] [[Катэгорыя:Кашталяны менскія]] [[Катэгорыя:Віцэ-інстыгатары літоўскія]] [[Катэгорыя:Інстыгатары вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Канфедэраты Чатырохгадовага сойма]] e2e7xybvvhf02knfn43ctbk010ux9wc Леанід Міхайлавіч Сушчэня 0 141453 5134285 5119319 2026-05-01T02:27:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134285 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Сушчэня}} '''Леанід Міхайлавіч Сушчэ́ня'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭПБ|1986}} ({{ДН|11|11|1929}}, [[Малыя Лукі|вёска Малыя Лукі]], [[Баранавіцкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]] — {{ДС|19|4|2015}}, {{МС|Мінск}}) — беларускі [[заолаг]], [[гідрабіялогія|гідрабіёлаг]]. [[Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1980; член-карэспандэнт з 1972), акадэмік [[АН СССР]] (1990), [[РАН|Расійскай АН]] (1991), [[доктар біялагічных навук]] (1970), [[прафесар]] (1980). Замежны член [[Польская акадэмія навук|Польскай АН]] (1994), [[Акадэмія навук Літвы|Літоўскай АН]] (1995). [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1978). Прэзідэнт Акадэміі навук Беларусі ў 1992—1997 гадах. == Біяграфія == Нарадзіўся ў шматдзетнай сялянскай сям’і. Скончыў 3 класы польскамоўнай школы.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.plumatella.it/wp/2014/11/09/%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA-%D0%BB-%D0%BC-%D1%81%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%BD%D1%8F-%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3-%D0%B1/|title=Академик Л.М.Сущеня, известный Эколог Белоруссии и сила научного единства|last=a|website=Mikhaevitch Tatiana website|date=2014-11-09|access-date=2022-03-07|archive-date=7 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307194154/https://www.plumatella.it/wp/2014/11/09/%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA-%D0%BB-%D0%BC-%D1%81%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%BD%D1%8F-%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3-%D0%B1/|url-status=bot: unknown}}</ref> У часы вайны быў на акупаванай тэрыторыі. Пасля вызвалення вучыўся ў вячэрняй і дзённай школах, працаваў вучнем-тэлеграфістам. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1953). З 1956 года асістэнт кафедры заалогіі [[беспазваночныя|беспазваночных]] [[біялагічны факультэт БДУ|біялагічнага факультэта Белдзяржуніверсітэта]], з 1959 года навуковы супрацоўнік [[Севастопальская біялагічная станцыя АН СССР|Севастопальскай біялагічнай станцыі АН СССР]], з 1964 года загадчык аддзела фізіялогіі [[Інстытут біялогіі паўднёвых мораў|Інстытута біялогіі паўднёвых мораў]] [[АН УССР]]. З 1971 года загадчык Аддзела заалогіі і паразіталогіі АН БССР, з 1980 года дырэктар [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па біярэсурсах|Інстытута заалогіі АН БССР]] (з 1995 года ганаровы дырэктар Інстытута), адначасова ў 1979—1992 гадах акадэмік-сакратар [[Аддзяленне біялагічных навук НАН Беларусі|Аддзялення біялагічных навук АН Беларусі]], у 1992—1997 гадах прэзідэнт Акадэміі навук Беларусі, з 1997 года саветнік Прэзідыума НАН Беларусі. Адначасова ў 1994—1997 — віцэ-прэзідэнт [[Міжнародная асацыяцыя акадэмій навук|МААН]].<ref>[https://nasb.gov.by/upload/iblock/a9b/52ev0ktzpl6dot0q6ahn80n10td6dfuj.pdf Постановление Совета МААН от 11 ноября 1994 года № 18]</ref><ref>[https://nasb.gov.by/upload/iblock/bad/8eedxzbqs20wyltxt9f3w4940oto598p.pdf Постановление Совета МААН от 12 октября 1996 года № 53]</ref><ref>[https://nasb.gov.by/upload/iblock/0b7/m6wll41mescamw7er0gkr6z3r5hyx03h.pdf Постановление Совета МААН от 19 декабря 1997 года № 65]</ref> == Навуковая дзейнасць == Аўтар прац па першаснай і другаснай прадукцыі [[вадаём]]аў, экалагічнай фізіялогіі, харчаванню, дыханню, росту і балансу энергіі водных беспазваночных, [[ахова прыроды|ахове прыроды]] і [[навакольнае асяроддзе|навакольнага асяроддзя]]. Даследаваў інтэнсіўнасць [[фотасінтэз]]у [[планктон]]у і размеркаванне ўзважанага арганічнага рэчыва ў [[тропікі|трапічнай зоне]] [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], [[Міжземнае мора|Міжземным]], [[Карыбскае мора|Карыбскім морах]] і [[Рыжскі заліў|Рыжскім заліве]]. Распрацаваў важныя колькасныя аспекты трафалогіі і экалагічнай энергетыкі водных жывёл, устанавіў суадносіны паміж інтэнсіўнасцю [[метабалізм]]у і ростам [[ракападобныя|ракападобных]] у розных экалагічных умовах. Аўтар больш за 180 навуковых прац, у тым ліку 7 [[Манаграфія|манаграфій]]. == Асноўныя працы == * Интенсивность дыхания ракообразных. — К.: Наукова думка, 1972. * Количественные закономерности питания ракообразных. — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Наука и техника]], 1975. * Рост водных животных при переменных температурах. — Мн.: Наука и техника, 1978 (совм. с Г. А. Галковской). * Биология и продукция ледниковых реликтовых ракообразных. — Мн.: Наука и техника, 1986 (совм. с [[Віталь Паўлавіч Сяменчанка|В. П. Семенченко]], В. В. Вежновцом). * Продукция планктонных ракообразных и факторы среды. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990 (совм. с [[Віталь Паўлавіч Сяменчанка|В. П. Семенченко]], Г. А. Семенюк, И. Л. Трубецковой). * Совершенствование принципов и методов охраны и рационального использования животного мира. — Мн.: БелНИИНТИ, 1990 (совм. с [[Міхаіл Міхайлавіч Пікулік|М. М. Пикуликом]]). * Животный мир и радиация. — Мн.: БелНИИНТИ, 1991 (совм. с [[Міхаіл Міхайлавіч Пікулік|М. М. Пикуликом]], А. Е. Плениным). == Узнагароды == Узнагароджаны ордэнамі [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1988), [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|Дружбы народаў]] (1986), [[Ордэн Айчыны|Айчыны]] II ступені (2009), Айчыны III ступені (1999), Дружбы (1999, Расійская Федэрацыя). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сушчэ́ня Леанід Міхайлавіч||300}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Сушчэня Леанід Міхайлавіч|694}} * {{крыніцы/ЭПБ|5|Сушчэ́ня Леанід Міхайлавіч||46}} == Спасылкі == * [https://nasb.gov.by/bel/members/pamyati-uchenogo/suschenya.php Прэзідэнты НАНБ з 1928 года — СУШЧЭНЯ Леанід Міхайлавіч] * [https://csl.bas-net.by/personalii/47088/suschenya-leonid-mihailovich/ Леанід Міхайлавіч Сушчэня] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://csl.bas-net.by/anews1.asp?id=47308 Выстава да 85-годдзя СУШЧЭНІ Леаніда Міхайлавіча ў ЦНБ імя Я. Коласа НАН Беларусі]{{Недаступная спасылка}} * [http://library.basnet.by/handle/csl/353 Біябібліаграфічны паказальнік] у рэпазіторыі [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://csl.bas-net.by/pdf/2014/november2014/Suschenya.pdf Буклет да 85-годдзя Леаніда Міхайлавіча Сушчэні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200331152814/http://csl.bas-net.by/pdf/2014/november2014/Suschenya.pdf |date=31 сакавіка 2020 }}, падрыхтаваны ЦНБ імя Я. Коласа НАН Беларусі {{Прэзідэнты і Старшыні Прэзідыума НАНБ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сушчэня Леанід Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары біялагічных навук]] [[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Заолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Акадэміі навук Літвы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены РАН]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены АН СССР]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баранавіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Заолагі СССР]] [[Катэгорыя:Гідрабіёлагі СССР]] [[Катэгорыя:Гідрабіёлагі Беларусі]] 9bcbufs6oj9d46pb427qziqmnbek7bx Васкрасенская царква (Гродна) 0 143488 5134232 4681467 2026-04-30T22:36:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134232 wikitext text/x-wiki {{Храм |назва = Васкрасенская царква |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = Праваслаўны храм |краіна = [[Беларусь]] |горад = [[Гродна]] |каардынаты = |канфесія = [[Праваслаўе]] |епархія = |архітэктурны стыль = [[Гродзенская школа дойлідства]] |аўтар праекта = |будаўнік = |заснавальнік = |першае згадванне = |будаўніцтва = [[XII стагоддзе]] |дата скасавання = [[XVII стагоддзе|XVII]] — [[XVIII стагоддзе]] |статус = Страчана |стан = Закансерваваныя падмуркі |сайт = }} {{значэнні2|Васкрасенская царква}} '''Васкрасе́нская царква́''' — страчаная [[Сярэднявечча|сярэднявечная]] [[Праваслаўе|праваслаўная]] царква, якая існавала ў [[Гродна|Гродне]] ў [[XII стагоддзе|XII]]—[[XVII стагоддзе|XVII стагоддзях]]. Помнік [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай школы дойлідства]]. Доўгі час дакладнае месцазнаходжанне царквы было невядомае, лічылася, што яна знаходзілася на тэрыторыі [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]]. У 2026 годзе рэшткі манументальнага храма былі дакладна лакалізаваны і часткова даследаваны падчас археалагічных раскопак. == Гісторыя == Васкрасенская царква адносілася да групы манументальных культавых пабудоў раннесярэднявечнага горада. Яна была вымуравана ў XII&nbsp;ст. на абшары [[Вакольны горад (Гродна)|вакольнага горада]], які размяшчаўся на суседнім са [[Стары замак (Гродна)|Старым замкам]] узвышшы (тэрыторыя сучаснага Новага замка). Хутчэй за ўсё, храм быў узведзены ў адным стылі і ў адзін перыяд з [[Каложская царква|Каложскай]] і [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняй]] цэрквамі падчас эканамічнага росквіту Гродзенскага княства і інтэнсіўнага мураванага будаўніцтва. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што першапачатковая царква магла быць разбурана падчас сістэматычных набегаў [[Крыжакі|крыжакоў]], якія пачаліся з канца XIII&nbsp;ст., а пасля была адноўлена. Храм мог выконваць ролю пасадскай царквы, якую наведвалі рамеснікі і гандляры, што жылі паблізу замкавых сцен<ref name="NN_zakapali">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393684|title=З двузубам Рурыкавічаў на сценах. Знойдзены на Новым замку ў Гродне храм ХІІ стагоддзя адразу ж закапалі|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=26 красавіка 2026|lang=be|accessdate=28 красавіка 2026}}</ref>. Паводле гравюры [[М. Цюндт|Цюнта]] (Адэльгаўзера-Цюнта) 1568 года, на тэрыторыі сучаснага Новага замка знаходзіліся: Васкрасенская царква, Каралеўскі дом, мост і два доўгія будынкі (адзін мураваны, другі драўляны). У 1613 годзе Васкрасенская царква згарэла і была перанесена ў горад на Рэзніцкую вуліцу. Паводле інвентара 1633 года ў каралеўскім двары знаходзілася ў тым ліку і мураваная царква. Месцазнаходжанне царквы было апісана ў інвентары гарадзенскага замка 1653 года: «Сыходзячы з замка мураванага на парках, з моста ідучы направа, мураваная царква; пад ёй склеп»{{арыгінальны тэкст|be|Зыходзячы з замку мураванага на парках, з моста ідучы направо, мураваная царква; под ей склеп}}. Царкоўная юрыдыка складалася з дзвюх частак: пляцоў, што ляжалі на тэрыторыі колішняга вакольнага горада, і манастыра з [[Малая царква (Гродна)|Малой царквой]]. Паводле нататак гарадзенскага пратапопа Юзафа Валевіча, якому было даручана правядзенне праверкі царкоўных пабудоў у 1659 годзе, высветлілася, што «непрыяцель маскоўскі вывез царкоўныя дакументы, літургічныя начынні ды званы». Апроч таго, былі забіты святары Стэфан Лацэвіч, Якуб Парфяновіч і Ян Бароўскі. Рэвізія Гародні 1680 года не змяшчае аніякай інфармацыі пра яе. Хутчэй за ўсё яна была разбурана падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Маскоўскай дзяржавай]]. Паводле крыніц 1752 года, царкоўныя фундушавыя пляцы ляжалі на правым баку Рэзніцкай вуліцы, якая ішла з Рынку. Яны былі забудаваны дворыкам і плябаніяй. Лаканічнае апісанне збудаванняў царкоўнай юрыдыкі змешчана на плане Гародні 1753 года: «Юрыдыка рускага папа». У 1754 годзе Васкрасенская царква трапіла ў спіс дзевяці цалкам занядбаных храмаў, пры ёй жыў прэзбітэр Лянкевіч. Не выключана, што ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII]]&nbsp;ст. храм ужо не дзейнічаў. У 1768 годзе на царкоўных пляцах засталіся толькі могілкі. З цягам часу Васкрасенскую царкву напаткаў лёс іншых страчаных цэркваў горада. == Археалагічныя даследаванні і лакалізацыя == Шырокіх археалагічных даследаванняў тэрыторыі Новага замка доўгі час не праводзілася. Толькі ў 1987—1988 гадах невялікі раскоп быў закладзены археолагам [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандрам Краўцэвічам]], падчас якога былі выяўлены рэшткі керамікі і збаноў-[[Галаснік|галаснікоў]]. Летам 2004 года пры пракладцы трубы вадаправода каля брамы Новага замка былі знойдзены рэшткі збудаванняў з [[Плінфа|плінфы]]. Аднак гродзенскія археолагі канстатавалі, што размова ідзе аб паўторным выкарыстанні плінфы. У выніку рэшткі муроў былі засыпаны, каб не перашкаджаць выезду машын з гаража аблвыканкама. У 2010 годзе былі праведзены раскопкі на курданёры замка, выяўлены рэшткі падмуркаў, аднак матэрыяльнае забеспячэнне ўстаноў культуры не дазволіла працягнуць працу. У 2018 годзе на тэрыторыі Новага замка ўжо знаходзілі рэшткі мураванай культавай пабудовы васьмісотгадовай даўніны, тады меркавалася, што гэта фрагменты Васкрасенскай царквы<ref name="NN_adshukali">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393435|title=На Новым замку ў Гродне адшукалі падмуркі старажытнага храма, падобнага па архітэктуры да Каложы|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=22 красавіка 2026|lang=be|accessdate=28 красавіка 2026}}</ref>. === Адкрыццё 2026 года === Сенсацыйнае адкрыццё адбылося ў сярэдзіне красавіка 2026 года. Падчас будаўнічых прац па добраўпарадкаванні тэрыторыі Новага замка даследчыкі (пры ўдзеле спецыялістаў з Гродзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалагічнага музея і Інстытута гісторыі НАНБ) раскрылі фрагмент паўднёвай сцяны манументальнага храма XII&nbsp;ст.<ref name="NN_adshukali"/> Парэшткі выявілі ўражвальныя параметры будынка і дазволілі ўпэўнена аднесці яго да гродзенскай школы. Таўшчыня звычайных сцен складала каля 1,4 м, а ў месцах апор, на якія абапіраліся скляпенні, дасягала 2,15 м. У раскопе былі знойдзены кладка з чырвонай плінфы з выкарыстаннем белага вапнавага раствору, а таксама разбітыя керамічныя збаны-галаснікі. На сцяне археолагі знайшлі княжацкі двузубец — радавы знак гродзенскіх князёў з дынастыі Усеваладавічаў (галіны [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]), што канчаткова прывязала пабудову да перыяду росквіту незалежнага Гродзенскага княства<ref name="NN_zakapali"/>. Самай адметнай дэталлю стала выразная ніжняя частка складанай раскрапаванай трохступеньчатай [[Пілястра|пілястры]], цэнтральны выступ якой меў скругленую форму (у выглядзе [[Паўкалона|паўкалоны]]). Гэты архітэктурны элемент з'яўляецца дакладнай копіяй пілястраў на галоўным фасадзе Каложскай царквы і адрознівае помнік ад больш ранняй Ніжняй царквы, дзе выкарыстоўваліся плоскія лапаткі. Паколькі такія пілястры рабіліся на вонкавых фасадах, а храм быў арыентаваны алтаром на ўсход, навукоўцы вызначылі, што перад імі знаходзіцца паўднёвая сцяна з бакавым уваходам. На расчышчаным участку быў бачны край уваходнага праёма з фігурным абрамленнем партала<ref name="NN_adshukali"/>. Даследчыкі адзначаюць, што майстры, якія ўзводзілі гэты храм, ужо дасканала валодалі інжынерным разлікам, выправіўшы памылкі, дапушчаныя пры будаўніцтве Ніжняй царквы. Высветлілася, што значная частка храма (каля паловы яго плошчы) знаходзіцца непасрэдна пад паўночным флігелем пры палацавай браме (будынкам былога архіва). Паколькі поўнае раскрыццё муроўкі запатрабавала б велізарных фінансавых выдаткаў і магло пагражаць бяспецы існуючага гістарычнага будынка, было прынята рашэнне аб кансервацыі помніка. Спецыялісты зрабілі каардынатную прывязку аб'екта, нанеслі яго на план і вынялі рухомыя артэфакты. Пасля гэтага раскоп быў акуратна засыпаны зямлёй, каб абараніць гістарычную муроўку ад ападкаў і перападаў тэмператур да таго часу, пакуль не з'явяцца магчымасці для поўнага даследавання і музеефікацыі аб'екта<ref name="NN_zakapali"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш., Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012, 370 с., ISBN 978-93-61617-77-8 * Юрый Гардзееў. Магдэбургская Гародня. Гародня — Wroclaw: Wroclawska Drukarnia Naukowa PAN im. S. Kulczynskiego Sp. z o.o., 2008. 384 с. (Гарадзенская бібліятэка). ISBN 978-83-89185-68-6. {{Славутасці Гродна}} {{Гродзенская школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гродзенская школа дойлідства]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Гродна]] [[Катэгорыя:Страчаныя храмы Беларусі]] hw6gv6p1lp8ygo8cfp0z903ci2wcwd0 5134234 5134232 2026-04-30T22:40:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Археалагічныя даследаванні і лакалізацыя */ 5134234 wikitext text/x-wiki {{Храм |назва = Васкрасенская царква |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = Праваслаўны храм |краіна = [[Беларусь]] |горад = [[Гродна]] |каардынаты = |канфесія = [[Праваслаўе]] |епархія = |архітэктурны стыль = [[Гродзенская школа дойлідства]] |аўтар праекта = |будаўнік = |заснавальнік = |першае згадванне = |будаўніцтва = [[XII стагоддзе]] |дата скасавання = [[XVII стагоддзе|XVII]] — [[XVIII стагоддзе]] |статус = Страчана |стан = Закансерваваныя падмуркі |сайт = }} {{значэнні2|Васкрасенская царква}} '''Васкрасе́нская царква́''' — страчаная [[Сярэднявечча|сярэднявечная]] [[Праваслаўе|праваслаўная]] царква, якая існавала ў [[Гродна|Гродне]] ў [[XII стагоддзе|XII]]—[[XVII стагоддзе|XVII стагоддзях]]. Помнік [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай школы дойлідства]]. Доўгі час дакладнае месцазнаходжанне царквы было невядомае, лічылася, што яна знаходзілася на тэрыторыі [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]]. У 2026 годзе рэшткі меркавана Васкрасенскай царквы былі дакладна лакалізаваны і часткова даследаваны падчас археалагічных раскопак. == Гісторыя == Васкрасенская царква адносілася да групы манументальных культавых пабудоў раннесярэднявечнага горада. Яна была вымуравана ў XII&nbsp;ст. на абшары [[Вакольны горад (Гродна)|вакольнага горада]], які размяшчаўся на суседнім са [[Стары замак (Гродна)|Старым замкам]] узвышшы (тэрыторыя сучаснага [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]]). Хутчэй за ўсё, храм быў узведзены ў адным стылі і ў адзін перыяд з [[Каложская царква|Каложскай]] і [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняй]] цэрквамі падчас эканамічнага росквіту Гродзенскага княства і інтэнсіўнага мураванага будаўніцтва. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што першапачатковая царква магла быць разбурана падчас сістэматычных набегаў [[Крыжакі|крыжакоў]], якія пачаліся з канца XIII&nbsp;ст., а пасля была адноўлена. Храм мог выконваць ролю пасадскай царквы, якую наведвалі рамеснікі і гандляры, што жылі паблізу замкавых сцен<ref name="NN_zakapali">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393684|title=З двузубам Рурыкавічаў на сценах. Знойдзены на Новым замку ў Гродне храм ХІІ стагоддзя адразу ж закапалі|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=26 красавіка 2026|lang=be|accessdate=28 красавіка 2026}}</ref>. Паводле [[Гравюра Адэльгаўзера-Цюнта|гравюры Цюнта (Адэльгаўзера-Цюнта) 1568 года]], на тэрыторыі сучаснага Новага замка знаходзіліся: Васкрасенская царква, Каралеўскі дом, мост і два доўгія будынкі (адзін мураваны, другі драўляны). У 1613 годзе Васкрасенская царква згарэла і была перанесена ў горад на [[Рэзніцкая вуліца (Гродна)|Рззніцкую вуліцу]]. Паводле [[Інвентары|інвентара]] 1633 годзе ў каралеўскім двары знаходзілася ў тым ліку і мураваная царква. Месцазнаходжанне царквы было апісана ў інвентары гарадзенскага замка 1653 года: ''«Зыходзячы з замку мураванага на парках, з моста ідучы направо, мураваная царква; под ей склеп»''. Царкоўная [[юрыдыка]] складалася з дзвюх частак: пляцоў, што ляжалі на тэрыторыі колішняга вакольнага горада, ды манастыра з [[Малая царква (Гродна)|Малой царквой]]. Паводле нататак гарадзенскага пратапопа Юзафа Валевіча, якому было даручана правядзенне праверкі царкоўных пабудоў у 1659 годзе, высветлілася, што «непрыяцель маскоўскі вывез царкоўныя дакументы, літургічныя начынні ды званы». Апроч таго, былі забіты святары Стэфан Лацэвіч, Якуб Парфяновіч і Ян Бароўскі. Рэвізія Гародні 1680 года не змяшчае аніякай інфармацыі пра яе. Хутчэй за ўсё яна была разбурана падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Маскоўскай дзяржавай]]. Паводле крыніц 1752 года, царкоўныя фундушавыя пляцы ляжалі на правым баку Рэзніцкай вуліцы, якая ішла з Рынку. Яны былі забудаваны дворыкам і плябаніяй. Лаканічнае апісанне збудаванняў царкоўнай юрыдыкі змешчана на плане Гародні 1753 года: «Юрыдыка рускага папа». У 1754 годзе Васкрасенская царква трапіла ў спіс дзевяці цалкам занядбаных храмаў, пры ёй жыў прэзбітэр Лянкевіч. Не выключана, што ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII]]&nbsp;ст. храм ужо не дзейнічаў. У 1768 годзе на царкоўных пляцах засталіся толькі могілкі. З цягам часу Васкрасенскую царкву напаткаў лёс іншых страчаных цэркваў горада. == Археалагічныя даследаванні і лакалізацыя == Шырокіх археалагічных даследаванняў тэрыторыі Новага замка доўгі час не праводзілася. Толькі ў 1987—1988 гадах невялікі раскоп быў закладзены археолагам [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандрам Краўцэвічам]], падчас якога былі выяўлены рэшткі керамікі і збаноў-[[Галаснік|галаснікоў]]. Летам 2004 года пры пракладцы трубы вадаправода каля брамы Новага замка былі знойдзены рэшткі збудаванняў з [[Плінфа|плінфы]]. Аднак гродзенскія археолагі канстатавалі, што размова ідзе аб паўторным выкарыстанні плінфы. У выніку рэшткі муроў былі засыпаны, каб не перашкаджаць выезду машын з гаража аблвыканкама. У 2010 годзе былі праведзены раскопкі на курданёры замка, выяўлены рэшткі падмуркаў, аднак матэрыяльнае забеспячэнне ўстаноў культуры не дазволіла працягнуць працу. У 2018 годзе на тэрыторыі Новага замка ўжо знаходзілі рэшткі мураванай культавай пабудовы васьмісотгадовай даўніны, тады меркавалася, што гэта фрагменты Васкрасенскай царквы<ref name="NN_adshukali">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393435|title=На Новым замку ў Гродне адшукалі падмуркі старажытнага храма, падобнага па архітэктуры да Каложы|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=22 красавіка 2026|lang=be|accessdate=28 красавіка 2026}}</ref>. === Адкрыццё 2026 года === Сенсацыйнае адкрыццё адбылося ў сярэдзіне красавіка 2026 года. Падчас будаўнічых прац па добраўпарадкаванні тэрыторыі Новага замка даследчыкі (пры ўдзеле спецыялістаў з Гродзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалагічнага музея і Інстытута гісторыі НАНБ) раскрылі фрагмент паўднёвай сцяны манументальнага храма XII&nbsp;ст.<ref name="NN_adshukali"/> Парэшткі выявілі ўражвальныя параметры будынка і дазволілі ўпэўнена аднесці яго да гродзенскай школы. Таўшчыня звычайных сцен складала каля 1,4 м, а ў месцах апор, на якія абапіраліся скляпенні, дасягала 2,15 м. У раскопе былі знойдзены кладка з чырвонай плінфы з выкарыстаннем белага вапнавага раствору, а таксама разбітыя керамічныя збаны-галаснікі. На сцяне археолагі знайшлі княжацкі [[двузубец]] — радавы знак гродзенскіх князёў з дынастыі Усеваладавічаў (галіны [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]), што канчаткова прывязала пабудову да перыяду росквіту незалежнага Гродзенскага княства<ref name="NN_zakapali"/>. Самай адметнай дэталлю стала выразная ніжняя частка складанай раскрапаванай трохступеньчатай [[Пілястра|пілястры]], цэнтральны выступ якой меў скругленую форму (у выглядзе [[Паўкалона|паўкалоны]]). Гэты архітэктурны элемент з'яўляецца дакладнай копіяй пілястраў на галоўным фасадзе Каложскай царквы і адрознівае помнік ад больш ранняй Ніжняй царквы, дзе выкарыстоўваліся плоскія лапаткі. Паколькі такія пілястры рабіліся на вонкавых фасадах, а храм быў арыентаваны алтаром на ўсход, навукоўцы вызначылі, што перад імі знаходзіцца паўднёвая сцяна з бакавым уваходам. На расчышчаным участку быў бачны край уваходнага праёма з фігурным абрамленнем партала<ref name="NN_adshukali"/>. Даследчыкі адзначаюць, што майстры, якія ўзводзілі гэты храм, ужо дасканала валодалі інжынерным разлікам, выправіўшы памылкі, дапушчаныя пры будаўніцтве Ніжняй царквы. Высветлілася, што значная частка храма (каля паловы яго плошчы) знаходзіцца непасрэдна пад паўночным флігелем пры палацавай браме (будынкам былога архіва). Паколькі поўнае раскрыццё муроўкі запатрабавала б велізарных фінансавых выдаткаў і магло пагражаць бяспецы існуючага гістарычнага будынка, было прынята рашэнне аб кансервацыі помніка. Спецыялісты зрабілі каардынатную прывязку аб'екта, нанеслі яго на план і вынялі рухомыя артэфакты. Пасля гэтага раскоп быў акуратна засыпаны зямлёй, каб абараніць гістарычную муроўку ад ападкаў і перападаў тэмператур да таго часу, пакуль не з'явяцца магчымасці для поўнага даследавання і музеефікацыі аб'екта<ref name="NN_zakapali"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш., Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012, 370 с., ISBN 978-93-61617-77-8 * Юрый Гардзееў. Магдэбургская Гародня. Гародня — Wroclaw: Wroclawska Drukarnia Naukowa PAN im. S. Kulczynskiego Sp. z o.o., 2008. 384 с. (Гарадзенская бібліятэка). ISBN 978-83-89185-68-6. {{Славутасці Гродна}} {{Гродзенская школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гродзенская школа дойлідства]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Гродна]] [[Катэгорыя:Страчаныя храмы Беларусі]] ab21ierjaojr1w1beskctqzl9qp14aq 5134235 5134234 2026-04-30T22:40:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134235 wikitext text/x-wiki {{Храм}} {{значэнні2|Васкрасенская царква}} '''Васкрасе́нская царква́''' — страчаная [[Сярэднявечча|сярэднявечная]] [[Праваслаўе|праваслаўная]] царква, якая існавала ў [[Гродна|Гродне]] ў [[XII стагоддзе|XII]]—[[XVII стагоддзе|XVII стагоддзях]]. Помнік [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай школы дойлідства]]. Доўгі час дакладнае месцазнаходжанне царквы было невядомае, лічылася, што яна знаходзілася на тэрыторыі [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]]. У 2026 годзе рэшткі меркавана Васкрасенскай царквы былі дакладна лакалізаваны і часткова даследаваны падчас археалагічных раскопак. == Гісторыя == Васкрасенская царква адносілася да групы манументальных культавых пабудоў раннесярэднявечнага горада. Яна была вымуравана ў XII&nbsp;ст. на абшары [[Вакольны горад (Гродна)|вакольнага горада]], які размяшчаўся на суседнім са [[Стары замак (Гродна)|Старым замкам]] узвышшы (тэрыторыя сучаснага [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]]). Хутчэй за ўсё, храм быў узведзены ў адным стылі і ў адзін перыяд з [[Каложская царква|Каложскай]] і [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняй]] цэрквамі падчас эканамічнага росквіту Гродзенскага княства і інтэнсіўнага мураванага будаўніцтва. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што першапачатковая царква магла быць разбурана падчас сістэматычных набегаў [[Крыжакі|крыжакоў]], якія пачаліся з канца XIII&nbsp;ст., а пасля была адноўлена. Храм мог выконваць ролю пасадскай царквы, якую наведвалі рамеснікі і гандляры, што жылі паблізу замкавых сцен<ref name="NN_zakapali">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393684|title=З двузубам Рурыкавічаў на сценах. Знойдзены на Новым замку ў Гродне храм ХІІ стагоддзя адразу ж закапалі|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=26 красавіка 2026|lang=be|accessdate=28 красавіка 2026}}</ref>. Паводле [[Гравюра Адэльгаўзера-Цюнта|гравюры Цюнта (Адэльгаўзера-Цюнта) 1568 года]], на тэрыторыі сучаснага Новага замка знаходзіліся: Васкрасенская царква, Каралеўскі дом, мост і два доўгія будынкі (адзін мураваны, другі драўляны). У 1613 годзе Васкрасенская царква згарэла і была перанесена ў горад на [[Рэзніцкая вуліца (Гродна)|Рззніцкую вуліцу]]. Паводле [[Інвентары|інвентара]] 1633 годзе ў каралеўскім двары знаходзілася ў тым ліку і мураваная царква. Месцазнаходжанне царквы было апісана ў інвентары гарадзенскага замка 1653 года: ''«Зыходзячы з замку мураванага на парках, з моста ідучы направо, мураваная царква; под ей склеп»''. Царкоўная [[юрыдыка]] складалася з дзвюх частак: пляцоў, што ляжалі на тэрыторыі колішняга вакольнага горада, ды манастыра з [[Малая царква (Гродна)|Малой царквой]]. Паводле нататак гарадзенскага пратапопа Юзафа Валевіча, якому было даручана правядзенне праверкі царкоўных пабудоў у 1659 годзе, высветлілася, што «непрыяцель маскоўскі вывез царкоўныя дакументы, літургічныя начынні ды званы». Апроч таго, былі забіты святары Стэфан Лацэвіч, Якуб Парфяновіч і Ян Бароўскі. Рэвізія Гародні 1680 года не змяшчае аніякай інфармацыі пра яе. Хутчэй за ўсё яна была разбурана падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Маскоўскай дзяржавай]]. Паводле крыніц 1752 года, царкоўныя фундушавыя пляцы ляжалі на правым баку Рэзніцкай вуліцы, якая ішла з Рынку. Яны былі забудаваны дворыкам і плябаніяй. Лаканічнае апісанне збудаванняў царкоўнай юрыдыкі змешчана на плане Гародні 1753 года: «Юрыдыка рускага папа». У 1754 годзе Васкрасенская царква трапіла ў спіс дзевяці цалкам занядбаных храмаў, пры ёй жыў прэзбітэр Лянкевіч. Не выключана, што ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII]]&nbsp;ст. храм ужо не дзейнічаў. У 1768 годзе на царкоўных пляцах засталіся толькі могілкі. З цягам часу Васкрасенскую царкву напаткаў лёс іншых страчаных цэркваў горада. == Археалагічныя даследаванні і лакалізацыя == Шырокіх археалагічных даследаванняў тэрыторыі Новага замка доўгі час не праводзілася. Толькі ў 1987—1988 гадах невялікі раскоп быў закладзены археолагам [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандрам Краўцэвічам]], падчас якога былі выяўлены рэшткі керамікі і збаноў-[[Галаснік|галаснікоў]]. Летам 2004 года пры пракладцы трубы вадаправода каля брамы Новага замка былі знойдзены рэшткі збудаванняў з [[Плінфа|плінфы]]. Аднак гродзенскія археолагі канстатавалі, што размова ідзе аб паўторным выкарыстанні плінфы. У выніку рэшткі муроў былі засыпаны, каб не перашкаджаць выезду машын з гаража аблвыканкама. У 2010 годзе былі праведзены раскопкі на курданёры замка, выяўлены рэшткі падмуркаў, аднак матэрыяльнае забеспячэнне ўстаноў культуры не дазволіла працягнуць працу. У 2018 годзе на тэрыторыі Новага замка ўжо знаходзілі рэшткі мураванай культавай пабудовы васьмісотгадовай даўніны, тады меркавалася, што гэта фрагменты Васкрасенскай царквы<ref name="NN_adshukali">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393435|title=На Новым замку ў Гродне адшукалі падмуркі старажытнага храма, падобнага па архітэктуры да Каложы|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=22 красавіка 2026|lang=be|accessdate=28 красавіка 2026}}</ref>. === Адкрыццё 2026 года === Сенсацыйнае адкрыццё адбылося ў сярэдзіне красавіка 2026 года. Падчас будаўнічых прац па добраўпарадкаванні тэрыторыі Новага замка даследчыкі (пры ўдзеле спецыялістаў з Гродзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалагічнага музея і Інстытута гісторыі НАНБ) раскрылі фрагмент паўднёвай сцяны манументальнага храма XII&nbsp;ст.<ref name="NN_adshukali"/> Парэшткі выявілі ўражвальныя параметры будынка і дазволілі ўпэўнена аднесці яго да гродзенскай школы. Таўшчыня звычайных сцен складала каля 1,4 м, а ў месцах апор, на якія абапіраліся скляпенні, дасягала 2,15 м. У раскопе былі знойдзены кладка з чырвонай плінфы з выкарыстаннем белага вапнавага раствору, а таксама разбітыя керамічныя збаны-галаснікі. На сцяне археолагі знайшлі княжацкі [[двузубец]] — радавы знак гродзенскіх князёў з дынастыі Усеваладавічаў (галіны [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]), што канчаткова прывязала пабудову да перыяду росквіту незалежнага Гродзенскага княства<ref name="NN_zakapali"/>. Самай адметнай дэталлю стала выразная ніжняя частка складанай раскрапаванай трохступеньчатай [[Пілястра|пілястры]], цэнтральны выступ якой меў скругленую форму (у выглядзе [[Паўкалона|паўкалоны]]). Гэты архітэктурны элемент з'яўляецца дакладнай копіяй пілястраў на галоўным фасадзе Каложскай царквы і адрознівае помнік ад больш ранняй Ніжняй царквы, дзе выкарыстоўваліся плоскія лапаткі. Паколькі такія пілястры рабіліся на вонкавых фасадах, а храм быў арыентаваны алтаром на ўсход, навукоўцы вызначылі, што перад імі знаходзіцца паўднёвая сцяна з бакавым уваходам. На расчышчаным участку быў бачны край уваходнага праёма з фігурным абрамленнем партала<ref name="NN_adshukali"/>. Даследчыкі адзначаюць, што майстры, якія ўзводзілі гэты храм, ужо дасканала валодалі інжынерным разлікам, выправіўшы памылкі, дапушчаныя пры будаўніцтве Ніжняй царквы. Высветлілася, што значная частка храма (каля паловы яго плошчы) знаходзіцца непасрэдна пад паўночным флігелем пры палацавай браме (будынкам былога архіва). Паколькі поўнае раскрыццё муроўкі запатрабавала б велізарных фінансавых выдаткаў і магло пагражаць бяспецы існуючага гістарычнага будынка, было прынята рашэнне аб кансервацыі помніка. Спецыялісты зрабілі каардынатную прывязку аб'екта, нанеслі яго на план і вынялі рухомыя артэфакты. Пасля гэтага раскоп быў акуратна засыпаны зямлёй, каб абараніць гістарычную муроўку ад ападкаў і перападаў тэмператур да таго часу, пакуль не з'явяцца магчымасці для поўнага даследавання і музеефікацыі аб'екта<ref name="NN_zakapali"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш., Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012, 370 с., ISBN 978-93-61617-77-8 * Юрый Гардзееў. Магдэбургская Гародня. Гародня — Wroclaw: Wroclawska Drukarnia Naukowa PAN im. S. Kulczynskiego Sp. z o.o., 2008. 384 с. (Гарадзенская бібліятэка). ISBN 978-83-89185-68-6. {{Славутасці Гродна}} {{Гродзенская школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гродзенская школа дойлідства]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Гродна]] [[Катэгорыя:Страчаныя храмы Беларусі]] b4cd3kvr82nfubouzp9o7rlkus2v15v 5134236 5134235 2026-04-30T22:41:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Страчаныя храмы Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Гродна]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134236 wikitext text/x-wiki {{Храм}} {{значэнні2|Васкрасенская царква}} '''Васкрасе́нская царква́''' — страчаная [[Сярэднявечча|сярэднявечная]] [[Праваслаўе|праваслаўная]] царква, якая існавала ў [[Гродна|Гродне]] ў [[XII стагоддзе|XII]]—[[XVII стагоддзе|XVII стагоддзях]]. Помнік [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай школы дойлідства]]. Доўгі час дакладнае месцазнаходжанне царквы было невядомае, лічылася, што яна знаходзілася на тэрыторыі [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]]. У 2026 годзе рэшткі меркавана Васкрасенскай царквы былі дакладна лакалізаваны і часткова даследаваны падчас археалагічных раскопак. == Гісторыя == Васкрасенская царква адносілася да групы манументальных культавых пабудоў раннесярэднявечнага горада. Яна была вымуравана ў XII&nbsp;ст. на абшары [[Вакольны горад (Гродна)|вакольнага горада]], які размяшчаўся на суседнім са [[Стары замак (Гродна)|Старым замкам]] узвышшы (тэрыторыя сучаснага [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]]). Хутчэй за ўсё, храм быў узведзены ў адным стылі і ў адзін перыяд з [[Каложская царква|Каложскай]] і [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняй]] цэрквамі падчас эканамічнага росквіту Гродзенскага княства і інтэнсіўнага мураванага будаўніцтва. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што першапачатковая царква магла быць разбурана падчас сістэматычных набегаў [[Крыжакі|крыжакоў]], якія пачаліся з канца XIII&nbsp;ст., а пасля была адноўлена. Храм мог выконваць ролю пасадскай царквы, якую наведвалі рамеснікі і гандляры, што жылі паблізу замкавых сцен<ref name="NN_zakapali">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393684|title=З двузубам Рурыкавічаў на сценах. Знойдзены на Новым замку ў Гродне храм ХІІ стагоддзя адразу ж закапалі|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=26 красавіка 2026|lang=be|accessdate=28 красавіка 2026}}</ref>. Паводле [[Гравюра Адэльгаўзера-Цюнта|гравюры Цюнта (Адэльгаўзера-Цюнта) 1568 года]], на тэрыторыі сучаснага Новага замка знаходзіліся: Васкрасенская царква, Каралеўскі дом, мост і два доўгія будынкі (адзін мураваны, другі драўляны). У 1613 годзе Васкрасенская царква згарэла і была перанесена ў горад на [[Рэзніцкая вуліца (Гродна)|Рззніцкую вуліцу]]. Паводле [[Інвентары|інвентара]] 1633 годзе ў каралеўскім двары знаходзілася ў тым ліку і мураваная царква. Месцазнаходжанне царквы было апісана ў інвентары гарадзенскага замка 1653 года: ''«Зыходзячы з замку мураванага на парках, з моста ідучы направо, мураваная царква; под ей склеп»''. Царкоўная [[юрыдыка]] складалася з дзвюх частак: пляцоў, што ляжалі на тэрыторыі колішняга вакольнага горада, ды манастыра з [[Малая царква (Гродна)|Малой царквой]]. Паводле нататак гарадзенскага пратапопа Юзафа Валевіча, якому было даручана правядзенне праверкі царкоўных пабудоў у 1659 годзе, высветлілася, што «непрыяцель маскоўскі вывез царкоўныя дакументы, літургічныя начынні ды званы». Апроч таго, былі забіты святары Стэфан Лацэвіч, Якуб Парфяновіч і Ян Бароўскі. Рэвізія Гародні 1680 года не змяшчае аніякай інфармацыі пра яе. Хутчэй за ўсё яна была разбурана падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Маскоўскай дзяржавай]]. Паводле крыніц 1752 года, царкоўныя фундушавыя пляцы ляжалі на правым баку Рэзніцкай вуліцы, якая ішла з Рынку. Яны былі забудаваны дворыкам і плябаніяй. Лаканічнае апісанне збудаванняў царкоўнай юрыдыкі змешчана на плане Гародні 1753 года: «Юрыдыка рускага папа». У 1754 годзе Васкрасенская царква трапіла ў спіс дзевяці цалкам занядбаных храмаў, пры ёй жыў прэзбітэр Лянкевіч. Не выключана, што ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII]]&nbsp;ст. храм ужо не дзейнічаў. У 1768 годзе на царкоўных пляцах засталіся толькі могілкі. З цягам часу Васкрасенскую царкву напаткаў лёс іншых страчаных цэркваў горада. == Археалагічныя даследаванні і лакалізацыя == Шырокіх археалагічных даследаванняў тэрыторыі Новага замка доўгі час не праводзілася. Толькі ў 1987—1988 гадах невялікі раскоп быў закладзены археолагам [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандрам Краўцэвічам]], падчас якога былі выяўлены рэшткі керамікі і збаноў-[[Галаснік|галаснікоў]]. Летам 2004 года пры пракладцы трубы вадаправода каля брамы Новага замка былі знойдзены рэшткі збудаванняў з [[Плінфа|плінфы]]. Аднак гродзенскія археолагі канстатавалі, што размова ідзе аб паўторным выкарыстанні плінфы. У выніку рэшткі муроў былі засыпаны, каб не перашкаджаць выезду машын з гаража аблвыканкама. У 2010 годзе былі праведзены раскопкі на курданёры замка, выяўлены рэшткі падмуркаў, аднак матэрыяльнае забеспячэнне ўстаноў культуры не дазволіла працягнуць працу. У 2018 годзе на тэрыторыі Новага замка ўжо знаходзілі рэшткі мураванай культавай пабудовы васьмісотгадовай даўніны, тады меркавалася, што гэта фрагменты Васкрасенскай царквы<ref name="NN_adshukali">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393435|title=На Новым замку ў Гродне адшукалі падмуркі старажытнага храма, падобнага па архітэктуры да Каложы|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=22 красавіка 2026|lang=be|accessdate=28 красавіка 2026}}</ref>. === Адкрыццё 2026 года === Сенсацыйнае адкрыццё адбылося ў сярэдзіне красавіка 2026 года. Падчас будаўнічых прац па добраўпарадкаванні тэрыторыі Новага замка даследчыкі (пры ўдзеле спецыялістаў з Гродзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалагічнага музея і Інстытута гісторыі НАНБ) раскрылі фрагмент паўднёвай сцяны манументальнага храма XII&nbsp;ст.<ref name="NN_adshukali"/> Парэшткі выявілі ўражвальныя параметры будынка і дазволілі ўпэўнена аднесці яго да гродзенскай школы. Таўшчыня звычайных сцен складала каля 1,4 м, а ў месцах апор, на якія абапіраліся скляпенні, дасягала 2,15 м. У раскопе былі знойдзены кладка з чырвонай плінфы з выкарыстаннем белага вапнавага раствору, а таксама разбітыя керамічныя збаны-галаснікі. На сцяне археолагі знайшлі княжацкі [[двузубец]] — радавы знак гродзенскіх князёў з дынастыі Усеваладавічаў (галіны [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]), што канчаткова прывязала пабудову да перыяду росквіту незалежнага Гродзенскага княства<ref name="NN_zakapali"/>. Самай адметнай дэталлю стала выразная ніжняя частка складанай раскрапаванай трохступеньчатай [[Пілястра|пілястры]], цэнтральны выступ якой меў скругленую форму (у выглядзе [[Паўкалона|паўкалоны]]). Гэты архітэктурны элемент з'яўляецца дакладнай копіяй пілястраў на галоўным фасадзе Каложскай царквы і адрознівае помнік ад больш ранняй Ніжняй царквы, дзе выкарыстоўваліся плоскія лапаткі. Паколькі такія пілястры рабіліся на вонкавых фасадах, а храм быў арыентаваны алтаром на ўсход, навукоўцы вызначылі, што перад імі знаходзіцца паўднёвая сцяна з бакавым уваходам. На расчышчаным участку быў бачны край уваходнага праёма з фігурным абрамленнем партала<ref name="NN_adshukali"/>. Даследчыкі адзначаюць, што майстры, якія ўзводзілі гэты храм, ужо дасканала валодалі інжынерным разлікам, выправіўшы памылкі, дапушчаныя пры будаўніцтве Ніжняй царквы. Высветлілася, што значная частка храма (каля паловы яго плошчы) знаходзіцца непасрэдна пад паўночным флігелем пры палацавай браме (будынкам былога архіва). Паколькі поўнае раскрыццё муроўкі запатрабавала б велізарных фінансавых выдаткаў і магло пагражаць бяспецы існуючага гістарычнага будынка, было прынята рашэнне аб кансервацыі помніка. Спецыялісты зрабілі каардынатную прывязку аб'екта, нанеслі яго на план і вынялі рухомыя артэфакты. Пасля гэтага раскоп быў акуратна засыпаны зямлёй, каб абараніць гістарычную муроўку ад ападкаў і перападаў тэмператур да таго часу, пакуль не з'явяцца магчымасці для поўнага даследавання і музеефікацыі аб'екта<ref name="NN_zakapali"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш., Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012, 370 с., ISBN 978-93-61617-77-8 * Юрый Гардзееў. Магдэбургская Гародня. Гародня — Wroclaw: Wroclawska Drukarnia Naukowa PAN im. S. Kulczynskiego Sp. z o.o., 2008. 384 с. (Гарадзенская бібліятэка). ISBN 978-83-89185-68-6. {{Славутасці Гродна}} {{Гродзенская школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гродзенская школа дойлідства]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Гродна]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Гродна]] 55ef13ktqc2gf8nbveeeb6yt6z2twt1 Леаніла Усцінаўна Чарняўская 0 144823 5134287 5070628 2026-05-01T03:10:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134287 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} {{Цёзкі2|Гарэцкая}} {{Цёзкі2|Чарняўская}} {{цёзкі|Леаніла}} '''Леаніла Усцінаўна Чарняўская (Гарэцкая)''' ({{ДН|16|11|1893}}, [[Таргуны|вёска Таргуны]], {{МН|Докшыцкі раён|у Докшыцкім раёне|}}, [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|26|9|1976}}) — беларускі [[празаік]], [[перакладчык]], [[педагог]], жонка класiка беларускай лiтаратуры Максiма Гарэцкага. == Біяграфія == Нарадзілася ў сялянскай сям'і 16 лістапада 1893 года. Скончыла [[Марыінскае вышэйшае вучылішча]] ў [[Вільня|Вільні]] (1910). З 1911 працавала настаўніцай пачатковай школы ў сяле [[Залессе (Залескі сельсавет, Глыбоцкі раён)|Залессе]] на Дзісеншчыне. Паводле стану на 1914 год, працавала настаўніцай у вышэйшай пачатковай вучэльні ў Глыбокім<ref>{{Кніга|загаловак=Памятная книжка Виленской губернии на 1915 год.|год=1914|месца=Вильно|старонкі=176}}</ref>. У 1919—1923 гг. выкладала беларускую мову ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], а ў кастрычніку 1923 года разам з мужам, пісьменнікам [[Максім Гарэцкі|Максімам Гарэцкім]], прыехала ў [[Мінск]]. Затым жыла ў Горках Магілёўскай вобласці. У 1932 годзе пераехала ў Кіраў (былая Вятка), куды быў высланы муж, працавала выхавацельніцай у дзіцячым садзе, потым жыла ў гарадскім пасёлку Пясочня (цяпер г. Кіраў Калужскай вобласці), у [[Ленінград]]зе (з 1947 года). Памерла 26 верасня 1976 года. == Творчасць == Першая праца выйшла ў 1919 годзе — зборнік «Дзяціныя гульні» (Вільня). Першае апавяданне «Мікітка» апублікавала ў 1921 годзе (газета «Наша думка», Вільня). Аўтар чытанкі «Родны край» для 1, 2, 3, 4 года навучання (1919, перавыдавалася да 1936 года). Выйшлі кнігі прозы «Апавяданні», «Валуй — камісар часоў Кераншчыны», «Падарожніца», «Бяздзетуха» (усе ў 1930), «Апавяданні» (1983), кнігі для дзяцей «Варка» (1928), «Кот Знайдзён» (1929), «Андрэйка» (1930), «Перамога» (1932), «Лявонка» (1932), «Сталёвы конь» (1933), «Жук» (1960), «Казёл Мэка і Кудла» (1979). Пераклала на беларускую мову аповесці В.Забайкальскага «Маленькія чырвонаармейцы» (1931), А.Іркутава «Пан Бергер падае ў адстаўку» (1931), Я.Хазіна «Барабаншчык рэвалюцыі» (1932), «Апавяданні старога матроса» С.Заяіцкага (1930), «Рэха» Э.Ажэшкі (Вільня, 1919), «Гісторыю аднаго мядзведзя» Э.Сэтана-Томпсана (1927), «Бунт Моці-Гёджа» Р.Кіплінга (1927), «Прыгоды Фрыдрыха Крона ў Сярэдняй Эўропе. Расстрэл рабочай моладзі ў Радожыне» Г.Краўса (1932), «Тыля Уленшпігеля» Ш. дэ Кастэра (1934), а для чытанкі «Родны край» — урыўкі з твораў А.Чэхава, А.Серафімовіча, У.Гаршына, Г.Караленкі, Д.Маміна-Сібірака і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП (1992-95)||Леаніла Усцінаўна Чарняўская}} *Леаніла Усцінаўна Чарняўская. Кароткі даведнік.Пісьменнікі савецкай Беларусі.-Мн.: 1984. С.361-362. *Леаніла Усцінаўна Чарняўская.Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва.Т.1.-Мн.: 1984. С. 533. * Азгур,З. То, что помнится. - Мн.: 1984. С.29-30. * Брыль, Янка. Пасля лемантара. У кн.: Сёння і памяць. -Мн.: 1985. С. 182, 188-189. * Гарэцкая, Галіна. Пра маю маці – Леанілу Чарняўскую// Чарняўская, Леаніла.Казёл Мэка і Кудла. - Мн.: 1979. С.122-126. * Гарэцкая, Галіна. Пра маці // ЛіМ. 1983. 18 ліст. *Гарэцкая, Галіна. Наша сям’я // Максім Гарэцкі. Успаміны. Артыкулы. Дакументы. – Мн.: 1984. С. 21-59. * Кенька, М. Талант дабрыні. - Лім. 1984. 11 мая. * Ліўшыц, Уладзімір. Жанчына вялікага сэрца і мужнасці.// Раскопкі вакол Горацкага "Парнаса".- Горкі: 2001. С. 147-154. * Шушкевіч,С.П. Душой с родным краем.- Лім. 1968. 22 ліст. * Хорсун, С.Шчырасцю светляцца словы.- Полымя. 1983. №12. С.210-211. == Спасылкі == *Дасаева, Таццяна. Максім Гарэцкі і Леаніла Чарняўская. Гісторыя кахання. http://pdf.vlib.by/BANNER/GARETSKI-2013/zviazda-20-22-02-2013.pdf *Чарняўская Леаніла. Біяграфія. https://slovo.ws/bio/bel/22/0010.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150315034545/http://slovo.ws/bio/bel/22/0010.html |date=15 сакавіка 2015 }} *Ліушыц, Уладзімір. Жанчына вялікага сэрца і мужнасці. http://zil.mogved.by/content/zhanchyna-vjal-kaga-sjerca-muzhnasc/stati{{Недаступная спасылка}} *Гарбацкі, Уладіслаў. Леаніла Чарняўская: “У новы век і праўда новая” https://horki.info/navina/901.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140310000429/http://horki.info/navina/901.html |date=10 сакавіка 2014 }} {{DEFAULTSORT:Чарняўская}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] 5ind8h5iq7xdjiffdotugbpjhy3xo2v Галаснік 0 146292 5134217 4485235 2026-04-30T22:17:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134217 wikitext text/x-wiki [[Файл:Гродна (2018). Каложа (10).jpg|thumb|Галаснікі ў [[Каложская царква|Каложскай царкве]] ў [[Гродна|Гродне]]]] [[Файл:Голосник.jpg|thumb|Галаснік з [[Сабор Васіля Блажэннага|сабор Покрыва Найсвяцейшай Багародзіцы, што на Рове]] ў [[Масква|Маскве]]]] '''Галасні́к''' — гліняная пасудзіна (часцей за ўсё ў выглядзе высокага [[збан]]а з доўгім вузкім горлам або [[Амфара|амфары]]), якія ўмуроўваліся ў сцены і скляпенні манументальных будынкаў. Шырокае распаўсюджанне гэтага прыёму з’яўляецца характэрнай рысай [[Візантыйскае дойлідства|візантыйскага]] і [[Старажытнарускае дойлідства|старажытнарускага дойлідства]]. == Прызначэнне і функцыі == У старажытнарускай архітэктуры такія керамічныя сасуды прынята называць галаснікамі. Зыходзячы з назвы, у літаратуры неаднаразова выказвалася думка, што іх асноўная мэта — паляпшэнне [[Акустыка|акустычных]] уласцівасцей скляпеністых памяшканняў у якасці рэзанатараў. Падобны прыём выкарыстання сасудаў для паляпшэння акустыкі быў вядомы яшчэ ў антычнасці, пра што пісаў рымскі архітэктар [[Вітрувій]]{{sfn|Витрувий|1936|с=100}}. Аднак у пераважнай большасці выпадкаў сасуды, выкарыстаныя ў муроўцы старажытнарускіх храмаў, не выходзяць адтулінамі ўнутр памяшкання і, такім чынам, не маглі ўплываць на акустыку. Асноўнай мэтай выкарыстання галаснікоў было аблягчэнне вагі скляпенняў і іншых верхніх частак будынка, што было адзначана даследчыкамі старажытнарускай архітэктуры яшчэ ў XIX&nbsp;стагоддзі{{sfn|Стасов|1861|с=126}}{{sfn|Гезе|1901|с=193}}. Гэты канструктыўны прыём меў даўнія візантыйскія традыцыі: напрыклад, канструкцыя купалаў комплексу [[Палац Мангана|палаца Мангана]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] (IX—XII&nbsp;стст.) уяўляла сабой пазухі скляпенняў, шчыльна запоўненыя амфарамі без выкарыстання раствора{{sfn|Demangel, Mamboury|1939|с=46}}. Зрэшты, частка сасудаў усё ж магла ўстаўляцца адтулінамі ўнутр будынка менавіта для паляпшэння акустыкі{{sfn|Рапапорт|1994|с=51}}. == Тыпалогія і вытворчасць == У помніках Старажытнай Русі выкарыстоўваліся сасуды двух тыпаў: прывазныя грэчаскія [[Амфара|амфары]] і гаршкі мясцовай вытворчасці, якія ў асноўным вырабляліся спецыяльна для будаўніцтва. У большасці выпадкаў у адным помніку сустракаюцца сасуды абодвух тыпаў. Часам суадносіны відаў залежалі ад канкрэтнай канструкцыі: напрыклад, у [[Успенскі сабор Кіева-Пячэрскай лаўры|Успенскім саборы Кіева-Пячэрскага манастыра]] ў пазухах скляпенняў і верхніх частках сцен прымяняліся сасуды мясцовай вытворчасці, а ў [[Парус (архітэктура)|парусах]] былі закладзены амфары{{sfn|Рапапорт|1994|с=52—53}}. Сасуды мясцовай вытворчасці мелі характар высокіх гаршкоў з выцягнутым прамым (часам прафіляваным) горлам. Яны вырабляліся з добра адмучанай гліны і падвяргаліся моцнаму абпалу. Іх унутраная паверхня, як правіла, не загладжвалася і захоўвала сляды стужачнага налепу{{sfn|Рапапорт|1994|с=52}}. У розных будаўнічых цэнтрах галаснікі мелі свае асаблівасці: * У [[Смаленскае княства|Смаленску]] выкарыстоўваліся гаршкі з карычнявата-шэрага цеста з прымешкай [[Жарства|жарствы]], з плямістай «абваранай» вонкавай паверхняй. * У [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] ў муроўцы часта ўжывалі не спецыяльна вырабленыя, а звычайныя бытавыя гаршкі, таму іх венчык быў невысокім. * У [[Полацкае княства|Полацку]] і [[Навагрудак|Навагрудку]] галаснікі актыўна выкарыстоўвалі мясцовыя майстры, напрыклад, у [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебскай царкве ў Навагрудку]] і [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскай царкве ў Полацку]], прычым у Полацку замест галаснікоў часам ужываліся і амфары{{sfn|Трусаў|2001|с=84}}. На днішчах галаснікоў часам сустракаюцца знакі{{sfn|Рапапорт|1994|с=53}}. == Геаграфія і эвалюцыя выкарыстання == Мяркуючы па знойдзеных абломках, галаснікі прымяняліся ўжо ў найстаражытнейшай манументальнай пабудове Русі — [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў Кіеве. У далейшым яны выкарыстоўваліся практычна ва ўсіх помніках кіеўскага дойлідства, а таксама ў архітэктуры [[Пераяслаўскае княства|Пераяслаўля]], [[Валынь|Валыні]], [[Чарнігаўскае княства|Чарнігава]], [[Полацкае княства|Полацка]], [[Смаленскае княства|Смаленска]] і [[Ноўгарад]]а. Гэтая традыцыя працягвалася аж да мангольскага нашэсця. Цалкам адсутнічаюць галаснікі толькі ў помніках [[Галіцка-Валынскае княства|галіцкай]] і [[Уладзіміра-Суздальскае княства|ўладзіміра-суздальскай]] архітэктурных школ, дзе скляпенні ўзводзіліся з часанага каменя. Адзіным выключэннем у [[Суздаль|Суздалі]] з’яўляецца [[Манамахаў сабор (Суздаль)|Манамахаў сабор]], дзе абломкі галаснікоў былі знойдзены ў развале будаўнічых матэрыялаў, што тлумачыцца працай паўднёварускіх майстроў{{sfn|Рапапорт|1994|с=51}}. === У Гродзенскай школе дойлідства === Асаблівы характар мела выкарыстанне галаснікоў у [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай архітэктурнай школе]]. У сценах [[Каложская царква|Каложскай (Барысаглебскай) царквы]], пачынаючы з вышыні каля 1,5 м, размяшчаюцца шматлікія сасуды, устаўленыя так, што іх адтуліны адкрыты ўнутр памяшкання. Вышыня гродзенскіх галаснікоў вагаецца ад 38 да 49,5 см, а дыяметр гарлавін унутры складае 7—8 см. Яны выкананы ў спіральна-стужачнай тэхніцы з жоўтага або чырвонага цеста, а іх вонкавая паверхня пакрыта шчыльным лінейным (шнураваным) арнаментам; на плечыках часам працягнута палоска хвалістага арнаменту. Сама масавасць сасудаў сведчыць аб тым, што яны прымяняліся тут не толькі для паляпшэння [[Акустыка|акустыкі]], для якой звычайна дастаткова невялікай колькасці сасудаў у парусах. Паколькі сцены гродзенскіх храмаў знутры не былі пакрыты тынкоўкай, рэгулярнае размяшчэнне адкрытых гарлавін служыла адным з элементаў дэкаратыўнага афармлення інтэр’ера. Акрамя таго, прымяненне галаснікоў у прыступках лесвіц і ў шчоках невялікіх скляпенняў, якія перакрывалі гэтыя лесвіцы, даказвае, што яны выконвалі і канструктыўную функцыю як пустацелы матэрыял для аблягчэння вагі{{sfn|Рапапорт|1994|с=51—52}}{{sfn|Воронин|1954|с=98}}. Велізарная колькасць абломкаў галаснікоў была знойдзена і пры раскопках [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняй царквы]] ў Гродне. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Трусаў А. |загаловак=Манументальнае дойлідства Беларусі XI—XVIII стагоддзяў: Гісторыя будаўнічай тэхнікі |месца=Мн. |выдавецтва=ТАА «Лекцыя» |год=2001 |старонак=203 |спасылка= |isbn=985-6305-29-2 |ref=Трусаў}} * {{кніга |аўтар=Витрувий |загаловак=Десять книг об архитектуре |месца=М. |выдавецтва= |год=1936 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Витрувий}} * {{артыкул |аўтар=Стасов В. В. |загаловак=Голосники в древних новгородских и псковских церквах |выданне=Известия Археологического общества |тып=часопіс |месца=СПб. |год=1861 |том=3 |старонкі=126 |спасылка= |ref=Стасов}} * {{артыкул |аўтар=Гезе В. Е. |загаловак=Заметки о некоторых киевских древностях |выданне=Записки Русского археологического общества (ЗРАО) |тып=часопіс |год=1901 |том=12 |выпуск=1-1 |старонкі=193 |спасылка= |ref=Гезе}} * {{кніга |аўтар=Воронин Н. Н. |загаловак=Древнее Гродно |месца=М. |выдавецтва= |год=1954 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Воронин}} * {{кніга |аўтар=Demangel R., Mamboury E. |загаловак=Le quartier des Manganes et la premier region de Constantinople |месца=Paris |выдавецтва= |год=1939 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Demangel, Mamboury}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Акустыка]] [[Катэгорыя:Старажытнаруская архітэктура]] n7wxw9b78q9u36fpwyqtl9d1chhimsb 5134218 5134217 2026-04-30T22:17:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Галаснікі]] у [[Галаснік]] па-над перасылкай 5134217 wikitext text/x-wiki [[Файл:Гродна (2018). Каложа (10).jpg|thumb|Галаснікі ў [[Каложская царква|Каложскай царкве]] ў [[Гродна|Гродне]]]] [[Файл:Голосник.jpg|thumb|Галаснік з [[Сабор Васіля Блажэннага|сабор Покрыва Найсвяцейшай Багародзіцы, што на Рове]] ў [[Масква|Маскве]]]] '''Галасні́к''' — гліняная пасудзіна (часцей за ўсё ў выглядзе высокага [[збан]]а з доўгім вузкім горлам або [[Амфара|амфары]]), якія ўмуроўваліся ў сцены і скляпенні манументальных будынкаў. Шырокае распаўсюджанне гэтага прыёму з’яўляецца характэрнай рысай [[Візантыйскае дойлідства|візантыйскага]] і [[Старажытнарускае дойлідства|старажытнарускага дойлідства]]. == Прызначэнне і функцыі == У старажытнарускай архітэктуры такія керамічныя сасуды прынята называць галаснікамі. Зыходзячы з назвы, у літаратуры неаднаразова выказвалася думка, што іх асноўная мэта — паляпшэнне [[Акустыка|акустычных]] уласцівасцей скляпеністых памяшканняў у якасці рэзанатараў. Падобны прыём выкарыстання сасудаў для паляпшэння акустыкі быў вядомы яшчэ ў антычнасці, пра што пісаў рымскі архітэктар [[Вітрувій]]{{sfn|Витрувий|1936|с=100}}. Аднак у пераважнай большасці выпадкаў сасуды, выкарыстаныя ў муроўцы старажытнарускіх храмаў, не выходзяць адтулінамі ўнутр памяшкання і, такім чынам, не маглі ўплываць на акустыку. Асноўнай мэтай выкарыстання галаснікоў было аблягчэнне вагі скляпенняў і іншых верхніх частак будынка, што было адзначана даследчыкамі старажытнарускай архітэктуры яшчэ ў XIX&nbsp;стагоддзі{{sfn|Стасов|1861|с=126}}{{sfn|Гезе|1901|с=193}}. Гэты канструктыўны прыём меў даўнія візантыйскія традыцыі: напрыклад, канструкцыя купалаў комплексу [[Палац Мангана|палаца Мангана]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] (IX—XII&nbsp;стст.) уяўляла сабой пазухі скляпенняў, шчыльна запоўненыя амфарамі без выкарыстання раствора{{sfn|Demangel, Mamboury|1939|с=46}}. Зрэшты, частка сасудаў усё ж магла ўстаўляцца адтулінамі ўнутр будынка менавіта для паляпшэння акустыкі{{sfn|Рапапорт|1994|с=51}}. == Тыпалогія і вытворчасць == У помніках Старажытнай Русі выкарыстоўваліся сасуды двух тыпаў: прывазныя грэчаскія [[Амфара|амфары]] і гаршкі мясцовай вытворчасці, якія ў асноўным вырабляліся спецыяльна для будаўніцтва. У большасці выпадкаў у адным помніку сустракаюцца сасуды абодвух тыпаў. Часам суадносіны відаў залежалі ад канкрэтнай канструкцыі: напрыклад, у [[Успенскі сабор Кіева-Пячэрскай лаўры|Успенскім саборы Кіева-Пячэрскага манастыра]] ў пазухах скляпенняў і верхніх частках сцен прымяняліся сасуды мясцовай вытворчасці, а ў [[Парус (архітэктура)|парусах]] былі закладзены амфары{{sfn|Рапапорт|1994|с=52—53}}. Сасуды мясцовай вытворчасці мелі характар высокіх гаршкоў з выцягнутым прамым (часам прафіляваным) горлам. Яны вырабляліся з добра адмучанай гліны і падвяргаліся моцнаму абпалу. Іх унутраная паверхня, як правіла, не загладжвалася і захоўвала сляды стужачнага налепу{{sfn|Рапапорт|1994|с=52}}. У розных будаўнічых цэнтрах галаснікі мелі свае асаблівасці: * У [[Смаленскае княства|Смаленску]] выкарыстоўваліся гаршкі з карычнявата-шэрага цеста з прымешкай [[Жарства|жарствы]], з плямістай «абваранай» вонкавай паверхняй. * У [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] ў муроўцы часта ўжывалі не спецыяльна вырабленыя, а звычайныя бытавыя гаршкі, таму іх венчык быў невысокім. * У [[Полацкае княства|Полацку]] і [[Навагрудак|Навагрудку]] галаснікі актыўна выкарыстоўвалі мясцовыя майстры, напрыклад, у [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебскай царкве ў Навагрудку]] і [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскай царкве ў Полацку]], прычым у Полацку замест галаснікоў часам ужываліся і амфары{{sfn|Трусаў|2001|с=84}}. На днішчах галаснікоў часам сустракаюцца знакі{{sfn|Рапапорт|1994|с=53}}. == Геаграфія і эвалюцыя выкарыстання == Мяркуючы па знойдзеных абломках, галаснікі прымяняліся ўжо ў найстаражытнейшай манументальнай пабудове Русі — [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў Кіеве. У далейшым яны выкарыстоўваліся практычна ва ўсіх помніках кіеўскага дойлідства, а таксама ў архітэктуры [[Пераяслаўскае княства|Пераяслаўля]], [[Валынь|Валыні]], [[Чарнігаўскае княства|Чарнігава]], [[Полацкае княства|Полацка]], [[Смаленскае княства|Смаленска]] і [[Ноўгарад]]а. Гэтая традыцыя працягвалася аж да мангольскага нашэсця. Цалкам адсутнічаюць галаснікі толькі ў помніках [[Галіцка-Валынскае княства|галіцкай]] і [[Уладзіміра-Суздальскае княства|ўладзіміра-суздальскай]] архітэктурных школ, дзе скляпенні ўзводзіліся з часанага каменя. Адзіным выключэннем у [[Суздаль|Суздалі]] з’яўляецца [[Манамахаў сабор (Суздаль)|Манамахаў сабор]], дзе абломкі галаснікоў былі знойдзены ў развале будаўнічых матэрыялаў, што тлумачыцца працай паўднёварускіх майстроў{{sfn|Рапапорт|1994|с=51}}. === У Гродзенскай школе дойлідства === Асаблівы характар мела выкарыстанне галаснікоў у [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай архітэктурнай школе]]. У сценах [[Каложская царква|Каложскай (Барысаглебскай) царквы]], пачынаючы з вышыні каля 1,5 м, размяшчаюцца шматлікія сасуды, устаўленыя так, што іх адтуліны адкрыты ўнутр памяшкання. Вышыня гродзенскіх галаснікоў вагаецца ад 38 да 49,5 см, а дыяметр гарлавін унутры складае 7—8 см. Яны выкананы ў спіральна-стужачнай тэхніцы з жоўтага або чырвонага цеста, а іх вонкавая паверхня пакрыта шчыльным лінейным (шнураваным) арнаментам; на плечыках часам працягнута палоска хвалістага арнаменту. Сама масавасць сасудаў сведчыць аб тым, што яны прымяняліся тут не толькі для паляпшэння [[Акустыка|акустыкі]], для якой звычайна дастаткова невялікай колькасці сасудаў у парусах. Паколькі сцены гродзенскіх храмаў знутры не былі пакрыты тынкоўкай, рэгулярнае размяшчэнне адкрытых гарлавін служыла адным з элементаў дэкаратыўнага афармлення інтэр’ера. Акрамя таго, прымяненне галаснікоў у прыступках лесвіц і ў шчоках невялікіх скляпенняў, якія перакрывалі гэтыя лесвіцы, даказвае, што яны выконвалі і канструктыўную функцыю як пустацелы матэрыял для аблягчэння вагі{{sfn|Рапапорт|1994|с=51—52}}{{sfn|Воронин|1954|с=98}}. Велізарная колькасць абломкаў галаснікоў была знойдзена і пры раскопках [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняй царквы]] ў Гродне. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Трусаў А. |загаловак=Манументальнае дойлідства Беларусі XI—XVIII стагоддзяў: Гісторыя будаўнічай тэхнікі |месца=Мн. |выдавецтва=ТАА «Лекцыя» |год=2001 |старонак=203 |спасылка= |isbn=985-6305-29-2 |ref=Трусаў}} * {{кніга |аўтар=Витрувий |загаловак=Десять книг об архитектуре |месца=М. |выдавецтва= |год=1936 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Витрувий}} * {{артыкул |аўтар=Стасов В. В. |загаловак=Голосники в древних новгородских и псковских церквах |выданне=Известия Археологического общества |тып=часопіс |месца=СПб. |год=1861 |том=3 |старонкі=126 |спасылка= |ref=Стасов}} * {{артыкул |аўтар=Гезе В. Е. |загаловак=Заметки о некоторых киевских древностях |выданне=Записки Русского археологического общества (ЗРАО) |тып=часопіс |год=1901 |том=12 |выпуск=1-1 |старонкі=193 |спасылка= |ref=Гезе}} * {{кніга |аўтар=Воронин Н. Н. |загаловак=Древнее Гродно |месца=М. |выдавецтва= |год=1954 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Воронин}} * {{кніга |аўтар=Demangel R., Mamboury E. |загаловак=Le quartier des Manganes et la premier region de Constantinople |месца=Paris |выдавецтва= |год=1939 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Demangel, Mamboury}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Акустыка]] [[Катэгорыя:Старажытнаруская архітэктура]] n7wxw9b78q9u36fpwyqtl9d1chhimsb 5134223 5134218 2026-04-30T22:21:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134223 wikitext text/x-wiki [[Файл:Гродна (2018). Каложа (10).jpg|thumb|Галаснікі ў [[Каложская царква|Каложскай царкве]] ў [[Гродна|Гродне]]]] [[Файл:Голосник.jpg|thumb|Галаснік з [[Сабор Васіля Блажэннага|сабора Покрыва Найсвяцейшай Багародзіцы, што на Рове]] ў [[Масква|Маскве]]]] '''Галасні́к''' — гліняная пасудзіна (часцей за ўсё ў выглядзе высокага [[збан]]а з доўгім вузкім горлам або [[Амфара|амфары]]), якую ўмуроўвалі ў сцены і скляпенні манументальных будынкаў. Шырокае распаўсюджанне гэтага прыёму з’яўляецца характэрнай рысай [[Візантыйскае дойлідства|візантыйскага]] і [[Старажытнарускае дойлідства|старажытнарускага дойлідства]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=50—51}}. == Прызначэнне і функцыі == У старажытнарускай архітэктуры такія керамічныя сасуды прынята называць галаснікамі. Зыходзячы з назвы, у літаратуры неаднаразова выказвалася думка, што іх асноўная мэта — паляпшэнне [[Акустыка|акустычных]] уласцівасцей скляпеністых памяшканняў у якасці рэзанатараў. Падобны прыём выкарыстання сасудаў для паляпшэння акустыкі быў вядомы яшчэ ў [[Антычнасць|антычнасці]], пра што пісаў рымскі архітэктар [[Вітрувій]]{{sfn|Витрувий|1936|с=100}}. Аднак у пераважнай большасці выпадкаў сасуды, выкарыстаныя ў муроўцы старажытнарускіх храмаў, не выходзяць адтулінамі ўнутр памяшкання і, такім чынам, не маглі ўплываць на акустыку{{sfn|Рапапорт|1994|с=51}}. Асноўнай мэтай выкарыстання галаснікоў было аблягчэнне вагі скляпенняў і іншых верхніх частак будынка, што было адзначана даследчыкамі старажытнарускай архітэктуры яшчэ ў XIX&nbsp;стагоддзі{{sfn|Стасов|1861|с=126}}{{sfn|Гезе|1901|с=193}}. Гэты канструктыўны прыём меў даўнія візантыйскія традыцыі: напрыклад, канструкцыя купалаў комплексу [[Палац Мангана|палаца Мангана]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] (IX—XII&nbsp;стст.) уяўляла сабой пазухі скляпенняў, шчыльна запоўненыя амфарамі без выкарыстання раствора{{sfn|Demangel, Mamboury|1939|p=46}}. Зрэшты, частка сасудаў усё ж магла ўстаўляцца адтулінамі ўнутр будынка менавіта для паляпшэння акустыкі{{sfn|Рапапорт|1994|с=51}}. == Тыпалогія і вытворчасць == У помніках Старажытнай Русі выкарыстоўваліся сасуды двух тыпаў: прывазныя грэчаскія [[Амфара|амфары]] і гаршкі мясцовай вытворчасці, якія ў асноўным вырабляліся спецыяльна для будаўніцтва. У большасці выпадкаў у адным помніку сустракаюцца сасуды абодвух тыпаў. Часам суадносіны відаў залежалі ад канкрэтнай канструкцыі: напрыклад, у [[Успенскі сабор Кіева-Пячэрскай лаўры|Успенскім саборы Кіева-Пячэрскага манастыра]] ў пазухах скляпенняў і верхніх частках сцен прымяняліся сасуды мясцовай вытворчасці, а ў [[Парус (архітэктура)|парусах]] былі закладзены амфары{{sfn|Рапапорт|1994|с=52—53}}. Сасуды мясцовай вытворчасці мелі характар высокіх гаршкоў з выцягнутым прамым (часам прафіляваным) горлам. Яны вырабляліся з добра адмучанай гліны і падвяргаліся моцнаму абпалу. Іх унутраная паверхня, як правіла, не загладжвалася і захоўвала сляды стужачнага налепу{{sfn|Рапапорт|1994|с=52}}. У розных будаўнічых цэнтрах галаснікі мелі свае асаблівасці: * У [[Смаленскае княства|Смаленску]] выкарыстоўваліся гаршкі з карычнявата-шэрага цеста з прымешкай [[Жарства|жарствы]], з плямістай «абваранай» вонкавай паверхняй. * У [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] ў муроўцы часта ўжывалі не спецыяльна вырабленыя, а звычайныя бытавыя гаршкі, таму іх венчык быў невысокім. * У [[Полацкае княства|Полацку]] і [[Навагрудак|Навагрудку]] галаснікі актыўна выкарыстоўвалі мясцовыя майстры, напрыклад, у [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебскай царкве ў Навагрудку]] і [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскай царкве ў Полацку]], прычым у Полацку замест галаснікоў часам ужываліся і амфары{{sfn|Трусаў|2001|с=84}}. На днішчах галаснікоў часам сустракаюцца знакі{{sfn|Рапапорт|1994|с=53}}. == Геаграфія і эвалюцыя выкарыстання == Мяркуючы па знойдзеных абломках, галаснікі прымяняліся ўжо ў найстаражытнейшай манументальнай пабудове Русі — [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў Кіеве. У далейшым яны выкарыстоўваліся практычна ва ўсіх помніках кіеўскага дойлідства, а таксама ў архітэктуры [[Пераяслаўскае княства|Пераяслаўля]], [[Валынь|Валыні]], [[Чарнігаўскае княства|Чарнігава]], [[Полацкае княства|Полацка]], [[Смаленскае княства|Смаленска]] і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]. Гэтая традыцыя працягвалася аж да мангольскага нашэсця{{sfn|Рапапорт|1994|с=52}}. Цалкам адсутнічаюць галаснікі толькі ў помніках [[Галіцка-Валынскае княства|галіцкай]] і [[Уладзіміра-Суздальскае княства|ўладзіміра-суздальскай]] архітэктурных школ, дзе скляпенні ўзводзіліся з часанага каменя. Адзіным выключэннем у [[Суздаль|Суздалі]] з’яўляецца [[Манамахаў сабор (Суздаль)|Манамахаў сабор]], дзе абломкі галаснікоў былі знойдзены ў развале будаўнічых матэрыялаў, што тлумачыцца працай паўднёварускіх майстроў{{sfn|Рапапорт|1994|с=51}}. === У Гродзенскай школе дойлідства === Асаблівы характар мела выкарыстанне галаснікоў у [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай архітэктурнай школе]]. У сценах [[Каложская царква|Каложскай (Барысаглебскай) царквы]], пачынаючы з вышыні каля 1,5&nbsp;м, размяшчаюцца шматлікія сасуды, устаўленыя так, што іх адтуліны адкрыты ўнутр памяшкання. Вышыня гродзенскіх галаснікоў вагаецца ад 38 да 49,5&nbsp;см, а дыяметр гарлавін унутры складае 7—8&nbsp;см. Яны выкананы ў спіральна-стужачнай тэхніцы з жоўтага або чырвонага цеста, а іх вонкавая паверхня пакрыта шчыльным лінейным (шнураваным) арнаментам; на плечыках часам працягнута палоска хвалістага арнаменту{{sfn|Рапапорт|1994|с=51}}. Сама масавасць сасудаў сведчыць аб тым, што яны прымяняліся тут не толькі для паляпшэння [[Акустыка|акустыкі]], для якой звычайна дастаткова невялікай колькасці сасудаў у парусах. Паколькі сцены гродзенскіх храмаў знутры не былі пакрыты тынкоўкай, рэгулярнае размяшчэнне адкрытых гарлавін служыла адным з элементаў дэкаратыўнага афармлення інтэр’ера. Акрамя таго, прымяненне галаснікоў у прыступках лесвіц і ў шчоках невялікіх скляпенняў, якія перакрывалі гэтыя лесвіцы, даказвае, што яны выконвалі і канструктыўную функцыю як пустацелы матэрыял для аблягчэння вагі{{sfn|Рапапорт|1994|с=51—52}}{{sfn|Воронин|1954|с=98}}. Велізарная колькасць абломкаў галаснікоў была знойдзена і пры раскопках [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняй царквы]] ў Гродне{{sfn|Рапапорт|1994|с=52}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Трусаў А. |загаловак=Манументальнае дойлідства Беларусі XI—XVIII стагоддзяў: Гісторыя будаўнічай тэхнікі |месца=Мн. |выдавецтва=ТАА «Лекцыя» |год=2001 |старонак=203 |спасылка= |isbn=985-6305-29-2 |ref=Трусаў}} * {{кніга |аўтар=Витрувий |загаловак=Десять книг об архитектуре |месца=М. |выдавецтва= |год=1936 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Витрувий}} * {{артыкул |аўтар=Стасов В. В. |загаловак=Голосники в древних новгородских и псковских церквах |выданне=Известия Археологического общества |тып=часопіс |месца=СПб. |год=1861 |том=3 |старонкі=126 |спасылка= |ref=Стасов}} * {{артыкул |аўтар=Гезе В. Е. |загаловак=Заметки о некоторых киевских древностях |выданне=Записки Русского археологического общества (ЗРАО) |тып=часопіс |год=1901 |том=12 |выпуск=1-1 |старонкі=193 |спасылка= |ref=Гезе}} * {{кніга |аўтар=Воронин Н. Н. |загаловак=Древнее Гродно |месца=М. |выдавецтва= |год=1954 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Воронин}} * {{кніга |аўтар=Demangel R., Mamboury E. |загаловак=Le quartier des Manganes et la premier region de Constantinople |месца=Paris |выдавецтва= |год=1939 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Demangel, Mamboury}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Акустыка]] [[Катэгорыя:Старажытнаруская архітэктура]] oa1jpd8aqz37cn206ru4mpnarb8vfta Дон Жуан (опера) 0 153049 5134149 4424215 2026-04-30T20:05:18Z Rotondus 11765 шаблоны 5134149 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Дон Жуан}} {{Опера | Беларуская назва = Дон Жуан,<br /> або Пакараны распуснік | Месца першай пастаноўкі = [[Саслоўны тэатр]], [[Прага]] }} '''Дон Жуан''', або '''Пакараны распуснік''' (KV 527, італ. Don Giovanni ossia Il dissoluto punito) — «вясёлая драма» (іт. dramma giocoso) у двух актах [[Вольфганг Амадэй Моцарт|В. А. Моцарта]] на [[лібрэта]] [[Ларэнца да Понтэ]]. Прэм’ера адбылася [[29 кастрычніка]] [[1787]] годзе ў саслоўным тэатры ў [[Прага|Празе]]. == Гісторыя стварэння == Прага помніць поспех «[[Жаніцьба Фігаро (опера)|Жаніцьбы Фігара]]», і ў лютым 1787 Моцарт падпісвае кантракт з тэатральным прадпрымальнікам Паскуале Бандзіні на складанне новай оперы для пражскага тэатру. Моцарт і да Понтэ працавалі лёгка, і прэм’ера прайшла, па сведчаннях самога Моцарта, «з самым гучным поспехам». == Прэм’ера == У прэм’еры прымалі ўдзел Луіджы Баса (Дон Жуан), Джузэпэ Лолі (Камандор, Мазета), Тэрэза Сапарыці (Донна Ганна), Антоніа Бальёні (Дон Атавіа), Катарына Мичелли (Донна Эльвіра), Фелічэ Панцыяні (Лепарэла), Тэрэза Бандзіні (Цэрліна). Прэм’ера ў Вене адбылася [[7 мая]] [[1788]] г. Для спектакля ў Вене былі дапісаныя 2 арыі і адзін дуэт; заключны ансамбль («Ultima scena») не выконваўся, і опера сканчалася смерцю Дона Жуана. У прэм’еры прымалі ўдзел Франчэска Альбертарэлі (Дон Жуан), Франчэска Бузані (Камандор і Мазета), Алаізія Вебер (Донна Ганна), Франчэска Марэла (Дон Атавіа), Кацярына Кавальеры (Донна Эльвіра), Франчэска Бенуччы (Лепарэла), Луіза Мамбелі (Цэрліна). == Літаратура == * Jahn, Michael: ''Wiener historischer Opernführer'' 9 (2010) und 11 (2010). Der Apfel, Wien, ISBN 978-3-85450-299-9 und 978-3-85450-511-2. * Kunze, Stefan: ''Mozarts Opern''. Reclam, Stuttgart 1996, ISBN 3-15-010416-5. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * Лібрэта (на {{lang-it|}} і {{lang-es|}} мовах) https://web.archive.org/web/20050717235851/http://www.geocities.com/Vienna/Choir/7652/juan/acto1.htm * Артыкул пра оперу і запіс на Belcanto.ru http://www.belcanto.ru/juan.html * [http://classiclive.org/index.php?option=com_content&view=article&id=115:2011-05-06-10-52-27&catid=45:2011-05-02-07-30-52&Itemid=69 Сюжэт оперы Дон Жуан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305234933/http://classiclive.org/index.php?catid=45:2011-05-02-07-30-52&id=115:2011-05-06-10-52-27&itemid=69&option=com_content&view=article |date=5 сакавіка 2016 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Оперы на італьянскай мове]] [[Катэгорыя:Оперы 1787 года]] [[Катэгорыя:Оперы Моцарта]] 6uweihid5uixkmpuluczfxec08ca06w Леон Нейл Купер 0 158412 5134308 4864113 2026-05-01T05:07:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134308 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Купер}} {{Вучоны |Імя = Леон Нейл Купер |Арыгінал імя = Leon Neil Cooper |Навуковая сфера = [[тэарэтычная фізіка]] |Навуковая ступень = [[доктар філасофіі|дактары філасофіі]] |Вядомая як = адзін са стваральнікаў тэорыі звышправоднасці }} '''Леон Нейл Купер''' ({{lang-en|Leon Neil Cooper}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (1972), сумесна з [[Джон Бардзін|Джонам Бардзінам]] і [[Джон Шрыфер|Джонам Шрыферам]] «за стварэнне тэорыі звышправоднасці, звычайна званай БКШ-тэорыяй». Імем Купера названы электронныя пары Купера. У 2006 годзе з’яўляецца прафесарам Універсітэта Браўна. == Біяграфія == Нарадзіўся 28 лютага 1930 года ў Бронксе ў яўрэйскай сям’і, быў старэйшым з двух дзяцей. Яго бацька Іцэк (Ірвінг, Ісідар) Купчык (1897—?), ураджэнец [[Брэст-Літоўск]]а, меншавік, эміграваў у [[ЗША]] з Беларусі пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], працаваў наборшчыкам у друкарні; маці Ганна Купчык (народжаная Зола, 1904—1938), таксама нарадзілася ў Расіі. Скончыў навуковую школу Бронкса ў 1947 годзе. Пасля гэтага вучыўся ў [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскім універсітэце]], дзе атрымаў ступені [[бакалаўр]]а, магістра і, у 1954 годзе, доктара. Затым працаваў у Інстытуце перспектыўных даследаванняў, выкладаў у Ілінойскім універсітэце ва Урбане-Шампейн, а таксама ва Універсітэце штата Агая. У 1958 годзе перайшоў ва Універсітэт Браўна. З’яўляўся членам Амерыканскага фізічнага таварыства, Амерыканскай акадэміі навук і мастацтваў, членам Натуральнай акадэміі навук, Амерыканскага філасофскага таварыства, удзельнічаў у даследчай праграме па нейронавай навуцы. З 1959 па 1966 год быў лаўрэатам гранта фонду Гугенхейма. Праводзіў даследаванні ў розных інстытутах, уключаючы Інстытут перспектыўных даследаванняў і ЦЕРН. Яго прафесура ва ўніверсітэце Браўна спансуецца фондам Томаса Уотсана. Купер з’яўляўся таксама дырэктарам інстытута па мазгавых і нейронавых сістэмах. Аўтар нестандартнага падручніка па фізіцы, першапачаткова выпушчанага пад назвай «Уводзіны ў сутнасць і структуру фізікі», які да гэтага часу выпускаецца ў крыху скарочанай форме пад назвай «Фізіка: Структура і значэнне». Памёр 23 кастрычніка 2024 года ў [[Провідэнс]]е (ЗША). == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|9|Ку́пер Леон Нейл|[[Мікалай Мікалаевіч Касцюковіч|Касцюковіч М. М.]]|35}} * {{ВСЭ3|Ку́пер Леон|14|14}} * {{Физики : Биографический справочник|частка=Ку́пер Леон|с=147—148}} == Спасылкі == * [http://nobelprize.org/physics/laureates/1972 Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта]{{ref-en}} * [http://www.physics.brown.edu/people/detail.asp?id=5 Дзейнасць Купера ва ўніверсітэце Браўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071221220236/http://www.physics.brown.edu/people/detail.asp?id=5 |date=21 снежня 2007 }}{{ref-en}} * [http://www.brown.edu/Students/Critical_Review/modules/CR_Nav/nav_search.php?edition=All&coursecode=&instructor=Cooper&department=PH&coursetitle=&submit=Search Адзнака прафесара Купера ''Крытычным аглядам'']{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}} {{Нобелеўская прэмія па фізіцы 1951—1975}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Купер Леон Нейл}} [[Катэгорыя:Фізікі ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] [[Катэгорыя:Члены Амерыканскага фізічнага таварыства]] [[Катэгорыя:Члены Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]] [[Катэгорыя:Члены Амерыканскага філасофскага таварыства]] [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ўніверсітэта штата Агая]] 2bl4npc8ozwou6mjh2xwtkxsyakbldl Лемнас 0 159785 5134295 4557942 2026-05-01T04:20:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134295 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Лемнас |Нацыянальная назва = el/Λήμνος |Карта = LimnosMap.svg |Краіна = Грэцыя |Рэгіён = |Акваторыя = Эгейскае мора |lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 55 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 15 |lon_sec = |region = |CoordScale = |Плошча = 477.27 |Плошча заліваў = |Вышыня = |Насельніцтва = 17545 |Год = 2010 |Выява = Lemnos 01 (7697953122).jpg |Памер выявы = 300 px |Подпіс выявы = Узбярэжжа |Катэгорыя на Вікісховішчы = Lemnos }} '''Ле́мнас''' ({{lang-el|Λήμνος}}) — [[востраў]] у [[Эгейскае мора|Эгейскім моры]]. Уваходзіць у склад [[Грэцыя|Грэцыі]]. Агульная плошча - 477,27 км². Насельніцтва (2010 г.) - 17 545 чал. ==Геаграфія== Лемнас — восьмы па тэрыторыі [[востраў]] [[Грэцыя|Грэцыі]]. Знаходзіцца ў [[Эгейскае мора|Эгейскім моры]] ў 237 км на паўночны ўсход ад [[Афіны|Афінаў]] і ў 1550 км на паўднёвы захад ад [[Мінск]]а. Даўжыня — 30,4 км. Найбольшая шырыня — 29,5 км. Востраў Лемнас мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Рэльеф даволі разнастайны. Большую частку паверхні займаюць пагоркі, аднак высокіх [[гара|гор]] няма. [[скала|Скальныя]] ўтварэнні сустракаюцца рэдка. Некаторым выключэннем з'яўляецца мясцовасць Фаракло на поўначы Лемнаса, дзе шмат вулканічных скал з незвычайнымі формамі. Паўночна-ўсходняя частка вострава — ахоўваемая тэрыторыя з [[вада|водна]]-[[балота|балотнымі]] ўгоддзямі (займаюць 2% паверхні), невялікімі [[возера|азёрамі]] і [[пясок|пясчанымі]] выдмамі. Тут заўсёды шмат [[птушкі|птушак]], прычым увесну і ўвосень іх колькасць значна павялічваецца ў сувязі з сезоннымі міграцыямі. На ўзбярэжжы шмат [[пляж]]аў. Ужо ў [[антычнасць|антычнасці]] зямля з Лемнаса лічылася гаючай. Даследаванне мясцовых [[гліна|глін]] паказала, што яны сапраўды ўтрымоўваюць рэдкія лекавыя элементы і могуць ужывацца ў [[Фармацыя|фармацыі]] і [[Парфумерыя|парфумерыі]]. [[Клімат]] міжземнаморскі ўмераны з мяккай зімой і цёплым летам. Сярэдняя тэмпература студзеня +7,5° C, ліпеня +25,5° C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў (звычайна ў выглядзе [[дождж|дажджу]], але ў халодныя зімы бывае [[снег]]) — 474,4 мм. ==Гісторыя== [[File:Poliochne.jpg|thumb|left|Паліохні]] [[Археалогія|Археалагічныя]] раскопкі паказалі, што Лемнас быў населены ўжо ў 12 тысячагоддзі да н. э. У раннім [[бронзавы век|бронзавым веку]] востраў уваходзіў у зону распаўсюджання [[Кікладская культура|Кікладскай культуры]]. Выяўлены рэшткі першага ў [[Еўропа|Еўропе]] [[горад|гарадскога паселішча]] Паліохні (3 тысячагоддзе да н. э.). [[Старажытнагрэчаская міфалогія]] трывала звязвала Лемнас з дзейнасцю бога [[Гефест]]а. Згодна паданням, у старажытнасці яго насялялі [[фракійцы]] і [[пеласгі]]. У [[1926]] г. [[Італія|італьянскія]] археолагі шукалі на Лемнасе сляды ранняй [[тырсены|тырсенскай]] культуры, але выявілі паселішча, якое належала [[мікенская цывілізацыя|мікенскай цывілізацыі]] ранняга [[жалезны век|жалезнага веку]]. У [[міф]]е пра [[Арганаўты|арганаўтаў]] апавядаецца, быццам бы мясцовыя мужчыны ўпадабалі фракійскіх жанчын, за што былі забітыя сваімі жонкамі. Каб працягнуць свой род, жанчыны былі вымушаны звярнуцца да арганаўтаў. [[Мова]] карэнных лемнасцаў значна адрознівалася ад традыцыйнай [[старажытнагрэчаская мова|грэчаскай]], яе звычайна адносяць ці то да тырсенскай, ці то да пеласгічнай. У першай палове 1 тысячагоддзя да н. э. востраў быў населены [[іанійцы|іанійцамі]] з [[Атыка|Атыкі]]. У [[VI стагоддзе да н.э.|VI]] ст. да н. э. яго заваявалі [[Ахеменіды|персы]], а ў [[510 да н.э.|510]] г. да н. э. — [[Мільтыяд]]. Да другой паловы [[IV стагоддзе да н.э.|IV]] ст. да н. э. Лемнас кантралявалі [[Афіны|афіняне]], пасля чаго ён ўвайшоў у склад [[Старажытная Македонія|Македоніі]], а ў [[146 да н.э.|146]] г. да н. э. — [[Старажытны Рым|Рымскай дзяржавы]]. З [[395 да н.э.|395]] г. у складзе [[Візантыя|Візантыі]]. У [[XIII стагоддзе|XIII]] ст. Лемнас быў падзелены паміж [[Лацінская імперыя|Лацінскай імперыяй]] і [[Венецыянская рэспубліка|Венецыяй]]. У [[1278]] г. візантыйскі [[флот]] зноў захапіў востраў, але ўплыў венецыянцаў працягваўся яшчэ некалькі стагоддзяў. Гэта асабліва востра адчувалася ў [[XV стагоддзе|XV]] - [[XVII стагоддзе|XVII]] стст., калі пасля заняпаду Візантыі Лемнас аспрэчвалі Венецыя і [[Асманская імперыя|Асманская Порта]]. Канчаткова асманскія султаны далучылі востраў да сваіх валоданняў толькі ў [[1657]] г., але ў [[1770]] г. і [[1806]] - [[1812]] гг. на яго берагах або ў непасрэднай блізкасці дзейнічаў флот [[Расія|Расіі]]. У [[1912]] г. Лемнас быў далучаны да [[Грэцыя|Грэцыі]]. У гады [[Першая сусветная вайна|I Сусветнай вайны]] ён выкарыстоўваўся як ваенная база [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] узброеных сіл. У [[1920]] г. служыў часовым месцам эвакуацыі каля 18 тысяч [[Казацтва|казакаў]] з [[Крым]]а і Паўночнага [[Каўказ]]а. == Эканоміка == Усё насельніцтва Лемнаса жыве ў 32 [[вёска]]х. Асноўная галіна [[эканоміка|эканомікі]] — [[сельская гаспадарка]]. Лемнас славіцца вытворчасцю высакаякаснага [[віно|віна]] і [[сыр]]а. Дзейнічаюць марскі [[порт]] і [[аэрапорт]]. У апошнія дзесяцігоддзі паспяхова развіваецца [[турызм]]. З-за праблем з забеспячэннем працы назіраецца міграцыя мясцовага насельніцтва (асабліва моладзі) у іншыя рэгіёны [[Грэцыя|Грэцыі]] і краіны [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]. == Вядомыя асобы == * [[Філастрат з Лемнаса|Філастрат Старэйшы]] (каля 190 г. — каля 230 г.) — грэчаскі эліністычны пісьменнік, прадстаўнік позняй («другой») сафістыкі. == Спасылкі == * [http://www.limnosgreece.gr www.limnosgreece.gr]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.xrisafi.gr/eng/lemnos/entry1 Lemnos] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305010737/http://www.xrisafi.gr/eng/lemnos/entry1 |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://www.gla.ac.uk/schools/humanities/research/archaeologyresearch/projects/industrialminerals/samoslemnos/lemnianearth/ Lemnian Earth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131023120512/http://www.gla.ac.uk/schools/humanities/research/archaeologyresearch/projects/industrialminerals/samoslemnos/lemnianearth/ |date=23 кастрычніка 2013 }} * [http://www.potingair.com/LEexcerpts.pdf Effie Photos-Jones, Allan J Hall, Lemnian Earth and the earths of the Aegean an archaeological guide to medicines, pigments and washing powders] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141212173633/http://www.potingair.com/LEexcerpts.pdf |date=12 снежня 2014 }} * [http://www.petridestravel.gr/en/?p=productsMore&iProduct=15 ARCHAEOLOGICAL SITES OF LEMNOS] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Грэцыі|Лемнас]] [[Катэгорыя:Астравы Эгейскага мора|Лемнас]] o188zu7lpdmfqvv0d8djv3nit5wjf5l Верхні замак (Полацк) 0 165959 5134378 5126324 2026-05-01T09:17:05Z M.L.Bot 261 5134378 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Верхні замак}} '''Верхні замак''' — умацаваны цэнтр [[Полацк]]а. Размяшчаўся на [[Чорная гара (Полацк)|Чорнай гары]] на правым беразе [[Дзвіна|Дзвіны]] пры ўпадзенні ў яе [[Палата|Палаты]]. Займаў узвышша плошчай 9,44 [[га]]. 3 усходу быў абведзены валам, па краі пляцоўкі ўмацаваны драўлянымі сценамі-гароднямі з вежамі. Схілы неаднаразова ўмацоўваліся, упершыню каля 1363 года. [[Выява:Polatsk XVI.jpg|300пкс|thumb|справа|Замкі Полацка 17 стагоддзя. Верхні замак па цэнтры]] == Гісторыя == Верхні замак з сярэдзіны XI па XVIII стст. адыгрываў ролю адміністрацыйнага і культурнага цэнтра [[Полацк]]а. Да ўзвядзення драўлянай царквы (1-я пал. XI ст.) і [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]] (каля 1044-1066) тут размяшчалася [[Язычніцтва|язычніцкае]] [[свяцілішча]]. Паводле пісьмовых крыніц, у канцы XIII ст. «Оу святое Соф'я» знаходзілася рэзідэнцыя [[Епіскапы полацкія|полацкіх]] [[епіскап]]аў. Тут было і памяшканне для ўсяго складу духоўных асоб пры біскупскай кафедры («Крылас»). Верхні замак мог быць месцам дзейнасці [[Князі полацкія|князя]] (ХІ—XIV стст.) і яго жыцця (пасля 1326). У гэты час узводзіцца княжацкі церам. У часы Вялікага Княства Літоўскага на Верхнім замку жылі вялікакняжацкі намеснік (з 1392), [[Ваяводы полацкія|ваявода]] (з 1504), уладыка, [[баяры]] і [[мяшчане]], тут размяшчаліся шэраг полацкіх [[манастыр]]оў (Траецкі разам з [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафіяй]], Васкрасенскі Пятра і Паўла і іншыя) Тэрыторыя Верхняга замка фарміравалася на працягу значнага прамежку часу. Найбольш магутны [[культурны пласт]] — да 5 м і больш — захаваўся на тэрыторыі паўночна-ўсходняй частцы Верхняга замка. Верхні замак з'яўляўся месцам жыхарства гарадской [[Шляхта|шляхты]]. [[Файл:Abrazok z vyjavaj Kanstancina i Alieny.jpg|180px|міні|злева|[[Канстанцін і Алена, абразок|Канстанцін і Алена]], [[Абразкі каменныя|каменны абразок]] знойдзены на тэрыторыі замка, сяр. XII — 20-я гг. XIII стст.]] У паўночна-ўсходняй частцы Верхняга замка археолагамі даследаваны самы магутны культурны пласт, менавіта тут размяшчалася шчыльная дварова-сядзібная забудова. Ва ўсходняй частцы Верхняга замка ў XII—XIII стст. жылі [[рамеснік]]і. На паўночнай і паўночна-заходняй частцы Верхняга замка магутнасць пласта не перавышае ў сярэднім 4-4,5 м. Аналагічны па магутнасці культурны слой быў выяўлены на тэрыторыі, прылеглай да Верхняга замка ўздоўж вала [[Ніжні замак (Полацк)|Ніжняга замка]]. Плошча Верхняга замка павялічылася ў XIV—XVI стст. уключэннем часткі пасадскіх тэрыторыі на месцы сучасных усходніх карпусоў гарадской бальніцы. З будаўніцтвам [[Полацкая ратуша|ратушы]] Верхні замак паступова пачынае губляць функцыю адміністрацыйнага цэнтра горада і з гэтага часу адбываецца пераразмеркаванне акцэнтаў у архітэктурных і сацыяльных дамінант у гарадской структуры. Верхні замак па-ранейшаму заставаўся сакральным цэнтрам і самай значнай полацкай крэпасцю. == Фартыфікацыя == [[Файл:Цуд Св. Георгія. Полацкі Верхні замак і сабор Св. Сафіі.jpg|thumb|Фрагмент фрэскі «Цуд Св. Георгія» з выявай Верхняга замка і сабора Св. Сафіі ў Полацку. 1580-я]] Самы старажытны абарончы вал на Верхнім замку датуецца не раней за XI ст. На яго вонкавым боку жылі рамеснікі, на ўнутраным — прадстаўнікі шляхты і духавенства. На Верхнім замку, паводле Рэвізіі 1552 года, згадваюцца вежы [[Усцейская вежа|Усцейская]], [[Другая вежа|Другая]], [[Асвейская вежа|Асвейская]], [[Чацвёртая вежа|Чацвёртая]], [[Міхайлаўская вежа|Міхайлаўская]], [[Багародзіцкая вежа|Багародзіцкая]], [[Сёмая вежа|Сёмая]], [[Восьмая вежа|Восьмая]], [[Сафійская вежа|Сафійская]]. Вежы стаялі на канцах пляцоўкі замка. Шэсць веж былі размешчаны парамі, падзеленыя 3-4 гароднямі. Сярод гэтых пар у адной вежы з дзвюх мелася брама, альбо фортка. == Планіровачная структура == Па матэрыялах даследаванняў культурнага пласта Верхняга замка Г. В. Штыхавым было зроблена заключэнне, што на тэрыторыі ўсходняй частцы Верхняга замка з другой паловы XIII ст. існавала ўстойлівая планіроўка ў забудове. Выкрытыя раскопкамі пабудовы ўваходзілі ў склад гаспадарчых комплексаў — пагонных двароў, абнесеныя плотам. Тэрыторыя двароў выцягвалася ўглыб ад вуліцы, гэтак жа размяшчаліся і пабудовы. Двары належалі рамеснікаў, у раскоп патрапілі пабудовы [[ювелір]]а і гарбара-шаўца. Падворак, як правіла, быў выбрукаваны дрэвам, каля бруку быў пракладзены водаадводы ([[калектар]]ы). == Двор ваяводы == {{Асноўны артыкул|Двор ваяводы (Полацк)}} Двор ваяводы размяшчаўся ў паўночна-заходняй частцы Верхняга замка (тэрыторыя сучаснай гарадской бальніцы). Па рэвізіі 1552 года двор ваяводы ўключаў у шэсць жылых будынкаў, піўную (склеп) са складскім памяшканнем пад ёй, кухню і [[пякарня|пякарню]], [[стайня|стайню]], [[лазня|лазню]], каралеўскую клець каля замкавай брамы. Дамы на [[падклет|падклеце]] былі двух-трохкамернымі пабудовамі. Шосты дом быў «у замкавай сцяне» і, імаверна, служыў каравульна-назіральным памяшканнем. == Гл. таксама == * [[Полацкія замкі]] * [[Ніжні замак (Полацк)|Ніжні замак]] == Літаратура == * Дук Д. У. Гісторыя Полацка: па матэрыялах археалагічных даследаванняў. — Наваполацк: УА «ПДУ», 2006. — 112 с. * {{Крыніцы/БелЭн|12|||461—462}} == Спасылкі == {{ГККРБ|213Г000636}} {{Commons|Category:}} * {{Архіварта|verhni-zamak}} {{Славутасці Полацка}} {{Гістарычныя раёны Полацка}} {{Мясцовасці Полацка}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Славутасці Полацка]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Полацка]] [[Катэгорыя:Верхні замак (Полацк)| ]] 0qn2w3u0arz6g1ac84lc23mjzf2ruku Спаса-Праабражэнская царква (Полацк) 0 170394 5134339 4875003 2026-05-01T07:37:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134339 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спаская царква''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях (змянілася канструкцыя даху і форма [[Купал|купала]]). Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]]. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] мясцовы епіскап выдзяліў для будаўніцтва царквы вёску Сяльцо за межамі Полацка каля [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]], «ідзежа брація наша ляжа, прэжа нас быўшы епіскапі». «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай]]» дае падставу меркаваць, што Ефрасіння магла распачаць узвядзенне ў 1128—1129 гадах па блаславенні епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. Імаверна, царкву заклалі пасля смерці бацькі Ефрасінні, князя [[Святаслаў Усяславіч|Святаслава Усяславіча]] ў 1128 годзе<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>: {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165"/>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Дакладна вядома, што царкву за 30 тыдняў збудаваў полацкі [[Іаан (полацкі дойлід)|дойлід Іаан]] («муж знарочысты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», г.зн. кіраўнік арцелі ўзвядзення цэркваў) па заказу прападобнай ігуменні Ефрасінні Полацкай. У 1563—1579 гадах у манастыры ўжо не было манахаў{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}, у 1580 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Стэфан Баторый]] перадаў яго будынкі [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Вядома, што езуіты атрымалі комплекс у зруйнаваным стане. Неўзабаве яны аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе па загаду цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную. Пасля вызвалення горада яна зноў знаходзілася ва ўладанні езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]]. Паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе ордэн праводзіў аднаўленчыя работы. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]]<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 67.</ref>. У [[Айчынная вайна 1812 года|вайну 1812 года]] царква пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Паводле тагачаснага інвентара збудаванне мела наступны выгляд: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна ў 1820 годзе будынак перайшоў да іншых гаспадароў, і толькі ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У 1833 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара А. Порты яе часткова перабудавалі. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Сваю дзейнасць царква аднавіла ў 1990 годзе ў складзе [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы]] Царква з'яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[Базіліка|базілікальную]] выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3"/>. === Будаўнічыя асаблівасці і муроўка === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Як і ў будынках Бельчыцкага манастыра, падкупальная прастора сабора ссунута ад цэнтра на захад. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ўнутр сцяны, у забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[Неф|неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай, крапаванай тонкімі [[Паўкалона|паўкалонкамі]]. Бакавыя апсіды малых памераў паўцыркульныя, звонку нябачныя (схаваныя ў тоўшчы ўсходняй сцяны). Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі на два вузкія і два шырокія прасценкі, іх праразаюць два ярусы аркавых аконных праёмаў, дэкараваных [[Броўка (архітэктура)|броўкамі]]. Аконныя праёмы ніжняга яруса ў паўтара разы большыя за верхнія, з броўкамі з чатырох радоў плінфы. [[Барабан (архітэктура)|Барабан]] купала абапіраўся на кубічны пастамент. Моцна высунутая паўкруглая апсіда рытмічна падзяляецца шасцю тонкімі паўкалонкамі, на барабане ў прасценках вузкіх аркавых аконных праёмаў — прамавугольныя ў [[Сячэнне|сячэнні]] [[Лапатка (архітэктура)|лапаткі]]. Будынак мае два ўваходныя [[Партал|парталы]] — заходні галоўны і паўднёвы дадатковы<ref name="kulahin165"/>. Царква захавалася амаль цалкам, пэўныя перабудовы адбыліся толькі ў верхняй частцы. Праведзеныя даследаванні храма дазволілі прыйсці да высновы, што першапачаткова ён меў не [[Двухсхільны дах|двухсхільны дах]], які з’явіўся ў выніку перабудоў XIX стагоддзя, а [[Закамара|пазакамарнае]] перакрыцце асноўнага аб’ёму і больш нізкага [[Прытвор|прытвора]] з захаду. Акрамя гэтага, архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Такое канструкцыйнае і кампазіцыйнае рашэнне надавала ўсяму будынку вежападобнасць, дынамічнае нарастанне мас{{sfn|Рапапорт|1994|с=85}}<ref name="ReferenceA"/>. Вынікам пазнейшай перабудовы стала замена закамарнага пакрыцця насценным, увядзенне ў афармленне [[Тынкоўка|атынкаваных]] фасадаў гафрыраванага [[Фрыз (архітэктура)|фрызавага]] пояса, які наклалі на старажытны [[Раманскі стыль|раманскі]]; салярнага [[Арнамент|арнамента]] ў пазухах вялікіх закамараў, [[Капітэль|капітэляў]] пілястраў з вертыкальный гафраваннем, збіўка паўкалонак на вуглавых лапатках. Апроч таго, з аконных праёмаў прыбралі броўкі паўцыркульнага абрысу з бакавымі гарызантальнымі ўсёкамі (г. зв. — [[Сірыя|сірыйскага]] тыпу)<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 18.08.1812).jpg|thumb|227px|Царква і манастыр да перабудовы, 1812 г.]] == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія аказаліся не каменнымі, а выкананымі з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (хутчэй за ўсё, маранага [[Дуб|дуба]]){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[Нартэкс|нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[Хоры|хоры]], на якія ідзе лесвічны ход у тоўшчы заходняй сцяны. Па іх баках дзве маленькія крыжападобныя ў плане перакрытыя купальнымі скляпеннямі на [[Парус (архітэктура)|парусах]] [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. Перакрыцці нефаў — [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычныя скляпенні]]. Пад царквой размешчана скляпеністая [[Крыпта|крыпта]]. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[Фрэска|фрэскавыя]] роспісы XII стагоддзя — унікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці, якія па поўнасці захаванасці могуць быць параўнальныя хіба што з фрэскамі Спаса-Праабражэнскага сабора [[Міражскі манастыр|Міражскага манастыра]] (каля 1140 года). Роспісы яшчэ часткова знаходзяцца пад алейнымі запісамі, але нераскрытымі застаюцца менш чвэрці ад іх агульнай плошчы, што дазваляе скласці досыць дакладнае ўяўленне аб іх складзе і іконаграфічнай праграме і вызначыць большасць сюжэтаў<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну (не збераглася)<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць == [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|200px|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] У наш час праводзіцца рэстаўрацыя царквы, навуковым кіраўніком якой з’яўляецца [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Г. Лаўрэцкі]]<ref>''Людміла Дрык''. [http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. Лаўрэцкі выступае за захаванне выгляду будынка, які той набыў у [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзі<ref>''Виктор Корбут''. [http://pda.sb.by/post/54666/ Фрески в лесах]{{Недаступная спасылка}} // «[[Савецкая Беларусь|Советская Белоруссия]]», 19 октября 2006.</ref> У 2007 годзе надбудаваны ўладамі Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] дэмантавалі, а на яго паставілі новы, абшыты пад золата (супраць гэтага купала сваё меркаванне выказвалі найбольш аўтарытэтныя беларускія навукоўцы). Праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher = [http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. У верасні 2011 года ў царкве раскрылі фрэску XII стагоддзя з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], якія былі братамі, і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны [[Чарцёж|чарцёж]], 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трафімавіч Хруцкі|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я пал. XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] a9iqy6w59jbvw61p0cp5k1eruxanxxb 5134343 5134339 2026-05-01T07:53:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134343 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спаская царква''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях (змянілася канструкцыя даху і форма [[купал]]а). Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] мясцовы епіскап выдзяліў для будаўніцтва царквы вёску Сяльцо за межамі Полацка каля [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]], «ідзежа брація наша ляжа, прэжа нас быўшы епіскапі». «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай]]» дае падставу меркаваць, што Ефрасіння магла распачаць узвядзенне ў 1128—1129 гадах па блаславенні епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. Імаверна, царкву заклалі пасля смерці бацькі Ефрасінні, князя [[Святаслаў Усяславіч|Святаслава Усяславіча]] ў 1128 годзе<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>: {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165"/>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Дакладна вядома, што царкву за 30 тыдняў збудаваў полацкі [[Іаан (полацкі дойлід)|дойлід Іаан]] («муж знарочысты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», г.зн. кіраўнік арцелі ўзвядзення цэркваў) па заказу прападобнай ігуменні Ефрасінні Полацкай. У 1563—1579 гадах у манастыры ўжо не было манахаў{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма з вонкавага боку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі ўнутры), фіксуюцца на гравюрах часоў [[Асада Полацка (1579)|асады Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў канцы XVI стагоддзя (выявы вельмі ўмоўныя і прымітыўныя)<ref name="Lalazarov">{{Кніга |аўтар=Лалазараў С. В. |загаловак=Особенности изучения и реставрации Спасо-Преображенского храма в г. Полоцке [Відэазапіс даклада] |год=2024}}</ref>. У 1580 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] перадаў яго будынкі [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Вядома, што езуіты атрымалі комплекс у зруйнаваным стане. Неўзабаве яны аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе па загаду цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную. Пасля вызвалення горада яна зноў знаходзілася ва ўладанні езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]]. Паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе ордэн праводзіў аднаўленчыя работы. У гэты ж час, у пачатку XVIII стагоддзя, пад царквой была створана крыпта<ref name="Lalazarov"/>. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]]<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 67.</ref>. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастака [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]], прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, а таксама званіца на заходнім фасадзе. Паводле даследаванняў С. Лалазарава, пасля вайны храм перабудоўваў варшаўскі архітэктар [[Іосіф Абрампольскі]], які дадаў элементы класіцызму, у прыватнасці, чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце<ref name="Lalazarov"/>. Гэтыя змены пацвярджаюцца тагачасным інвентаром, паводле якога збудаванне мела наступны выгляд: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да іншых гаспадароў, і толькі ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У 1833 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара А. Порты яе часткова перабудавалі з мэтай надання больш праваслаўнага выгляду (з пабудовы былі выдалены каталіцкія пінаклі). Адначасова расійскі архітэктар Лукін распрацаваў праект перабудовы, закліканы падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць»: паводле яго задумы, на фасадзе былі зноўку выяўлены закамары, пабудаваны невялікі прытвор і ўсталяваны цыбулепадобны купал (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі)]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3"/>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]], пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]] з дыяганальнымі какошнікамі)<ref name="Lalazarov"/>. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Апроч таго, архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XIX стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі, і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія пайшлі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці ўсе нішы ў сценах для іх умацавання. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць мадэль храма Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў (пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўцы [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]]) са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя (ён быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў Полацкай мастацкай галерэі). Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны купал-цыбуліну і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты нітрытам тытану (матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі). Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «Белрэстаўрацыя» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і быў адхілены пасля археалагічных знаходак 2015 года (выяўлення страчаных галерэй), якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі (пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]). З 2016 года кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]]. На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка (ліквідацыі наступстваў будаўніцтва крыпты XVIII стагоддзя). Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя, пакінуўшы толькі два зашклёныя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|200px|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны [[Чарцёж|чарцёж]], 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трафімавіч Хруцкі|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я пал. XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] qdzhyee8kt4c5irl9svitunwzw1mdm1 5134346 5134343 2026-05-01T07:56:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі */ 5134346 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спаская царква''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях (змянілася канструкцыя даху і форма [[купал]]а). Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] мясцовы епіскап выдзяліў для будаўніцтва царквы вёску Сяльцо за межамі Полацка каля [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]], «ідзежа брація наша ляжа, прэжа нас быўшы епіскапі». «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай]]» дае падставу меркаваць, што Ефрасіння магла распачаць узвядзенне ў 1128—1129 гадах па блаславенні епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. Імаверна, царкву заклалі пасля смерці бацькі Ефрасінні, князя [[Святаслаў Усяславіч|Святаслава Усяславіча]] ў 1128 годзе<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>: {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165"/>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Дакладна вядома, што царкву за 30 тыдняў збудаваў полацкі [[Іаан (полацкі дойлід)|дойлід Іаан]] («муж знарочысты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», г.зн. кіраўнік арцелі ўзвядзення цэркваў) па заказу прападобнай ігуменні Ефрасінні Полацкай. У 1563—1579 гадах у манастыры ўжо не было манахаў{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма з вонкавага боку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі ўнутры), фіксуюцца на гравюрах часоў [[Асада Полацка (1579)|асады Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў канцы XVI стагоддзя (выявы вельмі ўмоўныя і прымітыўныя)<ref name="Lalazarov">{{Кніга |аўтар=Лалазараў С. В. |загаловак=Особенности изучения и реставрации Спасо-Преображенского храма в г. Полоцке [Відэазапіс даклада] |год=2024}}</ref>. У 1580 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] перадаў яго будынкі [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Вядома, што езуіты атрымалі комплекс у зруйнаваным стане. Неўзабаве яны аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе па загаду цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную. Пасля вызвалення горада яна зноў знаходзілася ва ўладанні езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]]. Паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе ордэн праводзіў аднаўленчыя работы. У гэты ж час, у пачатку XVIII стагоддзя, пад царквой была створана крыпта<ref name="Lalazarov"/>. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]]<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 67.</ref>. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастака [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]], прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, а таксама званіца на заходнім фасадзе. Паводле даследаванняў С. Лалазарава, пасля вайны храм перабудоўваў варшаўскі архітэктар [[Іосіф Абрампольскі]], які дадаў элементы класіцызму, у прыватнасці, чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце<ref name="Lalazarov"/>. Гэтыя змены пацвярджаюцца тагачасным інвентаром, паводле якога збудаванне мела наступны выгляд: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да іншых гаспадароў, і толькі ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У 1833 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара А. Порты яе часткова перабудавалі з мэтай надання больш праваслаўнага выгляду (з пабудовы былі выдалены каталіцкія пінаклі). Адначасова расійскі архітэктар Лукін распрацаваў праект перабудовы, закліканы падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць»: паводле яго задумы, на фасадзе былі зноўку выяўлены закамары, пабудаваны невялікі прытвор і ўсталяваны цыбулепадобны купал (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі)]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3"/>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]], пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]] з дыяганальнымі какошнікамі)<ref name="Lalazarov"/>. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Апроч таго, архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XIX стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі, і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія пайшлі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці ўсе нішы ў сценах для іх умацавання. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць мадэль храма Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў (пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўцы [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]]) са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя (ён быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў Полацкай мастацкай галерэі). Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны купал-цыбуліну і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты нітрытам тытану (матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі). Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і быў адхілены пасля археалагічных знаходак 2015 года (выяўлення страчаных галерэй), якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі (пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]). З 2016 года кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]]. На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася [[цвіль]], а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка (ліквідацыі наступстваў будаўніцтва крыпты XVIII стагоддзя). Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя, пакінуўшы толькі два зашклёныя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|200px|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны [[Чарцёж|чарцёж]], 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трафімавіч Хруцкі|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я пал. XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] rsbfus4urrxj6fttliyc0s2p40acpgs 5134348 5134346 2026-05-01T08:00:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5134348 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спаская царква''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях (змянілася канструкцыя даху і форма [[купал]]а). Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] мясцовы епіскап выдзяліў для будаўніцтва царквы вёску Сяльцо за межамі Полацка каля [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]], «ідзежа брація наша ляжа, прэжа нас быўшы епіскапі». «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай]]» дае падставу меркаваць, што Ефрасіння магла распачаць узвядзенне ў 1128—1129 гадах па блаславенні епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. Імаверна, царкву заклалі пасля смерці бацькі Ефрасінні, князя [[Святаслаў Усяславіч|Святаслава Усяславіча]] ў 1128 годзе<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>: {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165"/>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Дакладна вядома, што царкву за 30 тыдняў збудаваў полацкі [[Іаан (полацкі дойлід)|дойлід Іаан]] («муж знарочысты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», г.зн. кіраўнік арцелі ўзвядзення цэркваў) па заказу прападобнай ігуменні Ефрасінні Полацкай. У 1563—1579 гадах у манастыры ўжо не было манахаў{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма з вонкавага боку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі ўнутры), фіксуюцца на гравюрах часоў [[Асада Полацка (1579)|асады Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў канцы XVI стагоддзя (выявы вельмі ўмоўныя і прымітыўныя)<ref name="Lalazarov">{{Кніга |аўтар=Лалазараў С. В. |загаловак=Особенности изучения и реставрации Спасо-Преображенского храма в г. Полоцке [Відэазапіс даклада] |год=2024}}</ref>. У 1580 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] перадаў яго будынкі [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Вядома, што езуіты атрымалі комплекс у зруйнаваным стане. Неўзабаве яны аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе па загаду цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную. Пасля вызвалення горада яна зноў знаходзілася ва ўладанні езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]]. Паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе ордэн праводзіў аднаўленчыя работы. У гэты ж час, у пачатку XVIII стагоддзя, пад царквой была створана крыпта<ref name="Lalazarov"/>. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]]<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 67.</ref>. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастака [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]], прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, а таксама званіца на заходнім фасадзе. Паводле даследаванняў С. Лалазарава, пасля вайны храм перабудоўваў варшаўскі архітэктар [[Іосіф Абрампольскі]], які дадаў элементы класіцызму, у прыватнасці, чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце<ref name="Lalazarov"/>. Гэтыя змены пацвярджаюцца тагачасным інвентаром, паводле якога збудаванне мела наступны выгляд: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да іншых гаспадароў, і толькі ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У 1833 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара А. Порты яе часткова перабудавалі з мэтай надання больш праваслаўнага выгляду (з пабудовы былі выдалены каталіцкія пінаклі). Адначасова расійскі архітэктар Лукін распрацаваў праект перабудовы, закліканы падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць»: паводле яго задумы, на фасадзе былі зноўку выяўлены закамары, пабудаваны невялікі прытвор і ўсталяваны цыбулепадобны купал (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі)]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3"/>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]], пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]] з дыяганальнымі какошнікамі)<ref name="Lalazarov"/>. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Апроч таго, архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XIX стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі, і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія пайшлі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці ўсе нішы ў сценах для іх умацавання. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць мадэль храма Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў (пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўцы [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]]) са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя (ён быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў Полацкай мастацкай галерэі). Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны купал-цыбуліну і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты нітрытам тытану (матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі). Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і быў адхілены пасля археалагічных знаходак 2015 года (выяўлення страчаных галерэй), якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі (пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]). З 2016 года кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]]. На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася [[цвіль]], а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка (ліквідацыі наступстваў будаўніцтва крыпты XVIII стагоддзя). Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя, пакінуўшы толькі два зашклёныя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|200px|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны [[Чарцёж|чарцёж]], 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трафімавіч Хруцкі|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я пал. XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{Артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазараў С. В.]] |загаловак=Строительная история полоцкого Спасо-Преображенского храма XII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Спасо-Преображенский храм в городе Полоцке: вопросы изучения и реставрации |год=2025 |старонкі=5—36 |ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] s6r88hg9a6cen4jv3j3tn7gn59llvor 5134352 5134348 2026-05-01T08:04:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5134352 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спаская царква''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях (змянілася канструкцыя даху і форма [[купал]]а). Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] мясцовы епіскап выдзяліў для будаўніцтва царквы вёску Сяльцо за межамі Полацка каля [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]], «ідзежа брація наша ляжа, прэжа нас быўшы епіскапі». «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай]]» дае падставу меркаваць, што Ефрасіння магла распачаць узвядзенне ў 1128—1129 гадах па блаславенні епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. Імаверна, царкву заклалі пасля смерці бацькі Ефрасінні, князя [[Святаслаў Усяславіч|Святаслава Усяславіча]] ў 1128 годзе<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>: {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165"/>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Дакладна вядома, што царкву за 30 тыдняў збудаваў полацкі [[Іаан (полацкі дойлід)|дойлід Іаан]] («муж знарочысты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», г.зн. кіраўнік арцелі ўзвядзення цэркваў) па заказу прападобнай ігуменні Ефрасінні Полацкай. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаская абіцель моцна пацярпела. Калі ў 1563—1580 гадах Полацк знаходзіўся ў складзе [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], паводле загаду цара [[Іван IV Васільевіч|Івана Грознага]] ў манастыр быў урачыста вернуты Крыж Ефрасінні Полацкай і, верагодна, праведзены неадкладныя рамонтныя работы. Хутчэй за ўсё, менавіта тады была ўладкавана новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног былі высечаны прама ў сценах барабана<ref name="Lalazarov25">{{Артыкул |аўтар=Лалазараў С. В. |загаловак=Строительная история полоцкого Спасо-Преображенского храма XII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Спасо-Преображенский храм в городе Полоцке: вопросы изучения и реставрации |год=2025 |старонкі=5—36}}</ref>. Першыя іканаграфічныя выявы храма з вонкавага боку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі ўнутры) фіксуюцца на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахаловіч|Станіслава Пахаловіча]] часоў [[Асада Полацка (1579)|асады Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным малюнку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — яшчэ пазакамарным<ref name="Lalazarov25"/>. У 1580 годзе кароль і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] перадаў будынкі спусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]]<ref name="Lalazarov25"/>. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам з'явіўся дах з [[Дахоўка|чарапіцы]], а пад будынкам была створана скляпеністая [[Крыпта|крыпта]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй<ref name="Lalazarov25"/>. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[Класіцызм|класіцызму]]. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца<ref name="Lalazarov25"/>. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены<ref name="Lalazarov25"/>. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі, якая сёння лічыцца памылковай)]] Царква з'яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[Базіліка|базілікальную]] выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3"/>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху<ref name="Lalazarov25"/>. Лічылася, што захаваны аб'ём храма з'яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[Неф|неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой (напрыклад, пояс [[Меандр|меандра]] быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[Вохра|вохрай]])<ref name="Lalazarov25"/>. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з'яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр'еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[Дуб|дуба]]){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[Нартэкс|нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[Хоры|хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]], а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць мадэль храма Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў (пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўцы [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]]) са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя (ён быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў Полацкай мастацкай галерэі). Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Навуковым кіраўніком аб'екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з'яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны купал-цыбуліну і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты нітрытам тытану (матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі). Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «Белрэстаўрацыя» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены (таксама пасля археалагічных знаходак 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць). Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб'янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі (пасля смерці Сараб'янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]). З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб'екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90%, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «Remmers») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|200px|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны [[Чарцёж|чарцёж]], 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трафімавіч Хруцкі|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я пал. XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{Артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазараў С. В.]]|загаловак=Строительная история полоцкого Спасо-Преображенского храма XII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Спасо-Преображенский храм в городе Полоцке: вопросы изучения и реставрации|год=2025|старонкі=5—36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] mgygg32z313mp81gtjyg2cvvx4nyts1 5134353 5134352 2026-05-01T08:05:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5134353 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спаская царква''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях (змянілася канструкцыя даху і форма [[купал]]а). Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] мясцовы епіскап выдзяліў для будаўніцтва царквы вёску Сяльцо за межамі Полацка каля [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]], «ідзежа брація наша ляжа, прэжа нас быўшы епіскапі». «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай]]» дае падставу меркаваць, што Ефрасіння магла распачаць узвядзенне ў 1128—1129 гадах па блаславенні епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. Імаверна, царкву заклалі пасля смерці бацькі Ефрасінні, князя [[Святаслаў Усяславіч|Святаслава Усяславіча]] ў 1128 годзе<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>: {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165"/>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Дакладна вядома, што царкву за 30 тыдняў збудаваў полацкі [[Іаан (полацкі дойлід)|дойлід Іаан]] («муж знарочысты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», г.зн. кіраўнік арцелі ўзвядзення цэркваў) па заказу прападобнай ігуменні Ефрасінні Полацкай. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаская абіцель моцна пацярпела. Калі ў 1563—1580 гадах Полацк знаходзіўся ў складзе [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], паводле загаду цара [[Іван IV Васільевіч|Івана Грознага]] ў манастыр быў урачыста вернуты Крыж Ефрасінні Полацкай і, верагодна, праведзены неадкладныя рамонтныя работы. Хутчэй за ўсё, менавіта тады была ўладкавана новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног былі высечаны прама ў сценах барабана<ref name="Lalazarov25">{{Артыкул |аўтар=Лалазараў С. В. |загаловак=Строительная история полоцкого Спасо-Преображенского храма XII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Спасо-Преображенский храм в городе Полоцке: вопросы изучения и реставрации |год=2025 |старонкі=5—36}}</ref>. Першыя іканаграфічныя выявы храма з вонкавага боку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі ўнутры) фіксуюцца на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахаловіч|Станіслава Пахаловіча]] часоў [[Асада Полацка (1579)|асады Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным малюнку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — яшчэ пазакамарным<ref name="Lalazarov25"/>. У 1580 годзе кароль і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] перадаў будынкі спусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]]<ref name="Lalazarov25"/>. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам з'явіўся дах з [[Дахоўка|чарапіцы]], а пад будынкам была створана скляпеністая [[Крыпта|крыпта]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй<ref name="Lalazarov25"/>. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[Класіцызм|класіцызму]]. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца<ref name="Lalazarov25"/>. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены<ref name="Lalazarov25"/>. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі, якая сёння лічыцца памылковай)]] Царква з'яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[Базіліка|базілікальную]] выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3"/>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху<ref name="Lalazarov25"/>. Лічылася, што захаваны аб'ём храма з'яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[Неф|неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой (напрыклад, пояс [[Меандр|меандра]] быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[Вохра|вохрай]])<ref name="Lalazarov25"/>. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з'яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр'еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[Дуб|дуба]]){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[Нартэкс|нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[Хоры|хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]], а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць мадэль храма Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў (пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўцы [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]]) са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя (ён быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў Полацкай мастацкай галерэі). Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Навуковым кіраўніком аб'екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з'яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны купал-цыбуліну і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты нітрытам тытану (матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі). Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «Белрэстаўрацыя» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены (таксама пасля археалагічных знаходак 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць). Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб'янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі (пасля смерці Сараб'янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]). З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб'екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90%, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «Remmers») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|200px|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны [[Чарцёж|чарцёж]], 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трафімавіч Хруцкі|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я пал. XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf| |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|ref=Лалазараў}}}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] osegydog2r05h3vmsyuldwc1vk9xtfj 5134354 5134353 2026-05-01T08:16:29Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ бацька быў жывы і ў 1128, і ў 1129-1130 гадах, калі такое пакідаць, то трэба шмат тлумачэння. Датыроўка такая, бо 1128-1129 гады гэта крайні тэрмін, каля князь Барыс мог удзельнічаць, бо якраз ён у 1129 памёр. 5134354 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спаская царква''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях (змянілася канструкцыя даху і форма [[купал]]а). Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Дакладна вядома, што царкву за 30 тыдняў збудаваў полацкі [[Іаан (полацкі дойлід)|дойлід Іаан]] («муж знарочысты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», г.зн. кіраўнік арцелі ўзвядзення цэркваў) па заказу прападобнай ігуменні Ефрасінні Полацкай. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаская абіцель моцна пацярпела. Калі ў 1563—1580 гадах Полацк знаходзіўся ў складзе [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], паводле загаду цара [[Іван IV Васільевіч|Івана Грознага]] ў манастыр быў урачыста вернуты Крыж Ефрасінні Полацкай і, верагодна, праведзены неадкладныя рамонтныя работы. Хутчэй за ўсё, менавіта тады была ўладкавана новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног былі высечаны прама ў сценах барабана<ref name="Lalazarov25">{{Артыкул |аўтар=Лалазараў С. В. |загаловак=Строительная история полоцкого Спасо-Преображенского храма XII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Спасо-Преображенский храм в городе Полоцке: вопросы изучения и реставрации |год=2025 |старонкі=5—36}}</ref>. Першыя іканаграфічныя выявы храма з вонкавага боку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі ўнутры) фіксуюцца на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахаловіч|Станіслава Пахаловіча]] часоў [[Асада Полацка (1579)|асады Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным малюнку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — яшчэ пазакамарным<ref name="Lalazarov25"/>. У 1580 годзе кароль і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] перадаў будынкі спусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]]<ref name="Lalazarov25"/>. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам з'явіўся дах з [[Дахоўка|чарапіцы]], а пад будынкам была створана скляпеністая [[Крыпта|крыпта]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй<ref name="Lalazarov25"/>. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[Класіцызм|класіцызму]]. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца<ref name="Lalazarov25"/>. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены<ref name="Lalazarov25"/>. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі, якая сёння лічыцца памылковай)]] Царква з'яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[Базіліка|базілікальную]] выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3"/>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху<ref name="Lalazarov25"/>. Лічылася, што захаваны аб'ём храма з'яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[Неф|неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой (напрыклад, пояс [[Меандр|меандра]] быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[Вохра|вохрай]])<ref name="Lalazarov25"/>. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з'яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр'еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[Дуб|дуба]]){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[Нартэкс|нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[Хоры|хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]], а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць мадэль храма Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў (пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўцы [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]]) са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя (ён быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў Полацкай мастацкай галерэі). Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Навуковым кіраўніком аб'екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з'яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны купал-цыбуліну і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты нітрытам тытану (матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі). Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «Белрэстаўрацыя» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены (таксама пасля археалагічных знаходак 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць). Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб'янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі (пасля смерці Сараб'янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]). З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб'екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90%, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «Remmers») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|200px|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны [[Чарцёж|чарцёж]], 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трафімавіч Хруцкі|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я пал. XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf| |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|ref=Лалазараў}}}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] asah3j1wkq57o12efhcmmk6h3pxxa9p 5134356 5134354 2026-05-01T08:27:00Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ трошку стылю і вікіфікацыі ў старой частцы артыкула 5134356 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спаская царква''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях (змянілася канструкцыя даху і форма [[купал]]а). Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана<ref name="Lalazarov25">{{Артыкул |аўтар=Лалазараў С. В. |загаловак=Строительная история полоцкого Спасо-Преображенского храма XII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Спасо-Преображенский храм в городе Полоцке: вопросы изучения и реставрации |год=2025 |старонкі=5—36}}</ref>. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным<ref name="Lalazarov25"/>. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]]<ref name="Lalazarov25"/>. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[Дахоўка|дахоўкай]], а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй<ref name="Lalazarov25"/>. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[Класіцызм|класіцызму]]. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца<ref name="Lalazarov25"/>. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены<ref name="Lalazarov25"/>. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі, якая сёння лічыцца памылковай)]] Царква з'яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[Базіліка|базілікальную]] выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3"/>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху<ref name="Lalazarov25"/>. Лічылася, што захаваны аб'ём храма з'яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[Неф|неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой (напрыклад, пояс [[Меандр|меандра]] быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[Вохра|вохрай]])<ref name="Lalazarov25"/>. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з'яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр'еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[Дуб|дуба]]){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[Нартэкс|нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[Хоры|хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]], а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць мадэль храма Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў (пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўцы [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]]) са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя (ён быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў Полацкай мастацкай галерэі). Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Навуковым кіраўніком аб'екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з'яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны купал-цыбуліну і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты нітрытам тытану (матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі). Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «Белрэстаўрацыя» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены (таксама пасля археалагічных знаходак 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць). Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб'янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі (пасля смерці Сараб'янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]). З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб'екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90%, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «Remmers») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|200px|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны [[Чарцёж|чарцёж]], 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трафімавіч Хруцкі|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я пал. XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf| |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|ref=Лалазараў}}}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] mj49f030bhnvlp8jtsoer6phvpvtd3p 5134357 5134356 2026-05-01T08:28:12Z M.L.Bot 261 /* Роспісы */ падносіць яна не мадэль, а ўласна храм 5134357 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спаская царква''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях (змянілася канструкцыя даху і форма [[купал]]а). Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана<ref name="Lalazarov25">{{Артыкул |аўтар=Лалазараў С. В. |загаловак=Строительная история полоцкого Спасо-Преображенского храма XII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Спасо-Преображенский храм в городе Полоцке: вопросы изучения и реставрации |год=2025 |старонкі=5—36}}</ref>. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным<ref name="Lalazarov25"/>. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]]<ref name="Lalazarov25"/>. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[Дахоўка|дахоўкай]], а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй<ref name="Lalazarov25"/>. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[Класіцызм|класіцызму]]. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца<ref name="Lalazarov25"/>. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены<ref name="Lalazarov25"/>. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі, якая сёння лічыцца памылковай)]] Царква з'яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[Базіліка|базілікальную]] выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3"/>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху<ref name="Lalazarov25"/>. Лічылася, што захаваны аб'ём храма з'яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[Неф|неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой (напрыклад, пояс [[Меандр|меандра]] быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[Вохра|вохрай]])<ref name="Lalazarov25"/>. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з'яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр'еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[Дуб|дуба]]){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[Нартэкс|нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[Хоры|хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]], а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў (пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўцы [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]]) са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя (ён быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў Полацкай мастацкай галерэі). Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Навуковым кіраўніком аб'екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з'яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны купал-цыбуліну і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты нітрытам тытану (матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі). Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «Белрэстаўрацыя» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены (таксама пасля археалагічных знаходак 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць). Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб'янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі (пасля смерці Сараб'янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]). З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб'екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90%, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «Remmers») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|200px|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны [[Чарцёж|чарцёж]], 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трафімавіч Хруцкі|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я пал. XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf| |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|ref=Лалазараў}}}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] rlrunsedbdkq7dx4fqkux5n1jyulcbe 5134359 5134357 2026-05-01T08:31:16Z M.L.Bot 261 /* Галерэя */ 5134359 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спаская царква''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях (змянілася канструкцыя даху і форма [[купал]]а). Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана<ref name="Lalazarov25">{{Артыкул |аўтар=Лалазараў С. В. |загаловак=Строительная история полоцкого Спасо-Преображенского храма XII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Спасо-Преображенский храм в городе Полоцке: вопросы изучения и реставрации |год=2025 |старонкі=5—36}}</ref>. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным<ref name="Lalazarov25"/>. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]]<ref name="Lalazarov25"/>. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[Дахоўка|дахоўкай]], а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй<ref name="Lalazarov25"/>. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[Класіцызм|класіцызму]]. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца<ref name="Lalazarov25"/>. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены<ref name="Lalazarov25"/>. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі, якая сёння лічыцца памылковай)]] Царква з'яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[Базіліка|базілікальную]] выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3"/>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху<ref name="Lalazarov25"/>. Лічылася, што захаваны аб'ём храма з'яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[Неф|неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой (напрыклад, пояс [[Меандр|меандра]] быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[Вохра|вохрай]])<ref name="Lalazarov25"/>. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з'яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр'еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[Дуб|дуба]]){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[Нартэкс|нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[Хоры|хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]], а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў (пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўцы [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]]) са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя (ён быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў Полацкай мастацкай галерэі). Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Навуковым кіраўніком аб'екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з'яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны купал-цыбуліну і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты нітрытам тытану (матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі). Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «Белрэстаўрацыя» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены (таксама пасля археалагічных знаходак 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць). Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб'янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі (пасля смерці Сараб'янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]). З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб'екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90%, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «Remmers») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|200px|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны [[Чарцёж|чарцёж]], 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трафімавіч Хруцкі|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я пал. XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf| |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|ref=Лалазараў}}}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] 7c2sskyw3hgvj2ssbznrduc5bo905v8 5134360 5134359 2026-05-01T08:33:18Z M.L.Bot 261 /* Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі */ 5134360 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спаская царква''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях (змянілася канструкцыя даху і форма [[купал]]а). Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана<ref name="Lalazarov25">{{Артыкул |аўтар=Лалазараў С. В. |загаловак=Строительная история полоцкого Спасо-Преображенского храма XII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Спасо-Преображенский храм в городе Полоцке: вопросы изучения и реставрации |год=2025 |старонкі=5—36}}</ref>. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным<ref name="Lalazarov25"/>. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]]<ref name="Lalazarov25"/>. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[Дахоўка|дахоўкай]], а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй<ref name="Lalazarov25"/>. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[Класіцызм|класіцызму]]. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца<ref name="Lalazarov25"/>. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены<ref name="Lalazarov25"/>. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі, якая сёння лічыцца памылковай)]] Царква з'яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[Базіліка|базілікальную]] выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3"/>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху<ref name="Lalazarov25"/>. Лічылася, што захаваны аб'ём храма з'яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[Неф|неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой (напрыклад, пояс [[Меандр|меандра]] быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[Вохра|вохрай]])<ref name="Lalazarov25"/>. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з'яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр'еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[Дуб|дуба]]){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[Нартэкс|нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[Хоры|хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]], а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў (пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўцы [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]]) са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя (ён быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў Полацкай мастацкай галерэі). Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Навуковым кіраўніком аб'екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з'яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны купал-цыбуліну і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты нітрытам тытану (матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі). Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «Белрэстаўрацыя» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены (таксама пасля археалагічных знаходак 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць). Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб'янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі (пасля смерці Сараб'янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]). З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб'екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90%, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «Remmers») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf| |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|ref=Лалазараў}}}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] eidamg1esd51toy32kh6qfjqf558irk 5134386 5134360 2026-05-01T09:49:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі */ 5134386 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спаская царква''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях (змянілася канструкцыя даху і форма [[купал]]а). Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана<ref name="Lalazarov25">{{Артыкул |аўтар=Лалазараў С. В. |загаловак=Строительная история полоцкого Спасо-Преображенского храма XII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Спасо-Преображенский храм в городе Полоцке: вопросы изучения и реставрации |год=2025 |старонкі=5—36}}</ref>. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным<ref name="Lalazarov25"/>. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]]<ref name="Lalazarov25"/>. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[Дахоўка|дахоўкай]], а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй<ref name="Lalazarov25"/>. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[Класіцызм|класіцызму]]. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца<ref name="Lalazarov25"/>. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены<ref name="Lalazarov25"/>. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі, якая сёння лічыцца памылковай)]] Царква з'яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[Базіліка|базілікальную]] выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3"/>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху<ref name="Lalazarov25"/>. Лічылася, што захаваны аб'ём храма з'яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[Неф|неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой (напрыклад, пояс [[Меандр|меандра]] быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[Вохра|вохрай]])<ref name="Lalazarov25"/>. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з'яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр'еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[Дуб|дуба]]){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[Нартэкс|нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[Хоры|хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]], а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў (пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўцы [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]]) са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя (ён быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў Полацкай мастацкай галерэі). Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Навуковым кіраўніком аб'екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з'яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны купал-цыбуліну і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты нітрытам тытану (матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі). Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «Белрэстаўрацыя» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены (таксама пасля археалагічных знаходак 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць). Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб'янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі (пасля смерці Сараб'янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]). З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб'екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90%, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf| |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|ref=Лалазараў}}}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] lgpcfzzav4t3btkg34bt1gl0tcadhfg 5134387 5134386 2026-05-01T09:51:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі */ 5134387 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спаская царква''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях (змянілася канструкцыя даху і форма [[купал]]а). Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана<ref name="Lalazarov25">{{Артыкул |аўтар=Лалазараў С. В. |загаловак=Строительная история полоцкого Спасо-Преображенского храма XII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Спасо-Преображенский храм в городе Полоцке: вопросы изучения и реставрации |год=2025 |старонкі=5—36}}</ref>. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным<ref name="Lalazarov25"/>. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]]<ref name="Lalazarov25"/>. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[Дахоўка|дахоўкай]], а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй<ref name="Lalazarov25"/>. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[Класіцызм|класіцызму]]. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца<ref name="Lalazarov25"/>. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены<ref name="Lalazarov25"/>. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі, якая сёння лічыцца памылковай)]] Царква з'яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[Базіліка|базілікальную]] выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3"/>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху<ref name="Lalazarov25"/>. Лічылася, што захаваны аб'ём храма з'яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[Неф|неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой (напрыклад, пояс [[Меандр|меандра]] быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[Вохра|вохрай]])<ref name="Lalazarov25"/>. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з'яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр'еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[Дуб|дуба]]){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[Нартэкс|нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[Хоры|хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]], а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў (пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўцы [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]]) са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя (ён быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў Полацкай мастацкай галерэі). Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov"/>. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Навуковым кіраўніком аб'екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з'яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны купал-цыбуліну і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]] (матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі). Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «Белрэстаўрацыя» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены (таксама пасля археалагічных знаходак 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць). Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб'янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб'янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб'екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкавання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90%, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf| |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|ref=Лалазараў}}}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] nj013zijm2kgmoqt2o3p20s3x1n5e33 5134388 5134387 2026-05-01T09:51:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Роспісы */ 5134388 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спаская царква''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях (змянілася канструкцыя даху і форма [[купал]]а). Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана<ref name="Lalazarov25">{{Артыкул |аўтар=Лалазараў С. В. |загаловак=Строительная история полоцкого Спасо-Преображенского храма XII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Спасо-Преображенский храм в городе Полоцке: вопросы изучения и реставрации |год=2025 |старонкі=5—36}}</ref>. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным<ref name="Lalazarov25"/>. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]]<ref name="Lalazarov25"/>. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[Дахоўка|дахоўкай]], а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй<ref name="Lalazarov25"/>. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[Класіцызм|класіцызму]]. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца<ref name="Lalazarov25"/>. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены<ref name="Lalazarov25"/>. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі, якая сёння лічыцца памылковай)]] Царква з'яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[Базіліка|базілікальную]] выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3"/>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху<ref name="Lalazarov25"/>. Лічылася, што захаваны аб'ём храма з'яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[Неф|неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой (напрыклад, пояс [[Меандр|меандра]] быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[Вохра|вохрай]])<ref name="Lalazarov25"/>. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з'яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр'еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[Дуб|дуба]]){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[Нартэкс|нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[Хоры|хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]], а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў (пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўцы [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]]) са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя (ён быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў Полацкай мастацкай галерэі). Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Навуковым кіраўніком аб'екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з'яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны купал-цыбуліну і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]] (матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі). Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «Белрэстаўрацыя» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены (таксама пасля археалагічных знаходак 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць). Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб'янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб'янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб'екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкавання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90%, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/><ref name="Lalazarov25"/>. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf| |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|ref=Лалазараў}}}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] b6l1172etqakfz3heobzauw82p5c0d9 5134389 5134388 2026-05-01T09:52:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134389 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях (змянілася канструкцыя даху і форма [[Купал|купала]]). Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] мясцовы епіскап выдзяліў для будаўніцтва царквы вёску Сяльцо за межамі Полацка каля [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]], «ідзежа брація наша ляжа, прэжа нас быўшы епіскапі». «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай]]» дае падставу меркаваць, што Ефрасіння магла распачаць узвядзенне ў 1128—1129 гадах па блаславенні епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. Імаверна, царкву заклалі пасля смерці бацькі Ефрасінні, князя [[Святаслаў Усяславіч|Святаслава Усяславіча]] ў 1128 годзе<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>: {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165"/>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Дакладна вядома, што царкву за 30 тыдняў збудаваў полацкі [[Іаан (полацкі дойлід)|дойлід Іаан]] («муж знарочысты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», г.зн. кіраўнік арцелі ўзвядзення цэркваў) па заказу прападобнай ігуменні Ефрасінні Полацкай. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаская абіцель моцна пацярпела. Калі ў 1563—1580 гадах Полацк знаходзіўся ў складзе [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], паводле загаду цара [[Іван IV Васільевіч|Івана Грознага]] ў манастыр быў урачыста вернуты Крыж Ефрасінні Полацкай і, верагодна, праведзены неадкладныя рамонтныя работы. Хутчэй за ўсё, менавіта тады была ўладкавана новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног былі высечаны прама ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма з вонкавага боку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі ўнутры) фіксуюцца на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахаловіч|Станіслава Пахаловіча]] часоў [[Асада Полацка (1579)|асады Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным малюнку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — яшчэ пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] перадаў будынкі спусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]]{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам з'явіўся дах з [[Дахоўка|чарапіцы]], а пад будынкам была створана скляпеністая [[Крыпта|крыпта]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[Класіцызм|класіцызму]]. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі, якая сёння лічыцца памылковай)]] Царква з'яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[Базіліка|базілікальную]] выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3"/>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб'ём храма з'яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[Неф|неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой (напрыклад, пояс [[Меандр|меандра]] быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[Вохра|вохрай]]){{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з'яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр'еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[Дуб|дуба]]){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[Нартэкс|нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[Хоры|хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]], а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць мадэль храма Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[Фрэска|фрэскавыя]] роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр'ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў (пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўцы [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб'янава]]) са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя (ён быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў Полацкай мастацкай галерэі). Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90% ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб'екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з'яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны купал-цыбуліну і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты нітрытам тытану (матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі). Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «Белрэстаўрацыя» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены (таксама пасля археалагічных знаходак 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць). Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб'янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі (пасля смерці Сараб'янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]). З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб'екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90%, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «Remmers») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|200px|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны [[Чарцёж|чарцёж]], 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трафімавіч Хруцкі|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я пал. XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36 |ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} *[http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] *[http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} *[http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] cdq5hs0pbnr3tplld0h76d79nlvdf3v 5134390 5134389 2026-05-01T09:58:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134390 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[Купал|купала]]. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] мясцовы епіскап выдзяліў для будаўніцтва царквы вёску Сяльцо за межамі Полацка каля [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]], «ідзежа брація наша ляжа, прэжа нас быўшы епіскапі». «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай]]» дае падставу меркаваць, што Ефрасіння магла распачаць узвядзенне ў 1128—1129 гадах па блаславенні епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. Імаверна, царкву заклалі пасля смерці бацькі Ефрасінні, князя [[Святаслаў Усяславіч|Святаслава Усяславіча]] ў 1128 годзе<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>: {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165"/>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Дакладна вядома, што царкву за 30 тыдняў збудаваў полацкі [[Іаан (полацкі дойлід)|дойлід Іаан]] («муж знарочысты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», г.зн. кіраўнік арцелі ўзвядзення цэркваў) па заказу прападобнай ігуменні Ефрасінні Полацкай. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаская царква моцна пацярпела. Калі ў 1563—1580 гадах Полацк знаходзіўся ў складзе [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], паводле загаду цара [[Іван IV Васілевіч|Івана Грознага]] ў манастыр быў урачыста вернуты Крыж Ефрасінні Полацкай і, верагодна, праведзены неадкладныя рамонтныя работы. Хутчэй за ўсё, менавіта тады была ўладкавана новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног былі высечаны прама ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма з вонкавага боку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі ўнутры) фіксуюцца на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахаловіч|Станіслава Пахаловіча]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным малюнку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — яшчэ пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] перадаў будынкі спусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]]{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам з'явіўся дах з [[Дахоўка|чарапіцы]], а пад будынкам была створана скляпеністая [[Крыпта|крыпта]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[Класіцызм|класіцызму]]. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі, якая сёння лічыцца памылковай)]] Царква з'яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[Базіліка|базілікальную]] выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3"/>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб'ём храма з'яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[Неф|неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[Меандр|меандра]] быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[Вохра|вохрай]]{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з'яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр'еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[Дуб|дуба]]){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[Нартэкс|нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[Хоры|хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]], а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць мадэль храма Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[Фрэска|фрэскавыя]] роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр'ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб'янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90% ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб'екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з'яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб'янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб'янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб'екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90%, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|200px|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны [[Чарцёж|чарцёж]], 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трафімавіч Хруцкі|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я пал. XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]]|загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г.|месца=Полоцк ; Новополоцк|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой|год=2025|старонкі=5—36|doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} *[http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] *[http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} *[http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] s9khzigzkvg8o01prgtexj21veq0wbu 5134391 5134390 2026-05-01T09:59:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134391 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[Купал|купала]]. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] мясцовы епіскап выдзяліў для будаўніцтва царквы вёску Сяльцо за межамі Полацка каля [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]], «ідзежа брація наша ляжа, прэжа нас быўшы епіскапі». «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай]]» дае падставу меркаваць, што Ефрасіння магла распачаць узвядзенне ў 1128—1129 гадах па блаславенні епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. Імаверна, царкву заклалі пасля смерці бацькі Ефрасінні, князя [[Святаслаў Усяславіч|Святаслава Усяславіча]] ў 1128 годзе<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>: {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165"/>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Дакладна вядома, што царкву за 30 тыдняў збудаваў полацкі [[Іаан (полацкі дойлід)|дойлід Іаан]] («муж знарочысты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», г.зн. кіраўнік арцелі ўзвядзення цэркваў) па заказу прападобнай ігуменні Ефрасінні Полацкай. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаская царква моцна пацярпела. Калі ў 1563—1580 гадах Полацк знаходзіўся ў складзе [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], паводле загаду цара [[Іван IV Васілевіч|Івана Грознага]] ў манастыр быў урачыста вернуты Крыж Ефрасінні Полацкай і, верагодна, праведзены неадкладныя рамонтныя работы. Хутчэй за ўсё, менавіта тады была ўладкавана новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног былі высечаны прама ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма з вонкавага боку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі ўнутры) фіксуюцца на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахаловіч|Станіслава Пахаловіча]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным малюнку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — яшчэ пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] перадаў будынкі спусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]]{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам з'явіўся дах з [[Дахоўка|чарапіцы]], а пад будынкам была створана скляпеністая [[Крыпта|крыпта]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[Класіцызм|класіцызму]]. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі, якая сёння лічыцца памылковай)]] Царква з'яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[Базіліка|базілікальную]] выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб'ём храма з'яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[Неф|неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[Меандр|меандра]] быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[Вохра|вохрай]]{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з'яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр'еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[Дуб|дуба]]){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[Нартэкс|нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[Хоры|хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[Іканастас|іканастасам]], а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць мадэль храма Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[Фрэска|фрэскавыя]] роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр'ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб'янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90% ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб'екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з'яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб'янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб'янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб'екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90%, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|200px|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны [[Чарцёж|чарцёж]], 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трафімавіч Хруцкі|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я пал. XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]]|загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г.|месца=Полоцк ; Новополоцк|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой|год=2025|старонкі=5—36|doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} *[http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] *[http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} *[http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] s144o7xma7vvemarpg76mun2jp2lliv 5134393 5134391 2026-05-01T10:09:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134393 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі, якая сёння лічыцца памылковай)]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]]|загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г.|месца=Полоцк ; Новополоцк|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой|год=2025|старонкі=5—36|doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] 8xo01sjsud8i5kt4e3unzahrwoe760r 5134396 5134393 2026-05-01T10:12:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Роспісы */ 5134396 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі, якая сёння лічыцца памылковай)]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]]|загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г.|месца=Полоцк ; Новополоцк|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой|год=2025|старонкі=5—36|doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] 9i4f0f14bqc915efvsh4aksy75idyvq 5134398 5134396 2026-05-01T10:15:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Інтэр’ер */ 5134398 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы (версія Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра з дыяганальнымі какошнікамі, якая сёння лічыцца памылковай)]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]]|загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г.|месца=Полоцк ; Новополоцк|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой|год=2025|старонкі=5—36|doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] lu6dymoe51p23fncryokhmyluc4lxhc 5134402 5134398 2026-05-01T10:20:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Архітэктура */ 5134402 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]]|загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г.|месца=Полоцк ; Новополоцк|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой|год=2025|старонкі=5—36|doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] sacxs7qm4obsmk30jj69o9r6db5abfu 5134403 5134402 2026-05-01T10:22:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Роспісы */ 5134403 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery caption="Фрэскі" widths=150 heights=150 class="center"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]]|загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г.|месца=Полоцк ; Новополоцк|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой|год=2025|старонкі=5—36|doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] ds3jbcred4w6ji0lac5t8xeuc6yz6cp 5134404 5134403 2026-05-01T10:23:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Роспісы */ 5134404 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery caption="Фрэскі" widths=150 heights=150 class="center"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]]|загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г.|месца=Полоцк ; Новополоцк|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой|год=2025|старонкі=5—36|doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] sv1eyi4q87x5mvpu4q4prrhsmtyikm9 5134405 5134404 2026-05-01T10:24:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Роспісы */ 5134405 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Polatsk-Church of Transfiguration-1.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]]|загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г.|месца=Полоцк ; Новополоцк|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой|год=2025|старонкі=5—36|doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] 67bgi4wojrgoyzwjeicy2mfg46m2l54 5134408 5134405 2026-05-01T10:26:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134408 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]]|загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г.|месца=Полоцк ; Новополоцк|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой|год=2025|старонкі=5—36|doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] 9w7woa1fx5u8ef898y6cty5lfm50svq 5134410 5134408 2026-05-01T10:30:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі */ 5134410 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery></center> <center><gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]]|загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г.|месца=Полоцк ; Новополоцк|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой|год=2025|старонкі=5—36|doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] af2pg8x8npeo6v5uen8vna9zm3g8bpd 5134496 5134410 2026-05-01T11:19:10Z MocnyDuham 99818 Афармленне тэгаў 5134496 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў для будаўніцтва царквы Сяльцо з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|епіскапскай пахавальні]] паблізу Полацка, «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]]|загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г.|месца=Полоцк ; Новополоцк|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой|год=2025|старонкі=5—36|doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] ebw34sezqr0hn1w4yk5722fqxzc5i8c 5134505 5134496 2026-05-01T11:26:01Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ у Жыцці Сяльцо вызначалася як месца жыцця, замест Сафійскага сабора, а не для будаўніцтва царквы 5134505 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль Стэфан перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Езуіты аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення<ref>Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.</ref>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і С. Коха, прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах і званіца над заходнім фасадам. Дакументы і інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1820 годзе будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання А. Порты пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр. Храм працягваў выкарыстоўвацца не па прызначэнні і зноў моцна пацярпеў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сваю дзейнасць царква аднавіла падчас акупацыі ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]]|загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г.|месца=Полоцк ; Новополоцк|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой|год=2025|старонкі=5—36|doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] s9dlmoxxk10iwvd2404jyh63vhsupnj Леанід Васільевіч Хабараў 0 174945 5134283 4767199 2026-05-01T01:36:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134283 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Хабараў}} {{Ваенны дзеяч |месца нараджэння = |выява = Colonel Khabarov during an interview.jpg |шырыня = 285px |апісанне выявы = Палкоўнік Хабараў каля «[[Чорны цюльпан, Екацярынбург|Чорнага цюльпана]]» —<br /> манумента воінам-інтэрнацыяналістам (2011) |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br />{{Сцягафікацыя|Расійская Федэрацыя}} |гады службы = 1966—1991 |званне = {{ВПС СССР, Палкоўнік}} |камандаваў = 100-я {{comment|арр|асобная разведвальная рота}} [[105-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|105-й гв. пдд]], <!-- в/ч 64011 --><br />1-й {{comment|пдб|парашутна-дэсантны батальён}} [[351-й гвардзейскі парашутна-дэсантны полк|351-га гв. пдп]] 105-й гв. пдд, <!-- в/ч 12182 --><br />4-й {{comment|дшб|дэсантна-штурмавы батальён}} [[56-я гвардзейская асобная дэсантна-штурмавая брыгада|56-й гв. адшбр]], <!-- в/ч 74507 --><br />{{comment|мсп (к)|мотастралковы полк (кадраваны)}} [[Туркестанская ваенная акруга|ТуркВА]] <!-- верагодна ў/ч 28517 --> |бітвы = [[Афганская вайна (1979—1989)|Вайна ў Афганістане]] |узнагароды = Дзяржаўныя ўзнагароды: {{{!}} style="background:transparent" align="center" {{!}}{{Ордэн За ваенныя заслугі}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Медаль За адрозненне ў вайсковай службе 1 ступені}}{{!!}}{{Медаль За адрозненне ў вайсковай службе 2 ступені}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" align="center" {{!}}{{Медаль Ветэран Узброеных Сіл СССР}}{{!!}}{{Медаль 60 гадоў Узброеных Сіл СССР}}{{!!}}{{Медаль 70 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!}}} Ведамасныя ўзнагароды і знакі адрознення: {{{!}} style="background: transparent" {{!!}}{{Медаль Маргелава}}{{!!}}{{Медаль За ўмацаванне баявой садружнасці, Мінабароны Расіі 1995}}{{!!}}{{Медаль За бездакорную службу 1 ступені}}{{!!}}{{Медаль За бездакорную службу 2 ступені}} {{!}}- {{!}}{{!!}}{{Медаль За бездакорную службу 3 ступені}}{{!!}}{{Знак Воіну-інтэрнацыяналісту}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" align="center" {{!}}{{Знак ранення|тып=двойчы цяжка}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" align="center" {{!}}{{Ганаровы працаўнік вышэйшай прафесійнай адукацыі Расійскай Федэрацыі}} {{!}}} Рэгіянальныя ўзнагароды: {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ганаровы знак За заслугі перад Екацерынбургам}} {{!}}} Узнагароды іншых дзяржаў: {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Медаль «Ад удзячнага афганскага народа», Афганістан}} {{!}}} Грамадскія ўзнагароды: {{{!}} style="background:transparent" {{!}}[[Выява:RSVA – order of merit rib.png|40px|Ордэн «За заслугі» (РСВА)|link=Ордэн «За заслугі», РСВА|border]] {{!}}} |у адстаўцы = з 1991 па 2010 гг. кіруе па чарзе: * [[Ваенная кафедра|Ваеннай кафедрай]]; * Факультэтам ваеннага навучання; * [[Інстытут ваенна-тэхнічнай адукацыі і бяспекі УрФУ|Інстытутам ваенна-тэхнічнай адукацыі]]<br /> [[Уральскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт — УПІ|Уральскага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта]]. |роспіс = <center>[[Выява:Col. Khabarov signature.png|88px|Подпіс Л. В. Хабарава]]</center> }} '''Леанід Васільевіч Хабараў''' ({{ДН|8|05|1947}}, г. {{Месца нараджэння|Шадрынск|ў Курганскай вобласці}}) — [[СССР|савецкі]] і [[Расія|расійскі]] ваенны, удзельнік Вайны ў Афганістане, [[палкоўнік]] у адстаўцы, адзін з асноўных крытыкаў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|міністра абароны РФ]] Анатоля Сердзюкова. Знакаміты, у першую чаргу, тым, што менавіта яго дэсантна-штурмавы батальён, першым са складу 40-й арміі перайшоу мяжу з Дэмакратычнай рэспублікай Афганістан і пасля 450-кіламетровага маршу без страт заняў стратэгічна важны перавал Саланг, а ён сам, у чыне капітана, стаў яго першым савецкім камендантам. За мужнасць і гераізм, праяўленыя пры выкананні [[Інтэрнацыяналізм|інтэрнацыянальнага]] абавязку ў Дэмакратычнай рэспубліцы Афганістан, Леанід Хабараў узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга і ордэнам «За ваенныя заслугі», а таксама медалямі. Пасля звальнення з радоў Узброеных сіл, кіраваў Інстытутам ваенна-тэхнічнай адукацыі і бяспекі Уральскага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта і адначасова быў абраны намеснікам старшыні Свярдлоўскай абласной арганізацыі «Расійскі саюз ветэранаў Афганістана». 19 Ліпеня 2011 г. палкоўнік Хабараў быў арыштаваны, і да гэтага часу знаходзіцца пад вартай па прыгавору суда за арганізацыю «узброенага бунту і ўцягванне іншых асоб у [[Тэрарызм|тэрарыстычную]] дзейнасць». У розных гарадах [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], а таксама ў расійскіх дыпламатычных прадстаўніцтвах і консульскіх установах у краінах [[СНД]], праводзяцца [[мітынг]]і ў падтрымку палкоўніка Хабарава і пратэсты супраць утрымання яго пад вартай. == Служба ва Узброеных Сілах == У 1972 г. ён паспяхова скончыў Разанскае вышэйшае паветрана-дэсантнае каманднае вучылішча і службу малады афіцэр пачаў на пасадзе камандзіра разведузвода. Затым камандаваў разведротай, парашутна-дэсантным батальёнам. Служыў у Прыбалтыйскай, Маскоўскай, Туркестанскай ваенных акругах. Яшчэ будучы камандзірам узвода [[Разведка|разведкі]], ён набыў сабе павагу ў падначаленых і начальства. А калі ўзначаліў [[Рота|роту]], пра яго даведаліся не толькі ў роднай [[Дывізія|дывізіі]]. Два гады разведчыкі ўтрымлівалі першынство ў ПДВ. [[Васіль Піліпавіч Маргелаў]], убачыўшы аднойчы, як рота Хабарава дзейнічала на вялікіх вучэннях, адразу ацаніў перспектыўнага маладога афіцэра. Неўзабаве Леанід Хабараў быў прызначаны камандзірам дэсантна-штурмавога батальёна. З ім ён і ўвайшоў у [[Афганістан]]. == Вайна ў Афганістане == [[Выява:Colonel Khabarov. The farewell ceremony.jpg|320px|thumb|злева|Палкоўнік Хабараў цалуе баявы [[сцяг]]]] У канцы снежня 1979 года [[батальён]]у, пад кіраўніцтвам [[Расійская гвардыя|гвардыі]] капітана Хабарава, трэба было абараніць важнейшы стратэгічны аб’ект — перавал Саланг, які злучаў [[Кабул]] з Савецкім Саюзам. Разведчыкі пад кіраўніцтвам Хабарава дасягнулі Саланга за 22 гадзіны і без адзінай страты. Вораг іх увогуле не заўважыў — вялікую частку пуці пераадолелі пад покрывам цемры. Дзякуючы тактычна вернаму ходу — ўзялі без шуму пад кантроль перавал і выставілі ахову [[Тунэль|тунэлю]]. Калі б праціўнік яго знішчыў, было б горш. Разведчыкі ўзялі цяжки аб’ект, можна сказаць, голымі рукамі. Яны весяліліся ад душы, чуючы па радыё, як ТАСС люта абвяргае інфармацыю якая прасякла ў [[Радыё Свабодная Еўропа|заходнія СМІ]], аб тым, што савецкія войскі ўвайшлі на тэрыторыю Афганістана. І толькі праз суткі кіраўніцтва краіны прызнала гэты факт, афіцыйна абвясціла аб уводзе войскаў у гэту краіну. Паўтара месяцы трымалі дэсантнікі Хабарава перавал Саланг, потым перадалі яго мотастралковаму палку і рушылі далей. 13 красавіка 1980 года Леанід Хабараў быў паранены ў першы раз. Разрыўная куля струшчыла плечавую костку, другая ўдарыла ў тую ж руку ніжэй локця. Ён яшчэ быў у свядомасці. Больш за тое — выцягнуў параненага афганскага салдата і накіраваў па схілах дзве групы. Свядомасць камбат страціў толькі ў [[Верталёт|верталёце]]. Руку Хабарава выратавали цудам. Спатрэбілася 7 аперацый. Спачатку кабульскія [[хірург]]і — захавалі, прышылі, якая вісела на лахманах скуры правую руку. Ташкенцкія ўрачы вывелі афіцэра з агульнага цяжкага стану і адправілі ў [[Масква|Маскву]] ў ваенны шпіталь ім. Бурдэнкі, а пазней на артапедычнае лячэнне ў ЦІТА (Цэнтральны інстытут траўматалогіі і артапедыі). Другая камандзіроўка працягвалася з кастрычніка 1984. па верасень 1985. Леанід Васільевіч быў накіраваны на пасаду начальніка штаба 56-й асобнай дэсантна-штурмавой брыгады ([[Гардэз]]). Праз восем месяцаў падчас выканання баявой задачы пад Барыкотам ён узначаліў атрад забеспячэння адной з калон. Атрад трапіў у засаду, і пад [[Гранатамёт|гранатаметным]] абстрэлам яго БТР зваліўся ў прорву на камяні з дваццацімятровай вышыні. У выніку, Леанід Васільевіч атрымаў траўмы (перабітыя ключыца і тры рэбры, зноў пашкоджаная правая рука). Знаходзіўся на лячэнні ў Кабуле і [[Ташкент|Ташкенце]]. [[Выява:Colonel Khabarov at the Veteran’s Day.jpg|320px|thumb|справа|[[2 жніўня]] — дзень ПДВ]] == Грамадская дзейнасць == З 1991 г. палкоўнік Л. В. Хабараў узначальвае ваенную кафедру, а затым ваенны факультэт Уральскага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта (з 2003 г. — Інстытут ваенна-тэхнічнай адукацыі і бяспекі). Абараніў дысертацыю. Палкоўнік у адстаўцы. Узнагароджаны [[ордэн]]амі Баявога Чырвонага Сцяга, «За ваенныя заслугі», шматлікімі медалямі. Ганаровы работнік прафесійнай адукацыі РФ. Яму аказан гонар працаваць намеснікам старшыні [[Свярдлоўск]]ай абласной Грамадскай арганізацыі «Расійскі саюз ветэранаў Афганістана». {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Леонид Васильевич Хабаров|Леанід Васільевіч Хабараў}} * [http://leonid-habarov.com/ {{ru icon}} Афіцыйны інтэрнэт-партал у падтрымку палкоўніка Леаніда Васільевіча Хабарава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120805161132/http://leonid-habarov.com/ |date=5 жніўня 2012 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хабараў Леанід Васільевіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Уральскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Расіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За ваенныя заслугі»]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філасофскіх навук]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Постаці Свярдлоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя ведамаснымі медалямі Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалямі Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі, Расійская Федэрацыя]] [[Катэгорыя:Баксёры СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Разанскага вышэйшага паветрана-дэсантнага каманднага вучылішча]] [[Катэгорыя:Выпускнікі курсаў «Выстрал»]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]] [[Катэгорыя:Справы Еўрапейскага суда па правах чалавека з удзелам Расіі]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Лефортаўскай турмы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі УДТУ-УПІ]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Екацярынбурга]] [[Катэгорыя:Прадстаўленыя да звання Героя Савецкага Саюза]] dt5i0e038sx5nme63ym58f2pvf6zk0g Леў Мікалаевіч Цвяткоў 0 177981 5134317 5119378 2026-05-01T07:06:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134317 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Цёзкі2|Цвяткоў}} '''Леў Мікалаевіч Цвяткоў''' ({{ДН|||1881}}, {{МН|Яраслаўль||}} — {{ДС|28|11|1937}}, {{МС|Смаленск||}}) — [[мовазнавец]], [[літаратуразнавец]], педагог, [[журналіст]]; дацэнт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] і сакратар Інстытута навуковай мовы. Адзін з першых беларускіх славістаў савецкага часу, займаўся найперш паланістыкай і сербістыкай. З 1926 года актыўна выступаў у друку з рэцэнзіямі на новыя беларускія, расійскія і замежныя выданні, з артыкуламі пра літаратурна-грамадскі рух у [[XIX ст.]], нататкамі пра нацыянальныя супольнасці Беларусі, выказваў прапановы датычныя спосабаў устанаўлення правапісу беларускай мовы. == Біяграфія == Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1904), працаваў у [[Яраслаўль|Яраслаўлі]] і [[Вязьма|Вязьме]], з 1907 года — у [[Мінск]]у, выкладчык (верагодна, нямецкай або французскай мовы) [[Мінскае камерцыйнае вучылішча|Камерцыйнага]], а пазней — [[Мінскае політэхнічнае вучылішча|Політэхнічнага вучылішча]]. У [[1912]]—[[1913]] гадах рэдагаваў штодзённую газету Усерасійскага нацыянальнага саюза «[[Минское русское слово]]». У [[1917]] годзе — выкладчык [[Мінскае духоўнае вучылішча|Мінскага духоўнага вучылішча]]. У 1920 годзе выкладчык Палітпрасветы 16-й арміі, упарадкаваў бібліятэку пры Мінскім архіве. У 1922 годзе працаваў у 5-й савецкай школе Мінска. Тым жа часам, як знаўца славянскай філалогіі, запрошаны працаваць на педагагічны факультэт [[БДУ]]. 1 кастрычніка 1922 года зацверджаны на пасадзе бібліятэкара кабінета мастацтваў і літаратуры пры педагагічным факультэце БДУ. У 1922/1923 навучальным годзе выкладаў на 1-м і 2-м курсах этнолага-лінгвістычнага аддзялення дысцыпліны «Увядзенне ў мовазнаўства» і «Стараславянская мова». Пазней выкладаў параўнальнае мовазнаўства і славянскія мовы. Да канца 1926/1927 навучальнага года займаў на педагагічным факультэце пасаду асістэнта кафедры параўнальнага мовазнаўства, з 1927 года — дацэнт, аднак у канцы года вымушаны пакінуць універсітэт. У 1929 годзе звольнены і з [[Беларуская Акадэмія навук|Беларускай Акадэміі навук]]. У 1930-я гады працаваў настаўнікам у пасёлку [[Надва (Руднянскі раён)|Надва]] [[Руднянскі раён (Смаленская вобласць)|Руднянскага раёна]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]. Арыштаваны [[27 верасня]] [[1937]] года. Асуджаны [[17 лістапада]] [[1937]] года камі­сіяй НКУС і пракуратуры СССР за «шпіянаж» і «антысавецкую агітацыю»<ref>[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak?id=28043 Цвяткоў Леў Мікалаевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308085714/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak?id=28043 |date=8 сакавіка 2016 }} // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}}</ref>. Расстраляны 28 лістапада 1937 года ў Смаленску. == Погляды на правапіс == Леў Цвяткоў далучыўся да прапановы [[Язэп Лёсік|Язэпа Лёсіка]] адмовіцца ад уведзенага [[Браніслаў Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]] [[Дысіміляцыя (мовазнаўства)|дысіміляцыйнага]] [[Яканне|якання]] ў другім складзе перад націскам. Адмоўна ставіўся да прапановы Язэпа Лёсіка скасаваць пазначэнне асіміляцыйнай мяккасці, бо гэта супярэчыла «духу нашага правапісу»<ref name=as1>{{артыкул|аўтар=Цьвяткоў, Л.|загаловак=Аб некаторых спрэчных пытаньнях беларускага правапісу і аб яго рэвізіі|выданне=[[ARCHE Пачатак]]|месца=Мн.|год=2010|нумар=11|старонкі=191}}</ref>. Ухваляў увядзенне акання ў чужаземных словах, лічыў, што для ўнікнення магчымай аманіміі (напрыклад, «онтолёгія» — 'частка метафізікі' і «анталёгія» — 'збор лірычных твораў') можна ствараць неалагізмы тыпу «існаслоўе»)<ref name=as1/>. Дапускаў выкарыстанне ў беларускай графіцы для злітага гуку «дж» сербскай літары, а для гуку «дз» кірылічнай літары «дзело́» (S) — нэнsа, sякаваць, суsьsя. Асвятляючы пытанне перадачы ўласных назваў іншамоўнага паходжання, Леў Цвяткоў лічыў неабходным клапаціцца пра дакладнасць у транскрыпцыі чужаземных гукаў, а не пераймаць чужыя напісанні; ён імкнуўся дасягнуць найбольшай дакладнасці, якая толькі магчымая пры карыстанні знакамі [[беларускі алфавіт|беларускага алфавіта]]<ref>{{артыкул|аўтар=Цьвяткоў, Л.|загаловак=Увагі аб правапісе і скланеньні чужаземных уласных іменьняў у беларускай мове|выданне=[[ARCHE Пачатак]]|месца=Мн.|год=2010|нумар=11|старонкі=264}}</ref>. Леў Цвяткоў выступаў за: * выкарыстанне літары «ґ» для перадачы лацінскага «g» (''Гамер'', ''Гесіёд'', ''Гарацый'', ''Гары'', але ''Ґорды'', ''Аґрыгент'', ''Верґілій''); * перадачу італьянскага «ch» праз «к», іспанскага і англійскага праз «ч», нямецкага, чэшскага і польскага — праз «х», французскага — праз «ш»; * перадачу глухога англійскага «th» праз «с», звонкага — праз «з»; * перадачу англійскага білабіяльнага «w» праз ў (нескладовае) для адрознення «w» ад «u» * перадачу іспанскага «ñ», французскага і італьянскага «gn» беларускім мяккім «н»; * перадачу іспанскага «ll», італьянскага «gl», сербскага «љ» беларускім мяккім «л»; * перадачу іспанскага «j» (хоты), а таксама «g» перад галоснымі пярэдняга раду праз «х»; * перадачу іспанскага «b» і «u» паміж галоснымі праз «в» (''Ibáñez'' — ''Іванес''); * перадачу падвойных зычных толькі ў становішчы пасля націску (''Шло́ссэр'', ''Шы́ллер'', але ''Шамісо́'', ''Русо́'') і толькі ва ўласна асабовых назвах (не ў геаграфічных); * перадачу польскага r (rz) праз «ж» (а побач з глухім зычным — праз «ш») і чэшскага «r» праз «рж» і «рш» * перадачу старагрэчаскага «ζ» (дзэты) праз «з», а не «дз»; * перадачу ў пазіцыі паміж галоснымі грэчаскага і іспанскага «s» праз «с» (''Мендоса'', ''Піса'', ''Лісандр'', ''Елісейскія палі''); * скасаванне «дзекання», «цекання» і «рэкання» ў рускіх асабовых назвах (''Брюлоў'', ''Брюсаў'', ''Тіханаў'', ''Дедюлін''); * скасаванне «якання» ў рускіх асабовых назвах (''Лескоў'', ''Мережкоўскі'') * скасаванне «дзекання» пры перадачы французскага «u» і нямецкага «ü» пасля «д», «т» (''Дюран'', ''Дюрынг'', ''Тюрлюпэн''); * перадачу нямецкага «ö» праз «ё» толькі пасля «г», «к»; у іншых выпадках — праз «э»; * перадачу англійскага «а» ў моцнай пазіцыі праз «эй» (часам перад «l» і «w» — праз «о»); * перадачу нямецкіх [[дыфтонг]]аў «eu», «äu» праз «ой», дыфтонга «au» — праз «аў»; * перадачу «окання» ў небеларускіх і нярускіх асабовых імёнах (''Огоноўскі'', ''Дорошэнка'', серб. ''Поповіч'', балг. ''Попоў''); == Бібліяграфія == * Рэцэнзія на: Я. Лёсік. Граматыка беларускае мовы. Фонэтыка // Асвета. 1926. № 3. С. 175—177. * Аб некаторых спрэчных пытаньнях беларускага правапісу і аб яго рэвізіі // Асьвета. 1926. № 4. С. 140—144 * Да пытаньня аб рэвізіі правапісу (Programma minimum настаўніка сямёхгодкі) // Асьвета. 1926. № 7. С. 90—92 * Рэцэнзія на: Я. Лёсік. Сынтакс беларускае мовы. Менск, 1926 // Асвета. 1926. № 8. С. 118—119 * Наша сялянства, яго прыяцелі й ворагі ў літаратурным адбіцьці. (Рысы народніцтва на беларускай глебе ў творчасьці Сыракомлі) // Маладняк. 1926. № 12. С. 122—137. * Рэцэнзія на: Практычны беларускі вайсковы слоўнік. Ч. 1 (расійска-беларуская). Менск, 1927 // Полымя 1927. № 6. С. 216—219. * Некалькі слоў аб менскіх татарах // Наш край. 1927. № 6-7. С. 10-16. * Ян Чачот (1797—1847) // Савецкая Беларусь. 1927. 24 верасьня. * Увагі аб мове філёматаў. Менск, 1927. 13 с. * Некалькі слоў аб беларускім элемэнце ў польскай лексіцы // Працы Акадэмічнае конфэрэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі. Менск, 1927. С. 403—417. * Некаторыя рысы іншаславянскай фанэтыкі ў беларускім лексічным матэрыяле // Запіскі аддзелу гуманітарных навук. Кн. 2. Працы клясы філёлёгіі. Т. 1. 1928. С. 45-85. * Янка Купала як перакладчык // Янка Купала ў літаратурнай крытыцы. Менск, 1928. С. 142—176. * Рэцэнзія на РБС-1928 [[Сцяпан Некрашэвіч|Некрашэвіча]]-[[Мікола Байкоў|Байкова]] // Полымя. 1928. № 5. C. 165—167 * Увагі аб правапісе і скланеньні чужаземных уласных іменьняў у беларускай мове // Полымя. 1928. № 9. С. 199—216 * Таварыства філёматаў (Некаторыя цікавыя рысы аб'яднаньня маладых пісьменьнікаў у Вільні, больш чымся за сталецьце перад нашаю эпохаю) // Маладняк. — 1927. — № 1—2. — С. 60-70; 76-88. {{зноскі}} == Літаратура == * Лінгвістыка 1920-х: тэрміналёгія, лексыкаграфія, правапіс, фармаваньне літаратурнай мовы. ARCHE 2010, № 11. * Цыхун, Г. А. З гісторыі беларускай славістыкі: Леў Цвяткоў і яго беларуска-іншаславянскія штудыі // Белорусский и другие славянские языки: семантика и прагматика. Мн., БГУ, 2002.С. 165—171. {{DEFAULTSORT:Цвяткоў Леў Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Яраслаўлі]] cuonqoynpe7niujqbgnu501qpkj7ce1 Леанід Мікалаевіч Андрэеў 0 179502 5134284 4767203 2026-05-01T02:15:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134284 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Андрэеў}} {{Асоба |імя = |выява = Leonid andreev terijokiy.jpg |месца нараджэння = |шырыня = |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = |бацька = |маці = |жонка = |грамадзянства = |дзеці = |род дзейнасці = |узнагароды і прэміі = }} ''' Леанід Мікалаевіч Андрэеў ''' ({{ДН|21|9|1871|9}}, [[Арол (горад)|Арол]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|12|9|1919}}, [[Нейвола]], [[Фінляндыя]]) — рускі [[пісьменнік]]. Прадстаўнік [[Сярэбраны век|Сярэбранага веку]] [[Руская літаратура|рускай літаратуры]]. Лічыцца пачынальнікам рускага [[экспрэсіянізм]]у. == Біяграфія == === Дзяцінства === Нарадзіўся ў Арле ў не вельмі забяспечанай сям'і каморніка-таксатара Мікалая Іванавіча Андрэева (1847—1889) і Анастасіі Мікалаеўны Андрэевай (Пацкоўскай) — дачкі збяднелага [[Палякі|польскага]] [[памешчык]]а. Ужо ў дзяцінстве выяўляў цікавасць да чытання. Вучыўся ў [[Арлоўская мужчынская гімназія|Арлоўскай класічнай гімназіі]] ([[1882]]—[[1891]]) . Захапляўся творчасцю [[Артур Шапенгаўэр|Шапенгаўэра]] і [[Эдуард фон Гартман|Гартмана]]. === Юнацтва === Юнацкая ўражлівасць і развітае ўяўленне некалькі разоў падахвочвалі яго на безразважныя ўчынкі: ва ўзросце 17 гадоў вырашыў выпрабаваць сілу волі і лёг паміж рэек перад надыходзячым [[паравоз]]ам, але застаўся цэлы. Скончыўшы гімназію, Андрэеў паступіў на [[Юрыспрудэнцыя|юрыдычны]] факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]; пасля смерці бацькі матэрыяльнае становішча яго сям'і пагоршылася, а сам Андрэеў пачаў [[Алкагалізм|злоўжываць алкаголем]]. Некаторы час Андрэеву даводзілася нават галадаць. У [[Пецярбург]]е спрабаваў пісаць свае першыя апавяданні, аднак з рэдакцыі, як Андрэеў узгадвае ў сваіх мемуарах, іх вярнулі са смехам. Адлічаны за нявыплату, ён паступіў на юрыдычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]]. У [[Масква|Маскве]], па словах самога Андрэева: «матэрыяльна жылося лепш: дапамагалі таварышы і камітэт». [[Выява: Andreyev by Repin.jpg|thumb|left|200px|Л. Андрэеў. Партрэт працы [[Ілля Яфімавіч Рэпін|І. Рэпіна]] (1904)]] У [[1894]] г., пасля любоўнай няўдачы, Андрэеў спрабаваў скончыць жыццё самагубствам. Наступствам няўдалага стрэлу было царкоўнае пакаянне і парок сэрца, які і выклікаў пасля смерць пісьменніка<ref name="Инт">{{Cite web |url=http://www.loveread.ec/biography-author.php?author=Leonid-Andreyev |title=Биография писателя. Газета «Неделя» |access-date=31 кастрычніка 2013 |archive-date=26 снежня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226053844/http://www.loveread.ec/biography-author.php?author=Leonid-Andreyev |url-status=dead }}</ref>. Пасля гэтага выпадку Леанід Андрэеў зноў быў вымушаны бедаваць: цяпер яму неабходна было карміць маці, сваіх сясцёр і братоў, якія перабраліся ў Маскву. Перабіваўся выпадковымі заробкамі, выкладаннем і маляваннем партрэтаў на заказ. У палітычнай дзейнасці не ўдзельнічаў. У [[1897]] паспяхова здаў выпускныя экзамены ва ўніверсітэце, што адкрыла яму дарогу ў [[адвакат]]уру, якой ён займаўся аж да [[1902]] г. У тым жа годзе пачынае сваю журналісцкую дзейнасць у газетах «Маскоўскі веснік» і «Кур'ер». Свае фельетоны ён падпісваў [[псеўданім]]ам «James Lynch». У [[1898]] г. у «Кур'еры» быў надрукаваны яго першы аповяд: «Баргамот і Гараська». Паводле слоў Андрэева, аповяд быў перайманнем [[Чарльз Дзікенс|Дзікенса]], аднак маладога аўтара заўважыў [[Максім Горкі]], які і запрасіў Андрэева ў [[Веды (выдавецтва, Санкт - Пецярбург)|кнігавыдывецкае таварыства «Веды»]], якое аб’ядноўвае многіх маладых пісьменнікаў. === Першая руская рэвалюцыя і даваенныя гады === [[Выява:Leonid andreev-da4a.jpg|міні|Віла «Аванс», якая належала Л. Андрэеву (не захавалася)]] [[Выява:SuicideOfNovellist.jpg|міні|«Самагубства». Анкета пісьменніка ў часопісе «Новае слова», 1912, чэрвень]] Сапраўдная слава прыйшла да Андрэева пасля выдання ў [[1901]] яго апавядання «Жылі-Былі» ў часопісе [[Жыццё (часопіс)|«Жыццё»]]. У [[1902]] Андрэеў ажаніўся з А. М. Велігорскай — унучатай пляменніцай [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]. У тым жа годзе становіцца рэдактарам «Кур'ера», вымушаны быў даць паліцыі [[Падпіска аб нявыездзе|падпіску аб нявыездзе]] з-за сваёй сувязі з рэвалюцыйна настроеным студэнцтвам. Дзякуючы дапамозе Максіма Горкага вялікім накладам быў выпушчаны першы том яго твораў. У гэтыя гады абазначылася накіраванасць творчасці і яго літаратурная манера. У [[1905]] годзе вітаў [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Расіі|Першую рускую рэвалюцыю]]; хаваў у сябе дома членаў [[РСДРП]], [[10 лютага]] быў пасаджаны ў турму за тое, што напярэдадні на яго кватэры прайшоў тайны сход ЦК ([[25 лютага]] выпушчаны пад заклад, унесены [[Марозаў, Сава Цімафеевіч|Савам Марозавым]]). У гэтым жа годзе ён напіша апавяданне «Губернатар», якое стала водгукам на забойства [[17 лютага]] [[Эсэры|эсэрам]] [[Каляеў, Іван Платонавіч|І. Каляевым]] [[Кіраўнікі Масквы|маскоўскага генерал-губернатара]] вялікага князя [[Сяргей Аляксандравіч|Сяргея Аляксандравіча]]. У [[1906]] годзе пісьменнік вымушаны з'ехаць у Германію, дзе ў яго нараджаецца другі сын, [[Андрэеў, Данііл Леанідавіч|Данііл]], які пасля стане пісьменнікам (яго пяру належыць трактат «[[Ружа Свету]]»). У снежні таго ж года ад послеродовой гарачкі памірае яго жонка (пахавана ў Маскве на могілках Навадзевічага манастыра). Андрэеў ад'язджае на [[Капры]] ([[Італія]]), дзе жыве ў [[Максім Горкі|Горкага]] (са снежня 1906 года — да вясны 1907). Пасля пачатку рэакцыі ў [[1907]] годзе Андрэеў расчароўваецца ў самой рэвалюцыі. Ён адыходзіць ад рэвалюцыйна настроенага пісьменніцкага асяроддзя Горкага. У [[1908]] годзе Андрэеў ажаніўся з А. І. Дзенісевіч (Карніцкай) і пераязджае ва ўласны дом у [[Вамельсу]]. На віле «Аванс» (назва была абрана з-за таго, што дом быў пабудаваны на аванс ад выдаўца) Леанід Андрэеў піша свае першыя [[Драма ( род літаратуры )|драматычныя]] творы. З [[1909]] года актыўна супрацоўнічае з [[мадэрн]]ісцкімі альманахамі выдавецтва «Шыпшына». === Першая сусветная вайна, рэвалюцыя 1917 года і смерць пісьменніка === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Леанід Андрэеў сустрэў з натхненнем: {{пачатак цытаты}} «Перамагчы Германію неабходна — гэта пытанне жыцця і смерці не толькі для Расіі — найвялікшай славянскай дзяржавы, усе магчымасці якой наперадзе, але і для еўрапейскіх дзяржаў. <…> Разгром Германіі будзе разгромам Усееўрапейскай рэакцыі і пачаткам новага цыкла еўрапейскіх рэвалюцый». {{канец цытаты|крыніца=Інтэрв'ю газеце "[[Нью-Ёрк Таймс]]", верасень 1914<ref>См. Предисловие к сборнику: ''Леонид Андреев''. Рассказы. - Москва: Советская Россия, 1977 г.</ref>}} У час вайны Андрэеў публікуе драму пра ваенные падзеі ў Бельгіі («Кароль, закон і свабода»). Зрэшты, творы пісьменніка ў той час прысвечаны, галоўным чынам, не вайне, а мяшчанскаму побыту, тэме «[[Маленькі чалавек|маленькага чалавека]]». Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917|Лютаўскай рэвалюцыі]] [[1917]] года ўваходзіў у рэдакцыйны Савет рэакцыйнай газеты [[Руская воля|«Руская воля»]]. [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыю]] не прыняў. Пасля аддзялення Фінляндыі ад Расіі — апынуўся ў эміграцыі. Апошнія творы пісьменніка прасякнутыя песімізмам і нянавісцю да бальшавіцкай улады («Дзённік сатаны», «SOS»)<ref>[http://andreev.org.ru/biografia/index.html Биография. Леонид Андреев<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. [[12 верасня]] [[1919]] года Леанід Андрэеў раптоўна памёр ад пароку сэрца ў мястэчку Мустамякі, на дачы ў свайго сябра — лекара і літаратара [[Фалькоўскі, Фёдар Мікалаевіч|Ф. М. Фалькоўскага]]. Быў пахаваны ў [[Марыёкі|Марыёках]]. У [[1956]] годзе перапахаваны ў Ленінградзе на [[Літаратарскія масткі|Літаратарскіх мастках]] на [[Волкавы могілкі|Волкавых могілках]].<ref name=autogenerated1>[http://www.inedelya.ru/interviews/article10701 Интервью Ирины Рыжковой-Андреевой, внучки писателя. Газета «Неделя»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100618121305/http://www.inedelya.ru/interviews/article10701 |date=18 чэрвеня 2010 }}</ref><ref>[http://litmostki.ru/andreev/ Надгробие Л. Н. Андреева]</ref> З 1956 года яго выбраныя творы часта перавыдаваліся ў СССР. У [[1991]] годзе ў Арле, на радзіме пісьменніка, адкрыўся Дом-Музей Леаніда Андрэева<ref name=autogenerated2>[http://andreev.org.ru/museum/index.html Музей Л. Андреева в г. Орёл]</ref>. == Творчасць, асноўныя ідэі == [[Выява:Leonid andreev-veresaev.jpg|міні|Пісьменнікі Леанід Андрэеў (справа) і [[Верасаеў, Вікенцій Вікенцьевіч|Вікенцій Верасаеў]].]] Першыя творы Леаніда Андрэева, шмат у чым пад уздзеяннем бядотных умоў, у якіх тады знаходзіўся пісьменнік, прасякнутыя крытычным аналізам сучаснага свету («Баргамот і Гараська», «Горад»). Аднак яшчэ ў раннім перыядзе творчасці пісьменніка праявіліся яго асноўныя матывы: крайні [[скептыцызм]], нявер'е ў чалавечы розум («Сцяна», «Жыццё Васіля Фівейскага»), узнікае захапленне [[Спірытуалізм (рэлігія)|спірытуалізмам]] і рэлігіяй («Юда Іскарыёт»). Апавяданні «Губернатар», «Іван Іванавіч» і п'еса «Да зорак» адлюстроўваюць сімпатыю пісьменніка да рэвалюцыі. Аднак пасля пачатку рэакцыі 1907 Леанід Андрэеў адмовіўся ад усялякіх рэвалюцыйных поглядаў, лічачы, што бунт мас можа прывесці толькі да вялікіх ахвяраў і вялікіх пакут (гл. «[[Аповяд пра сем павешаных]]»). У сваім апавяданні «[[Чырвоны смех]]» Андрэеў намаляваў карціну жахаў сучаснай вайны (рэакцыя на [[Руска-японская вайна|Руска-японскую вайну]]). Незадаволенасць яго герояў навакольным светам і парадкамі нязменна выліваецца ў пасіўнасць або [[Анархія|анархічны]] бунт. Перадсмяротныя сачыненні пісьменніка прасякнуты дэпрэсіяй, ідэяй пра радасць ірацыянальных сіл. Нягледзячы на патэтычны настрой твораў, літаратурная мова Андрэева, напорыстая і экспрэсіўная, з падкрэсленым [[сімвалізм]]ам, сустракала шырокі водгук у мастацкай і інтэлігенцкім асяроддзі дарэвалюцыйнай Расіі. Станоўчыя водгукі аб Андрэеве пакінулі Максім Горкі, [[Мікалай Канстанцінавіч Рэрых|Рэрых]], [[Ілля Яфімавіч Рэпін|Рэпін]], [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Блок]], [[Антон Чэхаў|Чэхаў]] і многія іншыя. Творы Андрэева адрознівае рэзкасць кантрастаў, нечаканыя павароты сюжэту, у спалучэнні са схематычна прастатой склада. Леанід Андрэеў прызнаны яркім пісьменнікам Срэбнага веку рускай літаратуры. == Творы == === Апавяданні === {{слупкі}} {{слупок}} * [[1892]] — У холадзе і золаце * [[1898]] — Баргамот і Гараська * [[1898]] — З жыцця штабс-капітана Каблукова * [[1898]] — Абарона * [[1898]] — Што бачыла галка * [[1898]] — Алёша-дурачок * [[1899]] — Ангелочек * [[1899]] — Сябар * [[1899]] — Вялікі шлем * [[1899]] — У вокны * [[1899]] — Пецька на дачы * [[1899]] — У Сабуравым * [[1899]] — Моладзь * [[1899]] — Помнік * [[1900]] — Маўчанне * [[1900]] — Аповяд пра Сяргея Пятровіча * [[1900]] — У цёмную даль * [[1900]] — Мімаходам {{слупок}} * [[1900]] — Валя * [[1900]] — На рацэ * [[1900]] — Першы ганарар * [[1900]] — Свята * [[1900]] — Выдатнае жыццё для ўваскрослых * [[1901]] — Хлусня * [[1901]] — Жылі-былі * [[1901]] — Бездань * [[1901]] — Буяніха * [[1901]] — Кусака * [[1901]] — Выпадак * [[1901]] — Сцяна * [[1901]] — Іншаземец * [[1901]] — У падвале * [[1901]] — У цягніку * [[1901]] — Гасцінец * [[1901]] — Кніга * [[1901]] — Набат * [[1901]] — Смех * [[1902]] — У тумане {{слупок}} * [[1902]] — Горад * [[1902]] — [[маючым адбыцца крадзеж ( аповяд)|маючым адбыцца крадзеж]] * [[1902]] — [[Думка (апавяданне)|Думка]] * [[1902]] — Вясной * [[1902]] — Арыгінальны чалавек * [[1903]] — Вясновыя абяцанні * [[1903]] — На станцыі * [[1904]] — Злодзей * [[1904]] — [[Чырвоны смех]] * [[1904]] — Няма прабачэння * [[1904]] — Прывіды * [[1905]] — Губернатар * [[1905]] — Хрысціяне * [[1905]] — Марсэльеза * [[1905]] — Бэн- Товит * [[1905]] — Так было * [[1906]] — Элеазар * [[1907]] — З аповеду, які ніколі не будзе скончаны * [[1907]] — Цемра * [[1908]] — Іван Іванавіч {{слупок}} * [[1908]] — [[Аповяд пра сем павешаных]] * [[1908]] — Велікан * [[1908]] — Праклён звера * [[1908]] — Мае запіскі * [[1909]] — Сын чалавечы * [[1910]] — Расказ змеі пра тое, як у яе з’явіліся атрутныя зубы * [[1910]] — Дзень гневу * [[1910]] — Неасцярожнасць * [[1911]] — Правілы дабра * [[1911]] — Іпатаў * [[1911]] — Супакой * [[1911]] — Смерць Гулівера * [[1911]] — Кветка пад нагою * [[1913]] — Зямля * [[1913]] — Ён (Аповяд невядомага) * [[1913]] — Палёт * [[1913]] — Зварот * [[1913]] — Нягоднік * [[1913]] — Арэшак * [[1913]] — Фальшывы рубель і добры дзядзька {{слупок}} * [[1913]] — Адважны воўк * [[1914]] — Герман і Маргарыта * [[1914]] — Уваскрасенне ўсіх мёртвых * [[1914]] — Канец Джона — Прапаведніка * [[1914]] — Тры ночы (Сон) * [[1914]] — Чорт на вяселлі * [[1915]] — Аслы * [[1915]] — Мае анекдоты * [[1915]] — раганосцам * [[1916]] — Два лісты * [[1916]] — Ахвяра * [[1916]] — Чамаданаў * [[1916]] — казюльку {{слупкі/канец}} === П'есы === * [[1906]] — Да зорак * [[1907]] — Жыццё чалавека * [[1907]] — Сава * [[1908]] — Цар Голад * [[1909]] — Анатэма * [[1909]] — Дні нашага жыцця * [[1910]] — Анфіса * [[1910]] — Gaudeamus * [[1912]] — Кацярына Іванаўна * [[1914]] — Думка * [[1915]] — Той, хто атрымлівае аплявухі === Раманы і аповесці === * [[1903]] [[Жыццё Васіля Фивейского]] * [[1905]] Губернатар * [[1907]] — [[Юда Іскарыёт (аповесць)|Юда Іскарыёт]] * [[1908]] — Мае запіскі * [[1911]] — Сашка Жегулев * [[1916]] — Іга вайны * [[1919]] — Дзённік Сатаны == Дзеці == * [[Андрэеў, Вадзім Леанідавіч|Вадзім Леанідавіч]] (1902—1976) — паэт, грамадскі дзеяч. * [[Андрэеў, Данііл Леанідавіч|Данііл Леанідавіч]] (1906—1959) — паэт, празаік, філосаф-містык. * [[Андрэеў, Сава Леанідавіч|Сава Леанідавіч]] (1909—1970) — мастак, артыст балета. * [[Андрэева, Вера Леанідаўна|Вера Леанідаўна]] (1910—1986) — празаік, мемуарыст. * [[Андрэеў, Валянцін Леанідавіч|Валянцін Леанідавіч]] (1912—1988) — мастак, харэограф, літаратар, перакладчык. == Адрас у Арле == * [[1871]]—[[1891]] — радавы дом сям'і Андрэевых — 2-я Пушкарная вул., 41<ref name=autogenerated2 />; == Адрасы ў Санкт-Пецярбургу — Петраградзе == * [[1907]]—[[1908]] — прыбытковы дом К. Х. Гельдаля — [[Каменнавостраўскі праспект]], 13; * Дом у пасёлку Вохнала да 1918, затым пераехаў на Віла АВАНС у [[Сярова (Санкт-Пецярбург)|Вамелсу]] * [[1914]]—[[1917]] — [[Дом з вежамі|прыбытковы дом К. І. Розенштейна]] — [[Вялікі праспект Петраградскага боку]], 75. == Экранізацыі твораў == * 1912 — Анфіса (Андрэеў быў таксама аўтарам сцэнарыя фільма) * 1914 — Дні нашага жыцця * 1915 — Кацярына Іванаўна * 1916 — Думка * 1916 — Той, хто атрымлівае аплявухі (Расійская Імперыя) * 1919 — Сава * 1920 — Аповед пра сем павешаных (фільм не захаваўся) * 1921 — Голад * 1924 — Той, хто атрымлівае аплявухі (ЗША) * 1928 — Белы арол (паводле аповесці «Губернатар») * 1968 — Балада пра сем павешаных * 1987 — Хрысціяне * 1988 — Любоў да бліжняга (па аповедах «Манумент» і «Любоў да бліжняга») * 1988 — На адной знаёмай вуліцы… (па аповедзе «Іван Іванавіч») * 1989 — Звер радасны (кароткаметражны, па матывах апавядання «[[Бездань (апавяданне)|Бездань]]») * 1990 — Ачышчэнне * 1991 — Ноч грэшнікаў (па аповедзе «Цемра») (таксама пад назвай «Вышэйшая ісціна бамбіста Аляксея») * 1991 — Пустыня (па аповедах «Юда Іскарыёт» і «Елізар») (СССР) * 1997 — Ах, навошта гэтая ноч… (Расія, ЗША) * 2008 — Анёлак (Расія) * 2009 — Бездань (Расія) * 2009 — Бездань (Расія, кароткаметражны) * 2013 — [[Юда (фільм)|Іуда]] (Расія, поўнаметражны, паводле аповесці «Юда Іскарыёт») {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Андрэеў Леанід Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Драматургі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Літаратарскіх мастках]] rf4g6j8vwuy7a4xxfya1rctibvl7zh8 Лошніцкі сельсавет 0 179759 5134373 4655041 2026-05-01T08:58:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134373 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лошніцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Барысаўскі раён]] |Уключае = 23 населеныя пункты |Сталіца = [[Лошніца]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 8546 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ло́шніцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Змяшчаецца ва ўсходняй частцы раёна. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Лошніца]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Барысаўскага раёна [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Менская акруга|Менскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Барысаўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. 17 жніўня 1963 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Веліканегнавіцкі сельсавет|Веліканегнавіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 34 (1034).</ref>, 28 мая 2013 года — тэрыторыя скасаванага [[Навасёлкаўскі сельсавет (Барысаўскі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: аграгарадок [[Навасёлкі (Лошніцкі сельсавет)|Навасёлкі]], вёскі [[Вышні Стан]], [[Зарослае]], [[Лабачыха]], [[Млёхава]], [[Раннае]] і [[Ратуцічы]])<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}</ref>. 27 снежня 2016 года скасаваны пасёлак [[Навасады 1]] (уключаны ў склад вёскі [[Навасады (Лошніцкі сельсавет)|Навасады]])<ref>[http://www.pravo.by/upload/docs/op/D917n0081177_1485810000.pdf Решение Борисовского районного Совета депутатов от 27 декабря 2016 г. № 113 Об упразднении сельского населенного пункта Новосады и изменении границ деревни Новосады Лошницкого сельсовета Борисовского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211104032533/https://pravo.by/upload/docs/op/D917n0081177_1485810000.pdf|date=4 лістапада 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (17 населеных пунктаў) — 11198 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 89,4 % — [[беларусы]], 7,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 кастрычніка 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (23 населеныя пункты) — 8546 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лошніцкі сельсавет}} {{Барысаўскі раён}} [[Катэгорыя:Лошніцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] p0iugmiqbskai59u1kpivh7gjtuq58c Леанід Сяргеевіч Бранявы 0 184350 5134509 5055490 2026-05-01T11:28:04Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, дапаўненне, пунктуацыя, стыль 5134509 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Леанід Бранявы |арыгінал імя = |выява = Леонид Броневой 22 декабря 2014 года.jpeg |шырыня = 240px |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = Леанід Саламонавіч Бранявы |дата нараджэння = |месца нараджэння = |прафесія = |грамадзянства = {{USSR}} → {{RUS}} |гады актыўнасці = [[1964]] — нашы дні |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн «За заслугі перад Айчынай» I ступені|2013}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн «За заслугі перад Айчынай» II ступені|2008}} {{!!}} {{Ордэн «За заслугі перад Айчынай» III ступені|2003}} {{!!}} {{Ордэн «За заслугі перад Айчынай» IV ступені|1997}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|1982}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Народны артыст СССР|1987}} {{!!}} {{Народны артыст РСФСР|1979}}{{!!}} {{Заслужаны артыст РСФСР|1971}}{{!!}} {{Дзяржаўная прэмія Расіі|1996}} {{!!}} {{Дзяржаўная прэмія РСФСР імя братоў Васільевых|1976}}{{!!}} {{Народны артыст Украіны}} {{!}}} }} '''Леанід Сяргеевіч Бранявы''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і расійскі {{акцёр|СССР|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{перакладчык|паэзіі на рускую мову|Расіі|XX стагоддзя|з узбекскай мовы|XXI стагоддзя}}. Народны артыст СССР (1987). == Біяграфія == Нарадзіўся 17 снежня 1928 года ў Кіеве. Скончыў Ташкенцкі інстытут тэатральнага мастацтва (1950), Школу-студыю МХАТ (1955). На сцэне з 1950 года. З 1961 года — у Маскоўскім драматычным тэатры на Малай Броннай, з 1988 года — у тэатры «Ленком». Акцёр шырокага творчага дыяпазону. Сярод роляў: Лыняеў («Ваўкі і авечкі» А. Астроўскага), Блахін («Казкі старога Арба» А. Арбузава), Сярпілін («Салдатамі не нараджаюцца» паводле К. Сіманава). З 1965 года здымаўся ў кіно: «Сямнаццаць імгненняў вясны» (1976), «Узброены і вельмі небяспечны», «Той самы Мюнхаўзен», «Пакроўскія вароты», «Нябёсы запаветныя». Памёр 9 снежня 2017 года ў Маскве. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=3|старонкі=245}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бранявы Леанід Сяргеевіч}} {{Поўныя кавалеры ордэна «За заслугі перад Айчынай»}} [[Катэгорыя:Поўныя кавалеры ордэна «За заслугі перад Айчынай»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі РФ у вобласці літаратуры і мастацтва]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ташкенцкага тэатральнага інстытута]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Школы-студыі ММАТ]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Ніка»]] [[Катэгорыя:Постаці Магнітагорскага драматычнага тэатра імя А. С. Пушкіна]] [[Катэгорыя:Постаці Арэнбургскага драматычнага тэатра імя М. Горкага]] [[Катэгорыя:Постаці Іркуцкага драматычнага тэатра імя М. П. Ахлопкава]] [[Катэгорыя:Акцёры і актрысы «Ленкама»]] [[Катэгорыя:Постаці тэатра «Ленкам»]] [[Катэгорыя:Акцёры і актрысы Варонежскага драматычнага тэатра]] [[Катэгорыя:Постаці Тэатра на Малой Броннай]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Расійскай акадэміі кінематаграфічных мастацтваў «Ніка»]] oc7q03c09qlavu59cixdgw8fq06x6pd Цамянка 0 187731 5134214 4556299 2026-04-30T22:03:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134214 wikitext text/x-wiki '''Цамя́нка''' (ад {{lang-la|caementum}} — «друз») — цагляная ці керамічная крошка, якую дабаўляюць у [[Вапна|вапнавы]] [[будаўнічы раствор]] для муроўкі сцен, і сам гэты раствор. Шырока выкарыстоўвалася ў старажытным будаўніцтве як напаўняльнік, які надаваў раствору ўласцівасці, падобныя да сучаснага [[цэмент]]у. Прымяненне цамянкі — характэрная рыса манументальнага каменнага [[Дойлідства|дойлідства]] [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. На беларускіх землях цамянка вядома з X стагоддзя і ўжывалася ў будаўніцтве да канца XVI — пачатку XVII стагоддзя<ref name="slounik">{{cite web|url=http://slounik.org/153216.html|title=Цамянка|publisher=Даведнік «Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва»|accessdate=2024-05-24|lang=be}}</ref>. == Гісторыя і тэхналогія вытворчасці == Выкарыстанне дробна патоўчанай керамікі ў якасці напаўняльніка будаўнічых раствораў — гэта прыём, які шырока ўжываўся ў візантыйскім дойлідстве і меў старажытныя традыцыі, што ўзыходзяць яшчэ да часоў [[Антычнасць|антычнасці]]. Яшчэ старажытнарымскі архітэктар [[Вітрувій]] у I&nbsp;ст. да н.э. адзначаў, што даданне ў раствор бітай і прасеянай чарапіцы значна паляпшае яго якасць{{sfn|Витрувий|1936|с=46}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=63}}. У старажытнарускім будаўніцтве тэхналогія атрымання цамянкі змянялася. У кіеўскіх і пераяслаўскіх растворах XI&nbsp;ст. цамянка ўяўляла сабой спецыяльна абпаленую, а затым размолатую [[гліна|гліну]]. Аднак ужо да канца XI&nbsp;ст. разам з ёй пачалі выкарыстоўваць дробна патоўчаны цагляны бой, а ў XII&nbsp;ст. спецыяльна абпаленая гліна амаль цалкам саступіла месца адходам цаглянай вытворчасці — бракаванай [[Плінфа|плінфе]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=63}}. Пераход на цагляны бой быў эканамічна выгадным, бо дазваляў з карысцю ўтылізаваць будаўнічае смецце. Акрамя таго, цамянка з бітай цэглы давала больш буйныя фракцыі напаўняльніка, чым спецыяльна абпаленая гліна. Наяўнасць буйных фракцый змяншала ўсушку пры цвярдзенні і забяспечвала раствору большую ўстойлівасць супраць растрэскавання. Праўда, пры замене дробных керамічных фракцый на буйныя цамянка пераставала выконваць ролю гідраўлічнага дадатку, які даваў здольнасць цвярдзець у вільготным асяроддзі, але, відавочна, старажытныя будаўнікі не лічылі гэтую ўласцівасць абавязковай для муроўкі сцен{{sfn|Рапапорт|1994|с=63}}. == Склад раствораў у розных архітэктурных школах == У розных архітэктурных цэнтрах Старажытнай Русі прапорцыі і склад цамяначных раствораў адрозніваліся. Для помнікаў Кіева ([[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскі сабор]], [[Дзясяцінная царква]] і інш.) і Чарнігава XI — пачатку XII&nbsp;ст. характэрны надзвычай «тлустыя» вапнава-цамяначныя растворы: вапнавае вяжучае рэчыва складала ў іх не менш за 50 % (суадносіны вяжучага да напаўняльніка ад 1:1 да 2:1). Колькасць [[пясок|пяску]] ў кіеўскіх растворах была вельмі нязначнай (ад 1 да 5 %), што сведчыць пра тое, што яго не дадавалі штучна, а ён трапляў у сумесь як натуральны бруд разам з вапнай або тоўчанай цэглай. У растворах [[Пераяслаўскае княства|Пераяслаўля]] канца XI&nbsp;ст. адзначана большая колькасць гліністых часціц (да 30 %){{sfn|Рапапорт|1994|с=63—64}}<ref name="mednikova">{{cite web|url=http://www.myslenedrevo.com.ua/studies/arox/2003/mednikova.html|title=Строительные растворы из архитектурных памятников южной Руси|author=Медникова Е. Ю., Пескова А. А.|publisher=Археометрія та охорона історико-культурної спадщини: [Интернет-альманах]|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Бліжэй за ўсё да кіеўскіх стаялі растворы [[Полацкая школа дойлідства|полацкіх помнікаў]] XII&nbsp;ст. Напаўняльнікам у іх была амаль выключна цамянка як у буйных, так і ў дробных фракцыях, з вельмі невялікай колькасцю пяску і прысутнасцю 7—8 % гліністых часціц. У смаленскіх будаўнічых растворах напаўняльнік складаўся з дзвюх асноўных частак: цамянкі (ад 40 да 80 %) і пяску (ад 15 да 40 %). Пры гэтым вядучую ролю адыгрывалі вельмі буйныя фракцыі цаглянага бою (больш за 1 мм), якія складалі 30—40 % ад усяго раствора, часта сустракаліся і кавалачкі вугалю. У помніках [[Валынь|Валыні]] ў якасці дадатковага напаўняльніка разам з цамянкай выкарыстоўвалі дробна патоўчаны [[мел]], які часам нават цалкам замяняў кераміку. Для [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскіх раствораў]] характэрна амаль поўная адсутнасць пяску, але значная колькасць гліністых часціц (каля 10 % ад агульнага аб'ёму){{sfn|Рапапорт|1994|с=64—65}}. Зусім іншы характар мелі растворы Уладзіміра-Суздальскай і Галіцкай архітэктурных школ, дзе цамянка практычна цалкам адсутнічала (асобныя яе ўключэнні не перавышалі 1,5 %). Асноўным кампанентам напаўняльніка там служыў пясок. Выключэннем сярод уладзіміра-суздальскіх помнікаў з'яўляецца толькі [[Манамахаў сабор]] у [[Суздаль|Суздалі]], раствор якога блізкі да кіеўскіх (64 % цамянкі ў напаўняльніку). Таксама цалкам пазбаўлены цамянкі (напаўняльнік — выключна пясок) быў раствор [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царквы ў Віцебску]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=65—66}}. == Сучаснае выкарыстанне назвы == Паколькі цэгла мае традыцыйны чырванаваты колер, цамяначны раствор таксама атрымліваўся адпаведна афарбаваным (ружовым ці чырванаватым). Гэта дало падставу некаторым сучасным будаўнічым кампаніям назваць «цамянкай» адмысловую фарбу для сцен, якая ўяўляе сабой вапнавы раствор з патоўчанымі да мікраскапічных памераў часціцамі цэглы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Рапапорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Витрувий |загаловак=Десять книг об архитектуре |месца=М. |выдавецтва= |год=1936 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Витрувий}} * Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. Укладальнік: Барыс Лазука. Менск: Беларусь, 2001. ISBN 985-01-0124-5. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Старажытнай Русі]] ffpzz33xzzgmikvhywv7ho6b33undwk Цэмент 0 187736 5134210 4712181 2026-04-30T22:02:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134210 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:CementMixingWithSand.jpg|thumb|250px|Змешванне цэменту з пяском]] '''Цэме́нт''' ({{lang-la|caementum}} — друз) — парашкападобнае вяжучае рэчыва, здольнае ўтвараць з [[вада|вадой]] (воднымі растворамі солей або іншымі вадкасцямі) пластычную масу, што з часам загусае і пераходзіць у каменападобны стан. У залежнасці ад сыравіны і спосабу атрымання адрозніваюць віды цэменту: * портландцэмент і яго разнавіднасці (шлакавы і пуцалаваны); * гліназёмісты; * расшыральны і шэраг спецыяльных марак (напрыклад, кіслотатрывалы). Прамысловая вытворчасць з 19 стагоддзя. Найбольш пашыраны портландцэмент — прадукт тонкага памолу, атрыманы абпальваннем да спякання (тэмпература каля 1450 °C) [[вапняк]]у і [[гліна|гліны]] (суадносіны 3:1). Каб палепшыць тэхнічныя ўласцівасці, пры памоле да клінкеру дадаюць каля 3; двухводнага гіпсу і каля 15 % актыўных мінеральных дабавак (дыятаміту, трэпелу, доменнага грануляванага шлаку). Якасць цэменту вызначаецца тонкасцю памолу, тэрмінам ахоўвання і маркай (характарыстыкай трываласці пры сцісканні стандартных узораў) — абазначаецца лічбамі 200, 300, 400, 500, 600 і 700. Чым вышэй марка, тым больш трывалы выраб на яго аснове. У [[Беларусь|Беларусі]] выпускаецца прадпрыемствамі «Ваўкавыскцэментнашыфер», «Крычаўцэментнашыфер». == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн |17|Цэмент|Кавалёў Я. М.|}} == Спасылкі == {{Вікісховішча}} {{Дапісаць}} [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Вяжучыя матэрыялы]] {{Бібліяінфармацыя}} 3tf4820odc0w2gdgi2ehz5q3dx1rmxe Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008) 0 195566 5134040 4994507 2026-04-30T13:44:16Z Jaŭhien 59102 Афармленне, гісторыя, змены, ацэнкі 5134040 wikitext text/x-wiki '''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі''' — збор правіл [[Беларуская мова|беларускай мовы]], зацверджаных Законам «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» ад 23 ліпеня 2008 года (увайшоў у сілу 1 верасня 2010 года)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»]</ref><ref>[http://news.tut.by/society/194725.html Новая беларуская арфаграфія замахнецца на… «Газпром»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305024440/http://news.tut.by/society/194725.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref><ref name="interfax">[http://www.interfax.by/article/69807 Через два года белорусы начинают писать по закону] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170206043410/http://www.interfax.by/article/69807 |date=6 лютага 2017 }}</ref>. Да гэтага апошні раз правілы [[Арфаграфія беларускай мовы|беларускага правапісу]] афіцыйна зацвярджаліся пастановаю [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] у 1957 годзе<ref>[http://www.svaboda.org/content/Article/1188599.html Гісторыя зьменаў беларускага правапісу — Радыё Свабода © 2010]</ref>. == Гісторыя == Папярэдняя [[Беларускі правапіс (1959)|рэдакцыя правіл беларускай арфаграфіі]] дзейнічала ў Беларусі з 1958 года. Аднак і яна не ахоплівала ўсіх спрэчных і няясных выпадкаў, таму праца па ўдасканаленні правілаў беларускай арфаграфіі працягнулася. Са зменай палітычнай сітуацыі ў канцы 1980-х гадоў, калі [[Беларусь]] стала незалежнай, суверэннай дзяржавай, калі сталі пашырацца сферы выкарыстання [[Беларуская мова|беларускай мовы]], павялічвацца кола яе носьбітаў, пытанні аб новым удакладненні і ўдасканаленні правапісу зноў сталі на парадак дня. На старонках перыядычных выданняў разгарнулася арфаграфічная дыскусія, у ходзе якой выказваліся прапановы перагледзець усё тое, што было [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|зроблена ў 1933 годзе]]. Некаторыя дыскутанты наогул прапаноўвалі вярнуцца да правапісу 1920-х гадоў. Асобныя газеты і часопісы пачалі змяшчаць матэрыялы, надрукаваныя паводле [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|правапісу Браніслава Тарашкевіча]]<ref name="Беларуская мова">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Рэформа беларускага правапісу 1933 года|старонкі=467}}</ref>. З мэтай абмеркавання стану беларускага правапісу ў цэлым і аналізу тых канкрэтных пытанняў, якія найбольш часта былі аб’ектам дыскусіі ў перыядычным друку (гэта абазначэнне на пісьме [[Асіміляцыя (мовазнаўства)|асімілятыўнай]] мяккасці [[Зычныя|зычных]], правапіс ''не/ня'' і ''без/бяз'', правапіс ''і/й'', правапіс [[Запазычанне|іншамоўных слоў]] і іншае), [[Інстытут мовазнаўства АН Беларусі|Інстытутам мовазнаўства АН Беларусі]] сумесна з [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам адукацыі]], [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзам пісьменнікаў]], [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыствам беларускай мовы імя Ф. Скарыны]] была арганізавана рэспубліканская навуковая канферэнцыя «Праблемы беларускага правапісу». Яна праходзіла 19—20 лістапада 1992 года ў [[Мінск]]у. Канферэнцыя прыняла пастанову, у якой адзначаецца, што ўдзельнікі канферэнцыі лічаць пастанову [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК]] «[[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу]]» фактам палітычнага ўмяшання ў моўны працэс. Азначаецца таксама мэтазгодным стварыць рабочую камісію, якая павінна падрыхтаваць праект удакладненняў правапісу<ref name="Беларуская мова" />. 17 жніўня 1993 года [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] прыняў пастанову «Аб удасканаленні правапісу беларускай літаратурнай мовы», у адпаведнасці з якой была створана Дзяржаўная камісія па ўдакладненню правапісу [[Сучасная беларуская літаратурная мова|беларускай літаратурнай мовы]] на чале з [[Ніл Гілевіч|Нілам Гілевічам]]<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/none/Pastanova_Savieta_Ministrau_Ab_udaskanalenni_pravapisu_bielaruskaj_litaraturnaj_movy.html|title=Пастанова Савета Міністраў “Аб удасканаленні правапісу беларускай літаратурнай мовы”|website=Беларуская палічка}}</ref>. У верасні 1994 года былі апублікаваны «Высновы Дзяржаўнай камісіі па ўдакладненню правапісу беларускай літаратурнай мовы»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/none/Vysnovy_Dziarzaunaj_kamisii_pa_udakladnienniu_pravapisu_bielaruskaj_litaraturnaj_movy.html|title=Высновы Дзяржаўнай камісіі па ўдакладненню правапісу беларускай літаратурнай мовы|website=Беларуская палічка}}</ref>. Камісія прызнала, што існуючыя правілы беларускага правапісу ў цэлым забяспечваюць функцыянаванне пісьмовай мовы ва ўсіх сферах выкарыстання, не патрабуюць кардынальных змен<ref>[http://www.usebelarusy.by/be/content/vytoki/24940/24941/25157 З гісторыі беларускага правапісу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140522155243/http://www.usebelarusy.by/be/content/vytoki/24940/24941/25157 |date=22 мая 2014 }}</ref>, і рэкамендавала [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] і Міністэрству адукацыі Рэспублікі Беларусь падрыхтаваць да выдання новую рэдакцыю «Правілаў беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», дзе былі б улічаны выказаныя прапановы, а таксама патрэбы моўнай практыкі. У прыватнасці, было рэкамендавана<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/none/Ad_Dziarzaunaj_kamisii_pa_udakladnienniu_pravapisu_bielaruskaj_litaraturnaj_movy.html|title=Ад Дзяржаўнай камісіі па ўдакладненню правапісу беларускай літаратурнай мовы|website=Беларуская палічка}}</ref>: * пашырыць фанетычны прынцып пісьма як у [[Беларуская лексіка|лексіцы спрадвечна беларускай]] (напісанне [[Мяккі знак|мяккага знака]] для перадачы асіміляцыйнай мяккасці, падпарадкаванне правілу [[Яканне|якання]] слоў тыпу ''дзевяты, дзесяты, семнаццаць, васемнаццаць''), так і ў словах іншамоўнага паходжання (перадача канцавых спалучэнняў ''-эл(ь), -эр'' у [[Націск|ненаціскным]] становішчы праз ''-ал(ь), -ар''); * напісанне '''ў''' у выпадках тыпу ''ва ўніверсітэце, правесці ўніфікацыю''; * пашырыць напісанне мяккага знака: ''сьведчыць, астраханьскі, разьюшаны''; * на канцы запазычаных слоў пісаць ''-іё (-ыё)'': ''трыё, Антоніё, Рыё-дэ-Жанейра''; * ва ўсіх выпадках у [[прыметнік]]ах спалучэнне ''-кс-'' на стыку [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і [[суфікс]]а перадаваць праз '''ц''': ''узбецкі, таджыцкі, калмыцкі'', а ''-стн-'' — праз ''-сн-'': ''баласны, кантрасны''; * спалучэнне ''сч'', якое паходзіць з ''ск'', перадаваць праз ''шч'': ''пяшчаны, брушчатка'' і інш. У 1997 годзе быў створаны калектыў па распрацоўцы правіл арфаграфіі і пунктуацыі ([[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|А. Падлужны]], [[Аляксандр Антонавіч Крывіцкі|А. Крывіцкі]], [[Арнольд Яфімавіч Міхневіч|А. Міхневіч]], А. Цясевіч, [[Павел Паўлавіч Шуба|П. Шуба]], [[Міхаіл Станіслававіч Яўневіч|М. Яўневіч]]), які на працягу 1997—1998 гадоў падрыхтаваў «Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі: (Праект новай рэдакцыі)». Аднак праца была ў цэлым негатыўна ацэнена грамадскасцю (артыкулы [[Алесь Каўрус|А. Каўруса]], Д. Паўлаўца, [[Павел Уладзіміравіч Сцяцко|П. Сцяцко]], водгукі кафедры беларускага мовазнаўства [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ]] і інш.){{Sfn|Беларускі правапіс|2010|p=18}}. У 2003 годзе закончаны адрэдагаваны праект новых правіл быў перададзены на разгляд у [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыю Прэзідэнта]] і затым стаў асноваю новага закона. Канчатковы варыянт новай рэдакцыі «Правіл» распрацавала рабочая група пад кіраўніцтвам [[Віктар Іванавіч Іўчанкаў|Віктара Іўчанкава]] і [[Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец|Аляксандра Лукашанца]], якая была створана ў студзені 2006 года Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь. Вынікам стала падпісанне [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]] 23 ліпеня 2008 года Закона «Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», які ўступіў у дзеянне з 1 верасня 2010 года{{Sfn|Беларускі правапіс|2010|p=18—19}}. == Асноўны змены == Галоўныя адрозненні ў правілах беларускай мовы 2008 года ад [[Беларускі правапіс 1959|правіл 1957 года]]<ref>[http://www.svaboda.org/content/Article/1188561.html Сямнаццаць істотных зьмен у новай рэдакцыі правілаў — Радыё Свабода © 2010]</ref><ref>[http://www.pravapis.org/art_language_reform1.asp Pravapis.org — Belarusian language — Reform?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080719173101/http://www.pravapis.org/art_language_reform1.asp |date=19 ліпеня 2008 }}</ref><ref>[http://arche.bymedia.net/2007-01/sauka2-701.htm З. Ф. Саўка. Правілы левапісу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080617214006/http://arche.bymedia.net/2007-01/sauka2-701.htm |date=17 чэрвеня 2008 }}</ref><ref>[http://libelli.narod.ru/misc/rules.htm Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі]</ref>: * Пашыраны прынцып перадачы акання ў словах іншамоўнага паходжання замест напісання гэтых слоў з '''о''' на канцы: ''адажыа, трыа, сальфеджыа, Токіа'' замест ''адажыо, трыо, сальфеджыо, Токіо''. * У словах іншамоўнага паходжання, акрамя імён уласных, канцы асноў ''-эр'' і ''-эль'' замяняюцца на ''-ар'' і ''-аль'': ''камп’ютар, пэйджар, шніцаль'' замест ''камп’ютэр, пэйджэр, шніцэль'', але ''Ландэр, Одэр, Пітэр, Юпітэр''. * Напісанне літары '''я''' замест '''е''' ў словах ''дзявяты, дзясяты, сямнаццаць'' і ''васямнаццаць'' (да ўвядзення новых правіл пісалі ''дзевяты, дзесяты, семнаццаць'' і ''васемнаццаць''). * Напісанне літары '''а''' замест '''о''' ў складанаскарочаных словах, як у адпаведных поўных словах: ''гаркам, газпрам'' замест ''гарком, газпром''. * Пашырэнне напісання '''э''' замест '''е''' ў адпаведнасці з фанетычным прынцыпам: ''экзэмпляр, тунэль, сэрвіс, рэзюмэ'' замест ''экземпляр, тунель, сервіс, рэзюме''. * Уніфікацыя напісання прыметнікаў на ''-скі'', утвораных ад уласных імён, усе яны пішуцца без змякчэння. Напрыклад, калі паводле старых правіл пісалася ''чаньчуньскі'' і ''цяньшаньскі'' з мяккім знакам перад ''-ск'', а ''любанскі'' і ''астраханскі'' — без мяккага знака, то па новых правілах усе яны пішуцца без мяккага знака. * Пашырэнне напісання '''ў''' на словы іншамоўнага паходжання: ''па ўніверсітэце, для ўніята, раўнд, клоўн'' замест ''па універсітэце, для уніята, раунд, клоун'', але ''траур''. * Напісанне літары '''ё''' замест спалучэння літар ''йо'' ў пачатку і сярэдзіне іншамоўных слоў: ''Нью-Ёрк'' замест ''Нью-Йорк''. * Напісанне першай часткі ''ста-'' ў складаных словах: ''стагадовы, стаметроўка''. * Напісанне літары '''ы''' пасля прыставак ''суб-, дэз-'': ''субынспектар, дэзынтэгратар''. * Спрашчэнне групы зычных ''стн'' да ''сн'' у запазычаннях: ''кантрасны, кампосны, фарпосны''. * Пашырэнне ўжывання суфікса ''-ава-'' (''-ява-'') у дзеясловах і адпаведных аддзеяслоўных назоўніках: ''анатаваць, забетанаваць, рэтушаваць''. * Упарадкаванне напісання вялікай і малой літар у назвах органаў улады, арганізацый, тытулаў, званняў, пасад. З вялікай літары пішуцца ''Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь, Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі'' і інш. * Пашырэнне ўжывання вялікай літары ў назвах знамянальных падзей і дат: ''Нараджэнне Хрыстова, Дзяды''. * Напісанне з вялікай літары імён божастваў і вытворных ад іх, а таксама падобных па сэнсе слоў: ''Бог, Яхве, Усявышні, Уладыка Нябесны, Святая Тройца''. * Спрашчэнне правіл пераносу. Пры збегу зычных унутры слова пераносіць можна ў любым месцы: правілы 1959 года дапускалі перанос ''ся-стра, сяс-тра'' і ''сяст-ра'', але толькі ''рас-крыць, двац-цаць, сол-лю''; правілы 2008 года таксама дапускаюць перанос ''ра-скрыць, раск-рыць, два-ццаць, со-ллю''. Законам быў устаноўлены двухгадовы перыяд, на працягу якога старыя і новыя правілы ўжываліся паралельна, а ўжо ў верасні 2010 года адбыўся канчатковы пераход на новыя правілы. == Ацэнкі == Зацверджаныя правілы крытыкавалі за неадназначнасці ў розных пунктах. Напрыклад<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/Zmicier_Sauka/Nievuki_usich_skol,_jadnajciesia_abo_Sto_mianiaje_u_aficyjnym_pravapisie_Zakon-2008.html#|title=Невукі ўсіх школ, яднайцеся! або Што мяняе ў афіцыйным правапісе Закон-2008|author=Зміцер Саўка|website=Беларуская палічка}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/Zmicier_Sauka/Movaznaucy_Ad_takoha_zakona_ab_pravapisie_nastauniki_i_dzieci_chapajucca_za_halavu.html|title=Мовазнаўцы: Ад такога закона аб правапісе настаўнікі і дзеці хапаюцца за галаву|website=Беларуская палічка}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/Viktar_Iucankau/Prafiesar_Iucankau_U_zakonie_ab_pravapisie_pamylak_niama_-_tolki_adrukouki.html|title=Прафесар Іўчанкаў: У законе аб правапісе памылак няма - толькі адрукоўкі|website=Беларуская палічка}}</ref>: * ''унтэр'' ([https://pravilna.by/rules/14/#p7 § 14:7]) пішацца праз літару '''э''', што супярэчыць правапісу ненаціскной фіналі ''-эр'' у запазычаннях ([https://pravilna.by/rules/4/#p6 § 4:6]); * ''Ёфе'' ([https://pravilna.by/rules/16/#p3 § 16:3]), ''Яхве'' ([https://pravilna.by/rules/26/#p1 § 26:1]) пішуцца з літарай '''е''', што супярэчыць правілу напісання літар '''е, э''' на канцы слоў ([https://pravilna.by/rules/3/#p2 § 3:2]); * ''Тао Юаньмінь'' ([https://pravilna.by/rules/25/#p1 § 25:1]) пішацца праз літару '''о''', што супярэчыць правілу напісання літары '''о''' толькі пад націскам ([https://pravilna.by/rules/2/#p1 § 2:1]); * ''Пі Маў Нін'' ([https://pravilna.by/rules/25/#p1 § 25:1]) пішацца з літарай '''ў''', што супярэчыць правапісу '''у''' на канцы запазычаных слоў ([https://pravilna.by/rules/15/#p1 § 15:1]); * ''Дзі Віторыё'' ([https://pravilna.by/rules/25/#p2 § 25:2]) пішацца з літарай '''ё''', што супярэчыць правілу напісання ненаціскной літары '''ё''' ([https://pravilna.by/rules/2/#p2 § 2:2]). У [https://pravilna.by/rules/9/ § 9] не апісваецца, як перадаецца спалучэнне ''іо'' на канцы слова, таму ў правілах сустракаюцца розныя варыянты: ''Токіа'' ([https://pravilna.by/rules/2/#p1 § 2:1]), ''Рыа-Грандэ'' ([https://pravilna.by/rules/27/#p1 § 27:1]), ''Рыа-дэ-Жанэйра'' ([https://pravilna.by/rules/27/#p2 § 27:2]), ''Сант-Эліё'' ([https://pravilna.by/rules/25/#p1 § 25:1]), ''радыё'' ([https://pravilna.by/rules/41/#p3 § 41:3]); * ''Кароль Іярданіі'' ([https://pravilna.by/rules/29/#p1 § 29]) пішацца з літарай '''я''', што супярэчыць правілу напісання спалучэння ''іо'' ў пачатку слова не пад націскам ([https://pravilna.by/rules/9/#p1 § 9:1]); * ''шэсцьдзясят'' (§§ [https://pravilna.by/rules/18/#p4 18:4], [https://pravilna.by/rules/37/#p1 37:1], [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/#link19 61:1]) пішацца праз '''я''' ў другім складзе, але ''шэсцьдзесят'' ([https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/#link19 § 61:14]) — праз '''е'''; * ''пляяда'' ([https://pravilna.by/rules/9/#p6 § 9:6]) пішацца праз '''я''' ў першым складзе, хоць у акадэмічных слоўніках фіксуецца без якання: ''плеяда''<ref>{{Cite web|url=https://slounik.org/817776.html|title=Граматычны слоўнік назоўніка 2013: плеяда|website=Slounik.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://slounik.org/320225.html|title=Слоўнік беларускай мовы: плеяда|website=Slounik.org}}</ref>; * розныя напісанні ''Булонь-сэр-Мэр'' ([https://pravilna.by/rules/27/#p2 § 27:2]) і ''Булонь-сюр-Мэр'' ([https://pravilna.by/rules/35/#p3 § 35:3]). == Гл. таксама == * [[Арфаграфія беларускай мовы]] * [[Беларускі правапіс (1959)]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»] * {{Cite web|lang=be|url=https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/|title=Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі – Моўная даведка|access-date=2025-05-09}} * [http://www.usebelarusy.by/be/content/vytoki/24940/24941/25157 З гісторыі беларускага правапісу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140522155243/http://www.usebelarusy.by/be/content/vytoki/24940/24941/25157 |date=22 мая 2014 }} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Беларускі правапіс: вучэбны дапаможнік|спасылка=https://elib.bspu.by/server/api/core/bitstreams/60873f50-b0f8-4db6-9b20-4c098827c65c/content|аўтар=Бурак І. Л., Дзятко Д. В., Нямковіч Н.М. і інш.|адказны=пад навук. рэд. Д. В. Дзятко|год=2010|месца=Мн.|выдавецтва=БДПУ|старонкі=212|ref=Беларускі правапіс}} {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы]] [[Катэгорыя:2008 год у Беларусі]] fkb09956abum31459jwaspi4hdqnubs 5134098 5134040 2026-04-30T16:58:43Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5134098 wikitext text/x-wiki '''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі''' — збор правіл [[Беларуская мова|беларускай мовы]], зацверджаных Законам «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» ад 23 ліпеня 2008 года (увайшоў у сілу 1 верасня 2010 года)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»]</ref><ref>[http://news.tut.by/society/194725.html Новая беларуская арфаграфія замахнецца на… «Газпром»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305024440/http://news.tut.by/society/194725.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref><ref name="interfax">[http://www.interfax.by/article/69807 Через два года белорусы начинают писать по закону] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170206043410/http://www.interfax.by/article/69807 |date=6 лютага 2017 }}</ref>. Да гэтага апошні раз правілы [[Арфаграфія беларускай мовы|беларускага правапісу]] афіцыйна зацвярджаліся пастановаю [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] у 1957 годзе<ref>[http://www.svaboda.org/content/Article/1188599.html Гісторыя зьменаў беларускага правапісу — Радыё Свабода © 2010]</ref>. == Гісторыя == Папярэдняя [[Беларускі правапіс (1959)|рэдакцыя правіл беларускай арфаграфіі]] дзейнічала ў Беларусі з 1958 года. Аднак і яна не ахоплівала ўсіх спрэчных і няясных выпадкаў, таму праца па ўдасканаленні правілаў беларускай арфаграфіі працягнулася. Са зменай палітычнай сітуацыі ў канцы 1980-х гадоў, калі [[Беларусь]] стала незалежнай, суверэннай дзяржавай, калі сталі пашырацца сферы выкарыстання [[Беларуская мова|беларускай мовы]], павялічвацца кола яе носьбітаў, пытанні аб новым удакладненні і ўдасканаленні правапісу зноў сталі на парадак дня. На старонках перыядычных выданняў разгарнулася арфаграфічная дыскусія, у ходзе якой выказваліся прапановы перагледзець усё тое, што было [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|зроблена ў 1933 годзе]]. Некаторыя дыскутанты наогул прапаноўвалі вярнуцца да правапісу 1920-х гадоў. Асобныя газеты і часопісы пачалі змяшчаць матэрыялы, надрукаваныя паводле [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|правапісу Браніслава Тарашкевіча]]<ref name="Беларуская мова">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Рэформа беларускага правапісу 1933 года|старонкі=467}}</ref>. З мэтай абмеркавання стану беларускага правапісу ў цэлым і аналізу тых канкрэтных пытанняў, якія найбольш часта былі аб’ектам дыскусіі ў перыядычным друку (гэта абазначэнне на пісьме [[Асіміляцыя (мовазнаўства)|асімілятыўнай]] мяккасці [[Зычныя|зычных]], правапіс ''не/ня'' і ''без/бяз'', правапіс ''і/й'', правапіс [[Запазычанне|іншамоўных слоў]] і іншае), [[Інстытут мовазнаўства АН Беларусі|Інстытутам мовазнаўства АН Беларусі]] сумесна з [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам адукацыі]], [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзам пісьменнікаў]], [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыствам беларускай мовы імя Ф. Скарыны]] была арганізавана рэспубліканская навуковая канферэнцыя «Праблемы беларускага правапісу». Яна праходзіла 19—20 лістапада 1992 года ў [[Мінск]]у. Канферэнцыя прыняла пастанову, у якой адзначаецца, што ўдзельнікі канферэнцыі лічаць пастанову [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК]] «[[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу]]» фактам палітычнага ўмяшання ў моўны працэс. Азначаецца таксама мэтазгодным стварыць рабочую камісію, якая павінна падрыхтаваць праект удакладненняў правапісу<ref name="Беларуская мова" />. 17 жніўня 1993 года [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] прыняў пастанову «Аб удасканаленні правапісу беларускай літаратурнай мовы», у адпаведнасці з якой была створана Дзяржаўная камісія па ўдакладненню правапісу [[Сучасная беларуская літаратурная мова|беларускай літаратурнай мовы]] на чале з [[Ніл Гілевіч|Нілам Гілевічам]]<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/none/Pastanova_Savieta_Ministrau_Ab_udaskanalenni_pravapisu_bielaruskaj_litaraturnaj_movy.html|title=Пастанова Савета Міністраў “Аб удасканаленні правапісу беларускай літаратурнай мовы”|website=Беларуская палічка}}</ref>. У верасні 1994 года былі апублікаваны «Высновы Дзяржаўнай камісіі па ўдакладненню правапісу беларускай літаратурнай мовы»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/none/Vysnovy_Dziarzaunaj_kamisii_pa_udakladnienniu_pravapisu_bielaruskaj_litaraturnaj_movy.html|title=Высновы Дзяржаўнай камісіі па ўдакладненню правапісу беларускай літаратурнай мовы|website=Беларуская палічка}}</ref>. Камісія прызнала, што існуючыя правілы беларускага правапісу ў цэлым забяспечваюць функцыянаванне пісьмовай мовы ва ўсіх сферах выкарыстання, не патрабуюць кардынальных змен<ref>[http://www.usebelarusy.by/be/content/vytoki/24940/24941/25157 З гісторыі беларускага правапісу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140522155243/http://www.usebelarusy.by/be/content/vytoki/24940/24941/25157 |date=22 мая 2014 }}</ref>, і рэкамендавала [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] і Міністэрству адукацыі Рэспублікі Беларусь падрыхтаваць да выдання новую рэдакцыю «Правілаў беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», дзе былі б улічаны выказаныя прапановы, а таксама патрэбы моўнай практыкі. У прыватнасці, было рэкамендавана<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/none/Ad_Dziarzaunaj_kamisii_pa_udakladnienniu_pravapisu_bielaruskaj_litaraturnaj_movy.html|title=Ад Дзяржаўнай камісіі па ўдакладненню правапісу беларускай літаратурнай мовы|website=Беларуская палічка}}</ref>: * пашырыць фанетычны прынцып пісьма як у [[Беларуская лексіка|лексіцы спрадвечна беларускай]] (напісанне [[Мяккі знак|мяккага знака]] для перадачы асіміляцыйнай мяккасці, падпарадкаванне правілу [[Яканне|якання]] слоў тыпу ''дзевяты, дзесяты, семнаццаць, васемнаццаць''), так і ў словах іншамоўнага паходжання (перадача канцавых спалучэнняў ''-эл(ь), -эр'' у [[Націск|ненаціскным]] становішчы праз ''-ал(ь), -ар''); * напісанне '''ў''' у выпадках тыпу ''ва ўніверсітэце, правесці ўніфікацыю''; * пашырыць напісанне мяккага знака: ''сьведчыць, астраханьскі, разьюшаны''; * на канцы запазычаных слоў пісаць ''-іё (-ыё)'': ''трыё, Антоніё, Рыё-дэ-Жанейра''; * ва ўсіх выпадках у [[прыметнік]]ах спалучэнне ''-кс-'' на стыку [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і [[суфікс]]а перадаваць праз '''ц''': ''узбецкі, таджыцкі, калмыцкі'', а ''-стн-'' — праз ''-сн-'': ''баласны, кантрасны''; * спалучэнне ''сч'', якое паходзіць з ''ск'', перадаваць праз ''шч'': ''пяшчаны, брушчатка'' і інш. У 1997 годзе быў створаны калектыў па распрацоўцы правіл арфаграфіі і пунктуацыі ([[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|А. Падлужны]], [[Аляксандр Антонавіч Крывіцкі|А. Крывіцкі]], [[Арнольд Яфімавіч Міхневіч|А. Міхневіч]], А. Цясевіч, [[Павел Паўлавіч Шуба|П. Шуба]], [[Міхаіл Станіслававіч Яўневіч|М. Яўневіч]]), які на працягу 1997—1998 гадоў падрыхтаваў «Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі: (Праект новай рэдакцыі)». Аднак праца была ў цэлым негатыўна ацэнена грамадскасцю (артыкулы [[Алесь Каўрус|А. Каўруса]], Д. Паўлаўца, [[Павел Уладзіміравіч Сцяцко|П. Сцяцко]], водгукі кафедры беларускага мовазнаўства [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ]] і інш.){{Sfn|Беларускі правапіс|2010|p=18}}. У 2003 годзе закончаны адрэдагаваны праект новых правіл быў перададзены на разгляд у [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыю Прэзідэнта]] і затым стаў асноваю новага закона. Канчатковы варыянт новай рэдакцыі «Правіл» распрацавала рабочая група пад кіраўніцтвам [[Віктар Іванавіч Іўчанкаў|Віктара Іўчанкава]] і [[Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец|Аляксандра Лукашанца]], якая была створана ў студзені 2006 года Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь. Вынікам стала падпісанне [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]] 23 ліпеня 2008 года Закона «Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», які ўступіў у дзеянне з 1 верасня 2010 года{{Sfn|Беларускі правапіс|2010|p=18—19}}. == Асноўны змены == Галоўныя адрозненні ў правілах беларускай мовы 2008 года ад [[Беларускі правапіс 1959|правіл 1957 года]]<ref>[http://www.svaboda.org/content/Article/1188561.html Сямнаццаць істотных зьмен у новай рэдакцыі правілаў — Радыё Свабода © 2010]</ref><ref>[http://www.pravapis.org/art_language_reform1.asp Pravapis.org — Belarusian language — Reform?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080719173101/http://www.pravapis.org/art_language_reform1.asp |date=19 ліпеня 2008 }}</ref><ref>[http://arche.bymedia.net/2007-01/sauka2-701.htm З. Ф. Саўка. Правілы левапісу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080617214006/http://arche.bymedia.net/2007-01/sauka2-701.htm |date=17 чэрвеня 2008 }}</ref><ref>[http://libelli.narod.ru/misc/rules.htm Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі]</ref>: * Пашыраны прынцып перадачы [[Аканне|акання]] ў словах іншамоўнага паходжання замест напісання гэтых слоў з '''о''' на канцы: ''адажыа, трыа, сальфеджыа, Токіа'' замест ''адажыо, трыо, сальфеджыо, Токіо''. * У словах іншамоўнага паходжання, акрамя імён уласных, канцы [[Аснова слова|асноў]] ''-эр'' і ''-эль'' замяняюцца на ''-ар'' і ''-аль'': ''камп’ютар, пэйджар, шніцаль'' замест ''камп’ютэр, пэйджэр, шніцэль'', але ''Ландэр, Одэр, Пітэр, Юпітэр''. * Напісанне літары '''я''' замест '''е''' ў словах ''дзявяты, дзясяты, сямнаццаць'' і ''васямнаццаць'' (да ўвядзення новых правіл пісалі ''дзевяты, дзесяты, семнаццаць'' і ''васемнаццаць''). * Напісанне літары '''а''' замест '''о''' ў складанаскарочаных словах, як у адпаведных поўных словах: ''гаркам, газпрам'' замест ''гарком, газпром''. * Пашырэнне напісання '''э''' замест '''е''' ў адпаведнасці з фанетычным прынцыпам: ''экзэмпляр, тунэль, сэрвіс, рэзюмэ'' замест ''экземпляр, тунель, сервіс, рэзюме''. * Уніфікацыя напісання прыметнікаў на ''-скі'', утвораных ад уласных імён, усе яны пішуцца без змякчэння. Напрыклад, калі паводле старых правіл пісалася ''чаньчуньскі'' і ''цяньшаньскі'' з мяккім знакам перад ''-ск'', а ''любанскі'' і ''астраханскі'' — без мяккага знака, то па новых правілах усе яны пішуцца без мяккага знака. * Пашырэнне напісання '''ў''' на словы іншамоўнага паходжання: ''па ўніверсітэце, для ўніята, раўнд, клоўн'' замест ''па універсітэце, для уніята, раунд, клоун'', але ''траур''. * Напісанне літары '''ё''' замест спалучэння літар ''йо'' ў пачатку і сярэдзіне іншамоўных слоў: ''Нью-Ёрк'' замест ''Нью-Йорк''. * Напісанне першай часткі ''ста-'' ў [[Складанае слова|складаных словах]]: ''стагадовы, стаметроўка''. * Напісанне літары '''ы''' пасля [[Прыстаўка (мова)|прыставак]] ''суб-, дэз-'': ''субынспектар, дэзынтэгратар''. * Спрашчэнне групы зычных ''стн'' да ''сн'' у запазычаннях: ''кантрасны, кампосны, фарпосны''. * Пашырэнне ўжывання суфікса ''-ава-'' (''-ява-'') у [[Дзеяслоў|дзеясловах]] і адпаведных аддзеяслоўных [[назоўнік]]ах: ''анатаваць, забетанаваць, рэтушаваць''. * Упарадкаванне напісання [[Вялікая літара|вялікай]] і малой літар у назвах органаў улады, арганізацый, тытулаў, званняў, пасад. З вялікай літары пішуцца ''Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь, Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі'' і інш. * Пашырэнне ўжывання вялікай літары ў назвах знамянальных падзей і дат: ''Нараджэнне Хрыстова, Дзяды''. * Напісанне з вялікай літары імён божастваў і вытворных ад іх, а таксама падобных па сэнсе слоў: ''Бог, Яхве, Усявышні, Уладыка Нябесны, Святая Тройца''. * Спрашчэнне правіл пераносу. Пры збегу зычных унутры слова пераносіць можна ў любым месцы: правілы 1959 года дапускалі перанос ''ся-стра, сяс-тра'' і ''сяст-ра'', але толькі ''рас-крыць, двац-цаць, сол-лю''; правілы 2008 года таксама дапускаюць перанос ''ра-скрыць, раск-рыць, два-ццаць, со-ллю''. Законам быў устаноўлены двухгадовы перыяд, на працягу якога старыя і новыя правілы ўжываліся паралельна, а ўжо ў верасні 2010 года адбыўся канчатковы пераход на новыя правілы. == Ацэнкі == Зацверджаныя правілы крытыкавалі за неадназначнасці ў розных пунктах. Напрыклад<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/Zmicier_Sauka/Nievuki_usich_skol,_jadnajciesia_abo_Sto_mianiaje_u_aficyjnym_pravapisie_Zakon-2008.html#|title=Невукі ўсіх школ, яднайцеся! або Што мяняе ў афіцыйным правапісе Закон-2008|author=Зміцер Саўка|website=Беларуская палічка}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/Zmicier_Sauka/Movaznaucy_Ad_takoha_zakona_ab_pravapisie_nastauniki_i_dzieci_chapajucca_za_halavu.html|title=Мовазнаўцы: Ад такога закона аб правапісе настаўнікі і дзеці хапаюцца за галаву|website=Беларуская палічка}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/Viktar_Iucankau/Prafiesar_Iucankau_U_zakonie_ab_pravapisie_pamylak_niama_-_tolki_adrukouki.html|title=Прафесар Іўчанкаў: У законе аб правапісе памылак няма - толькі адрукоўкі|website=Беларуская палічка}}</ref>: * ''унтэр'' ([https://pravilna.by/rules/14/#p7 § 14:7]) пішацца праз літару '''э''', што супярэчыць правапісу ненаціскной фіналі ''-эр'' у запазычаннях ([https://pravilna.by/rules/4/#p6 § 4:6]); * ''Ёфе'' ([https://pravilna.by/rules/16/#p3 § 16:3]), ''Яхве'' ([https://pravilna.by/rules/26/#p1 § 26:1]) пішуцца з літарай '''е''', што супярэчыць правілу напісання літар '''е, э''' на канцы слоў ([https://pravilna.by/rules/3/#p2 § 3:2]); * ''Тао Юаньмінь'' ([https://pravilna.by/rules/25/#p1 § 25:1]) пішацца праз літару '''о''', што супярэчыць правілу напісання літары '''о''' толькі пад націскам ([https://pravilna.by/rules/2/#p1 § 2:1]); * ''Пі Маў Нін'' ([https://pravilna.by/rules/25/#p1 § 25:1]) пішацца з літарай '''ў''', што супярэчыць правапісу '''у''' на канцы запазычаных слоў ([https://pravilna.by/rules/15/#p1 § 15:1]); * ''Дзі Віторыё'' ([https://pravilna.by/rules/25/#p2 § 25:2]) пішацца з літарай '''ё''', што супярэчыць правілу напісання ненаціскной літары '''ё''' ([https://pravilna.by/rules/2/#p2 § 2:2]). У [https://pravilna.by/rules/9/ § 9] не апісваецца, як перадаецца спалучэнне ''іо'' на канцы слова, таму ў правілах сустракаюцца розныя варыянты: ''Токіа'' ([https://pravilna.by/rules/2/#p1 § 2:1]), ''Рыа-Грандэ'' ([https://pravilna.by/rules/27/#p1 § 27:1]), ''Рыа-дэ-Жанэйра'' ([https://pravilna.by/rules/27/#p2 § 27:2]), ''Сант-Эліё'' ([https://pravilna.by/rules/25/#p1 § 25:1]), ''радыё'' ([https://pravilna.by/rules/41/#p3 § 41:3]); * ''Кароль Іярданіі'' ([https://pravilna.by/rules/29/#p1 § 29]) пішацца з літарай '''я''', што супярэчыць правілу напісання спалучэння ''іо'' ў пачатку слова не пад націскам ([https://pravilna.by/rules/9/#p1 § 9:1]); * ''шэсцьдзясят'' (§§ [https://pravilna.by/rules/18/#p4 18:4], [https://pravilna.by/rules/37/#p1 37:1], [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/#link19 61:1]) пішацца праз '''я''' ў другім складзе, але ''шэсцьдзесят'' ([https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/#link19 § 61:14]) — праз '''е'''; * ''пляяда'' ([https://pravilna.by/rules/9/#p6 § 9:6]) пішацца праз '''я''' ў першым складзе, хоць у акадэмічных слоўніках фіксуецца без якання: ''плеяда''<ref>{{Cite web|url=https://slounik.org/817776.html|title=Граматычны слоўнік назоўніка 2013: плеяда|website=Slounik.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://slounik.org/320225.html|title=Слоўнік беларускай мовы: плеяда|website=Slounik.org}}</ref>; * розныя напісанні ''Булонь-сэр-Мэр'' ([https://pravilna.by/rules/27/#p2 § 27:2]) і ''Булонь-сюр-Мэр'' ([https://pravilna.by/rules/35/#p3 § 35:3]). == Гл. таксама == * [[Арфаграфія беларускай мовы]] * [[Беларускі правапіс (1959)]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»] * {{Cite web|lang=be|url=https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/|title=Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі – Моўная даведка|access-date=2025-05-09}} * [http://www.usebelarusy.by/be/content/vytoki/24940/24941/25157 З гісторыі беларускага правапісу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140522155243/http://www.usebelarusy.by/be/content/vytoki/24940/24941/25157 |date=22 мая 2014 }} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Беларускі правапіс: вучэбны дапаможнік|спасылка=https://elib.bspu.by/server/api/core/bitstreams/60873f50-b0f8-4db6-9b20-4c098827c65c/content|аўтар=Бурак І. Л., Дзятко Д. В., Нямковіч Н.М. і інш.|адказны=пад навук. рэд. Д. В. Дзятко|год=2010|месца=Мн.|выдавецтва=БДПУ|старонкі=212|ref=Беларускі правапіс}} {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы]] [[Катэгорыя:2008 год у Беларусі]] b6m0osnhfq4nxwylezh8qjxqcss1vy0 Узброеныя сілы Украіны 0 196082 5134055 5046416 2026-04-30T14:59:42Z 5134055 wikitext text/x-wiki {{Узброеныя сілы | Назва = Узброеныя сілы Украіны | Арыгінальная назва = Збройні сили України | Выява = Ensign of the Ukrainian Armed Forces.svg | Апісанне выявы = Сцяг узброеных сіл Украіны | Дата заснавання = [[1917]] | У сучасным выглядзе з = [[1991]] | Падраздзяленні = * {{сцяг|Украіна|Сухапутныя войскі}} [[Сухапутныя войскі Украіны|Сухапутныя войскі]] * {{сцяг|Украіна|ВПС}} [[Паветраныя сілы Украіны|Паветраныя сілы]] * {{сцяг|Украіна|ВМС}} [[Ваенна-марскія сілы Украіны|Ваенна-марскія сілы]] | Штаб-кватэра = [[Кіеў]], [[Саламянскі раён (Кіеў)|Саламянскі раён]], Паветрафлоцкі праспект, д. 6 | Тытул галоўнакамандуючага = [[Прэзідэнт Украіны]] <br /> Вярхоўны Галоўнакамандуючы Узброеных Сіл Украіны | Галоўнакамандуючы = [[Уладзімір Зяленскі]] | Тытул міністра абароны = Міністр абароны | Міністр абароны = [[Аляксей Рэзнікаў]] | Тытул начальніка штаба = Начальнік Генеральнага штаба | Начальнік штаба абароны = генерал-лейтэнант [[Сяргей Шаптала]] | Прызыўны ўзрост = 18-27 гадоў | Прызыў на воінскую службу = 12, 18 месяцаў | Свабодныя = 11 149 646 (2015), 16–49 гадоў | Прыдатныя = 6 970 035 (2015), узрост 15–49 гадоў | Трапляюць у прызыўны ўзрост = 482 000 (2018) | Занятыя ў войску = {{formatnum:255 000}}<ref>[https://korrespondent.net/ukraine/3947234-chyslennost-vsu-dostyhla-255-000-chelovek Численность ВСУ достигла 255 тысяч человек]//Корреспондент {{ref-ru}}</ref> | Месца = 19 | Запас = 1000000 | Ваенізаваныя службы = Нацыянальная гвардыя Украіны (60 тыс.; 2015 г.) | Бюджэт = 323,13 млрд грыўняў (2022)<ref name=economy>{{cite web |url = http://rian.com.ua/economy/20140217/340165683.html |title = Лебядзеў спадзяецца на павелічэнне фінансавання Мінабароны ў 2014 годзе |date = 2014-02-17 |publisher = [[РІА Навіны]] |accessdate = 2014-03-22 |archive-date = 22 сакавіка 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140322151546/http://rian.com.ua/economy/20140217/340165683.html |url-status = dead }}</ref> | Працэнт ВУП = 6 % (2022) | Унутраныя пастаўшчыкі = «[[КБ Антонаў]]» <br /> «[[ХКБМ]]» <br /> «[[Завод імя Малышава|ХЗТМ]]» | Замежныя пастаўшчыкі = «[[МіГ]]» <br /> «[[Сухі, кампанія|Сухі]]» | Гісторыя = ''' Удзел у канфліктах: ''' * [[Іракская вайна]] (2003—2008) * [[Другая Івуарыйская вайна]] (2010—2011) * [[Анексія Крыма Расіяй|Крымскі крызіс]] (2014) * [[Расійска-ўкраінская вайна]] (2014—2022) ''' Міратворчыя аперацыі: ''' * [[Сумесныя сілы ў зоне бяспекі Прыднястроўскага рэгіёна Рэспублікі Малдова]] (з 1999) ''' Удзел у міратворчых аперацыях [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]: ''' * [[UNPROFOR]] (1992—1995) * [[Місія ААН у Косаве]] (c 1993) * [[Місія ААН у Таджыкістане]] (1994—2000) * [[SFOR]] (1995—1999) * [[Місія ААН прэвентыўнага разгортвання ў Македоніі]] (1995—1999) * [[Часовая адміністрацыя Арганізацыі Аб'яднаных Нацый для Усходняй Славоніі, Бараньі і Заходняга Срэма]] (1996—1998) * [[Місія ААН на паўвостраве Прэвалка, Харватыя]] (1996—2002) * [[Грамадзянская вайна ў Анголе|Місія ААН у Анголе]] (1996—1999) * [[Місія ААН у Гватэмале]] (1997) * [[KFOR]] (з 1999) * [[Грамадзянская вайна ў Афганістане, 1996—2001|Спецыяльная місія ААН у Афганістане]] (2000—2001) * [[Грамадзянская вайна ў Сьера-Леонэ|Місія ААН у Сьера-Леонэ]] (2000—2005) * [[UNIFIL]] (2000—2006) * [[Місія ААН у Эфіопіі і Эрытрэі]] (2000—2008) * [[Ітурыйскі канфлікт|Місія ААН у Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] (з 2000) * [[Грузіна-абхазскі канфлікт|Місія ААН у Грузіі]] (2001—2009) * [[Місія ААН у Ліберыі]] (з 2004) * [[Місія ААН у Судане]] (з 2005) * [[ISAF]] (з 2007) * [[Аперацыя ААН у Кот-д’Івуары]] (з 2010) ''' Удзел у міратворчых аперацыях [[АБСЕ]]: ''' * [[Косаўская вайна|Місія АБСЕ ў Косава]] (1998—2001) * [[Місія АБСЕ ў Грузіі]] (1999—2005) ''' Удзел у аперацыях [[Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора|НАТА]]: ''' * [[Трэніровачная місія НАТА ў Рэспубліцы Ірак]] (2005—2011) * [[Аперацыя «Актыўныя высілкі»]] (з 2006) * [[Аперацыя «Акіянскі шчыт»]] (з 2012) ''' Удзел у аперацыях [[Еўрапейскі саюз|ЕС]]: ''' * [[Аперацыя «АТАЛАНТА»]] (з 2010) ''' Гуманітарныя місіі: ''' * [[Гуманітарная місія ў Дзяржаве Кувейт]] (2003) | Званні = * Салдат * Старшы салдат * Малодшы сяржант * Сяржант * Старшы сяржант * Старшына * Прапаршчык * Старшы прапаршчык * Малодшы лейтэнант * Лейтэнант * Старшы лейтэнант * Капітан * Маёр * Падпалкоўнік * Палкоўнік * Генерал-маёр * Генерал-лейтэнант * Генерал-палкоўнік * Генерал арміі Украіны }} '''Узброеныя сі́лы Украі́ны''' (УСУ) — ваеннае фарміраванне, на якое, у адпаведнасці з [[Канстытуцыя Украіны|Канстытуцыяй Украіны]], ускладаюцца абарона Украіны, абарона яе суверэнітэту, тэрытарыяльнай цэласнасці і недатыкальнасці. Узброеныя сілы Украіны забяспечваюць стрымліванне ўзброенай агрэсіі супраць Украіны і адпор ёй, ахову паветранай прасторы дзяржавы і падводнай прасторы ў межах тэрытарыяльных водаў Украіны. Злучэнні, ваенныя часткі і падраздзяленні Узброеных сіл Украіны ў адпаведнасці з законам, у межах, вызначаных указамі Прэзідэнта Украіны (якія зацвярджаюцца [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Радай Украіны]]) могуць прыцягвацца да ажыццяўлення мераў прававога рэжыму ваеннага і надзвычайнага становішча, узмацнення аховы дзяржаўнай мяжы Украіны і выключнай (марской) эканамічнай зоны, кантынентальнага шэльфу Украіны і іх прававога афармлення, ліквідацыі надзвычайных сітуацый прыроднага і тэхнагеннага тыпу, надаванне ваеннай дапамогі іншым дзяржавам, а таксама ўдзелу ў міжнародным ваенным супрацоўніцтве і міжнародных міратворчых аперацыях на падставе міжнародных дагавораў Украіны ў парадку і на ўмовах, вызначаных заканадаўствам Украіны. 4 кастрычніка 2018 года [[Вярхоўная Рада Украіны]] прыняла Закон «Аб унясенні змяненняў у статут Узброеных Сіл Украіны», якім было зацверджана новае прывітанне ва ўкраінскай арміі, прэзентаванае падчас параду на [[Дзень незалежнасці Украіны|Дзень незалежнасці]] ў Кіеве: [[Слава Украіне!|«Слава Україні!» — «Героям Слава!»]]. Дакументам таксама былі ўнесены змены ў Статут УСУ, дзе слова «таварыш» замянілі на «пан» і «пані»<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/news-rada-slava-ukraini/29524927.html|title=Верховна Рада затвердила військове вітання «Слава Україні!»]{{Недаступная спасылка}} Радіо Свобода {{ref-uk}}</ref>. == Структура == Ваеннае кіраванне Узброенымі сіламі ажыццяўляе Генеральны штаб. Арганізацыйна Узброеныя сілы Украіны складаюцца з органаў ваеннага кіравання, аб’яднанняў; злучэнняў, ваенных частак, ваенных навучальных устаноў і іншых устаноў і арганізацый. На сённяшні час да складу УС Украіны адносяцца: * {{сцяг|Украіна|Сухапутныя войскі}} [[Сухапутныя войскі Украіны|Сухапутныя войскі]] * {{сцяг|Украіна|ВПС}} [[Паветраныя сілы Украіны|Паветраныя сілы]] * {{сцяг|Украіна|ВМС}} [[Ваенна-марскія сілы Украіны|Ваенна-марскія сілы]] ** [[Ваенна-марскія сілы Украіны|Ваенна-марскія сілы]] ** [[Марская пяхота Украіны|Марская пяхота]] == Гл. таксама == * [[Служба знешняй разведкі Украіны]] * [[Служба бяспекі Украіны]] * [[Белая кніга Украіны]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.mil.gov.ua/ Афіцыйны сайт Міністэрства абароны Украіны]{{ref-uk}} {{Еўропа паводле тэм|Узброеныя сілы}} {{Украіна ў тэмах}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Украіны| ]] g5o51ygq6s5xl9oss9q2a161r4jqsfm Полацкая школа дойлідства 0 201910 5134201 4845569 2026-04-30T21:56:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сафійскі сабор */ 5134201 wikitext text/x-wiki '''Полацкая школа дойлідства''' пачала фарміравацца на аснове і пад уплывам візантыйска-кіеўскіх традыцый. Але ўжо ў першай палове [[XII ст.]] мураванае будаўніцтва ў княстве пайшло па іншым, чым у [[Кіеўскае княства|Кіеве]], шляху. == Характарыстыка == Развіццё Полацкай школы дойлідства не было адназначным. На раннім этапе выступала тэндэнцыя наследавання Кіеўскім узорам, як, напрыклад, у Вялікім саборы Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра, які шмат у чым нагадваў царкву Спаса ў Бераставе пад Кіевам<ref name="АБ"/>. Толькі ў сярэдзіне [[XII ст.]] склалася традыцыя, якая найбольш яскрава ўвасобілася ў творчасці майстра [[Іаан (дойлід)|Іаана]]. Ён першым са старажытнарускіх майстроў рашуча парывае з канонамі [[візантыйская архітэктура|візантыйска-кіеўскага дойлідства]] і стварае свой адметны тып храму вежападобнай кампазіцыі ў полацкай [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Ефрасіннеўскай царкве]] і бельчыцкай [[Барысаглебская царква, Бельчыцы|Барысаглебскай царкве]], арыентуючыся ў гэтым на славуты прататып — Сафію<ref name="АБ"/>. 3 аднаго боку ў полацкім дойлідстве захоўваюцца архітэктурныя формы, ад якіх ужо ў пачатку [[XII стагоддзе|XII ст.]] адмовіліся ў Кіеве (выкарыстанне [[муроўка са схавным радам|муроўкі «са схавным радам»]], каменных блокаў, плоскіх [[Лапатка (архітэктура)|лапатак]], абхадных [[галерэя|галерэй]]), з другога — рашучы перагляд [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнай сістэмы храма]]. Будаўнікі, не адмаўляючыся ад яе канструкцыйнай асновы, за кошт пераразмеркавання мас акцэнтуюць увагу на вежападобнасці сілуэта царквы. Яснасць архітэктурнай кампазіцыі, [[сіметрыя|сіметрычная]] ўпарадкаванасць форм, аб'ядноўваючых прастору, падкрэсліваюць панаванне вертыкальнай дамінанты. Але найбольш красамоўным сведчаннем новаўвядзенняў полацкіх дойлідаў з'яўляецца перанос падкупальнай прасторы з усходу і размяшчэнне яе над заходнімі парамі слупоў. У спалучэнні з пазакамарным перакрыццем, выкарыстаннем [[Какошнік (архітэктура)|какошнікаў]], вертыкаляў плоскіх [[Лапатка (архітэктура)|лапатак]] такі будаўнічы прыём надаваў храмам вежападобны выгляд, ствараў выразныя сілуэты знешніх аб'ёмаў. Атрымліваюць распаўсюджанне бесслуповыя цэрквы з адной [[апсіда]]й і [[прытвор]]ам на захадзе, трохнефавыя чатырох- ці шасціслуповыя храмы, у якіх сваімі памерамі пераважае галоўны [[неф]], а два бакавыя робяцца вузейшымі за яго. У гэтым выпадку знадворку вылучаліся тры апсіды або толькі адна, тая, што завяршала галоўны неф. Тады апсіды ў канцах бакавых нефаў мелі выгляд ніш і змяшчаліся ў тоўшчы ўсходняй сцяны<ref name="Лазука">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007. ст.41-42</ref>. == Полацк == На сённяшні дзень вядома пра 13 помнікаў мураванага дойлідства [[XII ст.]] у Полацку, сярод якіх ёсць адна грамадзянская пабудова — [[Княжацкі церам (Полацк)|княжацкі хорам]], невялікі, квадратны ў плане мураваны будынак. Зберагліся толькі два стара-жытныя помнікі — [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]] і [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаская царква]] [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскага манастыра]]. === Сафійскі сабор === {{асноўны артыкул|Сафійскі сабор (Полацк)}} [[File:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|злева|Макет сабора XI ст.]] Першым мураваным храмам у [[Полацк]]у быў [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]]<ref name="Раппопорт"/>, які пабудавалі на тэрыторыі [[Полацкі дзядзінец|дзядзінца]] [[Полацкія замкі|замка]] ў гады княжання [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]]. Аб часе яго ўзвядзення ёсць некалькі версій: паводле першай — у 1044—1066 гг., паводле другой — у 1050—1055 гг.<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.41-42</ref>, паводле трэцяй, высунутай [[Л. В. Аляксееў|Л. В. Аляксеевым]], — 1060—1066 гг<ref name="ReferenceA">Л. В. Алексеев. Западные земли домонгольской Руси. Очерки истории, археологии, культуры. Книга 2. Москва: «Наука», 2006. ст.76</ref>. Саборы Сафіі прысвечаны «{{нп3|Сафія, філасофія|Прамудрасці Божай|ru|София (философия)}}», такое імя апроч по­лацкай ва ўсім [[Праваслаўе|усходнехрысціянскім свеце]] насілі толькі святыні ў [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|Канстанцінопалі]], {{нп3|Царква Святой Сафіі, Салонікі|Салуні|ru|Храм Святой Софии (Салоники)}}, {{нп3|Царква Святой Сафіі, Охрыд|Охрыдзе|uk|Церква святої Софії (Охрид)}}, [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Кіеве]], [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Ноўгарадзе]]. Фактам пабудовы Сафійскага сабора Полацк заяўляў аб сваім праве ўстаць нароўні з буйнейшымі цэнтрамі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]<ref name="Раппопорт">Раппопорт ПА. Русская архитектура X—XIII вв. Л., 1982. С. 11,65,93.</ref>. Даследчыкі сцвярджаюць, што будаўніцтва полацкай Сафіі было даручана [[візантыя|візантыйскім]] дойлідам, паколькі менавіта візантыйскія арцелі будавалі [[кіеў]]скую {{нп3|Дзесяцінная царква|Дзесяцінную царкву|ru|Десятинная церковь}} (1-я арцель) і [[чарнігаў]]скі {{нп3|Спаса-Праабражэнскі сабор, Чарнігаў|Спаса-Праабражэнскі сабор|ru|Спасо-Преображенский собор (Чернигов)}} (2-я арцель), а затым (3-я арцель) [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскія саборы ў Кіеве]] і ў [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Ноўгарадзе]]. Аднак, мяркуецца, што Сафійскі сабор у Полацку будавала іншая, 4-я арцель, аб чым сведчаць адрозненні ў канструктыўнай пабудове полацкай Сафіі ад аналагічных пабудоў у Кіеве і Ноўгарадзе<ref name="ReferenceA"/>. У сваім першапачатковым выглядзе полацкая Сафія ўяўляла сабой [[неф|пяцінефны]] трохапсідны [[крыжова-купальны храм]] шырынёй 26,4 м і даўжынёй 31,5 м разам з [[апсіда]]мі. Для параўнання, шырыня кіеўскай Сафіі — 39,2 м, даўжыня — 34,25 м, наўгародскай Сафіі адпаведна — 39,35 м і 35,5 м<ref name="Раппопорт"/>. Сцены храма выкладзены з цэглы (плінфы) у тэхніцы візантыйскай [[Муроўка «са схаваным радам»|муроўкі «са схаваным радам»]]. Сабор меў пяць [[купал]]аў (паводле летапісных крыніц канца [[XVI ст.]] — сем; два дадатковыя маглі знаходзіцца ў яго заходняй частцы), з якіх вылучаўся галоўны. Ён узвышаўся ў цэнтры будынка і праз [[Барабан (архітэктура)|барабан]] і [[Папружная арка|папружныя аркі]] абапіраўся на чатыры масіўныя [[слуп]]ы. Утвораная прастора была падобная да крыжа, а ўвесь храм адпавядаў крыжова-купальнаму тыпу культавага збудавання, канструкцыйныя асаблівасці якога склаліся ў Візантыі і былі запазычаны ўсходнімі славянамі разам з іншымі хрысціянскімі формамі<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.35-36</ref>. === Княжацкі храм === [[Файл:Царква на дзядзінцы.jpg|thumb|Царква на дзядзінцы]] {{асноўны артыкул|Княжацкі храм (Полацк)}} Непадалёку ад Сафійскага сабора на тэрыторыі [[Полацкі дзядзінец|княжацкага двара]] выяўлены падмурак і сцены яшчэ аднаго храма. Мураваны шасціслуповы будынак памерам 24×16 м меў тры [[неф]]ы, з якіх галоўны завяршаўся [[апсіда]]й, а бакавыя — [[ніша]]мі, утопленымі ў тоўшчу ўсходняй сцяны. Падкупальная прастора, як і ў іншых полацкіх храмах, верагодна, таксама была ссунута на захад, а да асноўнага аб'ёма з трох бакоў прымыкалі [[прытвор]]ы, паўднёвы і паўночны з якіх завяршаліся [[апсіда]]мі. Выразны вежападобны сілуэт царкве надавалі выкарыстаныя [[закамары|закамарнае перакрыцце]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], складанага профілю [[Лапатка (архітэктура)|лапаткі]], манументальнае, накшталт [[партал]]а, вырашэнне галоўнага ўвахода на заходнім фасадзе<ref name="ReferenceB">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.40</ref>. === Царква на рове === [[Файл:Царква-на-рове, план.jpg|thumb|злева|Царква на ровее, план раскапаных рэшткаў]] {{асноўны|Царква на рове (Полацк)}} Выяўленыя на ішым баку рова дзяцінца пры археалагічных раскопках [[М. К. Каргер]]а (1962, 1967), а затым [[П. А. Рапапорт]]а (1976 і 1977) рэшткі храма атрымалі ўмоўную назву «Царква на рове». Помнік быў зрыты ў наш час пры будаўніцтве школы № 8, захаваліся толькі падмуркавыя равы і частка падмуркаў [[апсіда|апсіды]]. Даўжыня апсіды каля 7,5 м, шырыня — 7,1 м, шырыня сярэдняга нефа — 4,45 м. Рэшткаў [[мур]]а не захавалася нідзе, аднак плінфы, якія знойдзены на месцы пабудовы, на пакатым баку маюць буйныя «княжацкія» знакі. Яны і знойдзены паблізу [[шыфер]]ны [[саркафаг]] сведчаць аб тым, што гэта была пахавальня кагосьці з нашчадкаў [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]]. Рапапорт, на падстваве знакаў на плінфе і па яе фармату, аднёс помнік да трэцяй — чацвёртай чвэрцях [[XII ст.]]<ref name="ReferenceB"/>. === Манастыры === Важная канфесійная, грамадска-палітычная, прадстаўнічая, а таксама абарончая ролі ў жыцці Полацкага княства адводзіліся [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкаму Барысаглебскаму]] і [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Праабражэнскаму манастырам]], паўсталі паблізу ад горада ў канцы [[XI]]—[[XII]] стст. і ўключалі па некалькі храмаў, жылыя і гаспадарчыя пабудовы. Усе работы па іх узвядзенню, верагодна, былі выкананы мясцовымі майстрамі, паколькі многія выкарыстаныя тут архітэктурныя рашэнні і прыёмы адрозніваюцца ад тых, што існавалі ў суседніх Кіеўскім і Наўгародскім княствах<ref name="ReferenceC">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.36</ref>. ==== Бельчыцкі манастыр ==== {{асноўны артыкул|Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр}} [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1866).jpg|300пкс|thumb|Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]] (1866). Злева Барысаглебская, справа - Пятніцкая царква, на пярэднім плане бачны падмуркі Вялікага сабора]] Пасля заканчэння будаўніцтва Сафійскага сабора ў сярэдзіне [[XI стагоддзе|XI ст.]] гадах манументальнае будаўніцтва ўзнаўляецца на мяжы [[XI]]—[[XII]] стст. з будаўніцтвам [[Вялікі храм Бельчыцкага манастыра|Вялікага храма]] [[Бельчыцкі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] пад [[Полацк]]ам<ref name="Хозеров">Хозеров ИМ. Белорусское и Смоленское зодчество XI—XIII вв. Мн., 1994. С. И;</ref><ref name="Воронин">Воронин Н. Н. Бельчицкие руины // Архитектурное наследство. М., 1956. Т. 6. С. 16.</ref>. Іншыя схіляюцца да больш позняй даты — 20-я, а то і 30-я гады XII ст<ref>Раппопорт ПА. Древнерусская архитектура. СПб., 1993. С. 268.</ref>. Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр быў заснаваны як [[рэзідэнцыя]] [[полацкія князі|полацкіх князёў]] на левым беразе [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] пры ўпадзенні ў яе р. [[Бяльчанка|Бяльчанкі]]. У розныя часы [[XII ст.]] тут было ўзведзена некалькі храмаў. Але дакладна вядома пра чатыры: [[Вялікі сабор Бельчыцкага манастыра|Вялікі сабор]], [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкую]], [[Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра|Барысаглебскую цэрквы]], храм-[[трыконх]]<ref name="ReferenceC"/>. ===== Вялікі сабор ===== {{асноўны артыкул|Вялікі сабор Бельчыцкага манастыра}} [[Файл:Вялікі сабор у Бельчыцах.jpg|злева|thumb|Вялікі сабор]] [[Вялікі сабор Бельчыцкага манастыра|Вялікі сабор]]{{efn|Яго сапраўдная назва невядома, [[Л. В. Аляксееў]] называе яго ''Успенскім саборам''<ref>Л. В. Алексеев. Западные земли домонгольской Руси. Очерки истории, археологии, культуры. Книга 2. Москва: «Наука», 2006 ст.81</ref>.}} пабудаваны ў 1120-1130-я гг. вылучаўся сярод астатніх значнымі памерамі, якія мала саступалі Сафійскаму сабору і складалі ў даўжыю без [[прытвор]]а 22,5 м, а ў шырыню — 16,5 м. Верагодна, гэта быў галоўны храм манастыра. Яго разбурылі ўжо ў [[XVI ст.]], і ў пачатку [[XX ст.]], калі пачалося вывучэнне Бельчыцкага манастырскага комплексу, меліся толькі падмуркі ды сціплыя апісанні ў літаратурных крыніцах. Таму рэканструкцыя першапачатковага выгляду Вялікага сабора, яго архітэктурнай пластыкі дастаткова прыблізная. Разам з тым супастаўленне выяўленых матэрыялаў — памераў і канструкцыі падмуркаў, кавалкаў кладкі, элементаў дэкору — дазваляюць канстатаваць, што гэта быў [[слуп|шасціслуповы]], [[неф|трохнефавы]] сабор з трыма [[апсіда]]мі. Да яго паўднёвага, паўночнага і заходняга фасадаў прымыкалі амаль квадратныя ў плане прытворы, надаючы царкве крыжовасць<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.36-37</ref>. Сцены Вялікага сабора выкладзены таксама ў тэхніцы візантыйскай кладкі «са схаваным радам» з устаўкамі вялікіх апрацаваных камянёў. Але ў адрозненне ад Полацкай Сафіі Бельчыцкі храм упрыгожвалі знадворку і ўнутры плоскія лапаткі. Іх памеры і размяшчэнне адпавядалі ўнутранаму чляненню царквы шасцю крыжовымі ў плане слупамі. Новым у будынку было таксама месца размяшчэнне купала. Ён абапіраўся не на ўсходнія, а на заходнія пары слупоў і, такім чынам, быў крыху ссунуты ад цэнтра да ўвахода. Наяўнасць у Бельчыцкім саборы прытвораў, ніжэйшых за асноўны аб'ём, ссунутасць купала ў заходні бок надавалі яго знешняму выгляду выцягнутыя ўверх прапорцыі. Гэта адметнасць стане ў далейшым характэрнай рысай большасці храмаў Полацкага княства. Вялікі сабор у Бельчьшкім манастыры быў упрыгожаны фрэскавымі роспісамі, а яго падлога ў алтары выкладзена ўзорамі з паліваных керамічных плітак<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.37</ref>. ===== Пятніцкая царква ===== {{асноўны артыкул|Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра}} [[Файл:Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра.jpg|thumb|злева|Пятніцкая царква]] [[Выява:Połacak, Bielčyca, Piatnickaja. Полацак, Бельчыца, Пятніцкая (1890).jpg|thumb|Пятніцкая царква, 1890]] Яшчэ адзін храм манастыра, [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкая царква]], пабудаваны ў [[XII ст.]], яе аўтарства звязваюць з імем полацкага дойліда Іаана. Царква была разбурана пасля 1920 г. Храм уяўляў сабой бесслуповы [[неф|аднанефавы]] будынак невялікіх памераў з бакамі плана ў 5,1—5,8 м, мела адну прамавугольную ў плане [[апсіда|апсіду]], [[прытвор]] з захаду, а таксама [[склеп]], які размяшчаўся пад усім будынкам, акрамя [[алтар]]най часткі, і быў, верагодна, [[усыпальніца]]й князя [[Барыс Усяславіч|Барыса Усяславіча]]. Аб характары перакрыццяў і завяршэння царквы існуе некалькі версій. Паводле першай, зыходзячы з планіроўкі і адсутнасці апсід, храм меў [[корабавае скляпенне|корабавыя скляпенні]] і быў бяскупальным, паводле іншай — яго вянчаў [[купал]] на [[Барабан (архітэктура)|барабане]]. Сістэма кладкі сцен царквы з чырвонай [[плінфа|плінфы]] на ружовым растворы цамянкі засноўвалася на чаргаванні ўтопленых і выступаючых радоў, што было традыцыйным для культавых будынкаў Полацкага княства таго часу. Нават пры невялікіх знешніх памерах храм меў манументальны выгляд, ясна выказаную слуповасць сілуэта, якую яму надавалі ніжэйшыя за асноўны аб'ём, [[апсіда]] і [[прытвор]], падкрэслівалі плоскія вонкавыя [[Лапатка (архітэктура)|лапаткі]], вертыкалі аконных праёмаў, размешчаных у два [[Ярус (архітэктура)|ярусы]]<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.37-38</ref>. ===== Барысаглебская царква ===== {{асноўны артыкул|Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра}} [[Файл:Барысаглебская царква. Полацк.jpg|thumb|Барысаглебская царква]] [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1890).jpg|thumb|злева|Барысаглебская царква, 1890]] Трэцім значным будынкам Бельчыцкага манастыра з'яўлялася [[Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра|Барысаглебская царква]], узведзеная ў сярэдзіне [[XII стагоддзе|XII ст.]] Архітэктарам Барысаглебскага храма, як і Пятніцкай царквы, лічыцца [[дойлід Іаан|майстар Іаан]]. Такое меркаванне грунтуецца на тым, што ў названых будынках выкарыстаны шэраг прыёмаў, якія знайшлі потым найбольш поўнае і завершанае ўвасабленне ў [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскім саборы]], аўтарам якога, што пацверджана летапіснымі крыніцамі, ён быў. Аднакупальны храм меў тры паўкруглыя [[апсіда|апсіды]], яго ўнутраная [[прастор]]а падзялялася на тры нефы шасцю слупамі, што ішлі ў два рады, прычым цэнтральны [[неф]] вылучаўся большымі памерамі за бакавыя. У заходняй частцы будынка слупы злучаліся прасценкамі з паўднёвай і паўночнай сценамі, утвараючы аб'ём прытвора з корабавымі скляпеннямі. На ім знаходзіліся хоры. Па бакавых фасадах ішлі плоскія [[пілястра|пілястры]], паміж якімі ў два рады размяшчаліся вокны — большыя па вышыні зверху і меншыя — знізу. Сцены царквы выкладзены з [[плінфа|плінфы]] на [[вапна]]вай [[рошчын]]е з цамянкай у [[муроўка са схаваным радам|тэхніцы «са схаваным радам»]] — традыцыйны спосаб муроўкі полацкіх будынкаў. Але ў адрозненне ад іншых храмаў у гэтым маляўнічы выгляд быў узмоцнены дадатковай афарбоўкай радоў цэглы ў [[чырвоны колер]] і спецыяльнай апрацоўкай светлых палос кладкі, якая, за кошт выкарыстаных спецыяльных штампаў, імітавала мур з [[пясчанік]]у<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.38</ref>. ===== Храм-трыконх ===== [[Файл:Храм з баковымі апсідамі.jpg|thumb|Храм «з баковымі апсідамі» Бельчыцкага манастыра паводле малюнка канца XVIII ст.]] {{асноўны артыкул|Храм-трыконх Бельчыцкага манастыра}} Чацвёртую з вядомых цэркваў Бельчыцкага манастыра, так званы [[Храм-трыконх Бельчыцкага манастыра|храм-трыконх]], падмуркі якога былі знойдзены падчас земляных работ у канцы [[XVIII ст.]]. Храм быў узведзены, верагодна, у першай палове ці сярэдзіне [[XII ст.]] Звестак пра яго захавалася вельмі мала, паколькі будынак быў разбураны яшчэ задоўга да адкрыцця, пра што сведчыць складзеныя ў той час невядомым аўтарам запіска і план. На іх падставе можна меркаваць, што храм быў чатырохслуповы, меў адну [[апсіда|апсіду]] з усходу і па адной з паўночнага і паўднёвага бакоў, тры ўваходы і [[крыпта|крыпту]]. Такім чынам, не толькі ўнутраны аб'ём царквы меў крыжападобнае чляненне, яно прачытвалася і ў знешніх формах. Аналагічны тып культавага будынка, вядомы як храм-{{нп3|трыконх||de|Drei-Konchen-Chor}}, рэдкі для старажытнабеларускіх земляў і больш вядомы ў архітэктуры [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Сербія|Сербіі]], [[Грэцыя|Грэцыі]] ([[Афонскі манастыр]]), можа разглядацца і як архітэктурнае запазычанне, і як прыклад культурных, канфесійных сувязей [[Полацкае княства|Полацкага княства]] з іншымі праваслаўнымі краінамі Еўропы<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007. ст.38</ref> ==== Спаса-Праабражэнскі манастыр ==== {{асноўны артыкул|Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} Другім значным комплексам Полацка быў [[Спаса-Еўфрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскі Спаса-Праабражэнскі манастыр]], узведзены ў [[XII ст.]] за 2,5 км ад [[дзядзінец, Полацк|дзядзінца]]. У яго ансамбль уваходзіла два храмы — [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскі сабор]], будаўніцтва якога вялося ў [[1152]]—[[1161]] гг. і царква-пахавальня, сапраўдная назва якой невядома, а звесткі аб будаўніцтве даюць толькі матэрыялы археалагічных раскопак. Спаса-Праабражэнскую царкву ўзвёў [[дойлід Іаан]]<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.38</ref>. ===== Спаса-Праабражэнскі сабор ===== {{асноўны артыкул|Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)}} [[Выява:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|Рэканструкцыя пачатковага выгляду Спаса-Праабражэнскай царквы]] Увасабленнем новага тыпу храма на ўсходнеславянскіх тэрыторыях з'яўляецца сусветна вядомы [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскі сабор]] — практычна адзіны будынак, які захаваўся ў амаль непашкоджаным стане. Царква ўяўляе сабой невялікі па памерах трохнефавы шасціслуповы [[глава, архітэктура|аднаглавы]] храм. Даўжыня яго бакавых сцен складае 9,8 і 14,4 м. Галоўны [[неф]] завяршае паўкруглая [[апсіда]], болыш вузкія бакавыя — дзве паўкруглыя [[ніша|нішы]], схаваныя ў тоўшчы ўсходняй сцяны. На [[хоры]], якія займаюць прастору не толькі над [[прытвор]]ам, але і над заходнімі вуглавымі часткамі будынка, вядуць дзве [[лесвіца|лесвіцы]], што праходзяць у заходняй сцяне. Паабапал хораў узведзены дзве невялікія цэркаўкі, якія, як мяркуецца, былі [[малельня]]мі заснавальніцы храма [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні]] і яе сястры [[Еўдакія, ігумення|Еўдакіі]]<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39</ref>. Як і ў будынках Барысаглебскага манастыра, падкупальная прастора сабора ссунута ад цэнтра на захад, а яго сцены выкладзены з [[плінфа|плінфы]] ў тэхніцы [[муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Праведзеныя ў другой палове [[XX ст.]] даследаванні храма дазволілі прыйсці да высновы, што ён меў не двухсхільны дах, які з'явіўся ў выніку перабудоў [[XIX ст.]], а пазакамарнае перакрыцце асноўнага аб'ёма і больш нізкага [[прытвор]]а з захаду. Акрамя гэтага, архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], якія забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для [[Барабан (архітэктура)|барабана]] і [[купал]]а. Такое канструкцыйнае і кампазіцыйнае вырашэнне надавала ўсяму будынку вежападобнасць, дынамічнае нарастанне мас<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. ===== Храм-пахавальня ===== [[Файл:Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў.jpg|thumb|Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў]] {{асноўны|Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў}} Падчас раскопак на тэрыторыі Спаса-Праабражэнскага манастыра былі выяўлены рэшткі храма-пахавальні. Храм уяўляў сабой шасціслуповы, трохнефны [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны будынак]] з адной [[апсіда]]й і [[хоры|хорамі]] на захадзе. Ён, верагодна, быў узведзены ў пачатку — першай палове [[XII ст.]] 3 паўднёвага, паўночнага і заходняга бакоў храм абкружала шырокая [[галерэя]], аб'ёмы якой мелі выгляд [[прытвор]]аў. Пад яе падлогай знойдзены старажытныя пахаванні ў цагляных скляпах, магчыма, [[Епіскапы полацкія|полацкіх епіскапаў]]. Сцены будынка былі выкладзены з [[плінфа|плінфы]] ў [[муроўка са схаваным радам|тэхніцы «са схаваным радам»]], у яго аздобе шырока выкарыстоўваліся [[роспіс]]ы, у пакрыцці падлогі — дэкаратыўныя керамічныя пліткі і [[Мазаіка|мазаікі]]<ref name="ReferenceB"/>. ==== Багародзіцкі манастыр ==== Ёсць падставы меркаваць, што на правым беразе [[Палата|Палаты]] паміж [[Полацкае гарадзішча|гарадзішчам]] і Спаскім манастыром існаваў [[Багародзіцкі манастыр, Полацк|манастыр Багародзіцы]], заснаваны [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінняй]], у якім таксама знаходзілася мураваная царква. Прыкладна ў гэтым месцы, «на Ксаверыеўцы», у мінулым стагоддзі былі выяўлены старажытныя муроўкі. Л. Аляксееў, грунтуючыся на інфармацыі Лебедзеўскага летапісу, атаясамлівае помнік з царквой Юрыя<ref>Алексеев Л. В. Полоцкая земля в IX—XIII вв. С. 212.</ref>. == Віцебск == {{асноўны артыкул|Свята-Дабравешчанская царква (Віцебск)}} Іншым шляхам, чым у Полацку, пачало развівацца ў сярэдзіне ХІІ ст. манументальнае будаўніцтва ў [[Віцебск]]у. У адзіным вядомым помніку гэтага часу — [[Свята-Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] — выкарыстаная сістэма муроўкі з чаргаваннем радоў [[плінфа|плінфы]] і каменных блокаў. Такая тэхніка будаўніцтва сустракалася ў [[Балгарыя|Балгарыі]] і [[Грэцыя|Грэцыі]], адкуль, відаць, і былі запрошаныя майстры ў Віцебск<ref name="АБ"/>. У той жа час помнік мае рысы полацкай архітэктуры: гэта і моцна выцягнутая форма плана, наяўнасць адной масіўнай [[апсіда|апсіды]]. Лесвіца на хоры змяшчалася ў тоўшчы заходняга мура. Узровень першапачатковай падлогі на метр вышэй тагачаснай дзённай паверхні, а гэта азначае, што будынак меў высокі [[цокаль]], што з'яўляецца рэдкім выпадкам у практыцы ўсходнеславянскай архітэктуры<ref>Каргер М. К. Церковь Благовещения в Витебске // КСИА. 1978. № 155. С. 76.</ref>. На жаль, разбурэнне помніка ў [[1961]] г. ускладніла яго далейшае даследаванне<ref name="АБ"/>. == Менск == Ha рубяжы ХІ і XII стст. у нязвыклай для Полацку тэхніцы распачата будаўніцтва [[Мінская замкавая царква|Менскай замкавай царквы]], якой па нейкіх прычынах так і не было скончана. Храм будваўся з каменю, на [[бутавы камень|бутавых]] падмурках, з абмуроўкай сцен пліткамі з абчасанага [[вапняк]]у<ref name="АБ"/>. Добра захаваныя падмуркі даюць магчымасць рэканструяваць план пабудовы<ref>Загорульский Э. М. Возникновение Минска. С. 201,202.</ref>. Мяркуючы па характары плану, можна ўявіць, што дойліды хацелі ўзвесці кампактны цэнтрычны храм вежападобнай кампазіцыі, дзе выразна выявіліся полацкія традыцыі<ref name="АБ"/>. Неабходна адзначыць, што своеасаблівымі рысамі яго былі незвычайная канструкцыя падмуркаў, якая ўключала драўляныя субструкцыі, абліцоўка ўнутраных сцен апрацаванымі квадратамі [[даламіт]]у. Мінская царква не мае аналагаў ся­род помнікаў на абшарах [[Усходнія славяне|усходнеславянскіх зямель]], але май рысы [[раманская архітэктура|раманскай архітэктуры]]. На думку [[Э. Загарульскі|Э. Загарульскага]], у яе збудаванні прымалі ўдзел [[польшча|польскія]] майстры<ref>Загорульский Э. М. Возникновение Минска. С. 201,202.</ref>. == Па-за межамі Полацкага княства == Полацкія майстры будавалі таксама і далёка за межамі свайго княства: у [[Смаленск]]у, [[Ноўгарад]]зе. У канцы [[XII ст.]] на аснове полацкіх дойлідскіх форм развіваецца [[Смаленская школа дойлідства]], якая пашырае свой уплыў на [[Наўгародская дзяржава|Ноўгарад]], [[Пскоўскае княства|Пскоў]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскія землі]], верагодна, на [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаў]]. У пачатку [[XIII ст.]] многія старажытнарускія землі прымаюць тую новую схему [[крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], якая ўпершыню была распрацавана полацкім дойлідам Іаанам. Арыгінальнае спалучэнне полацкіх і віцебскіх традыцый адбылося пры будаўніцтве [[Наваградак|Наваградскай]] [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебскай царквы]]: віцебскія майстры ўзвялі храм, полацкія прыбудавалі да яго вонкавую [[галерэя|галерэю]]<ref name="АБ">{{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}}</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|12к|Полацкая школа дойлідства}} С. 461. * Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце. У 4 т. Т.1. IX—XIV стст./А. І. Лакотка [і інш.] Навук. рэд. А. І. Лакотка — Мн.: Бел.навука, 2005. — с.392. * Лазука, Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва. У 2 т. Т.1. Першабытны лад — XVII ст./ Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2007. — с.252. * Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т.1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVІ ст./ Рэд.кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) і інш. — Мн.: Навука і тэхніка, 1987 — с. 304. * Мураваная царкоўная архітэктура/Беларусы: У 8 т. Т.2.Дойлідства/ А. І. Лакотка; Інст-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэдкал.: В. К. Бандарчык, М. Ф. Піліпенка, А. І. Лакотка: Мн.: Тэхналогія, 1997 — с.391. * Кулагін А. М. Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік/ Маст. І. І. Бокі — Мн.: БелЭн, 2001. — с.328. * Архітэктура Беларусі: Энцыкл.даведнік/ Бел. Энцыкл.; Рэдкал.: А. А. Воінаў і інш. — Мн.: БелЭн, 1993 — с.620. {{Полацкая школа дойлідства}} [[Катэгорыя:Архітэктура Полацка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:Полацкая школа дойлідства| ]] rb9ic7476ugh8gghlgnwkwk7rnifo8p 5134222 5134201 2026-04-30T22:20:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134222 wikitext text/x-wiki '''Полацкая школа дойлідства''' пачала фарміравацца на аснове і пад уплывам візантыйска-кіеўскіх традыцый. Але ўжо ў першай палове [[XII ст.]] мураванае будаўніцтва ў княстве пайшло па іншым, чым у [[Кіеўскае княства|Кіеве]], шляху. == Характарыстыка == Развіццё Полацкай школы дойлідства не было адназначным. На раннім этапе выступала тэндэнцыя наследавання Кіеўскім узорам, як, напрыклад, у Вялікім саборы Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра, які шмат у чым нагадваў царкву Спаса ў Бераставе пад Кіевам<ref name="АБ"/>. Толькі ў сярэдзіне [[XII ст.]] склалася традыцыя, якая найбольш яскрава ўвасобілася ў творчасці майстра [[Іаан (дойлід)|Іаана]]. Ён першым са старажытнарускіх майстроў рашуча парывае з канонамі [[візантыйская архітэктура|візантыйска-кіеўскага дойлідства]] і стварае свой адметны тып храму вежападобнай кампазіцыі ў полацкай [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Ефрасіннеўскай царкве]] і бельчыцкай [[Барысаглебская царква, Бельчыцы|Барысаглебскай царкве]], арыентуючыся ў гэтым на славуты прататып — Сафію<ref name="АБ"/>. 3 аднаго боку ў полацкім дойлідстве захоўваюцца архітэктурныя формы, ад якіх ужо ў пачатку [[XII стагоддзе|XII ст.]] адмовіліся ў Кіеве (выкарыстанне [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]], каменных блокаў, плоскіх [[Лапатка (архітэктура)|лапатак]], абхадных [[галерэя|галерэй]]), з другога — рашучы перагляд [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнай сістэмы храма]]. Будаўнікі, не адмаўляючыся ад яе канструкцыйнай асновы, за кошт пераразмеркавання мас акцэнтуюць увагу на вежападобнасці сілуэта царквы. Яснасць архітэктурнай кампазіцыі, [[сіметрыя|сіметрычная]] ўпарадкаванасць форм, аб'ядноўваючых прастору, падкрэсліваюць панаванне вертыкальнай дамінанты. Але найбольш красамоўным сведчаннем новаўвядзенняў полацкіх дойлідаў з'яўляецца перанос падкупальнай прасторы з усходу і размяшчэнне яе над заходнімі парамі слупоў. У спалучэнні з пазакамарным перакрыццем, выкарыстаннем [[Какошнік (архітэктура)|какошнікаў]], вертыкаляў плоскіх [[Лапатка (архітэктура)|лапатак]] такі будаўнічы прыём надаваў храмам вежападобны выгляд, ствараў выразныя сілуэты знешніх аб'ёмаў. Атрымліваюць распаўсюджанне бесслуповыя цэрквы з адной [[апсіда]]й і [[прытвор]]ам на захадзе, трохнефавыя чатырох- ці шасціслуповыя храмы, у якіх сваімі памерамі пераважае галоўны [[неф]], а два бакавыя робяцца вузейшымі за яго. У гэтым выпадку знадворку вылучаліся тры апсіды або толькі адна, тая, што завяршала галоўны неф. Тады апсіды ў канцах бакавых нефаў мелі выгляд ніш і змяшчаліся ў тоўшчы ўсходняй сцяны<ref name="Лазука">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007. ст.41-42</ref>. == Полацк == На сённяшні дзень вядома пра 13 помнікаў мураванага дойлідства [[XII ст.]] у Полацку, сярод якіх ёсць адна грамадзянская пабудова — [[Княжацкі церам (Полацк)|княжацкі хорам]], невялікі, квадратны ў плане мураваны будынак. Зберагліся толькі два стара-жытныя помнікі — [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]] і [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаская царква]] [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскага манастыра]]. === Сафійскі сабор === {{асноўны артыкул|Сафійскі сабор (Полацк)}} [[File:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|злева|Макет сабора XI ст.]] Першым мураваным храмам у [[Полацк]]у быў [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]]<ref name="Раппопорт"/>, які пабудавалі на тэрыторыі [[Полацкі дзядзінец|дзядзінца]] [[Полацкія замкі|замка]] ў гады княжання [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]]. Аб часе яго ўзвядзення ёсць некалькі версій: паводле першай — у 1044—1066 гг., паводле другой — у 1050—1055 гг.<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.41-42</ref>, паводле трэцяй, высунутай [[Л. В. Аляксееў|Л. В. Аляксеевым]], — 1060—1066 гг<ref name="ReferenceA">Л. В. Алексеев. Западные земли домонгольской Руси. Очерки истории, археологии, культуры. Книга 2. Москва: «Наука», 2006. ст.76</ref>. Саборы Сафіі прысвечаны «{{нп3|Сафія, філасофія|Прамудрасці Божай|ru|София (философия)}}», такое імя апроч по­лацкай ва ўсім [[Праваслаўе|усходнехрысціянскім свеце]] насілі толькі святыні ў [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|Канстанцінопалі]], {{нп3|Царква Святой Сафіі, Салонікі|Салуні|ru|Храм Святой Софии (Салоники)}}, {{нп3|Царква Святой Сафіі, Охрыд|Охрыдзе|uk|Церква святої Софії (Охрид)}}, [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Кіеве]], [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Ноўгарадзе]]. Фактам пабудовы Сафійскага сабора Полацк заяўляў аб сваім праве ўстаць нароўні з буйнейшымі цэнтрамі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]<ref name="Раппопорт">Раппопорт ПА. Русская архитектура X—XIII вв. Л., 1982. С. 11,65,93.</ref>. Даследчыкі сцвярджаюць, што будаўніцтва полацкай Сафіі было даручана [[візантыя|візантыйскім]] дойлідам, паколькі менавіта візантыйскія арцелі будавалі [[кіеў]]скую {{нп3|Дзесяцінная царква|Дзесяцінную царкву|ru|Десятинная церковь}} (1-я арцель) і [[чарнігаў]]скі {{нп3|Спаса-Праабражэнскі сабор, Чарнігаў|Спаса-Праабражэнскі сабор|ru|Спасо-Преображенский собор (Чернигов)}} (2-я арцель), а затым (3-я арцель) [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскія саборы ў Кіеве]] і ў [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Ноўгарадзе]]. Аднак, мяркуецца, што Сафійскі сабор у Полацку будавала іншая, 4-я арцель, аб чым сведчаць адрозненні ў канструктыўнай пабудове полацкай Сафіі ад аналагічных пабудоў у Кіеве і Ноўгарадзе<ref name="ReferenceA"/>. У сваім першапачатковым выглядзе полацкая Сафія ўяўляла сабой [[неф|пяцінефны]] трохапсідны [[крыжова-купальны храм]] шырынёй 26,4 м і даўжынёй 31,5 м разам з [[апсіда]]мі. Для параўнання, шырыня кіеўскай Сафіі — 39,2 м, даўжыня — 34,25 м, наўгародскай Сафіі адпаведна — 39,35 м і 35,5 м<ref name="Раппопорт"/>. Сцены храма выкладзены з цэглы (плінфы) у тэхніцы візантыйскай [[Муроўка «са схаваным радам»|муроўкі «са схаваным радам»]]. Сабор меў пяць [[купал]]аў (паводле летапісных крыніц канца [[XVI ст.]] — сем; два дадатковыя маглі знаходзіцца ў яго заходняй частцы), з якіх вылучаўся галоўны. Ён узвышаўся ў цэнтры будынка і праз [[Барабан (архітэктура)|барабан]] і [[Папружная арка|папружныя аркі]] абапіраўся на чатыры масіўныя [[слуп]]ы. Утвораная прастора была падобная да крыжа, а ўвесь храм адпавядаў крыжова-купальнаму тыпу культавага збудавання, канструкцыйныя асаблівасці якога склаліся ў Візантыі і былі запазычаны ўсходнімі славянамі разам з іншымі хрысціянскімі формамі<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.35-36</ref>. === Княжацкі храм === [[Файл:Царква на дзядзінцы.jpg|thumb|Царква на дзядзінцы]] {{асноўны артыкул|Княжацкі храм (Полацк)}} Непадалёку ад Сафійскага сабора на тэрыторыі [[Полацкі дзядзінец|княжацкага двара]] выяўлены падмурак і сцены яшчэ аднаго храма. Мураваны шасціслуповы будынак памерам 24×16 м меў тры [[неф]]ы, з якіх галоўны завяршаўся [[апсіда]]й, а бакавыя — [[ніша]]мі, утопленымі ў тоўшчу ўсходняй сцяны. Падкупальная прастора, як і ў іншых полацкіх храмах, верагодна, таксама была ссунута на захад, а да асноўнага аб'ёма з трох бакоў прымыкалі [[прытвор]]ы, паўднёвы і паўночны з якіх завяршаліся [[апсіда]]мі. Выразны вежападобны сілуэт царкве надавалі выкарыстаныя [[закамары|закамарнае перакрыцце]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], складанага профілю [[Лапатка (архітэктура)|лапаткі]], манументальнае, накшталт [[партал]]а, вырашэнне галоўнага ўвахода на заходнім фасадзе<ref name="ReferenceB">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.40</ref>. === Царква на рове === [[Файл:Царква-на-рове, план.jpg|thumb|злева|Царква на ровее, план раскапаных рэшткаў]] {{асноўны|Царква на рове (Полацк)}} Выяўленыя на ішым баку рова дзяцінца пры археалагічных раскопках [[М. К. Каргер]]а (1962, 1967), а затым [[П. А. Рапапорт]]а (1976 і 1977) рэшткі храма атрымалі ўмоўную назву «Царква на рове». Помнік быў зрыты ў наш час пры будаўніцтве школы № 8, захаваліся толькі падмуркавыя равы і частка падмуркаў [[апсіда|апсіды]]. Даўжыня апсіды каля 7,5 м, шырыня — 7,1 м, шырыня сярэдняга нефа — 4,45 м. Рэшткаў [[мур]]а не захавалася нідзе, аднак плінфы, якія знойдзены на месцы пабудовы, на пакатым баку маюць буйныя «княжацкія» знакі. Яны і знойдзены паблізу [[шыфер]]ны [[саркафаг]] сведчаць аб тым, што гэта была пахавальня кагосьці з нашчадкаў [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]]. Рапапорт, на падстваве знакаў на плінфе і па яе фармату, аднёс помнік да трэцяй — чацвёртай чвэрцях [[XII ст.]]<ref name="ReferenceB"/>. === Манастыры === Важная канфесійная, грамадска-палітычная, прадстаўнічая, а таксама абарончая ролі ў жыцці Полацкага княства адводзіліся [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкаму Барысаглебскаму]] і [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Праабражэнскаму манастырам]], паўсталі паблізу ад горада ў канцы [[XI]]—[[XII]] стст. і ўключалі па некалькі храмаў, жылыя і гаспадарчыя пабудовы. Усе работы па іх узвядзенню, верагодна, былі выкананы мясцовымі майстрамі, паколькі многія выкарыстаныя тут архітэктурныя рашэнні і прыёмы адрозніваюцца ад тых, што існавалі ў суседніх Кіеўскім і Наўгародскім княствах<ref name="ReferenceC">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.36</ref>. ==== Бельчыцкі манастыр ==== {{асноўны артыкул|Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр}} [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1866).jpg|300пкс|thumb|Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]] (1866). Злева Барысаглебская, справа - Пятніцкая царква, на пярэднім плане бачны падмуркі Вялікага сабора]] Пасля заканчэння будаўніцтва Сафійскага сабора ў сярэдзіне [[XI стагоддзе|XI ст.]] гадах манументальнае будаўніцтва ўзнаўляецца на мяжы [[XI]]—[[XII]] стст. з будаўніцтвам [[Вялікі храм Бельчыцкага манастыра|Вялікага храма]] [[Бельчыцкі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] пад [[Полацк]]ам<ref name="Хозеров">Хозеров ИМ. Белорусское и Смоленское зодчество XI—XIII вв. Мн., 1994. С. И;</ref><ref name="Воронин">Воронин Н. Н. Бельчицкие руины // Архитектурное наследство. М., 1956. Т. 6. С. 16.</ref>. Іншыя схіляюцца да больш позняй даты — 20-я, а то і 30-я гады XII ст<ref>Раппопорт ПА. Древнерусская архитектура. СПб., 1993. С. 268.</ref>. Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр быў заснаваны як [[рэзідэнцыя]] [[полацкія князі|полацкіх князёў]] на левым беразе [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] пры ўпадзенні ў яе р. [[Бяльчанка|Бяльчанкі]]. У розныя часы [[XII ст.]] тут было ўзведзена некалькі храмаў. Але дакладна вядома пра чатыры: [[Вялікі сабор Бельчыцкага манастыра|Вялікі сабор]], [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкую]], [[Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра|Барысаглебскую цэрквы]], храм-[[трыконх]]<ref name="ReferenceC"/>. ===== Вялікі сабор ===== {{асноўны артыкул|Вялікі сабор Бельчыцкага манастыра}} [[Файл:Вялікі сабор у Бельчыцах.jpg|злева|thumb|Вялікі сабор]] [[Вялікі сабор Бельчыцкага манастыра|Вялікі сабор]]{{efn|Яго сапраўдная назва невядома, [[Л. В. Аляксееў]] называе яго ''Успенскім саборам''<ref>Л. В. Алексеев. Западные земли домонгольской Руси. Очерки истории, археологии, культуры. Книга 2. Москва: «Наука», 2006 ст.81</ref>.}} пабудаваны ў 1120-1130-я гг. вылучаўся сярод астатніх значнымі памерамі, якія мала саступалі Сафійскаму сабору і складалі ў даўжыю без [[прытвор]]а 22,5 м, а ў шырыню — 16,5 м. Верагодна, гэта быў галоўны храм манастыра. Яго разбурылі ўжо ў [[XVI ст.]], і ў пачатку [[XX ст.]], калі пачалося вывучэнне Бельчыцкага манастырскага комплексу, меліся толькі падмуркі ды сціплыя апісанні ў літаратурных крыніцах. Таму рэканструкцыя першапачатковага выгляду Вялікага сабора, яго архітэктурнай пластыкі дастаткова прыблізная. Разам з тым супастаўленне выяўленых матэрыялаў — памераў і канструкцыі падмуркаў, кавалкаў кладкі, элементаў дэкору — дазваляюць канстатаваць, што гэта быў [[слуп|шасціслуповы]], [[неф|трохнефавы]] сабор з трыма [[апсіда]]мі. Да яго паўднёвага, паўночнага і заходняга фасадаў прымыкалі амаль квадратныя ў плане прытворы, надаючы царкве крыжовасць<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.36-37</ref>. Сцены Вялікага сабора выкладзены таксама ў тэхніцы візантыйскай кладкі «са схаваным радам» з устаўкамі вялікіх апрацаваных камянёў. Але ў адрозненне ад Полацкай Сафіі Бельчыцкі храм упрыгожвалі знадворку і ўнутры плоскія лапаткі. Іх памеры і размяшчэнне адпавядалі ўнутранаму чляненню царквы шасцю крыжовымі ў плане слупамі. Новым у будынку было таксама месца размяшчэнне купала. Ён абапіраўся не на ўсходнія, а на заходнія пары слупоў і, такім чынам, быў крыху ссунуты ад цэнтра да ўвахода. Наяўнасць у Бельчыцкім саборы прытвораў, ніжэйшых за асноўны аб'ём, ссунутасць купала ў заходні бок надавалі яго знешняму выгляду выцягнутыя ўверх прапорцыі. Гэта адметнасць стане ў далейшым характэрнай рысай большасці храмаў Полацкага княства. Вялікі сабор у Бельчьшкім манастыры быў упрыгожаны фрэскавымі роспісамі, а яго падлога ў алтары выкладзена ўзорамі з паліваных керамічных плітак<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.37</ref>. ===== Пятніцкая царква ===== {{асноўны артыкул|Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра}} [[Файл:Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра.jpg|thumb|злева|Пятніцкая царква]] [[Выява:Połacak, Bielčyca, Piatnickaja. Полацак, Бельчыца, Пятніцкая (1890).jpg|thumb|Пятніцкая царква, 1890]] Яшчэ адзін храм манастыра, [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкая царква]], пабудаваны ў [[XII ст.]], яе аўтарства звязваюць з імем полацкага дойліда Іаана. Царква была разбурана пасля 1920 г. Храм уяўляў сабой бесслуповы [[неф|аднанефавы]] будынак невялікіх памераў з бакамі плана ў 5,1—5,8 м, мела адну прамавугольную ў плане [[апсіда|апсіду]], [[прытвор]] з захаду, а таксама [[склеп]], які размяшчаўся пад усім будынкам, акрамя [[алтар]]най часткі, і быў, верагодна, [[усыпальніца]]й князя [[Барыс Усяславіч|Барыса Усяславіча]]. Аб характары перакрыццяў і завяршэння царквы існуе некалькі версій. Паводле першай, зыходзячы з планіроўкі і адсутнасці апсід, храм меў [[корабавае скляпенне|корабавыя скляпенні]] і быў бяскупальным, паводле іншай — яго вянчаў [[купал]] на [[Барабан (архітэктура)|барабане]]. Сістэма кладкі сцен царквы з чырвонай [[плінфа|плінфы]] на ружовым растворы цамянкі засноўвалася на чаргаванні ўтопленых і выступаючых радоў, што было традыцыйным для культавых будынкаў Полацкага княства таго часу. Нават пры невялікіх знешніх памерах храм меў манументальны выгляд, ясна выказаную слуповасць сілуэта, якую яму надавалі ніжэйшыя за асноўны аб'ём, [[апсіда]] і [[прытвор]], падкрэслівалі плоскія вонкавыя [[Лапатка (архітэктура)|лапаткі]], вертыкалі аконных праёмаў, размешчаных у два [[Ярус (архітэктура)|ярусы]]<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.37-38</ref>. ===== Барысаглебская царква ===== {{асноўны артыкул|Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра}} [[Файл:Барысаглебская царква. Полацк.jpg|thumb|Барысаглебская царква]] [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1890).jpg|thumb|злева|Барысаглебская царква, 1890]] Трэцім значным будынкам Бельчыцкага манастыра з'яўлялася [[Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра|Барысаглебская царква]], узведзеная ў сярэдзіне [[XII стагоддзе|XII ст.]] Архітэктарам Барысаглебскага храма, як і Пятніцкай царквы, лічыцца [[дойлід Іаан|майстар Іаан]]. Такое меркаванне грунтуецца на тым, што ў названых будынках выкарыстаны шэраг прыёмаў, якія знайшлі потым найбольш поўнае і завершанае ўвасабленне ў [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскім саборы]], аўтарам якога, што пацверджана летапіснымі крыніцамі, ён быў. Аднакупальны храм меў тры паўкруглыя [[апсіда|апсіды]], яго ўнутраная [[прастор]]а падзялялася на тры нефы шасцю слупамі, што ішлі ў два рады, прычым цэнтральны [[неф]] вылучаўся большымі памерамі за бакавыя. У заходняй частцы будынка слупы злучаліся прасценкамі з паўднёвай і паўночнай сценамі, утвараючы аб'ём прытвора з корабавымі скляпеннямі. На ім знаходзіліся хоры. Па бакавых фасадах ішлі плоскія [[пілястра|пілястры]], паміж якімі ў два рады размяшчаліся вокны — большыя па вышыні зверху і меншыя — знізу. Сцены царквы выкладзены з [[плінфа|плінфы]] на [[вапна]]вай [[рошчын]]е з цамянкай у [[муроўка са схаваным радам|тэхніцы «са схаваным радам»]] — традыцыйны спосаб муроўкі полацкіх будынкаў. Але ў адрозненне ад іншых храмаў у гэтым маляўнічы выгляд быў узмоцнены дадатковай афарбоўкай радоў цэглы ў [[чырвоны колер]] і спецыяльнай апрацоўкай светлых палос кладкі, якая, за кошт выкарыстаных спецыяльных штампаў, імітавала мур з [[пясчанік]]у<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.38</ref>. ===== Храм-трыконх ===== [[Файл:Храм з баковымі апсідамі.jpg|thumb|Храм «з баковымі апсідамі» Бельчыцкага манастыра паводле малюнка канца XVIII ст.]] {{асноўны артыкул|Храм-трыконх Бельчыцкага манастыра}} Чацвёртую з вядомых цэркваў Бельчыцкага манастыра, так званы [[Храм-трыконх Бельчыцкага манастыра|храм-трыконх]], падмуркі якога былі знойдзены падчас земляных работ у канцы [[XVIII ст.]]. Храм быў узведзены, верагодна, у першай палове ці сярэдзіне [[XII ст.]] Звестак пра яго захавалася вельмі мала, паколькі будынак быў разбураны яшчэ задоўга да адкрыцця, пра што сведчыць складзеныя ў той час невядомым аўтарам запіска і план. На іх падставе можна меркаваць, што храм быў чатырохслуповы, меў адну [[апсіда|апсіду]] з усходу і па адной з паўночнага і паўднёвага бакоў, тры ўваходы і [[крыпта|крыпту]]. Такім чынам, не толькі ўнутраны аб'ём царквы меў крыжападобнае чляненне, яно прачытвалася і ў знешніх формах. Аналагічны тып культавага будынка, вядомы як храм-{{нп3|трыконх||de|Drei-Konchen-Chor}}, рэдкі для старажытнабеларускіх земляў і больш вядомы ў архітэктуры [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Сербія|Сербіі]], [[Грэцыя|Грэцыі]] ([[Афонскі манастыр]]), можа разглядацца і як архітэктурнае запазычанне, і як прыклад культурных, канфесійных сувязей [[Полацкае княства|Полацкага княства]] з іншымі праваслаўнымі краінамі Еўропы<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007. ст.38</ref> ==== Спаса-Праабражэнскі манастыр ==== {{асноўны артыкул|Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} Другім значным комплексам Полацка быў [[Спаса-Еўфрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскі Спаса-Праабражэнскі манастыр]], узведзены ў [[XII ст.]] за 2,5 км ад [[дзядзінец, Полацк|дзядзінца]]. У яго ансамбль уваходзіла два храмы — [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскі сабор]], будаўніцтва якога вялося ў [[1152]]—[[1161]] гг. і царква-пахавальня, сапраўдная назва якой невядома, а звесткі аб будаўніцтве даюць толькі матэрыялы археалагічных раскопак. Спаса-Праабражэнскую царкву ўзвёў [[дойлід Іаан]]<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.38</ref>. ===== Спаса-Праабражэнскі сабор ===== {{асноўны артыкул|Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)}} [[Выява:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|Рэканструкцыя пачатковага выгляду Спаса-Праабражэнскай царквы]] Увасабленнем новага тыпу храма на ўсходнеславянскіх тэрыторыях з'яўляецца сусветна вядомы [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскі сабор]] — практычна адзіны будынак, які захаваўся ў амаль непашкоджаным стане. Царква ўяўляе сабой невялікі па памерах трохнефавы шасціслуповы [[глава, архітэктура|аднаглавы]] храм. Даўжыня яго бакавых сцен складае 9,8 і 14,4 м. Галоўны [[неф]] завяршае паўкруглая [[апсіда]], болыш вузкія бакавыя — дзве паўкруглыя [[ніша|нішы]], схаваныя ў тоўшчы ўсходняй сцяны. На [[хоры]], якія займаюць прастору не толькі над [[прытвор]]ам, але і над заходнімі вуглавымі часткамі будынка, вядуць дзве [[лесвіца|лесвіцы]], што праходзяць у заходняй сцяне. Паабапал хораў узведзены дзве невялікія цэркаўкі, якія, як мяркуецца, былі [[малельня]]мі заснавальніцы храма [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні]] і яе сястры [[Еўдакія, ігумення|Еўдакіі]]<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39</ref>. Як і ў будынках Барысаглебскага манастыра, падкупальная прастора сабора ссунута ад цэнтра на захад, а яго сцены выкладзены з [[плінфа|плінфы]] ў тэхніцы [[муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Праведзеныя ў другой палове [[XX ст.]] даследаванні храма дазволілі прыйсці да высновы, што ён меў не двухсхільны дах, які з'явіўся ў выніку перабудоў [[XIX ст.]], а пазакамарнае перакрыцце асноўнага аб'ёма і больш нізкага [[прытвор]]а з захаду. Акрамя гэтага, архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], якія забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для [[Барабан (архітэктура)|барабана]] і [[купал]]а. Такое канструкцыйнае і кампазіцыйнае вырашэнне надавала ўсяму будынку вежападобнасць, дынамічнае нарастанне мас<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. ===== Храм-пахавальня ===== [[Файл:Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў.jpg|thumb|Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў]] {{асноўны|Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў}} Падчас раскопак на тэрыторыі Спаса-Праабражэнскага манастыра былі выяўлены рэшткі храма-пахавальні. Храм уяўляў сабой шасціслуповы, трохнефны [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны будынак]] з адной [[апсіда]]й і [[хоры|хорамі]] на захадзе. Ён, верагодна, быў узведзены ў пачатку — першай палове [[XII ст.]] 3 паўднёвага, паўночнага і заходняга бакоў храм абкружала шырокая [[галерэя]], аб'ёмы якой мелі выгляд [[прытвор]]аў. Пад яе падлогай знойдзены старажытныя пахаванні ў цагляных скляпах, магчыма, [[Епіскапы полацкія|полацкіх епіскапаў]]. Сцены будынка былі выкладзены з [[плінфа|плінфы]] ў [[муроўка са схаваным радам|тэхніцы «са схаваным радам»]], у яго аздобе шырока выкарыстоўваліся [[роспіс]]ы, у пакрыцці падлогі — дэкаратыўныя керамічныя пліткі і [[Мазаіка|мазаікі]]<ref name="ReferenceB"/>. ==== Багародзіцкі манастыр ==== Ёсць падставы меркаваць, што на правым беразе [[Палата|Палаты]] паміж [[Полацкае гарадзішча|гарадзішчам]] і Спаскім манастыром існаваў [[Багародзіцкі манастыр, Полацк|манастыр Багародзіцы]], заснаваны [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінняй]], у якім таксама знаходзілася мураваная царква. Прыкладна ў гэтым месцы, «на Ксаверыеўцы», у мінулым стагоддзі былі выяўлены старажытныя муроўкі. Л. Аляксееў, грунтуючыся на інфармацыі Лебедзеўскага летапісу, атаясамлівае помнік з царквой Юрыя<ref>Алексеев Л. В. Полоцкая земля в IX—XIII вв. С. 212.</ref>. == Віцебск == {{асноўны артыкул|Свята-Дабравешчанская царква (Віцебск)}} Іншым шляхам, чым у Полацку, пачало развівацца ў сярэдзіне ХІІ ст. манументальнае будаўніцтва ў [[Віцебск]]у. У адзіным вядомым помніку гэтага часу — [[Свята-Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] — выкарыстаная сістэма муроўкі з чаргаваннем радоў [[плінфа|плінфы]] і каменных блокаў. Такая тэхніка будаўніцтва сустракалася ў [[Балгарыя|Балгарыі]] і [[Грэцыя|Грэцыі]], адкуль, відаць, і былі запрошаныя майстры ў Віцебск<ref name="АБ"/>. У той жа час помнік мае рысы полацкай архітэктуры: гэта і моцна выцягнутая форма плана, наяўнасць адной масіўнай [[апсіда|апсіды]]. Лесвіца на хоры змяшчалася ў тоўшчы заходняга мура. Узровень першапачатковай падлогі на метр вышэй тагачаснай дзённай паверхні, а гэта азначае, што будынак меў высокі [[цокаль]], што з'яўляецца рэдкім выпадкам у практыцы ўсходнеславянскай архітэктуры<ref>Каргер М. К. Церковь Благовещения в Витебске // КСИА. 1978. № 155. С. 76.</ref>. На жаль, разбурэнне помніка ў [[1961]] г. ускладніла яго далейшае даследаванне<ref name="АБ"/>. == Менск == Ha рубяжы ХІ і XII стст. у нязвыклай для Полацку тэхніцы распачата будаўніцтва [[Мінская замкавая царква|Менскай замкавай царквы]], якой па нейкіх прычынах так і не было скончана. Храм будваўся з каменю, на [[бутавы камень|бутавых]] падмурках, з абмуроўкай сцен пліткамі з абчасанага [[вапняк]]у<ref name="АБ"/>. Добра захаваныя падмуркі даюць магчымасць рэканструяваць план пабудовы<ref>Загорульский Э. М. Возникновение Минска. С. 201,202.</ref>. Мяркуючы па характары плану, можна ўявіць, што дойліды хацелі ўзвесці кампактны цэнтрычны храм вежападобнай кампазіцыі, дзе выразна выявіліся полацкія традыцыі<ref name="АБ"/>. Неабходна адзначыць, што своеасаблівымі рысамі яго былі незвычайная канструкцыя падмуркаў, якая ўключала драўляныя субструкцыі, абліцоўка ўнутраных сцен апрацаванымі квадратамі [[даламіт]]у. Мінская царква не мае аналагаў ся­род помнікаў на абшарах [[Усходнія славяне|усходнеславянскіх зямель]], але май рысы [[раманская архітэктура|раманскай архітэктуры]]. На думку [[Э. Загарульскі|Э. Загарульскага]], у яе збудаванні прымалі ўдзел [[польшча|польскія]] майстры<ref>Загорульский Э. М. Возникновение Минска. С. 201,202.</ref>. == Па-за межамі Полацкага княства == Полацкія майстры будавалі таксама і далёка за межамі свайго княства: у [[Смаленск]]у, [[Ноўгарад]]зе. У канцы [[XII ст.]] на аснове полацкіх дойлідскіх форм развіваецца [[Смаленская школа дойлідства]], якая пашырае свой уплыў на [[Наўгародская дзяржава|Ноўгарад]], [[Пскоўскае княства|Пскоў]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскія землі]], верагодна, на [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаў]]. У пачатку [[XIII ст.]] многія старажытнарускія землі прымаюць тую новую схему [[крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], якая ўпершыню была распрацавана полацкім дойлідам Іаанам. Арыгінальнае спалучэнне полацкіх і віцебскіх традыцый адбылося пры будаўніцтве [[Наваградак|Наваградскай]] [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебскай царквы]]: віцебскія майстры ўзвялі храм, полацкія прыбудавалі да яго вонкавую [[галерэя|галерэю]]<ref name="АБ">{{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}}</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|12к|Полацкая школа дойлідства}} С. 461. * Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце. У 4 т. Т.1. IX—XIV стст./А. І. Лакотка [і інш.] Навук. рэд. А. І. Лакотка — Мн.: Бел.навука, 2005. — с.392. * Лазука, Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва. У 2 т. Т.1. Першабытны лад — XVII ст./ Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2007. — с.252. * Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т.1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVІ ст./ Рэд.кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) і інш. — Мн.: Навука і тэхніка, 1987 — с. 304. * Мураваная царкоўная архітэктура/Беларусы: У 8 т. Т.2.Дойлідства/ А. І. Лакотка; Інст-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэдкал.: В. К. Бандарчык, М. Ф. Піліпенка, А. І. Лакотка: Мн.: Тэхналогія, 1997 — с.391. * Кулагін А. М. Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік/ Маст. І. І. Бокі — Мн.: БелЭн, 2001. — с.328. * Архітэктура Беларусі: Энцыкл.даведнік/ Бел. Энцыкл.; Рэдкал.: А. А. Воінаў і інш. — Мн.: БелЭн, 1993 — с.620. {{Полацкая школа дойлідства}} [[Катэгорыя:Архітэктура Полацка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:Полацкая школа дойлідства| ]] swegfu7lbhdshcvlgblbpjl6jat0s18 5134245 5134222 2026-04-30T23:08:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перапрацавана, каб не дубляваць артыкулы пра канкрэтныя храмы 5134245 wikitext text/x-wiki [[Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|Макет выгляду Сафійскага сабора станам на XI стагоддзе]] '''По́лацкая шко́ла до́йлідства''' — самабытная архітэктурная школа, якая склалася і развівалася ў [[Полацкае княства|Полацкім княстве]] і суседніх землях у [[XI стагоддзе|XI]] — [[XII стагоддзе|XII стагоддзях]]. Пачаўшы сваё фарміраванне на аснове і пад уплывам візантыйска-кіеўскіх традыцый (як пры будаўніцтве [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]]), у сярэдзіне XII ст. школа выпрацавала ўласны ўнікальны стыль. Яе галоўным дасягненнем стаў пераход ад традыцыйных [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальных]] пабудоў да храмаў вежападобнай кампазіцыі з дынамічным вертыкальным сілуэтам (дзякуючы выкарыстанню [[Какошнік (архітэктура)|какошнікаў]] і зрушэнню падкупальнай прасторы ад цэнтра на захад). [[Файл:Роспісы_Спаса-Праабражэнскай_царквы_ў_Полацку_01.jpg|злева|міні|Фрэска ў інтэр’еры [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаскай царквы]] з фігурай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні]], якая падносіць храм Збавіцелю.]] Полацкая школа вылучалася не толькі архітэктурнымі формамі, але і спецыфічнымі будаўнічымі тэхналогіямі: адмысловай сістэмай сушкі і маркіроўкі [[Плінфа|плінфы]], выкарыстаннем бязрастворных падмуркаў, а таксама захаваннем і мадыфікацыяй [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]] у якасці фірмовага дэкаратыўнага прыёму каменячосаў. Найбольш яскрава рысы школы ўвасобіліся ў творчасці выдатнага мясцовага майстра — [[Іаан (полацкі дойлід)|дойліда Іаана]] (стваральніка [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскага сабора]]). З канца XII ст., пасля спынення манументальнага будаўніцтва ў самім Полацку, мясцовыя будаўнічыя арцелі і вытворцы плінфы раз’ехаліся па іншых гарадах, аказаўшы значны ўплыў на развіццё дойлідства ў [[Смаленская школа дойлідства|Смаленску]], [[Наўгародская школа дойлідства|Ноўгарадзе]], [[Гродзенская школа дойлідства|Гродне]] і [[Навагрудак|Навагрудку]]. == Эвалюцыя архітэктурных форм == === Ранні этап і пошук стылю === На раннім этапе ў полацкім дойлідстве панавала тэндэнцыя наследавання кіеўскім узорам. Першым мураваным храмам Полацка стаў Сафійскі сабор (сярэдзіна ці другая палова XI ст.), які фактам сваёй пабудовы заяўляў аб праве горада стаць нароўні з найбуйнейшымі цэнтрамі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]{{sfn|Рапапорт|1982|с=11, 65, 93}}. Гэты велічны пяцінефны крыжова-купальны храм быў узведзены запрошанай [[Візантыйская імперыя|візантыйскай]] арцеллю. Аднак адрозненні ў яго канструктыўнай пабудове ад аналагічных сабораў Кіева і Ноўгарада сведчаць, што тут працавала асобная, самастойная група майстроў{{sfn|Алексеев|2006|с=76}}. Падмуркі сабора былі ўмацаваны спецыяльнай драўлянай субструкцыяй: пад імі ляжалі драўляныя лежні, злучаныя паміж сабой жалезнымі мыліцамі{{sfn|Рапапорт|1994|с=62}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Файл:Царква на дзядзінцы.jpg|План і рэшткі Княжацкага храма на дзядзінцы Файл:Царква-на-рове, план.jpg|План раскапаных рэшткаў Царквы на Рове </gallery> [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1866).jpg|thumb|Бельчыцкі манастыр на малюнку [[Іван Трафімавіч Хруцкі|Івана Трутнева]] (1866)]] [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1890).jpg|thumb|злева|Барысаглебская царква (фота 1890 г.)]] У пачатку і сярэдзіне XII ст. мураванае будаўніцтва ў княстве пайшло па іншым шляху, пачаўся актыўны пошук уласных архітэктурных рашэнняў. Яркім прыкладам пераходнага перыяду стаў Вялікі сабор [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра]] (1120—1130-я гг.), які шмат у чым яшчэ нагадваў царкву Спаса ў Бераставе пад Кіевам{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. У ім з’явіліся рысы, якія ў далейшым стануць вызначальнымі для ўсёй полацкай школы: [[купал]] быў абаперты не на ўсходнія, а на заходнія пары слупоў (ссунуты ад цэнтра да ўвахода), што разам з больш нізкімі прытворамі надавала будынку выцягнутыя ўверх прапорцыі. Знешнія і ўнутраныя фасады пачалі ўпрыгожваць плоскімі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]{{sfn|Лазука|2007|с=36—37}}. [[Файл:Połacak, Bielčyca, Piatnickaja. Полацак, Бельчыца, Пятніцкая (1890).jpg|thumb|Пятніцкая царква (фота 1890 г.)]] У гэты ж час пашыраецца тыпалогія храмаў. Нараўне з традыцыйнымі трохнефавымі шасціслуповымі будынкамі ўзводзяцца бесслуповыя цэрквы з адной [[апсіда]]й і прытворам на захадзе (напрыклад, [[Пятніцкая царква (Полацк)|Пятніцкая царква]] Бельчыцкага манастыра). З’яўляюцца і зусім нетыповыя для Русі формы: так, [[Храм-трыконх Бельчыцкага манастыра|храм-трыконх]] таго ж манастыра меў апсіды не толькі з усходу, але і з паўночнага ды паўднёвага бакоў. Такі тып культавага будынка характэрны хутчэй для [[Балгарыя|Балгарыі]] і [[Грэцыя|Грэцыі]] ([[Афон]]), што можа разглядацца як сведчанне наўпроставых канфесійных сувязей Полацка з праваслаўнымі цэнтрамі Еўропы{{sfn|Лазука|2007|с=38}}. Сярод унікальных пабудоў гэтага перыяду вылучаюцца таксама [[Княжацкі храм (Полацк)|Княжацкі храм]] на дзядзінцы і [[Царква Уваскрасення Хрыстова на Рове (Полацк)|Царква на Рове]] — усыпальніца полацкіх князёў. На цаглінах апошняй былі знойдзены буйныя выпуклыя знакі ў выглядзе княжацкіх [[Трызуб|трызубцаў]], што дазваляе аднесці помнік да трэцяй або чацвёртай чвэрці XII ст.{{sfn|Рапапорт|1994|с=36—37}}{{sfn|Лазука|2007|с=40}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Файл:Вялікі сабор у Бельчыцах.jpg|План Вялікага сабора Файл:Храм з баковымі апсідамі.jpg|Храм-трыконх паводле абмераў канца XVIII ст. Файл:Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра.jpg|План Пятніцкай царквы Файл:Барысаглебская царква. Полацк.jpg|План Барысаглебскай царквы </gallery> === Перыяд росквіту і творчасць дойліда Іаана === Полацкая традыцыя канчаткова аформілася ў сярэдзіне XII ст., што найбольш яскрава ўвасобілася ў творчасці выдатнага майстра — манаха Іаана. Ён першым са старажытнарускіх дойлідаў рашуча парваў з канонамі візантыйска-кіеўскай архітэктуры і стварыў свой адметны тып храма вежападобнай кампазіцыі. Гэты новы стыль найлепш прадстаўлены ў [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскім саборы]] [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]] (1152—1161 гг.) і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебскай царквы]] Бельчыцкага манастыра, арыентуючыся пры гэтым на славуты прататып — Сафію{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. Дойлід перагледзеў крыжова-купальную сістэму: не адмаўляючыся ад яе канструкцыйнай асновы, ён за кошт пераразмеркавання мас перанёс акцэнт на вертыкальную дамінанту. Галоўны аб’ём храма стаў значна вышэйшым за прытворы і апсіды. Пры гэтым галоўны неф рабіўся вельмі шырокім, а два бакавыя — значна вузейшымі, з-за чаго іх апсіды звонку ўжо не вылучаліся, а хаваліся ў выглядзе ніш у тоўшчы ўсходняй сцяны{{sfn|Лазука|2007|с=41—42}}. Дынамічнае нарастанне мас дасягалася таксама дзякуючы выкарыстанню пазакамарнага перакрыцця і кілепадобных какошнікаў (выкананых з бітай цэглы на багатым растворы), якія забяспечвалі плаўны, прыступкавы пераход да кубічнага пастамента-асновы пад барабан купала{{sfn|Рапапорт|1994|с=85}}. Яснасць кампазіцыі і сіметрычная ўпарадкаванасць форм падкрэсліваліся вертыкалямі плоскіх пілястраў{{sfn|Лазука|2007|с=41—42}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Выява:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|Рэканструкцыя першапачатковага выгляду Спаса-Праабражэнскай царквы Файл:Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў.jpg|План храма-пахавальні полацкіх епіскапаў </gallery> == Будаўнічыя матэрыялы і тэхналогіі == Адметнай рысай полацкай школы стала высокаразвітая і спецыфічная вытворчасць будаўнічых матэрыялаў і тэхналогій муроўкі, якія шмат у чым адрозніваліся ад іншых рускіх зямель таго часу. Мясцовыя майстры-«плінфатворцы» выраблялі плінфу, якая сушылася не пад адкрытым небам (як у Кіеве ці Гродне), а пад адмысловымі навесамі, пра што сведчыць поўная адсутнасць на полацкай цэгле адбіткаў дажджавых кропель або слядоў жывёл. Шырока практыкавалася маркіроўка партый сырцу: на тарцах плінфы ставіліся разнастайныя выпуклыя знакі (для ўліку пры абпале), а на пасцелістым (шырокім) баку цэглы ўціскаліся невялікія круглыя клеймы, што рабілася з дапамогай штампаў з рога{{sfn|Рапапорт|1994|с=7, 22—28}}. Будаўнічы раствор полацкіх помнікаў XII ст. вельмі блізкі да ранніх кіеўскіх узораў — ён надзвычай «тлусты», дзе напаўняльнікам служыць амаль выключна [[цамянка]] (дробна патоўчаная кераміка) з вельмі невялікай колькасцю пяску і прымешкай гліністых часціц{{sfn|Рапапорт|1994|с=64}}. У Полацку доўгі час (на працягу ўсяго XII ст.) захоўвалася традыцыйная муроўка «са схаваным радам», калі кожны другі рад цэглы быў утоплены ў сцяну і заціраўся растворам. Аднак полацкія майстры ўнеслі ў яе істотную змену: яны цалкам адмовіліся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах, камяні ішлі толькі ўнутр сцяны, у забутоўку. Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным (усяго 1—2 см). Такім чынам, гэты прыём страціў свой першапачатковы канструктыўны сэнс і выкарыстоўваўся выключна як традыцыйны дэкаратыўны элемент, які стаў своеасаблівым «почыркам» полацкіх каменячосаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Яшчэ адной тэхналагічнай асаблівасцю школы стала частае выкарыстанне бязрастворных падмуркаў. Калі ў ранніх пабудовах падмуркі ўмацоўваліся драўлянымі лежнямі, то ў помніках XII ст. (Храм-пахавальня і Спаская царква, [[Царква на Ніжнім замку (Полацк)|царква на Ніжнім замку]]) падмуркі ўжо складваліся з дробных валуноў насуха, без выкарыстання вапны. Пры будаўніцтве царквы на Ніжнім замку была выкарыстана ўвогуле ўнікальная тэхналогія: каб абараніць будынак ад прасядання ў мяккім культурным слаі, уся пляцоўка разам з падмуркамі была штучна паднята на 70 см падсыпкай з чыстага суглінку{{sfn|Рапапорт|1994|с=64, 68, 106}}. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах Спаса-Праабражэнскай царквы. Вышэй за васьмігранную частку заходніх слупоў у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (хутчэй за ўсё, маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. == Архітэктура ўдзельных княстваў == Іншым шляхам, чым у Полацку, пачало развівацца ў сярэдзіне ХІІ ст. манументальнае будаўніцтва ў [[Віцебск]]у. У адзіным вядомым помніку гэтага часу — [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] — выкарыстаная сістэма муроўкі з чаргаваннем радоў плінфы і каменных блокаў. Такая тэхніка будаўніцтва сустракалася ў Балгарыі і Грэцыі, адкуль, відаць, і былі запрошаныя майстры ў Віцебск{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. У той жа час помнік мае відавочныя рысы полацкай архітэктуры: мацерыковы план вельмі выцягнуты, наяўнасць адной масіўнай апсіды і лесвіца на хоры ў тоўшчы заходняга мура. Узровень першапачатковай падлогі быў на метр вышэй за тагачасную дзённую паверхню, што азначае наяўнасць высокага [[Цокаль|цокаля]] — даволі рэдкага выпадку ў практыцы ўсходнеславянскай архітэктуры{{sfn|Каргер|1978|с=76}}. На рубяжы ХІ і XII стст. у нязвыклай для Полацку тэхніцы было распачата будаўніцтва [[Мінская замкавая царква|Мінскай замкавай царквы]], якую па нейкіх прычынах так і не скончылі. Храм будаваўся з каменя, на [[бут]]авых падмурках, з абмуроўкай сцен пліткамі з абчасанага [[вапняк]]у{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. Добра захаваныя падмуркі (і драўляныя субструкцыі пад імі) даюць магчымасць рэканструяваць план пабудовы{{sfn|Загорульский|1982|с=201—202}}. Цалкам імаверна, што дойліды хацелі ўзвесці кампактны цэнтрычны храм вежападобнай кампазіцыі ў рэчышчы полацкіх традыцый, але з выкарыстаннем абліцоўкі ўнутраных сцен апрацаванымі квадратамі [[даламіт]]у. На думку даследчыка [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Э. Загарульскага]], у яе збудаванні прымалі ўдзел [[Польшча|польскія]] майстры{{sfn|Загорульский|1982|с=201—202}}. == Уплыў па-за межамі Полацкага княства == Полацкія майстры будавалі таксама і далёка за межамі свайго княства: у [[Смаленск]]у, [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]], [[Гродна|Гродне]]. Спыненне манументальнага будаўніцтва ў Полацку ў канцы XII ст. прывяло да таго, што магутная будаўнічая арцель распалася на часткі і майстры раз’ехаліся ў іншыя гарады{{sfn|Рапапорт|1994|с=198}}. У канцы XII ст. на аснове полацкіх дойлідскіх форм развіваецца [[Смаленская школа дойлідства]], якая пашырае свой уплыў на [[Наўгародская зямля|Ноўгарад]], [[Пскоўская рэспубліка|Пскоў]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскія землі]], верагодна, на [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаў]]. Так, полацкі дойлід пачаў будаўніцтва [[Царква Міхаіла Арханёла (Смаленск)|царквы Арханёла Міхаіла ў Смаленску]], а полацкія каменячосы вялі муроўку [[Царква Пятра і Паўла на Сінічай гары|царквы Пятра і Паўла на Сінічай гары]] ў Ноўгарадзе. Пра прысутнасць полацкіх майстроў у гэтых гарадах бясспрэчна сведчыць захаваная імі спецыфічная полацкая тэхніка муроўкі «са схаваным радам» без выкарыстання камянёў на фасадзе. Сляды дзейнасці полацкіх майстроў-«плінфатворцаў» дакладна выяўляюцца ў фармоўцы плінфы для храмаў [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай архітэктурнай школы]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=76, 198}}. У пачатку XIII ст. многія старажытнарускія землі прымаюць тую новую схему [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], якая ўпершыню была распрацавана полацкім дойлідам Іаанам. Арыгінальнае спалучэнне мясцовых і віцебскіх традыцый адбылося пры будаўніцтве [[Навагрудак|Навагрудскай]] [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебскай царквы]]: віцебскія майстры ўзвялікаў храм, полацкія прыбудавалі да яго вонкавую [[Галерэя|галерэю]]{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русская архитектура X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Л. В. Аляксееў|Алексеев Л. В.]] |загаловак=Западные земли домонгольской Руси. Очерки истории, археологии, культуры |частка=Книга 2 |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=2006 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Алексеев}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва |том=1. Першабытны лад — XVII ст. |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2007 |старонак=252 |спасылка= |isbn=978-985-01-0740-4 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Канстанцінавіч Каргер|Каргер М. К.]] |загаловак=Церковь Благовещения в Витебске |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |месца=М. |год=1978 |выпуск=155 |старонкі=76 |спасылка= |ref=Каргер}} * {{кніга |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Загорульский Э. М.]] |загаловак=Возникновение Минска |месца=Мн. |выдавецтва=Издательство БГУ |год=1982 |старонак=358 |спасылка= |isbn= |ref=Загорульский}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік |адказны=Рэдкал.: [[А. А. Воінаў]] і інш. |месца=Мн. |выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]] |год=1993 |старонак=620 |спасылка= |isbn=5-85700-078-5 |ref=Архітэктура Беларусі}} * {{крыніцы/БелЭн|12к|Полацкая школа дойлідства}} С. 461. * {{кніга |аўтар=Лакотка А. І. і інш. |загаловак=Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце. У 4 т. |том=1. IX—XIV стст. |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская навука |год=2005 |старонак=392 |спасылка= |isbn= |ref=Лакотка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVІ ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1987 |старонак=304 |спасылка= |isbn= |ref=Марцэлеў}} * {{кніга |аўтар=Лакотка А. І. |загаловак=Мураваная царкоўная архітэктура |выданне=Беларусы: У 8 т. |частка=Т. 2. Дойлідства |месца=Мн. |выдавецтва=Тэхналогія |год=1997 |старонак=391 |спасылка= |isbn= |ref=Лакотка_Беларусы}} * {{кніга |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік |месца=Мн. |выдавецтва=БелЭн |год=2001 |старонак=328 |спасылка= |isbn= |ref=Кулагін}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Полацкая школа дойлідства}} [[Катэгорыя:Архітэктура Полацка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:Полацкая школа дойлідства| ]] 94o86lwykykqo0cu77v1kvkt0r648mu 5134247 5134245 2026-04-30T23:09:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Ранні этап і пошук стылю */ 5134247 wikitext text/x-wiki [[Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|Макет выгляду Сафійскага сабора станам на XI стагоддзе]] '''По́лацкая шко́ла до́йлідства''' — самабытная архітэктурная школа, якая склалася і развівалася ў [[Полацкае княства|Полацкім княстве]] і суседніх землях у [[XI стагоддзе|XI]] — [[XII стагоддзе|XII стагоддзях]]. Пачаўшы сваё фарміраванне на аснове і пад уплывам візантыйска-кіеўскіх традыцый (як пры будаўніцтве [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]]), у сярэдзіне XII ст. школа выпрацавала ўласны ўнікальны стыль. Яе галоўным дасягненнем стаў пераход ад традыцыйных [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальных]] пабудоў да храмаў вежападобнай кампазіцыі з дынамічным вертыкальным сілуэтам (дзякуючы выкарыстанню [[Какошнік (архітэктура)|какошнікаў]] і зрушэнню падкупальнай прасторы ад цэнтра на захад). [[Файл:Роспісы_Спаса-Праабражэнскай_царквы_ў_Полацку_01.jpg|злева|міні|Фрэска ў інтэр’еры [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаскай царквы]] з фігурай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні]], якая падносіць храм Збавіцелю.]] Полацкая школа вылучалася не толькі архітэктурнымі формамі, але і спецыфічнымі будаўнічымі тэхналогіямі: адмысловай сістэмай сушкі і маркіроўкі [[Плінфа|плінфы]], выкарыстаннем бязрастворных падмуркаў, а таксама захаваннем і мадыфікацыяй [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]] у якасці фірмовага дэкаратыўнага прыёму каменячосаў. Найбольш яскрава рысы школы ўвасобіліся ў творчасці выдатнага мясцовага майстра — [[Іаан (полацкі дойлід)|дойліда Іаана]] (стваральніка [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскага сабора]]). З канца XII ст., пасля спынення манументальнага будаўніцтва ў самім Полацку, мясцовыя будаўнічыя арцелі і вытворцы плінфы раз’ехаліся па іншых гарадах, аказаўшы значны ўплыў на развіццё дойлідства ў [[Смаленская школа дойлідства|Смаленску]], [[Наўгародская школа дойлідства|Ноўгарадзе]], [[Гродзенская школа дойлідства|Гродне]] і [[Навагрудак|Навагрудку]]. == Эвалюцыя архітэктурных форм == === Ранні этап і пошук стылю === На раннім этапе ў полацкім дойлідстве панавала тэндэнцыя наследавання кіеўскім узорам. Першым мураваным храмам Полацка стаў Сафійскі сабор (сярэдзіна ці другая палова XI ст.), які фактам сваёй пабудовы заяўляў аб праве горада стаць нароўні з найбуйнейшымі цэнтрамі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]{{sfn|Рапапорт|1982|с=11, 65, 93}}. Гэты велічны пяцінефны крыжова-купальны храм быў узведзены запрошанай [[Візантыйская імперыя|візантыйскай]] арцеллю. Аднак адрозненні ў яго канструктыўнай пабудове ад аналагічных сабораў Кіева і Ноўгарада сведчаць, што тут працавала асобная, самастойная група майстроў{{sfn|Алексеев|2006|с=76}}. Падмуркі сабора былі ўмацаваны спецыяльнай драўлянай субструкцыяй: пад імі ляжалі драўляныя лежні, злучаныя паміж сабой жалезнымі мыліцамі{{sfn|Рапапорт|1994|с=62}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Файл:Царква на дзядзінцы.jpg|План і рэшткі Княжацкага храма на дзядзінцы Файл:Царква-на-рове, план.jpg|План раскапаных рэшткаў Царквы на Рове </gallery> [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1866).jpg|thumb|Бельчыцкі манастыр на малюнку [[Іван Трафімавіч Хруцкі|Івана Трутнева]] (1866)]] [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1890).jpg|thumb|злева|Барысаглебская царква (фота 1890 г.)]] У пачатку і сярэдзіне XII ст. мураванае будаўніцтва ў княстве пайшло па іншым шляху, пачаўся актыўны пошук уласных архітэктурных рашэнняў. Яркім прыкладам пераходнага перыяду стаў Вялікі сабор [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра]] (1120—1130-я гг.), які шмат у чым яшчэ нагадваў царкву Спаса ў Бераставе пад Кіевам{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. У ім з’явіліся рысы, якія ў далейшым стануць вызначальнымі для ўсёй полацкай школы: [[купал]] быў абаперты не на ўсходнія, а на заходнія пары слупоў (ссунуты ад цэнтра да ўвахода), што разам з больш нізкімі прытворамі надавала будынку выцягнутыя ўверх прапорцыі. Знешнія і ўнутраныя фасады пачалі ўпрыгожваць плоскімі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]{{sfn|Лазука|2007|с=36—37}}. [[Файл:Połacak, Bielčyca, Piatnickaja. Полацак, Бельчыца, Пятніцкая (1890).jpg|thumb|Пятніцкая царква (фота 1890 г.)]] У гэты ж час пашыраецца тыпалогія храмаў. Нараўне з традыцыйнымі трохнефавымі шасціслуповымі будынкамі ўзводзяцца бесслуповыя цэрквы з адной [[апсіда]]й і прытворам на захадзе (напрыклад, [[Пятніцкая царква (Полацк)|Пятніцкая царква]] Бельчыцкага манастыра). З’яўляюцца і зусім нетыповыя для Русі формы: так, [[Храм-трыконх Бельчыцкага манастыра|храм-трыконх]] таго ж манастыра меў апсіды не толькі з усходу, але і з паўночнага ды паўднёвага бакоў. Такі тып культавага будынка характэрны хутчэй для [[Балгарыя|Балгарыі]] і [[Грэцыя|Грэцыі]] ([[Афон]]), што можа разглядацца як сведчанне наўпроставых канфесійных сувязей Полацка з праваслаўнымі цэнтрамі Еўропы{{sfn|Лазука|2007|с=38}}. Сярод унікальных пабудоў гэтага перыяду вылучаюцца таксама [[Княжацкі храм (Полацк)|Княжацкі храм]] на дзядзінцы і [[Царква на рове (Полацк)|Царква на Рове]] — усыпальніца полацкіх князёў. На цаглінах апошняй былі знойдзены буйныя выпуклыя знакі ў выглядзе княжацкіх [[Трызуб|трызубцаў]], што дазваляе аднесці помнік да трэцяй або чацвёртай чвэрці XII ст.{{sfn|Рапапорт|1994|с=36—37}}{{sfn|Лазука|2007|с=40}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Файл:Вялікі сабор у Бельчыцах.jpg|План Вялікага сабора Файл:Храм з баковымі апсідамі.jpg|Храм-трыконх паводле абмераў канца XVIII ст. Файл:Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра.jpg|План Пятніцкай царквы Файл:Барысаглебская царква. Полацк.jpg|План Барысаглебскай царквы </gallery> === Перыяд росквіту і творчасць дойліда Іаана === Полацкая традыцыя канчаткова аформілася ў сярэдзіне XII ст., што найбольш яскрава ўвасобілася ў творчасці выдатнага майстра — манаха Іаана. Ён першым са старажытнарускіх дойлідаў рашуча парваў з канонамі візантыйска-кіеўскай архітэктуры і стварыў свой адметны тып храма вежападобнай кампазіцыі. Гэты новы стыль найлепш прадстаўлены ў [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскім саборы]] [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]] (1152—1161 гг.) і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебскай царквы]] Бельчыцкага манастыра, арыентуючыся пры гэтым на славуты прататып — Сафію{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. Дойлід перагледзеў крыжова-купальную сістэму: не адмаўляючыся ад яе канструкцыйнай асновы, ён за кошт пераразмеркавання мас перанёс акцэнт на вертыкальную дамінанту. Галоўны аб’ём храма стаў значна вышэйшым за прытворы і апсіды. Пры гэтым галоўны неф рабіўся вельмі шырокім, а два бакавыя — значна вузейшымі, з-за чаго іх апсіды звонку ўжо не вылучаліся, а хаваліся ў выглядзе ніш у тоўшчы ўсходняй сцяны{{sfn|Лазука|2007|с=41—42}}. Дынамічнае нарастанне мас дасягалася таксама дзякуючы выкарыстанню пазакамарнага перакрыцця і кілепадобных какошнікаў (выкананых з бітай цэглы на багатым растворы), якія забяспечвалі плаўны, прыступкавы пераход да кубічнага пастамента-асновы пад барабан купала{{sfn|Рапапорт|1994|с=85}}. Яснасць кампазіцыі і сіметрычная ўпарадкаванасць форм падкрэсліваліся вертыкалямі плоскіх пілястраў{{sfn|Лазука|2007|с=41—42}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Выява:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|Рэканструкцыя першапачатковага выгляду Спаса-Праабражэнскай царквы Файл:Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў.jpg|План храма-пахавальні полацкіх епіскапаў </gallery> == Будаўнічыя матэрыялы і тэхналогіі == Адметнай рысай полацкай школы стала высокаразвітая і спецыфічная вытворчасць будаўнічых матэрыялаў і тэхналогій муроўкі, якія шмат у чым адрозніваліся ад іншых рускіх зямель таго часу. Мясцовыя майстры-«плінфатворцы» выраблялі плінфу, якая сушылася не пад адкрытым небам (як у Кіеве ці Гродне), а пад адмысловымі навесамі, пра што сведчыць поўная адсутнасць на полацкай цэгле адбіткаў дажджавых кропель або слядоў жывёл. Шырока практыкавалася маркіроўка партый сырцу: на тарцах плінфы ставіліся разнастайныя выпуклыя знакі (для ўліку пры абпале), а на пасцелістым (шырокім) баку цэглы ўціскаліся невялікія круглыя клеймы, што рабілася з дапамогай штампаў з рога{{sfn|Рапапорт|1994|с=7, 22—28}}. Будаўнічы раствор полацкіх помнікаў XII ст. вельмі блізкі да ранніх кіеўскіх узораў — ён надзвычай «тлусты», дзе напаўняльнікам служыць амаль выключна [[цамянка]] (дробна патоўчаная кераміка) з вельмі невялікай колькасцю пяску і прымешкай гліністых часціц{{sfn|Рапапорт|1994|с=64}}. У Полацку доўгі час (на працягу ўсяго XII ст.) захоўвалася традыцыйная муроўка «са схаваным радам», калі кожны другі рад цэглы быў утоплены ў сцяну і заціраўся растворам. Аднак полацкія майстры ўнеслі ў яе істотную змену: яны цалкам адмовіліся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах, камяні ішлі толькі ўнутр сцяны, у забутоўку. Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным (усяго 1—2 см). Такім чынам, гэты прыём страціў свой першапачатковы канструктыўны сэнс і выкарыстоўваўся выключна як традыцыйны дэкаратыўны элемент, які стаў своеасаблівым «почыркам» полацкіх каменячосаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Яшчэ адной тэхналагічнай асаблівасцю школы стала частае выкарыстанне бязрастворных падмуркаў. Калі ў ранніх пабудовах падмуркі ўмацоўваліся драўлянымі лежнямі, то ў помніках XII ст. (Храм-пахавальня і Спаская царква, [[Царква на Ніжнім замку (Полацк)|царква на Ніжнім замку]]) падмуркі ўжо складваліся з дробных валуноў насуха, без выкарыстання вапны. Пры будаўніцтве царквы на Ніжнім замку была выкарыстана ўвогуле ўнікальная тэхналогія: каб абараніць будынак ад прасядання ў мяккім культурным слаі, уся пляцоўка разам з падмуркамі была штучна паднята на 70 см падсыпкай з чыстага суглінку{{sfn|Рапапорт|1994|с=64, 68, 106}}. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах Спаса-Праабражэнскай царквы. Вышэй за васьмігранную частку заходніх слупоў у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (хутчэй за ўсё, маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. == Архітэктура ўдзельных княстваў == Іншым шляхам, чым у Полацку, пачало развівацца ў сярэдзіне ХІІ ст. манументальнае будаўніцтва ў [[Віцебск]]у. У адзіным вядомым помніку гэтага часу — [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] — выкарыстаная сістэма муроўкі з чаргаваннем радоў плінфы і каменных блокаў. Такая тэхніка будаўніцтва сустракалася ў Балгарыі і Грэцыі, адкуль, відаць, і былі запрошаныя майстры ў Віцебск{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. У той жа час помнік мае відавочныя рысы полацкай архітэктуры: мацерыковы план вельмі выцягнуты, наяўнасць адной масіўнай апсіды і лесвіца на хоры ў тоўшчы заходняга мура. Узровень першапачатковай падлогі быў на метр вышэй за тагачасную дзённую паверхню, што азначае наяўнасць высокага [[Цокаль|цокаля]] — даволі рэдкага выпадку ў практыцы ўсходнеславянскай архітэктуры{{sfn|Каргер|1978|с=76}}. На рубяжы ХІ і XII стст. у нязвыклай для Полацку тэхніцы было распачата будаўніцтва [[Мінская замкавая царква|Мінскай замкавай царквы]], якую па нейкіх прычынах так і не скончылі. Храм будаваўся з каменя, на [[бут]]авых падмурках, з абмуроўкай сцен пліткамі з абчасанага [[вапняк]]у{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. Добра захаваныя падмуркі (і драўляныя субструкцыі пад імі) даюць магчымасць рэканструяваць план пабудовы{{sfn|Загорульский|1982|с=201—202}}. Цалкам імаверна, што дойліды хацелі ўзвесці кампактны цэнтрычны храм вежападобнай кампазіцыі ў рэчышчы полацкіх традыцый, але з выкарыстаннем абліцоўкі ўнутраных сцен апрацаванымі квадратамі [[даламіт]]у. На думку даследчыка [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Э. Загарульскага]], у яе збудаванні прымалі ўдзел [[Польшча|польскія]] майстры{{sfn|Загорульский|1982|с=201—202}}. == Уплыў па-за межамі Полацкага княства == Полацкія майстры будавалі таксама і далёка за межамі свайго княства: у [[Смаленск]]у, [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]], [[Гродна|Гродне]]. Спыненне манументальнага будаўніцтва ў Полацку ў канцы XII ст. прывяло да таго, што магутная будаўнічая арцель распалася на часткі і майстры раз’ехаліся ў іншыя гарады{{sfn|Рапапорт|1994|с=198}}. У канцы XII ст. на аснове полацкіх дойлідскіх форм развіваецца [[Смаленская школа дойлідства]], якая пашырае свой уплыў на [[Наўгародская зямля|Ноўгарад]], [[Пскоўская рэспубліка|Пскоў]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскія землі]], верагодна, на [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаў]]. Так, полацкі дойлід пачаў будаўніцтва [[Царква Міхаіла Арханёла (Смаленск)|царквы Арханёла Міхаіла ў Смаленску]], а полацкія каменячосы вялі муроўку [[Царква Пятра і Паўла на Сінічай гары|царквы Пятра і Паўла на Сінічай гары]] ў Ноўгарадзе. Пра прысутнасць полацкіх майстроў у гэтых гарадах бясспрэчна сведчыць захаваная імі спецыфічная полацкая тэхніка муроўкі «са схаваным радам» без выкарыстання камянёў на фасадзе. Сляды дзейнасці полацкіх майстроў-«плінфатворцаў» дакладна выяўляюцца ў фармоўцы плінфы для храмаў [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай архітэктурнай школы]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=76, 198}}. У пачатку XIII ст. многія старажытнарускія землі прымаюць тую новую схему [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], якая ўпершыню была распрацавана полацкім дойлідам Іаанам. Арыгінальнае спалучэнне мясцовых і віцебскіх традыцый адбылося пры будаўніцтве [[Навагрудак|Навагрудскай]] [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебскай царквы]]: віцебскія майстры ўзвялікаў храм, полацкія прыбудавалі да яго вонкавую [[Галерэя|галерэю]]{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русская архитектура X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Л. В. Аляксееў|Алексеев Л. В.]] |загаловак=Западные земли домонгольской Руси. Очерки истории, археологии, культуры |частка=Книга 2 |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=2006 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Алексеев}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва |том=1. Першабытны лад — XVII ст. |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2007 |старонак=252 |спасылка= |isbn=978-985-01-0740-4 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Канстанцінавіч Каргер|Каргер М. К.]] |загаловак=Церковь Благовещения в Витебске |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |месца=М. |год=1978 |выпуск=155 |старонкі=76 |спасылка= |ref=Каргер}} * {{кніга |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Загорульский Э. М.]] |загаловак=Возникновение Минска |месца=Мн. |выдавецтва=Издательство БГУ |год=1982 |старонак=358 |спасылка= |isbn= |ref=Загорульский}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік |адказны=Рэдкал.: [[А. А. Воінаў]] і інш. |месца=Мн. |выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]] |год=1993 |старонак=620 |спасылка= |isbn=5-85700-078-5 |ref=Архітэктура Беларусі}} * {{крыніцы/БелЭн|12к|Полацкая школа дойлідства}} С. 461. * {{кніга |аўтар=Лакотка А. І. і інш. |загаловак=Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце. У 4 т. |том=1. IX—XIV стст. |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская навука |год=2005 |старонак=392 |спасылка= |isbn= |ref=Лакотка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVІ ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1987 |старонак=304 |спасылка= |isbn= |ref=Марцэлеў}} * {{кніга |аўтар=Лакотка А. І. |загаловак=Мураваная царкоўная архітэктура |выданне=Беларусы: У 8 т. |частка=Т. 2. Дойлідства |месца=Мн. |выдавецтва=Тэхналогія |год=1997 |старонак=391 |спасылка= |isbn= |ref=Лакотка_Беларусы}} * {{кніга |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік |месца=Мн. |выдавецтва=БелЭн |год=2001 |старонак=328 |спасылка= |isbn= |ref=Кулагін}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Полацкая школа дойлідства}} [[Катэгорыя:Архітэктура Полацка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:Полацкая школа дойлідства| ]] qknrr3ocd4nr42zpcl1vfnj6cmpolgh 5134248 5134247 2026-04-30T23:10:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Ранні этап і пошук стылю */ 5134248 wikitext text/x-wiki [[Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|Макет выгляду Сафійскага сабора станам на XI стагоддзе]] '''По́лацкая шко́ла до́йлідства''' — самабытная архітэктурная школа, якая склалася і развівалася ў [[Полацкае княства|Полацкім княстве]] і суседніх землях у [[XI стагоддзе|XI]] — [[XII стагоддзе|XII стагоддзях]]. Пачаўшы сваё фарміраванне на аснове і пад уплывам візантыйска-кіеўскіх традыцый (як пры будаўніцтве [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]]), у сярэдзіне XII ст. школа выпрацавала ўласны ўнікальны стыль. Яе галоўным дасягненнем стаў пераход ад традыцыйных [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальных]] пабудоў да храмаў вежападобнай кампазіцыі з дынамічным вертыкальным сілуэтам (дзякуючы выкарыстанню [[Какошнік (архітэктура)|какошнікаў]] і зрушэнню падкупальнай прасторы ад цэнтра на захад). [[Файл:Роспісы_Спаса-Праабражэнскай_царквы_ў_Полацку_01.jpg|злева|міні|Фрэска ў інтэр’еры [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаскай царквы]] з фігурай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні]], якая падносіць храм Збавіцелю.]] Полацкая школа вылучалася не толькі архітэктурнымі формамі, але і спецыфічнымі будаўнічымі тэхналогіямі: адмысловай сістэмай сушкі і маркіроўкі [[Плінфа|плінфы]], выкарыстаннем бязрастворных падмуркаў, а таксама захаваннем і мадыфікацыяй [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]] у якасці фірмовага дэкаратыўнага прыёму каменячосаў. Найбольш яскрава рысы школы ўвасобіліся ў творчасці выдатнага мясцовага майстра — [[Іаан (полацкі дойлід)|дойліда Іаана]] (стваральніка [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскага сабора]]). З канца XII ст., пасля спынення манументальнага будаўніцтва ў самім Полацку, мясцовыя будаўнічыя арцелі і вытворцы плінфы раз’ехаліся па іншых гарадах, аказаўшы значны ўплыў на развіццё дойлідства ў [[Смаленская школа дойлідства|Смаленску]], [[Наўгародская школа дойлідства|Ноўгарадзе]], [[Гродзенская школа дойлідства|Гродне]] і [[Навагрудак|Навагрудку]]. == Эвалюцыя архітэктурных форм == === Ранні этап і пошук стылю === На раннім этапе ў полацкім дойлідстве панавала тэндэнцыя наследавання кіеўскім узорам. Першым мураваным храмам Полацка стаў [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]] (сярэдзіна ці другая палова XI ст.), які фактам сваёй пабудовы заяўляў аб праве горада стаць нароўні з найбуйнейшымі цэнтрамі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]{{sfn|Рапапорт|1982|с=11, 65, 93}}. Гэты велічны пяцінефны крыжова-купальны храм быў узведзены запрошанай [[Візантыйская імперыя|візантыйскай]] арцеллю. Аднак адрозненні ў яго канструктыўнай пабудове ад аналагічных сабораў Кіева і Ноўгарада сведчаць, што тут працавала асобная, самастойная група майстроў{{sfn|Алексеев|2006|с=76}}. Падмуркі сабора былі ўмацаваны спецыяльнай драўлянай субструкцыяй: пад імі ляжалі драўляныя лежні, злучаныя паміж сабой жалезнымі мыліцамі{{sfn|Рапапорт|1994|с=62}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Файл:Царква на дзядзінцы.jpg|План і рэшткі Княжацкага храма на дзядзінцы Файл:Царква-на-рове, план.jpg|План раскапаных рэшткаў Царквы на Рове </gallery> [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1866).jpg|thumb|Бельчыцкі манастыр на малюнку [[Іван Трафімавіч Хруцкі|Івана Трутнева]] (1866)]] [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1890).jpg|thumb|злева|Барысаглебская царква (фота 1890 г.)]] У пачатку і сярэдзіне XII ст. мураванае будаўніцтва ў княстве пайшло па іншым шляху, пачаўся актыўны пошук уласных архітэктурных рашэнняў. Яркім прыкладам пераходнага перыяду стаў Вялікі сабор [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра]] (1120—1130-я гг.), які шмат у чым яшчэ нагадваў царкву Спаса ў Бераставе пад Кіевам{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. У ім з’явіліся рысы, якія ў далейшым стануць вызначальнымі для ўсёй полацкай школы: [[купал]] быў абаперты не на ўсходнія, а на заходнія пары слупоў (ссунуты ад цэнтра да ўвахода), што разам з больш нізкімі прытворамі надавала будынку выцягнутыя ўверх прапорцыі. Знешнія і ўнутраныя фасады пачалі ўпрыгожваць плоскімі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]{{sfn|Лазука|2007|с=36—37}}. [[Файл:Połacak, Bielčyca, Piatnickaja. Полацак, Бельчыца, Пятніцкая (1890).jpg|thumb|Пятніцкая царква (фота 1890 г.)]] У гэты ж час пашыраецца тыпалогія храмаў. Нараўне з традыцыйнымі трохнефавымі шасціслуповымі будынкамі ўзводзяцца бесслуповыя цэрквы з адной [[апсіда]]й і прытворам на захадзе (напрыклад, [[Пятніцкая царква (Полацк)|Пятніцкая царква]] Бельчыцкага манастыра). З’яўляюцца і зусім нетыповыя для Русі формы: так, [[Храм-трыконх Бельчыцкага манастыра|храм-трыконх]] таго ж манастыра меў апсіды не толькі з усходу, але і з паўночнага ды паўднёвага бакоў. Такі тып культавага будынка характэрны хутчэй для [[Балгарыя|Балгарыі]] і [[Грэцыя|Грэцыі]] ([[Афон]]), што можа разглядацца як сведчанне наўпроставых канфесійных сувязей Полацка з праваслаўнымі цэнтрамі Еўропы{{sfn|Лазука|2007|с=38}}. Сярод унікальных пабудоў гэтага перыяду вылучаюцца таксама [[Княжацкі храм (Полацк)|Княжацкі храм]] на дзядзінцы і [[Царква на рове (Полацк)|Царква на Рове]] — усыпальніца полацкіх князёў. На цаглінах апошняй былі знойдзены буйныя выпуклыя знакі ў выглядзе княжацкіх [[Трызуб|трызубцаў]], што дазваляе аднесці помнік да трэцяй або чацвёртай чвэрці XII ст.{{sfn|Рапапорт|1994|с=36—37}}{{sfn|Лазука|2007|с=40}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Файл:Вялікі сабор у Бельчыцах.jpg|План Вялікага сабора Файл:Храм з баковымі апсідамі.jpg|Храм-трыконх паводле абмераў канца XVIII ст. Файл:Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра.jpg|План Пятніцкай царквы Файл:Барысаглебская царква. Полацк.jpg|План Барысаглебскай царквы </gallery> === Перыяд росквіту і творчасць дойліда Іаана === Полацкая традыцыя канчаткова аформілася ў сярэдзіне XII ст., што найбольш яскрава ўвасобілася ў творчасці выдатнага майстра — манаха Іаана. Ён першым са старажытнарускіх дойлідаў рашуча парваў з канонамі візантыйска-кіеўскай архітэктуры і стварыў свой адметны тып храма вежападобнай кампазіцыі. Гэты новы стыль найлепш прадстаўлены ў [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскім саборы]] [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]] (1152—1161 гг.) і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебскай царквы]] Бельчыцкага манастыра, арыентуючыся пры гэтым на славуты прататып — Сафію{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. Дойлід перагледзеў крыжова-купальную сістэму: не адмаўляючыся ад яе канструкцыйнай асновы, ён за кошт пераразмеркавання мас перанёс акцэнт на вертыкальную дамінанту. Галоўны аб’ём храма стаў значна вышэйшым за прытворы і апсіды. Пры гэтым галоўны неф рабіўся вельмі шырокім, а два бакавыя — значна вузейшымі, з-за чаго іх апсіды звонку ўжо не вылучаліся, а хаваліся ў выглядзе ніш у тоўшчы ўсходняй сцяны{{sfn|Лазука|2007|с=41—42}}. Дынамічнае нарастанне мас дасягалася таксама дзякуючы выкарыстанню пазакамарнага перакрыцця і кілепадобных какошнікаў (выкананых з бітай цэглы на багатым растворы), якія забяспечвалі плаўны, прыступкавы пераход да кубічнага пастамента-асновы пад барабан купала{{sfn|Рапапорт|1994|с=85}}. Яснасць кампазіцыі і сіметрычная ўпарадкаванасць форм падкрэсліваліся вертыкалямі плоскіх пілястраў{{sfn|Лазука|2007|с=41—42}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Выява:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|Рэканструкцыя першапачатковага выгляду Спаса-Праабражэнскай царквы Файл:Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў.jpg|План храма-пахавальні полацкіх епіскапаў </gallery> == Будаўнічыя матэрыялы і тэхналогіі == Адметнай рысай полацкай школы стала высокаразвітая і спецыфічная вытворчасць будаўнічых матэрыялаў і тэхналогій муроўкі, якія шмат у чым адрозніваліся ад іншых рускіх зямель таго часу. Мясцовыя майстры-«плінфатворцы» выраблялі плінфу, якая сушылася не пад адкрытым небам (як у Кіеве ці Гродне), а пад адмысловымі навесамі, пра што сведчыць поўная адсутнасць на полацкай цэгле адбіткаў дажджавых кропель або слядоў жывёл. Шырока практыкавалася маркіроўка партый сырцу: на тарцах плінфы ставіліся разнастайныя выпуклыя знакі (для ўліку пры абпале), а на пасцелістым (шырокім) баку цэглы ўціскаліся невялікія круглыя клеймы, што рабілася з дапамогай штампаў з рога{{sfn|Рапапорт|1994|с=7, 22—28}}. Будаўнічы раствор полацкіх помнікаў XII ст. вельмі блізкі да ранніх кіеўскіх узораў — ён надзвычай «тлусты», дзе напаўняльнікам служыць амаль выключна [[цамянка]] (дробна патоўчаная кераміка) з вельмі невялікай колькасцю пяску і прымешкай гліністых часціц{{sfn|Рапапорт|1994|с=64}}. У Полацку доўгі час (на працягу ўсяго XII ст.) захоўвалася традыцыйная муроўка «са схаваным радам», калі кожны другі рад цэглы быў утоплены ў сцяну і заціраўся растворам. Аднак полацкія майстры ўнеслі ў яе істотную змену: яны цалкам адмовіліся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах, камяні ішлі толькі ўнутр сцяны, у забутоўку. Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным (усяго 1—2 см). Такім чынам, гэты прыём страціў свой першапачатковы канструктыўны сэнс і выкарыстоўваўся выключна як традыцыйны дэкаратыўны элемент, які стаў своеасаблівым «почыркам» полацкіх каменячосаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Яшчэ адной тэхналагічнай асаблівасцю школы стала частае выкарыстанне бязрастворных падмуркаў. Калі ў ранніх пабудовах падмуркі ўмацоўваліся драўлянымі лежнямі, то ў помніках XII ст. (Храм-пахавальня і Спаская царква, [[Царква на Ніжнім замку (Полацк)|царква на Ніжнім замку]]) падмуркі ўжо складваліся з дробных валуноў насуха, без выкарыстання вапны. Пры будаўніцтве царквы на Ніжнім замку была выкарыстана ўвогуле ўнікальная тэхналогія: каб абараніць будынак ад прасядання ў мяккім культурным слаі, уся пляцоўка разам з падмуркамі была штучна паднята на 70 см падсыпкай з чыстага суглінку{{sfn|Рапапорт|1994|с=64, 68, 106}}. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах Спаса-Праабражэнскай царквы. Вышэй за васьмігранную частку заходніх слупоў у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (хутчэй за ўсё, маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. == Архітэктура ўдзельных княстваў == Іншым шляхам, чым у Полацку, пачало развівацца ў сярэдзіне ХІІ ст. манументальнае будаўніцтва ў [[Віцебск]]у. У адзіным вядомым помніку гэтага часу — [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] — выкарыстаная сістэма муроўкі з чаргаваннем радоў плінфы і каменных блокаў. Такая тэхніка будаўніцтва сустракалася ў Балгарыі і Грэцыі, адкуль, відаць, і былі запрошаныя майстры ў Віцебск{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. У той жа час помнік мае відавочныя рысы полацкай архітэктуры: мацерыковы план вельмі выцягнуты, наяўнасць адной масіўнай апсіды і лесвіца на хоры ў тоўшчы заходняга мура. Узровень першапачатковай падлогі быў на метр вышэй за тагачасную дзённую паверхню, што азначае наяўнасць высокага [[Цокаль|цокаля]] — даволі рэдкага выпадку ў практыцы ўсходнеславянскай архітэктуры{{sfn|Каргер|1978|с=76}}. На рубяжы ХІ і XII стст. у нязвыклай для Полацку тэхніцы было распачата будаўніцтва [[Мінская замкавая царква|Мінскай замкавай царквы]], якую па нейкіх прычынах так і не скончылі. Храм будаваўся з каменя, на [[бут]]авых падмурках, з абмуроўкай сцен пліткамі з абчасанага [[вапняк]]у{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. Добра захаваныя падмуркі (і драўляныя субструкцыі пад імі) даюць магчымасць рэканструяваць план пабудовы{{sfn|Загорульский|1982|с=201—202}}. Цалкам імаверна, што дойліды хацелі ўзвесці кампактны цэнтрычны храм вежападобнай кампазіцыі ў рэчышчы полацкіх традыцый, але з выкарыстаннем абліцоўкі ўнутраных сцен апрацаванымі квадратамі [[даламіт]]у. На думку даследчыка [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Э. Загарульскага]], у яе збудаванні прымалі ўдзел [[Польшча|польскія]] майстры{{sfn|Загорульский|1982|с=201—202}}. == Уплыў па-за межамі Полацкага княства == Полацкія майстры будавалі таксама і далёка за межамі свайго княства: у [[Смаленск]]у, [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]], [[Гродна|Гродне]]. Спыненне манументальнага будаўніцтва ў Полацку ў канцы XII ст. прывяло да таго, што магутная будаўнічая арцель распалася на часткі і майстры раз’ехаліся ў іншыя гарады{{sfn|Рапапорт|1994|с=198}}. У канцы XII ст. на аснове полацкіх дойлідскіх форм развіваецца [[Смаленская школа дойлідства]], якая пашырае свой уплыў на [[Наўгародская зямля|Ноўгарад]], [[Пскоўская рэспубліка|Пскоў]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскія землі]], верагодна, на [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаў]]. Так, полацкі дойлід пачаў будаўніцтва [[Царква Міхаіла Арханёла (Смаленск)|царквы Арханёла Міхаіла ў Смаленску]], а полацкія каменячосы вялі муроўку [[Царква Пятра і Паўла на Сінічай гары|царквы Пятра і Паўла на Сінічай гары]] ў Ноўгарадзе. Пра прысутнасць полацкіх майстроў у гэтых гарадах бясспрэчна сведчыць захаваная імі спецыфічная полацкая тэхніка муроўкі «са схаваным радам» без выкарыстання камянёў на фасадзе. Сляды дзейнасці полацкіх майстроў-«плінфатворцаў» дакладна выяўляюцца ў фармоўцы плінфы для храмаў [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай архітэктурнай школы]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=76, 198}}. У пачатку XIII ст. многія старажытнарускія землі прымаюць тую новую схему [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], якая ўпершыню была распрацавана полацкім дойлідам Іаанам. Арыгінальнае спалучэнне мясцовых і віцебскіх традыцый адбылося пры будаўніцтве [[Навагрудак|Навагрудскай]] [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебскай царквы]]: віцебскія майстры ўзвялікаў храм, полацкія прыбудавалі да яго вонкавую [[Галерэя|галерэю]]{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русская архитектура X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Л. В. Аляксееў|Алексеев Л. В.]] |загаловак=Западные земли домонгольской Руси. Очерки истории, археологии, культуры |частка=Книга 2 |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=2006 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Алексеев}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва |том=1. Першабытны лад — XVII ст. |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2007 |старонак=252 |спасылка= |isbn=978-985-01-0740-4 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Канстанцінавіч Каргер|Каргер М. К.]] |загаловак=Церковь Благовещения в Витебске |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |месца=М. |год=1978 |выпуск=155 |старонкі=76 |спасылка= |ref=Каргер}} * {{кніга |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Загорульский Э. М.]] |загаловак=Возникновение Минска |месца=Мн. |выдавецтва=Издательство БГУ |год=1982 |старонак=358 |спасылка= |isbn= |ref=Загорульский}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік |адказны=Рэдкал.: [[А. А. Воінаў]] і інш. |месца=Мн. |выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]] |год=1993 |старонак=620 |спасылка= |isbn=5-85700-078-5 |ref=Архітэктура Беларусі}} * {{крыніцы/БелЭн|12к|Полацкая школа дойлідства}} С. 461. * {{кніга |аўтар=Лакотка А. І. і інш. |загаловак=Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце. У 4 т. |том=1. IX—XIV стст. |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская навука |год=2005 |старонак=392 |спасылка= |isbn= |ref=Лакотка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVІ ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1987 |старонак=304 |спасылка= |isbn= |ref=Марцэлеў}} * {{кніга |аўтар=Лакотка А. І. |загаловак=Мураваная царкоўная архітэктура |выданне=Беларусы: У 8 т. |частка=Т. 2. Дойлідства |месца=Мн. |выдавецтва=Тэхналогія |год=1997 |старонак=391 |спасылка= |isbn= |ref=Лакотка_Беларусы}} * {{кніга |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік |месца=Мн. |выдавецтва=БелЭн |год=2001 |старонак=328 |спасылка= |isbn= |ref=Кулагін}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Полацкая школа дойлідства}} [[Катэгорыя:Архітэктура Полацка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:Полацкая школа дойлідства| ]] ii6btrf5m1tv01543kcgtquipkff378 5134250 5134248 2026-04-30T23:12:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Эвалюцыя архітэктурных форм */ 5134250 wikitext text/x-wiki [[Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|Макет выгляду Сафійскага сабора станам на XI стагоддзе]] '''По́лацкая шко́ла до́йлідства''' — самабытная архітэктурная школа, якая склалася і развівалася ў [[Полацкае княства|Полацкім княстве]] і суседніх землях у [[XI стагоддзе|XI]] — [[XII стагоддзе|XII стагоддзях]]. Пачаўшы сваё фарміраванне на аснове і пад уплывам візантыйска-кіеўскіх традыцый (як пры будаўніцтве [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]]), у сярэдзіне XII ст. школа выпрацавала ўласны ўнікальны стыль. Яе галоўным дасягненнем стаў пераход ад традыцыйных [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальных]] пабудоў да храмаў вежападобнай кампазіцыі з дынамічным вертыкальным сілуэтам (дзякуючы выкарыстанню [[Какошнік (архітэктура)|какошнікаў]] і зрушэнню падкупальнай прасторы ад цэнтра на захад). [[Файл:Роспісы_Спаса-Праабражэнскай_царквы_ў_Полацку_01.jpg|злева|міні|Фрэска ў інтэр’еры [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаскай царквы]] з фігурай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні]], якая падносіць храм Збавіцелю.]] Полацкая школа вылучалася не толькі архітэктурнымі формамі, але і спецыфічнымі будаўнічымі тэхналогіямі: адмысловай сістэмай сушкі і маркіроўкі [[Плінфа|плінфы]], выкарыстаннем бязрастворных падмуркаў, а таксама захаваннем і мадыфікацыяй [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]] у якасці фірмовага дэкаратыўнага прыёму каменячосаў. Найбольш яскрава рысы школы ўвасобіліся ў творчасці выдатнага мясцовага майстра — [[Іаан (полацкі дойлід)|дойліда Іаана]] (стваральніка [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскага сабора]]). З канца XII ст., пасля спынення манументальнага будаўніцтва ў самім Полацку, мясцовыя будаўнічыя арцелі і вытворцы плінфы раз’ехаліся па іншых гарадах, аказаўшы значны ўплыў на развіццё дойлідства ў [[Смаленская школа дойлідства|Смаленску]], [[Наўгародская школа дойлідства|Ноўгарадзе]], [[Гродзенская школа дойлідства|Гродне]] і [[Навагрудак|Навагрудку]]. == Эвалюцыя архітэктурных форм == === Ранні этап і пошук стылю === На раннім этапе ў полацкім дойлідстве панавала тэндэнцыя наследавання кіеўскім узорам. Першым мураваным храмам Полацка стаў [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]] (сярэдзіна ці другая палова XI ст.), які фактам сваёй пабудовы заяўляў аб праве горада стаць нароўні з найбуйнейшымі цэнтрамі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]{{sfn|Рапапорт|1982|с=11, 65, 93}}. Гэты велічны пяцінефны крыжова-купальны храм быў узведзены запрошанай [[Візантыйская імперыя|візантыйскай]] арцеллю. Аднак адрозненні ў яго канструктыўнай пабудове ад аналагічных сабораў Кіева і Ноўгарада сведчаць, што тут працавала асобная, самастойная група майстроў{{sfn|Алексеев|2006|с=76}}. Падмуркі сабора былі ўмацаваны спецыяльнай драўлянай субструкцыяй: пад імі ляжалі драўляныя лежні, злучаныя паміж сабой жалезнымі мыліцамі{{sfn|Рапапорт|1994|с=62}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|План Сафійскага сабора паводле Івана Хозерава. 1927 Файл:Царква на дзядзінцы.jpg|План і рэшткі Княжацкага храма на дзядзінцы Файл:Царква-на-рове, план.jpg|План раскапаных рэшткаў Царквы на Рове </gallery> [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1866).jpg|thumb|Бельчыцкі манастыр на малюнку [[Іван Трафімавіч Хруцкі|Івана Трутнева]] (1866)]] [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1890).jpg|thumb|злева|Барысаглебская царква (фота 1890 г.)]] У пачатку і сярэдзіне XII ст. мураванае будаўніцтва ў княстве пайшло па іншым шляху, пачаўся актыўны пошук уласных архітэктурных рашэнняў. Яркім прыкладам пераходнага перыяду стаў Вялікі сабор [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра]] (1120—1130-я гг.), які шмат у чым яшчэ нагадваў царкву Спаса ў Бераставе пад Кіевам{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. У ім з’явіліся рысы, якія ў далейшым стануць вызначальнымі для ўсёй полацкай школы: [[купал]] быў абаперты не на ўсходнія, а на заходнія пары слупоў (ссунуты ад цэнтра да ўвахода), што разам з больш нізкімі прытворамі надавала будынку выцягнутыя ўверх прапорцыі. Знешнія і ўнутраныя фасады пачалі ўпрыгожваць плоскімі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]{{sfn|Лазука|2007|с=36—37}}. [[Файл:Połacak, Bielčyca, Piatnickaja. Полацак, Бельчыца, Пятніцкая (1890).jpg|thumb|Пятніцкая царква (фота 1890 г.)]] У гэты ж час пашыраецца тыпалогія храмаў. Нараўне з традыцыйнымі трохнефавымі шасціслуповымі будынкамі ўзводзяцца бесслуповыя цэрквы з адной [[апсіда]]й і прытворам на захадзе (напрыклад, [[Пятніцкая царква (Полацк)|Пятніцкая царква]] Бельчыцкага манастыра). З’яўляюцца і зусім нетыповыя для Русі формы: так, [[Храм-трыконх Бельчыцкага манастыра|храм-трыконх]] таго ж манастыра меў апсіды не толькі з усходу, але і з паўночнага ды паўднёвага бакоў. Такі тып культавага будынка характэрны хутчэй для [[Балгарыя|Балгарыі]] і [[Грэцыя|Грэцыі]] ([[Афон]]), што можа разглядацца як сведчанне наўпроставых канфесійных сувязей Полацка з праваслаўнымі цэнтрамі Еўропы{{sfn|Лазука|2007|с=38}}. Сярод унікальных пабудоў гэтага перыяду вылучаюцца таксама [[Княжацкі храм (Полацк)|Княжацкі храм]] на дзядзінцы і [[Царква на рове (Полацк)|Царква на Рове]] — усыпальніца полацкіх князёў. На цаглінах апошняй былі знойдзены буйныя выпуклыя знакі ў выглядзе княжацкіх [[Трызуб|трызубцаў]], што дазваляе аднесці помнік да трэцяй або чацвёртай чвэрці XII ст.{{sfn|Рапапорт|1994|с=36—37}}{{sfn|Лазука|2007|с=40}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Файл:Вялікі сабор у Бельчыцах.jpg|План Вялікага сабора Файл:Храм з баковымі апсідамі.jpg|Храм-трыконх паводле абмераў канца XVIII ст. Файл:Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра.jpg|План Пятніцкай царквы Файл:Барысаглебская царква. Полацк.jpg|План Барысаглебскай царквы </gallery> === Перыяд росквіту і творчасць дойліда Іаана === Полацкая традыцыя канчаткова аформілася ў сярэдзіне XII ст., што найбольш яскрава ўвасобілася ў творчасці выдатнага майстра — манаха Іаана. Ён першым са старажытнарускіх дойлідаў рашуча парваў з канонамі візантыйска-кіеўскай архітэктуры і стварыў свой адметны тып храма вежападобнай кампазіцыі. Гэты новы стыль найлепш прадстаўлены ў [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскім саборы]] [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]] (1152—1161 гг.) і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебскай царквы]] Бельчыцкага манастыра, арыентуючыся пры гэтым на славуты прататып — Сафію{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. Дойлід перагледзеў крыжова-купальную сістэму: не адмаўляючыся ад яе канструкцыйнай асновы, ён за кошт пераразмеркавання мас перанёс акцэнт на вертыкальную дамінанту. Галоўны аб’ём храма стаў значна вышэйшым за прытворы і апсіды. Пры гэтым галоўны неф рабіўся вельмі шырокім, а два бакавыя — значна вузейшымі, з-за чаго іх апсіды звонку ўжо не вылучаліся, а хаваліся ў выглядзе ніш у тоўшчы ўсходняй сцяны{{sfn|Лазука|2007|с=41—42}}. Дынамічнае нарастанне мас дасягалася таксама дзякуючы выкарыстанню пазакамарнага перакрыцця і кілепадобных какошнікаў (выкананых з бітай цэглы на багатым растворы), якія забяспечвалі плаўны, прыступкавы пераход да кубічнага пастамента-асновы пад барабан купала{{sfn|Рапапорт|1994|с=85}}. Яснасць кампазіцыі і сіметрычная ўпарадкаванасць форм падкрэсліваліся вертыкалямі плоскіх пілястраў{{sfn|Лазука|2007|с=41—42}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Выява:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|Рэканструкцыя першапачатковага выгляду Спаса-Праабражэнскай царквы Файл:Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў.jpg|План храма-пахавальні полацкіх епіскапаў </gallery> == Будаўнічыя матэрыялы і тэхналогіі == Адметнай рысай полацкай школы стала высокаразвітая і спецыфічная вытворчасць будаўнічых матэрыялаў і тэхналогій муроўкі, якія шмат у чым адрозніваліся ад іншых рускіх зямель таго часу. Мясцовыя майстры-«плінфатворцы» выраблялі плінфу, якая сушылася не пад адкрытым небам (як у Кіеве ці Гродне), а пад адмысловымі навесамі, пра што сведчыць поўная адсутнасць на полацкай цэгле адбіткаў дажджавых кропель або слядоў жывёл. Шырока практыкавалася маркіроўка партый сырцу: на тарцах плінфы ставіліся разнастайныя выпуклыя знакі (для ўліку пры абпале), а на пасцелістым (шырокім) баку цэглы ўціскаліся невялікія круглыя клеймы, што рабілася з дапамогай штампаў з рога{{sfn|Рапапорт|1994|с=7, 22—28}}. Будаўнічы раствор полацкіх помнікаў XII ст. вельмі блізкі да ранніх кіеўскіх узораў — ён надзвычай «тлусты», дзе напаўняльнікам служыць амаль выключна [[цамянка]] (дробна патоўчаная кераміка) з вельмі невялікай колькасцю пяску і прымешкай гліністых часціц{{sfn|Рапапорт|1994|с=64}}. У Полацку доўгі час (на працягу ўсяго XII ст.) захоўвалася традыцыйная муроўка «са схаваным радам», калі кожны другі рад цэглы быў утоплены ў сцяну і заціраўся растворам. Аднак полацкія майстры ўнеслі ў яе істотную змену: яны цалкам адмовіліся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах, камяні ішлі толькі ўнутр сцяны, у забутоўку. Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным (усяго 1—2 см). Такім чынам, гэты прыём страціў свой першапачатковы канструктыўны сэнс і выкарыстоўваўся выключна як традыцыйны дэкаратыўны элемент, які стаў своеасаблівым «почыркам» полацкіх каменячосаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Яшчэ адной тэхналагічнай асаблівасцю школы стала частае выкарыстанне бязрастворных падмуркаў. Калі ў ранніх пабудовах падмуркі ўмацоўваліся драўлянымі лежнямі, то ў помніках XII ст. (Храм-пахавальня і Спаская царква, [[Царква на Ніжнім замку (Полацк)|царква на Ніжнім замку]]) падмуркі ўжо складваліся з дробных валуноў насуха, без выкарыстання вапны. Пры будаўніцтве царквы на Ніжнім замку была выкарыстана ўвогуле ўнікальная тэхналогія: каб абараніць будынак ад прасядання ў мяккім культурным слаі, уся пляцоўка разам з падмуркамі была штучна паднята на 70 см падсыпкай з чыстага суглінку{{sfn|Рапапорт|1994|с=64, 68, 106}}. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах Спаса-Праабражэнскай царквы. Вышэй за васьмігранную частку заходніх слупоў у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (хутчэй за ўсё, маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. == Архітэктура ўдзельных княстваў == Іншым шляхам, чым у Полацку, пачало развівацца ў сярэдзіне ХІІ ст. манументальнае будаўніцтва ў [[Віцебск]]у. У адзіным вядомым помніку гэтага часу — [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] — выкарыстаная сістэма муроўкі з чаргаваннем радоў плінфы і каменных блокаў. Такая тэхніка будаўніцтва сустракалася ў Балгарыі і Грэцыі, адкуль, відаць, і былі запрошаныя майстры ў Віцебск{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. У той жа час помнік мае відавочныя рысы полацкай архітэктуры: мацерыковы план вельмі выцягнуты, наяўнасць адной масіўнай апсіды і лесвіца на хоры ў тоўшчы заходняга мура. Узровень першапачатковай падлогі быў на метр вышэй за тагачасную дзённую паверхню, што азначае наяўнасць высокага [[Цокаль|цокаля]] — даволі рэдкага выпадку ў практыцы ўсходнеславянскай архітэктуры{{sfn|Каргер|1978|с=76}}. На рубяжы ХІ і XII стст. у нязвыклай для Полацку тэхніцы было распачата будаўніцтва [[Мінская замкавая царква|Мінскай замкавай царквы]], якую па нейкіх прычынах так і не скончылі. Храм будаваўся з каменя, на [[бут]]авых падмурках, з абмуроўкай сцен пліткамі з абчасанага [[вапняк]]у{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. Добра захаваныя падмуркі (і драўляныя субструкцыі пад імі) даюць магчымасць рэканструяваць план пабудовы{{sfn|Загорульский|1982|с=201—202}}. Цалкам імаверна, што дойліды хацелі ўзвесці кампактны цэнтрычны храм вежападобнай кампазіцыі ў рэчышчы полацкіх традыцый, але з выкарыстаннем абліцоўкі ўнутраных сцен апрацаванымі квадратамі [[даламіт]]у. На думку даследчыка [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Э. Загарульскага]], у яе збудаванні прымалі ўдзел [[Польшча|польскія]] майстры{{sfn|Загорульский|1982|с=201—202}}. == Уплыў па-за межамі Полацкага княства == Полацкія майстры будавалі таксама і далёка за межамі свайго княства: у [[Смаленск]]у, [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]], [[Гродна|Гродне]]. Спыненне манументальнага будаўніцтва ў Полацку ў канцы XII ст. прывяло да таго, што магутная будаўнічая арцель распалася на часткі і майстры раз’ехаліся ў іншыя гарады{{sfn|Рапапорт|1994|с=198}}. У канцы XII ст. на аснове полацкіх дойлідскіх форм развіваецца [[Смаленская школа дойлідства]], якая пашырае свой уплыў на [[Наўгародская зямля|Ноўгарад]], [[Пскоўская рэспубліка|Пскоў]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскія землі]], верагодна, на [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаў]]. Так, полацкі дойлід пачаў будаўніцтва [[Царква Міхаіла Арханёла (Смаленск)|царквы Арханёла Міхаіла ў Смаленску]], а полацкія каменячосы вялі муроўку [[Царква Пятра і Паўла на Сінічай гары|царквы Пятра і Паўла на Сінічай гары]] ў Ноўгарадзе. Пра прысутнасць полацкіх майстроў у гэтых гарадах бясспрэчна сведчыць захаваная імі спецыфічная полацкая тэхніка муроўкі «са схаваным радам» без выкарыстання камянёў на фасадзе. Сляды дзейнасці полацкіх майстроў-«плінфатворцаў» дакладна выяўляюцца ў фармоўцы плінфы для храмаў [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай архітэктурнай школы]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=76, 198}}. У пачатку XIII ст. многія старажытнарускія землі прымаюць тую новую схему [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], якая ўпершыню была распрацавана полацкім дойлідам Іаанам. Арыгінальнае спалучэнне мясцовых і віцебскіх традыцый адбылося пры будаўніцтве [[Навагрудак|Навагрудскай]] [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебскай царквы]]: віцебскія майстры ўзвялікаў храм, полацкія прыбудавалі да яго вонкавую [[Галерэя|галерэю]]{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русская архитектура X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Л. В. Аляксееў|Алексеев Л. В.]] |загаловак=Западные земли домонгольской Руси. Очерки истории, археологии, культуры |частка=Книга 2 |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=2006 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Алексеев}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва |том=1. Першабытны лад — XVII ст. |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2007 |старонак=252 |спасылка= |isbn=978-985-01-0740-4 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Канстанцінавіч Каргер|Каргер М. К.]] |загаловак=Церковь Благовещения в Витебске |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |месца=М. |год=1978 |выпуск=155 |старонкі=76 |спасылка= |ref=Каргер}} * {{кніга |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Загорульский Э. М.]] |загаловак=Возникновение Минска |месца=Мн. |выдавецтва=Издательство БГУ |год=1982 |старонак=358 |спасылка= |isbn= |ref=Загорульский}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік |адказны=Рэдкал.: [[А. А. Воінаў]] і інш. |месца=Мн. |выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]] |год=1993 |старонак=620 |спасылка= |isbn=5-85700-078-5 |ref=Архітэктура Беларусі}} * {{крыніцы/БелЭн|12к|Полацкая школа дойлідства}} С. 461. * {{кніга |аўтар=Лакотка А. І. і інш. |загаловак=Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце. У 4 т. |том=1. IX—XIV стст. |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская навука |год=2005 |старонак=392 |спасылка= |isbn= |ref=Лакотка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVІ ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1987 |старонак=304 |спасылка= |isbn= |ref=Марцэлеў}} * {{кніга |аўтар=Лакотка А. І. |загаловак=Мураваная царкоўная архітэктура |выданне=Беларусы: У 8 т. |частка=Т. 2. Дойлідства |месца=Мн. |выдавецтва=Тэхналогія |год=1997 |старонак=391 |спасылка= |isbn= |ref=Лакотка_Беларусы}} * {{кніга |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік |месца=Мн. |выдавецтва=БелЭн |год=2001 |старонак=328 |спасылка= |isbn= |ref=Кулагін}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Полацкая школа дойлідства}} [[Катэгорыя:Архітэктура Полацка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:Полацкая школа дойлідства| ]] axk0a4vn23kw4ywxx016o3ivcinfhwl 5134252 5134250 2026-04-30T23:14:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Будаўнічыя матэрыялы і тэхналогіі */ 5134252 wikitext text/x-wiki [[Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|Макет выгляду Сафійскага сабора станам на XI стагоддзе]] '''По́лацкая шко́ла до́йлідства''' — самабытная архітэктурная школа, якая склалася і развівалася ў [[Полацкае княства|Полацкім княстве]] і суседніх землях у [[XI стагоддзе|XI]] — [[XII стагоддзе|XII стагоддзях]]. Пачаўшы сваё фарміраванне на аснове і пад уплывам візантыйска-кіеўскіх традыцый (як пры будаўніцтве [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]]), у сярэдзіне XII ст. школа выпрацавала ўласны ўнікальны стыль. Яе галоўным дасягненнем стаў пераход ад традыцыйных [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальных]] пабудоў да храмаў вежападобнай кампазіцыі з дынамічным вертыкальным сілуэтам (дзякуючы выкарыстанню [[Какошнік (архітэктура)|какошнікаў]] і зрушэнню падкупальнай прасторы ад цэнтра на захад). [[Файл:Роспісы_Спаса-Праабражэнскай_царквы_ў_Полацку_01.jpg|злева|міні|Фрэска ў інтэр’еры [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаскай царквы]] з фігурай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні]], якая падносіць храм Збавіцелю.]] Полацкая школа вылучалася не толькі архітэктурнымі формамі, але і спецыфічнымі будаўнічымі тэхналогіямі: адмысловай сістэмай сушкі і маркіроўкі [[Плінфа|плінфы]], выкарыстаннем бязрастворных падмуркаў, а таксама захаваннем і мадыфікацыяй [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]] у якасці фірмовага дэкаратыўнага прыёму каменячосаў. Найбольш яскрава рысы школы ўвасобіліся ў творчасці выдатнага мясцовага майстра — [[Іаан (полацкі дойлід)|дойліда Іаана]] (стваральніка [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскага сабора]]). З канца XII ст., пасля спынення манументальнага будаўніцтва ў самім Полацку, мясцовыя будаўнічыя арцелі і вытворцы плінфы раз’ехаліся па іншых гарадах, аказаўшы значны ўплыў на развіццё дойлідства ў [[Смаленская школа дойлідства|Смаленску]], [[Наўгародская школа дойлідства|Ноўгарадзе]], [[Гродзенская школа дойлідства|Гродне]] і [[Навагрудак|Навагрудку]]. == Эвалюцыя архітэктурных форм == === Ранні этап і пошук стылю === На раннім этапе ў полацкім дойлідстве панавала тэндэнцыя наследавання кіеўскім узорам. Першым мураваным храмам Полацка стаў [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]] (сярэдзіна ці другая палова XI ст.), які фактам сваёй пабудовы заяўляў аб праве горада стаць нароўні з найбуйнейшымі цэнтрамі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]{{sfn|Рапапорт|1982|с=11, 65, 93}}. Гэты велічны пяцінефны крыжова-купальны храм быў узведзены запрошанай [[Візантыйская імперыя|візантыйскай]] арцеллю. Аднак адрозненні ў яго канструктыўнай пабудове ад аналагічных сабораў Кіева і Ноўгарада сведчаць, што тут працавала асобная, самастойная група майстроў{{sfn|Алексеев|2006|с=76}}. Падмуркі сабора былі ўмацаваны спецыяльнай драўлянай субструкцыяй: пад імі ляжалі драўляныя лежні, злучаныя паміж сабой жалезнымі мыліцамі{{sfn|Рапапорт|1994|с=62}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|План Сафійскага сабора паводле Івана Хозерава. 1927 Файл:Царква на дзядзінцы.jpg|План і рэшткі Княжацкага храма на дзядзінцы Файл:Царква-на-рове, план.jpg|План раскапаных рэшткаў Царквы на Рове </gallery> [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1866).jpg|thumb|Бельчыцкі манастыр на малюнку [[Іван Трафімавіч Хруцкі|Івана Трутнева]] (1866)]] [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1890).jpg|thumb|злева|Барысаглебская царква (фота 1890 г.)]] У пачатку і сярэдзіне XII ст. мураванае будаўніцтва ў княстве пайшло па іншым шляху, пачаўся актыўны пошук уласных архітэктурных рашэнняў. Яркім прыкладам пераходнага перыяду стаў Вялікі сабор [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра]] (1120—1130-я гг.), які шмат у чым яшчэ нагадваў царкву Спаса ў Бераставе пад Кіевам{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. У ім з’явіліся рысы, якія ў далейшым стануць вызначальнымі для ўсёй полацкай школы: [[купал]] быў абаперты не на ўсходнія, а на заходнія пары слупоў (ссунуты ад цэнтра да ўвахода), што разам з больш нізкімі прытворамі надавала будынку выцягнутыя ўверх прапорцыі. Знешнія і ўнутраныя фасады пачалі ўпрыгожваць плоскімі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]{{sfn|Лазука|2007|с=36—37}}. [[Файл:Połacak, Bielčyca, Piatnickaja. Полацак, Бельчыца, Пятніцкая (1890).jpg|thumb|Пятніцкая царква (фота 1890 г.)]] У гэты ж час пашыраецца тыпалогія храмаў. Нараўне з традыцыйнымі трохнефавымі шасціслуповымі будынкамі ўзводзяцца бесслуповыя цэрквы з адной [[апсіда]]й і прытворам на захадзе (напрыклад, [[Пятніцкая царква (Полацк)|Пятніцкая царква]] Бельчыцкага манастыра). З’яўляюцца і зусім нетыповыя для Русі формы: так, [[Храм-трыконх Бельчыцкага манастыра|храм-трыконх]] таго ж манастыра меў апсіды не толькі з усходу, але і з паўночнага ды паўднёвага бакоў. Такі тып культавага будынка характэрны хутчэй для [[Балгарыя|Балгарыі]] і [[Грэцыя|Грэцыі]] ([[Афон]]), што можа разглядацца як сведчанне наўпроставых канфесійных сувязей Полацка з праваслаўнымі цэнтрамі Еўропы{{sfn|Лазука|2007|с=38}}. Сярод унікальных пабудоў гэтага перыяду вылучаюцца таксама [[Княжацкі храм (Полацк)|Княжацкі храм]] на дзядзінцы і [[Царква на рове (Полацк)|Царква на Рове]] — усыпальніца полацкіх князёў. На цаглінах апошняй былі знойдзены буйныя выпуклыя знакі ў выглядзе княжацкіх [[Трызуб|трызубцаў]], што дазваляе аднесці помнік да трэцяй або чацвёртай чвэрці XII ст.{{sfn|Рапапорт|1994|с=36—37}}{{sfn|Лазука|2007|с=40}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Файл:Вялікі сабор у Бельчыцах.jpg|План Вялікага сабора Файл:Храм з баковымі апсідамі.jpg|Храм-трыконх паводле абмераў канца XVIII ст. Файл:Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра.jpg|План Пятніцкай царквы Файл:Барысаглебская царква. Полацк.jpg|План Барысаглебскай царквы </gallery> === Перыяд росквіту і творчасць дойліда Іаана === Полацкая традыцыя канчаткова аформілася ў сярэдзіне XII ст., што найбольш яскрава ўвасобілася ў творчасці выдатнага майстра — манаха Іаана. Ён першым са старажытнарускіх дойлідаў рашуча парваў з канонамі візантыйска-кіеўскай архітэктуры і стварыў свой адметны тып храма вежападобнай кампазіцыі. Гэты новы стыль найлепш прадстаўлены ў [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскім саборы]] [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]] (1152—1161 гг.) і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебскай царквы]] Бельчыцкага манастыра, арыентуючыся пры гэтым на славуты прататып — Сафію{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. Дойлід перагледзеў крыжова-купальную сістэму: не адмаўляючыся ад яе канструкцыйнай асновы, ён за кошт пераразмеркавання мас перанёс акцэнт на вертыкальную дамінанту. Галоўны аб’ём храма стаў значна вышэйшым за прытворы і апсіды. Пры гэтым галоўны неф рабіўся вельмі шырокім, а два бакавыя — значна вузейшымі, з-за чаго іх апсіды звонку ўжо не вылучаліся, а хаваліся ў выглядзе ніш у тоўшчы ўсходняй сцяны{{sfn|Лазука|2007|с=41—42}}. Дынамічнае нарастанне мас дасягалася таксама дзякуючы выкарыстанню пазакамарнага перакрыцця і кілепадобных какошнікаў (выкананых з бітай цэглы на багатым растворы), якія забяспечвалі плаўны, прыступкавы пераход да кубічнага пастамента-асновы пад барабан купала{{sfn|Рапапорт|1994|с=85}}. Яснасць кампазіцыі і сіметрычная ўпарадкаванасць форм падкрэсліваліся вертыкалямі плоскіх пілястраў{{sfn|Лазука|2007|с=41—42}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Выява:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|Рэканструкцыя першапачатковага выгляду Спаса-Праабражэнскай царквы Файл:Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў.jpg|План храма-пахавальні полацкіх епіскапаў </gallery> == Будаўнічыя матэрыялы і тэхналогіі == Адметнай рысай полацкай школы стала высокаразвітая і спецыфічная вытворчасць будаўнічых матэрыялаў і тэхналогій муроўкі, якія шмат у чым адрозніваліся ад іншых рускіх зямель таго часу. Мясцовыя майстры-«плінфатворцы» выраблялі плінфу, якая сушылася не пад адкрытым небам (як у Кіеве ці Гродне), а пад адмысловымі навесамі, пра што сведчыць поўная адсутнасць на полацкай цэгле адбіткаў дажджавых кропель або слядоў жывёл. Шырока практыкавалася маркіроўка партый сырцу: на тарцах плінфы ставіліся разнастайныя выпуклыя знакі (для ўліку пры абпале), а на пасцелістым (шырокім) баку цэглы ўціскаліся невялікія круглыя клеймы, што рабілася з дапамогай штампаў з рога{{sfn|Рапапорт|1994|с=7, 22—28}}. Будаўнічы раствор полацкіх помнікаў XII ст. вельмі блізкі да ранніх кіеўскіх узораў — ён надзвычай «тлусты», дзе напаўняльнікам служыць амаль выключна [[цамянка]] (дробна патоўчаная кераміка) з вельмі невялікай колькасцю пяску і прымешкай гліністых часціц{{sfn|Рапапорт|1994|с=64}}. У Полацку доўгі час (на працягу ўсяго XII ст.) захоўвалася традыцыйная муроўка «са схаваным радам», калі кожны другі рад цэглы быў утоплены ў сцяну і заціраўся растворам. Аднак полацкія майстры ўнеслі ў яе істотную змену: яны цалкам адмовіліся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах, камяні ішлі толькі ўнутр сцяны, у забутоўку. Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным (усяго 1—2 см). Такім чынам, гэты прыём страціў свой першапачатковы канструктыўны сэнс і выкарыстоўваўся выключна як традыцыйны дэкаратыўны элемент, які стаў своеасаблівым «почыркам» полацкіх каменячосаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Яшчэ адной тэхналагічнай асаблівасцю школы стала частае выкарыстанне бязрастворных падмуркаў. Калі ў ранніх пабудовах падмуркі ўмацоўваліся драўлянымі лежнямі, то ў помніках XII ст. ([[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|Храм-пахавальня]] і [[Спаская царква (Полацк)|Спаская царква]], [[Царква на Ніжнім замку (Полацк)|царква на Ніжнім замку]]) падмуркі ўжо складваліся з дробных валуноў насуха, без выкарыстання вапны. Пры будаўніцтве царквы на Ніжнім замку была выкарыстана ўвогуле ўнікальная тэхналогія: каб абараніць будынак ад прасядання ў мяккім культурным слаі, уся пляцоўка разам з падмуркамі была штучна паднята на 70 см падсыпкай з чыстага суглінку{{sfn|Рапапорт|1994|с=64, 68, 106}}. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах Спаса-Праабражэнскай царквы. Вышэй за васьмігранную частку заходніх слупоў у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (хутчэй за ўсё, маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. == Архітэктура ўдзельных княстваў == Іншым шляхам, чым у Полацку, пачало развівацца ў сярэдзіне ХІІ ст. манументальнае будаўніцтва ў [[Віцебск]]у. У адзіным вядомым помніку гэтага часу — [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] — выкарыстаная сістэма муроўкі з чаргаваннем радоў плінфы і каменных блокаў. Такая тэхніка будаўніцтва сустракалася ў Балгарыі і Грэцыі, адкуль, відаць, і былі запрошаныя майстры ў Віцебск{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. У той жа час помнік мае відавочныя рысы полацкай архітэктуры: мацерыковы план вельмі выцягнуты, наяўнасць адной масіўнай апсіды і лесвіца на хоры ў тоўшчы заходняга мура. Узровень першапачатковай падлогі быў на метр вышэй за тагачасную дзённую паверхню, што азначае наяўнасць высокага [[Цокаль|цокаля]] — даволі рэдкага выпадку ў практыцы ўсходнеславянскай архітэктуры{{sfn|Каргер|1978|с=76}}. На рубяжы ХІ і XII стст. у нязвыклай для Полацку тэхніцы было распачата будаўніцтва [[Мінская замкавая царква|Мінскай замкавай царквы]], якую па нейкіх прычынах так і не скончылі. Храм будаваўся з каменя, на [[бут]]авых падмурках, з абмуроўкай сцен пліткамі з абчасанага [[вапняк]]у{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. Добра захаваныя падмуркі (і драўляныя субструкцыі пад імі) даюць магчымасць рэканструяваць план пабудовы{{sfn|Загорульский|1982|с=201—202}}. Цалкам імаверна, што дойліды хацелі ўзвесці кампактны цэнтрычны храм вежападобнай кампазіцыі ў рэчышчы полацкіх традыцый, але з выкарыстаннем абліцоўкі ўнутраных сцен апрацаванымі квадратамі [[даламіт]]у. На думку даследчыка [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Э. Загарульскага]], у яе збудаванні прымалі ўдзел [[Польшча|польскія]] майстры{{sfn|Загорульский|1982|с=201—202}}. == Уплыў па-за межамі Полацкага княства == Полацкія майстры будавалі таксама і далёка за межамі свайго княства: у [[Смаленск]]у, [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]], [[Гродна|Гродне]]. Спыненне манументальнага будаўніцтва ў Полацку ў канцы XII ст. прывяло да таго, што магутная будаўнічая арцель распалася на часткі і майстры раз’ехаліся ў іншыя гарады{{sfn|Рапапорт|1994|с=198}}. У канцы XII ст. на аснове полацкіх дойлідскіх форм развіваецца [[Смаленская школа дойлідства]], якая пашырае свой уплыў на [[Наўгародская зямля|Ноўгарад]], [[Пскоўская рэспубліка|Пскоў]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскія землі]], верагодна, на [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаў]]. Так, полацкі дойлід пачаў будаўніцтва [[Царква Міхаіла Арханёла (Смаленск)|царквы Арханёла Міхаіла ў Смаленску]], а полацкія каменячосы вялі муроўку [[Царква Пятра і Паўла на Сінічай гары|царквы Пятра і Паўла на Сінічай гары]] ў Ноўгарадзе. Пра прысутнасць полацкіх майстроў у гэтых гарадах бясспрэчна сведчыць захаваная імі спецыфічная полацкая тэхніка муроўкі «са схаваным радам» без выкарыстання камянёў на фасадзе. Сляды дзейнасці полацкіх майстроў-«плінфатворцаў» дакладна выяўляюцца ў фармоўцы плінфы для храмаў [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай архітэктурнай школы]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=76, 198}}. У пачатку XIII ст. многія старажытнарускія землі прымаюць тую новую схему [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], якая ўпершыню была распрацавана полацкім дойлідам Іаанам. Арыгінальнае спалучэнне мясцовых і віцебскіх традыцый адбылося пры будаўніцтве [[Навагрудак|Навагрудскай]] [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебскай царквы]]: віцебскія майстры ўзвялікаў храм, полацкія прыбудавалі да яго вонкавую [[Галерэя|галерэю]]{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русская архитектура X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Л. В. Аляксееў|Алексеев Л. В.]] |загаловак=Западные земли домонгольской Руси. Очерки истории, археологии, культуры |частка=Книга 2 |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=2006 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Алексеев}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва |том=1. Першабытны лад — XVII ст. |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2007 |старонак=252 |спасылка= |isbn=978-985-01-0740-4 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Канстанцінавіч Каргер|Каргер М. К.]] |загаловак=Церковь Благовещения в Витебске |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |месца=М. |год=1978 |выпуск=155 |старонкі=76 |спасылка= |ref=Каргер}} * {{кніга |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Загорульский Э. М.]] |загаловак=Возникновение Минска |месца=Мн. |выдавецтва=Издательство БГУ |год=1982 |старонак=358 |спасылка= |isbn= |ref=Загорульский}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік |адказны=Рэдкал.: [[А. А. Воінаў]] і інш. |месца=Мн. |выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]] |год=1993 |старонак=620 |спасылка= |isbn=5-85700-078-5 |ref=Архітэктура Беларусі}} * {{крыніцы/БелЭн|12к|Полацкая школа дойлідства}} С. 461. * {{кніга |аўтар=Лакотка А. І. і інш. |загаловак=Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце. У 4 т. |том=1. IX—XIV стст. |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская навука |год=2005 |старонак=392 |спасылка= |isbn= |ref=Лакотка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVІ ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1987 |старонак=304 |спасылка= |isbn= |ref=Марцэлеў}} * {{кніга |аўтар=Лакотка А. І. |загаловак=Мураваная царкоўная архітэктура |выданне=Беларусы: У 8 т. |частка=Т. 2. Дойлідства |месца=Мн. |выдавецтва=Тэхналогія |год=1997 |старонак=391 |спасылка= |isbn= |ref=Лакотка_Беларусы}} * {{кніга |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік |месца=Мн. |выдавецтва=БелЭн |год=2001 |старонак=328 |спасылка= |isbn= |ref=Кулагін}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Полацкая школа дойлідства}} [[Катэгорыя:Архітэктура Полацка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:Полацкая школа дойлідства| ]] 5f9ck8f0c1s6b7erti5m9b3hshfmoka 5134366 5134252 2026-05-01T08:41:28Z M.L.Bot 261 5134366 wikitext text/x-wiki [[Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|Макет выгляду Сафійскага сабора станам на XI стагоддзе]] '''По́лацкая шко́ла до́йлідства''' — самабытная архітэктурная школа, якая склалася і развівалася ў [[Полацкае княства|Полацкім княстве]] і суседніх землях у [[XI стагоддзе|XI]] — [[XII стагоддзе|XII стагоддзях]]. Пачаўшы сваё фарміраванне на аснове і пад уплывам візантыйска-кіеўскіх традыцый (як пры будаўніцтве [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]]), у сярэдзіне XII ст. школа выпрацавала ўласны ўнікальны стыль. Яе галоўным дасягненнем стаў пераход ад традыцыйных [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальных]] пабудоў да храмаў вежападобнай кампазіцыі з дынамічным вертыкальным сілуэтам (дзякуючы выкарыстанню [[Какошнік (архітэктура)|какошнікаў]] і зрушэнню падкупальнай прасторы ад цэнтра на захад). [[Файл:Роспісы_Спаса-Праабражэнскай_царквы_ў_Полацку_01.jpg|злева|міні|Фрэска ў інтэр’еры [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаскай царквы]] з фігурай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні]], якая падносіць храм Збавіцелю.]] Полацкая школа вылучалася не толькі архітэктурнымі формамі, але і спецыфічнымі будаўнічымі тэхналогіямі: адмысловай сістэмай сушкі і маркіроўкі [[Плінфа|плінфы]], выкарыстаннем бязрастворных падмуркаў, а таксама захаваннем і мадыфікацыяй [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]] у якасці фірмовага дэкаратыўнага прыёму каменячосаў. Найбольш яскрава рысы школы ўвасобіліся ў творчасці выдатнага мясцовага майстра — [[Іаан (полацкі дойлід)|дойліда Іаана]] (стваральніка [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскага сабора]]). З канца XII ст., пасля спынення манументальнага будаўніцтва ў самім Полацку, мясцовыя будаўнічыя арцелі і вытворцы плінфы раз’ехаліся па іншых гарадах, аказаўшы значны ўплыў на развіццё дойлідства ў [[Смаленская школа дойлідства|Смаленску]], [[Наўгародская школа дойлідства|Ноўгарадзе]], [[Гродзенская школа дойлідства|Гродне]] і [[Навагрудак|Навагрудку]]. == Эвалюцыя архітэктурных форм == === Ранні этап і пошук стылю === На раннім этапе ў полацкім дойлідстве панавала тэндэнцыя наследавання кіеўскім узорам. Першым мураваным храмам Полацка стаў [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]] (сярэдзіна ці другая палова XI ст.), які фактам сваёй пабудовы заяўляў аб праве горада стаць нароўні з найбуйнейшымі цэнтрамі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]{{sfn|Рапапорт|1982|с=11, 65, 93}}. Гэты велічны пяцінефны крыжова-купальны храм быў узведзены запрошанай [[Візантыйская імперыя|візантыйскай]] арцеллю. Аднак адрозненні ў яго канструктыўнай пабудове ад аналагічных сабораў Кіева і Ноўгарада сведчаць, што тут працавала асобная, самастойная група майстроў{{sfn|Алексеев|2006|с=76}}. Падмуркі сабора былі ўмацаваны спецыяльнай драўлянай субструкцыяй: пад імі ляжалі драўляныя лежні, злучаныя паміж сабой жалезнымі мыліцамі{{sfn|Рапапорт|1994|с=62}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|План Сафійскага сабора паводле Івана Хозерава. 1927 Файл:Царква на дзядзінцы.jpg|План і рэшткі Княжацкага храма на дзядзінцы Файл:Царква-на-рове, план.jpg|План раскапаных рэшткаў Царквы на Рове </gallery> [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1866).jpg|thumb|Бельчыцкі манастыр на малюнку [[Іван Пятровіч Трутнеў|Івана Трутнева]] (1866)]] [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1890).jpg|thumb|злева|Барысаглебская царква (фота 1890 г.)]] У пачатку і сярэдзіне XII ст. мураванае будаўніцтва ў княстве пайшло па іншым шляху, пачаўся актыўны пошук уласных архітэктурных рашэнняў. Яркім прыкладам пераходнага перыяду стаў Вялікі сабор [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра]] (1120—1130-я гг.), які шмат у чым яшчэ нагадваў царкву Спаса ў Бераставе пад Кіевам{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. У ім з’явіліся рысы, якія ў далейшым стануць вызначальнымі для ўсёй полацкай школы: [[купал]] быў абаперты не на ўсходнія, а на заходнія пары слупоў (ссунуты ад цэнтра да ўвахода), што разам з больш нізкімі прытворамі надавала будынку выцягнутыя ўверх прапорцыі. Знешнія і ўнутраныя фасады пачалі ўпрыгожваць плоскімі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]{{sfn|Лазука|2007|с=36—37}}. [[Файл:Połacak, Bielčyca, Piatnickaja. Полацак, Бельчыца, Пятніцкая (1890).jpg|thumb|Пятніцкая царква (фота 1890 г.)]] У гэты ж час пашыраецца тыпалогія храмаў. Нараўне з традыцыйнымі трохнефавымі шасціслуповымі будынкамі ўзводзяць бесслуповыя цэрквы з адной [[апсіда]]й і прытворам на захадзе (напрыклад, [[Пятніцкая царква (Полацк)|Пятніцкая царква]] Бельчыцкага манастыра). З’яўляюцца і зусім нетыповыя для Русі формы: так, [[Храм-трыконх Бельчыцкага манастыра|храм-трыконх]] таго ж манастыра меў апсіды не толькі з усходу, але і з паўночнага ды паўднёвага бакоў. Такі тып культавага будынка характэрны хутчэй для [[Балгарыя|Балгарыі]] і [[Грэцыя|Грэцыі]] ([[Афон]]), што можа разглядацца як сведчанне наўпроставых канфесійных сувязей Полацка з праваслаўнымі цэнтрамі Еўропы{{sfn|Лазука|2007|с=38}}. Сярод унікальных пабудоў гэтага перыяду вылучаюцца таксама [[Княжацкі храм (Полацк)|Княжацкі храм]] на дзядзінцы і [[Царква на рове (Полацк)|Царква на Рове]] — усыпальніца полацкіх князёў. На цаглінах апошняй былі знойдзены буйныя выпуклыя знакі ў выглядзе княжацкіх [[Трызуб|трызубцаў]], што дазваляе аднесці помнік да трэцяй або чацвёртай чвэрці XII ст.{{sfn|Рапапорт|1994|с=36—37}}{{sfn|Лазука|2007|с=40}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Файл:Вялікі сабор у Бельчыцах.jpg|План Вялікага сабора Файл:Храм з баковымі апсідамі.jpg|Храм-трыконх паводле абмераў канца XVIII ст. Файл:Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра.jpg|План Пятніцкай царквы Файл:Барысаглебская царква. Полацк.jpg|План Барысаглебскай царквы </gallery> === Перыяд росквіту і творчасць дойліда Іаана === Полацкая традыцыя канчаткова аформілася ў сярэдзіне XII ст., што найбольш яскрава ўвасобілася ў творчасці выдатнага майстра — манаха Іаана. Ён першым са старажытнарускіх дойлідаў рашуча парваў з канонамі візантыйска-кіеўскай архітэктуры і стварыў свой адметны тып храма вежападобнай кампазіцыі. Гэты новы стыль найлепш прадстаўлены ў [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскім саборы]] [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]] (1152—1161 гг.) і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебскай царквы]] Бельчыцкага манастыра, арыентуючыся пры гэтым на славуты прататып — Сафію{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. Дойлід перагледзеў крыжова-купальную сістэму: не адмаўляючыся ад яе канструкцыйнай асновы, ён за кошт пераразмеркавання мас перанёс акцэнт на вертыкальную дамінанту. Галоўны аб’ём храма стаў значна вышэйшым за прытворы і апсіды. Пры гэтым галоўны неф рабіўся вельмі шырокім, а два бакавыя — значна вузейшымі, з-за чаго іх апсіды звонку ўжо не вылучаліся, а хаваліся ў выглядзе ніш у тоўшчы ўсходняй сцяны{{sfn|Лазука|2007|с=41—42}}. Дынамічнае нарастанне мас дасягалі таксама выкарыстаннем пазакамарнага перакрыцця і кілепадобных какошнікаў (зробленых з бітай цэглы на багатым растворы), якія забяспечвалі плаўны, прыступкавы пераход да кубічнага пастамента-асновы пад барабан купала{{sfn|Рапапорт|1994|с=85}}. Яснасць кампазіцыі і сіметрычная ўпарадкаванасць форм падкрэсліваліся вертыкалямі плоскіх пілястраў{{sfn|Лазука|2007|с=41—42}}. <gallery mode="packed" heights="160px"> Выява:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|Рэканструкцыя першапачатковага выгляду Спаса-Праабражэнскай царквы Файл:Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў.jpg|План храма-пахавальні полацкіх епіскапаў </gallery> == Будаўнічыя матэрыялы і тэхналогіі == Адметнай рысай полацкай школы стала высокаразвітая і спецыфічная вытворчасць будаўнічых матэрыялаў і тэхналогій муроўкі, якія шмат у чым адрозніваліся ад іншых рускіх зямель таго часу. Мясцовыя майстры-«плінфатворцы» выраблялі плінфу, якая сушылася не пад адкрытым небам (як у Кіеве ці Гродне), а пад адмысловымі навесамі, пра што сведчыць поўная адсутнасць на полацкай цэгле адбіткаў дажджавых кропель або слядоў жывёл. Шырока практыкавалася маркіроўка партый сырцу: на тарцах плінфы ставіліся разнастайныя выпуклыя знакі (для ўліку пры абпале), а на пасцелістым (шырокім) баку цэглы ўціскаліся невялікія круглыя клеймы, што рабілася з дапамогай штампаў з рога{{sfn|Рапапорт|1994|с=7, 22—28}}. Будаўнічы раствор полацкіх помнікаў XII ст. вельмі блізкі да ранніх кіеўскіх узораў — ён надзвычай «тлусты», дзе напаўняльнікам служыць амаль выключна [[цамянка]] (дробна патоўчаная кераміка) з вельмі невялікай колькасцю пяску і прымешкай гліністых часціц{{sfn|Рапапорт|1994|с=64}}. У Полацку доўгі час (на працягу ўсяго XII ст.) захоўвалася традыцыйная муроўка «са схаваным радам», калі кожны другі рад цэглы быў утоплены ў сцяну і заціраўся растворам. Аднак полацкія майстры ўнеслі ў яе істотную змену: яны цалкам адмовіліся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах, камяні ішлі толькі ўнутр сцяны, у забутоўку. Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным (усяго 1—2 см). Такім чынам, гэты прыём страціў свой першапачатковы канструктыўны сэнс і выкарыстоўваўся выключна як традыцыйны дэкаратыўны элемент, які стаў своеасаблівым «почыркам» полацкіх каменячосаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Яшчэ адной тэхналагічнай асаблівасцю школы стала частае выкарыстанне бязрастворных падмуркаў. Калі ў ранніх пабудовах падмуркі ўмацоўваліся драўлянымі лежнямі, то ў помніках XII ст. ([[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|Храм-пахавальня]] і [[Спаская царква (Полацк)|Спаская царква]], [[Царква на Ніжнім замку (Полацк)|царква на Ніжнім замку]]) падмуркі ўжо складваліся з дробных валуноў насуха, без выкарыстання вапны. Пры будаўніцтве царквы на Ніжнім замку была выкарыстана ўвогуле ўнікальная тэхналогія: каб абараніць будынак ад прасядання ў мяккім культурным слаі, уся пляцоўка разам з падмуркамі была штучна паднята на 70 см падсыпкай з чыстага суглінку{{sfn|Рапапорт|1994|с=64, 68, 106}}. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах Спаса-Праабражэнскай царквы. Вышэй за васьмігранную частку заходніх слупоў у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (хутчэй за ўсё, маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. == Архітэктура ўдзельных княстваў == Іншым шляхам, чым у Полацку, пачало развівацца ў сярэдзіне ХІІ ст. манументальнае будаўніцтва ў [[Віцебск]]у. У адзіным вядомым помніку гэтага часу — [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] — выкарыстаная сістэма муроўкі з чаргаваннем радоў плінфы і каменных блокаў. Такая тэхніка будаўніцтва сустракалася ў Балгарыі і Грэцыі, адкуль, відаць, і былі запрошаныя майстры ў Віцебск{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. У той жа час помнік мае відавочныя рысы полацкай архітэктуры: мацерыковы план вельмі выцягнуты, наяўнасць адной масіўнай апсіды і лесвіца на хоры ў тоўшчы заходняга мура. Узровень першапачатковай падлогі быў на метр вышэй за тагачасную дзённую паверхню, што азначае наяўнасць высокага [[Цокаль|цокаля]] — даволі рэдкага выпадку ў практыцы ўсходнеславянскай архітэктуры{{sfn|Каргер|1978|с=76}}. На рубяжы ХІ і XII стст. у нязвыклай для Полацку тэхніцы было распачата будаўніцтва [[Мінская замкавая царква|Мінскай замкавай царквы]], якую па нейкіх прычынах так і не скончылі. Храм будаваўся з каменя, на [[бут]]авых падмурках, з абмуроўкай сцен пліткамі з абчасанага [[вапняк]]у{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. Добра захаваныя падмуркі (і драўляныя субструкцыі пад імі) даюць магчымасць рэканструяваць план пабудовы{{sfn|Загорульский|1982|с=201—202}}. Цалкам імаверна, што дойліды хацелі ўзвесці кампактны цэнтрычны храм вежападобнай кампазіцыі ў рэчышчы полацкіх традыцый, але з выкарыстаннем абліцоўкі ўнутраных сцен апрацаванымі квадратамі [[даламіт]]у. На думку даследчыка [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Э. Загарульскага]], у яе збудаванні прымалі ўдзел [[Польшча|польскія]] майстры{{sfn|Загорульский|1982|с=201—202}}. == Уплыў па-за межамі Полацкага княства == Полацкія майстры будавалі таксама і далёка за межамі свайго княства: у [[Смаленск]]у, [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]], [[Гродна|Гродне]]. Спыненне манументальнага будаўніцтва ў Полацку ў канцы XII ст. прывяло да таго, што магутная будаўнічая арцель распалася на часткі і майстры раз’ехаліся ў іншыя гарады{{sfn|Рапапорт|1994|с=198}}. У канцы XII ст. на аснове полацкіх дойлідскіх форм развіваецца [[Смаленская школа дойлідства]], якая пашырае свой уплыў на [[Наўгародская зямля|Ноўгарад]], [[Пскоўская рэспубліка|Пскоў]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскія землі]], верагодна, на [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаў]]. Так, полацкі дойлід пачаў будаўніцтва [[Царква Міхаіла Арханёла (Смаленск)|царквы Арханёла Міхаіла ў Смаленску]], а полацкія каменячосы вялі муроўку [[Царква Пятра і Паўла на Сінічай гары|царквы Пятра і Паўла на Сінічай гары]] ў Ноўгарадзе. Пра прысутнасць полацкіх майстроў у гэтых гарадах бясспрэчна сведчыць захаваная імі спецыфічная полацкая тэхніка муроўкі «са схаваным радам» без выкарыстання камянёў на фасадзе. Сляды дзейнасці полацкіх майстроў-«плінфатворцаў» дакладна выяўляюцца ў фармоўцы плінфы для храмаў [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай архітэктурнай школы]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=76, 198}}. У пачатку XIII ст. многія старажытнарускія землі прымаюць тую новую схему [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], якая ўпершыню была распрацавана полацкім дойлідам Іаанам. Арыгінальнае спалучэнне мясцовых і віцебскіх традыцый адбылося пры будаўніцтве [[Навагрудак|Навагрудскай]] [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебскай царквы]]: віцебскія майстры ўзвялікаў храм, полацкія прыбудавалі да яго вонкавую [[Галерэя|галерэю]]{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русская архитектура X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Л. В. Аляксееў|Алексеев Л. В.]] |загаловак=Западные земли домонгольской Руси. Очерки истории, археологии, культуры |частка=Книга 2 |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=2006 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Алексеев}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва |том=1. Першабытны лад — XVII ст. |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2007 |старонак=252 |спасылка= |isbn=978-985-01-0740-4 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Канстанцінавіч Каргер|Каргер М. К.]] |загаловак=Церковь Благовещения в Витебске |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |месца=М. |год=1978 |выпуск=155 |старонкі=76 |спасылка= |ref=Каргер}} * {{кніга |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Загорульский Э. М.]] |загаловак=Возникновение Минска |месца=Мн. |выдавецтва=Издательство БГУ |год=1982 |старонак=358 |спасылка= |isbn= |ref=Загорульский}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік |адказны=Рэдкал.: [[А. А. Воінаў]] і інш. |месца=Мн. |выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]] |год=1993 |старонак=620 |спасылка= |isbn=5-85700-078-5 |ref=Архітэктура Беларусі}} * {{крыніцы/БелЭн|12к|Полацкая школа дойлідства}} С. 461. * {{кніга |аўтар=Лакотка А. І. і інш. |загаловак=Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце. У 4 т. |том=1. IX—XIV стст. |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская навука |год=2005 |старонак=392 |спасылка= |isbn= |ref=Лакотка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVІ ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1987 |старонак=304 |спасылка= |isbn= |ref=Марцэлеў}} * {{кніга |аўтар=Лакотка А. І. |загаловак=Мураваная царкоўная архітэктура |выданне=Беларусы: У 8 т. |частка=Т. 2. Дойлідства |месца=Мн. |выдавецтва=Тэхналогія |год=1997 |старонак=391 |спасылка= |isbn= |ref=Лакотка_Беларусы}} * {{кніга |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік |месца=Мн. |выдавецтва=БелЭн |год=2001 |старонак=328 |спасылка= |isbn= |ref=Кулагін}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Полацкая школа дойлідства}} [[Катэгорыя:Архітэктура Полацка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:Полацкая школа дойлідства| ]] q4jkdl88bwzejjjbgf0r9gvmsh1hzh7 Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр 0 201990 5134205 5097777 2026-04-30T21:57:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вялікі сабор */ 5134205 wikitext text/x-wiki {{Манастыр |Беларуская назва = Барысаглебскі Бельчыцкі манастыр |Арыгінальная назва = |Выява = Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1866).jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]] (1866). Злева Барысаглебская, справа - Пятніцкая царква, на пярэднім плане бачны падмуркі Вялікага сабора |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Полацк |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 28|lat_sec = 31 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 47|lon_sec = 03 |region = BY |CoordScale = 2000 |Канфесія = Праваслаўе |Епархія = Полацкая |Тып манастыра = мужчынскі |Першае згадванне = |Заснаванне = XII |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|}} |Скасаваны = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|Вялікі сабор|Пятніцкая царква|Барысаглебская царква|Храм-трыконх}} |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Сучасны статус ={{ГККРБ 4|213Г000639}} |Стан = разбураны |Сайт = }} '''Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр''' — колішні мужчынскі манастыр ў [[Бельчыцы|Бельчыцах]] (цяпер у межах [[Полацк]]а). Храмы Барысаглебскага Бельчыцкага манастыра былі выдатнымі ўзорамі старажытнарускай архітэктуры, у якіх увасобіліся першыя характэрныя рысы [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]]. Пятніцкая і Барысаглебская цэрквы, на думку [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леаніда Аляксеева]], былі творамі дойліда [[Іаан (дойлід)|Іаана]], манаха Барысаглебскага манастыра<ref>Памяць : Гіст.-дакум. хроніка Полацка / Пад рэд. Г. П. Пашкова. — Мн.: БелЭн, 2002. — С. 72—73.</ref>. Тэрыторыя былога манастыра ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. == Гісторыя == [[Бельчыцы]] ўпершыню згаданы [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] пад 1159 годам у сувязі з канфліктам паміж полацкімі мяшчанамі і князем [[Расціслаў Глебавіч|Расціславам Глебавічам]]. На думку [[Мікалай Мікалаевіч Варонін|Мікалая Вароніна]], Бельчыцы спачатку былі прыгараднай умацаванай княжацкай рэзідэнцыяй і адыгрывалі такую самую ролю, як [[Рурыкава Гарадзішча]] ў [[Ноўгарад]]зе, [[Смядынь]] у [[Смаленск]]у, [[Багалюбава (Уладзімірская вобласць)|Багалюбава]] пад [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімірам]]<ref name="zodchestvo-info.ru">[http://zodchestvo-info.ru/borisoglebskiy-belchitskiy-muzhskoy-monastyir-nachalo/ Борисоглебский Бельчицкий мужской монастырь (начало)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305065458/http://zodchestvo-info.ru/borisoglebskiy-belchitskiy-muzhskoy-monastyir-nachalo/ |date=5 сакавіка 2016 }} // Zodchestvo-info.ru</ref>. Манастыр размяшчаўся на левым беразе Дзвіны, вышэй па цячэнні ад Полацка, у вусці рэчкі Бельчыцы. З XV ст. асноўнымі патронамі і ктытарамі манастыра быў полацкі баярскі род [[Корсакі|Корсакаў]]. Каля 1480 года [[Зіновій Корсак]] ахвяраваў манастыру зямлю на Уродзе. У [[Лівонская вайна|Лівонскую вайны]], у лютым 1563 года ў Бельчыцкім манастыры была рэзідэнцыя вялікага князя маскоўскага [[Іван IV Грозны|Іван Васілевіча]] падчас [[Аблога Полацка (1563)|аблогі Полацка]]. За час маскоўскай акупацыі (1563—1579) манастыр прыйшоў у запусценне. Яго ўладанні (Атокі, Саннікі, Суя і іншыя) прысвоіла мясцовая шляхта, у тым ліку Корсакі. Рэвізія 1580 года называла манастыр калектыўным наданнем усіх паноў Корсакаў, яны напэўна лічылі сябе ўправе на раней наданыя ўладанні ўжо запусцелага манастыра. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай царкоўнай уніі]] (1596) манастыр мусіў быць пераведзены ва [[уніяцтва на Беларусі|ўнію]]. Паводле [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]], у 1600 годзе праваслаўныя полацкія мяшчане ўзялі манастыр пад свой кантроль, а ў 1618 годзе ён узяты штурмам на загад уніяцкага архіепіскапа [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Да 1618 года мураваныя цэрквы стаялі без дахаў, муры гнілі. Аднаўленне манастыра пачаў полацкі архіепіскап Іасафат Кунцэвіч і архімандрыт [[Генадзь Хмяльніцкі]]. У 1618—1620 гады яны праз суды вярнулі захопленую шляхтай маёмасць. У 1622 годзе Кунцэвіч купіў для манастыра мястэчка Бельчыцу. Манастыр дзейнічаў як базыльянская архімандрыя. На Жыровіцкай кангрэгацыі 1629 года планавалася яго ліквідацыя і перавод манахаў у Полацк, але планы не здзейснены. Падчас вайны 1654—1667 гадоў, з набліжэйннем маскоўскіх войскаў манахі пакінулі манастыр, вывезшы ў Замосце труну з целам Іасафата Кунцэвіча. У час акупацыі манастыр трымаў праваслаўны архімандрыт [[Ігнат Яўлевіч]], прызначаны маскоўскім вялікім князем Аляксеем Міхайлавічам. Уніяцкія манахі вярнуліся ў 1667 годзе. Цягам 1678—1679 гадоў справамі манастыра кіраваў асабіста мітрапаліт [[Кіпрыян Жахоўскі]], у верасні 1679 года ён праз суд дамагаўся ад спадкаемцаў княгіні Друцкай-Сакалінскай з Корсакаў вяртання 5000 злотых, пазычаных ёй яшчэ да вайны 1654—1667 гадоў у архімандрыта Мікалая Корсака.<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/share/p/1AZ6vdtYnm/|title=Гісторыя Полацкага Барысаглебскага базыльянскага манастыра ў асобах (1619-1679)|author=Michaś Bautovič|website=facebook.com|date=2026-02-09}}</ref> Уніятам манастыр належаў да 1839 года. У 1878 годзе манастыр атрымаў статус жаночага і быў падпарадкаваны праваслаўнаму [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскаму манастыру]]. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] на манастырскім двары размяшчаліся ваенныя склады. У гэты час Пятніцкая і Барысаглебская цэрквы пачалі трухлець. Сцены храмаў мясцовае насельніцтва разбірала на будматэрыялы. Дзве іншыя царквы Барысаглебскага манастыра былі зруйнаваны яшчэ ў XVIII стагоддзі. У 1928 годзе вывучэнне Барысаглебскай і Пятніцкай цэркваў Барысаглебскага манастыра праводзіў [[Іван Макаравіч Хозераў|Іван Хозераў]]. Ён замаляваў фрагменты фрэскавага роспісу помнікаў<ref>[https://archive.today/20130127063359/www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=2223&n=112 Штыхов, Г. В. София Ивана Хозерова // Родина]</ref>. === Архімандрыты === * '''Аляксей''' і '''Іосіф''' — ранейшыя архімандрыты, згаданыя рэвізіяй 1580 года. * [[Генадзь Хмяльніцкі]] — першы ігумен адноўленага манастыра (1619 — каля 1636). * [[Тэафіл Альшаніца]] (сярэдзіна XVII ст.) * [[Мікалай Корсак]] (пачатак 1650-х) * [[Іасафат Дубянецкі]] (1653—1654) * [[Іосіф Гардзіцкі|Іосіф Градзіцкі]] (прызначаны ў 1659, фактычна з 1667 да 1678). ** [[Ігнат Яўлевіч]] — праваслаўны архімандрыт часу маскоўскай акупацыі, прызначы ў 1659 годзе Аляксеем Міхайлавічам. == Сучаснасць == У савецкі час у памяць святыні, якая існавала калісьці ў Бельчыцах, усталяваны мемарыяльны камень. Тэрыторыя былога Барысаглебскага манастыра ў наш час займаюць аднапавярховыя драўляныя хаты, а таксама пяціпавярховая «[[хрушчоўка]]» і цагляны дарэвалюцыйны дом (1910 год). Тэрыторыю манастыра перасякае дарога, якая праходзіць праз месца, дзе размяшчаўся Вялікі сабор. У пачатку 2015 года пры пракладцы газаправода ў [[Юбілейны завулак, Полацк|Юбілейным завулку]] быў пашкоджаны падмурак будынкаў Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра. [[Экскаватар]]ам была пракапана траншэя шырынёй 40 сантыметраў і глыбінёй 180. [[Коўш (рабочы орган)|Коўш]] экскаватара зачапіў частку падмурка меркаванага Вялікага сабора манастыра. Разбурэнне археалагічнага помніка гісторыкі здолелі спыніць толькі праз тыдзень. Падчас працы гісторыкаў на месцы раскопа было знойдзена мноства кавалкаў старажытнай [[плінфа|плінфы]]<ref>[http://ont.by/news/our_news/v-polocke-pri-zemlyanih-rabotah-povredili-ostatki-monastirya-hii-veka У Полацку пры земляных працах пашкодзілі рэшткі манастыра ХII стагоддзя] // [[АНТ]]</ref>. == Архітэктура == Пасля заканчэння будаўніцтва [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]] ў сярэдзіне XI ст. гадах манументальнае будаўніцтва ўзнаўляецца на мяжы XI—XII стст. з будаўніцтвам [[Вялікі сабор Бельчыцкага манастыра|Вялікага сабора]] Бельчыцкага манастыра пад Полацкам<ref name="Хозеров">Хозеров ИМ. Белорусское и Смоленское зодчество XI—XIII вв. Мн., 1994. С. И;</ref><ref name="Воронин">Воронин Н. Н. Бельчицкие руины // Архитектурное наследство. М., 1956. Т. 6. С. 16.</ref>. Іншыя схіляюцца да пазнейшай даты — 1120-я, а то і 1130-я гады<ref>Раппопорт ПА. Древнерусская архитектура. СПб., 1993. С. 268.</ref>. [[Хроніка Стрыйкоўскага]] сведчыць, што Барысаглебскі манастыр у старажытнасці быў абнесены каменнай сцяной з [[вежа]]мі і [[байніца]]мі, што надавала яму выгляд і значэнне крэпасці. Тым часам [[полацкія князі]] саступілі [[Верхні замак (Полацк)|Верхні замак]] [[Епіскапы полацкія|епіскапам]] і перасяліліся на Бельчыцу<ref name="zodchestvo-info.ru"/>. Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр быў заснаваны менавіта як новая [[рэзідэнцыя]] [[полацкія князі|полацкіх князёў]] на левым беразе [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] пры ўпадзенні ў яе[[Бяльчанка|Бяльчанкі]]. У розныя часы XII ст. тут было ўзведзена некалькі храмаў. Але дакладна вядома пра чатыры: [[Вялікі сабор Бельчыцкага манастыра|Вялікі сабор]], [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкую]], [[Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра|Барысаглебскую цэрквы]], храм-[[трыконх]]<ref name="ReferenceC">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.36</ref>. === Вялікі сабор === {{асноўны артыкул|Вялікі сабор Бельчыцкага манастыра}} У чыё імя быў асвечаны [[Вялікі сабор Бельчыцкага манастыра|Вялікі сабор]] пэўна не вядома, але напрыклад Леанід Аляксееў называў яго ''Успенскім саборам''<ref>Л. В. Алексеев. Западные земли домонгольской Руси. Очерки истории, археологии, культуры. Книга 2. Москва: «Наука», 2006 ст.81</ref>. Пабудаваны ў 1120-1130-я гады, вылучаўся сярод астатніх значнымі памерамі, якія мала саступалі Сафійскаму сабору і складалі ў даўжыю без [[прытвор]]а 22,5 м, а ў шырыню — 16,5 м. Імаверна, гэта быў галоўны храм манастыра. Яго разбурылі ўжо ў XVI ст., і ў пачатку XX ст., калі пачалося вывучэнне Бельчыцкага манастырскага комплексу, заставаліся толькі падмуркі ды сціплыя апісанні ў літаратурных крыніцах. Таму рэканструкцыя першапачатковага выгляду Вялікага сабора, яго архітэктурнай пластыкі даволі прыблізная. Разам з тым супастаўленне выяўленых матэрыялаў — памераў і канструкцыі падмуркаў, кавалкаў кладкі, элементаў дэкору — дазваляюць канстатаваць, што гэта быў [[слуп|шасціслуповы]], [[неф|трохнефавы]] сабор з трыма [[апсіда]]мі. Да яго паўднёвага, паўночнага і заходняга фасадаў прымыкалі амаль квадратныя ў плане прытворы, надаючы царкве крыжовасць<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.36-37</ref>. Сцены Вялікага сабора выкладзены таксама ў тэхніцы візантыйскай [[Муроўка «са схаваным радам»|муроўкі «са схаваным радам»]] з устаўкамі вялікіх апрацаваных камянёў. Але ў адрозненне ад Полацкай Сафіі Бельчыцкі храм упрыгожвалі знадворку і ўнутры плоскія лапаткі. Іх памеры і размяшчэнне адпавядалі ўнутранаму [[Чляненне (архітэктура)|чляненню]] царквы шасцю крыжовымі ў плане слупамі. Новым у будынку было таксама месца размяшчэнне купала. Ён абапіраўся не на ўсходнія, а на заходнія пары слупоў і, такім чынам, быў крыху ссунуты ад цэнтра да ўвахода. Наяўнасць у Бельчыцкім саборы прытвораў, ніжэйшых за асноўны аб’ём, ссунутасць купала ў заходні бок надавалі яго знешняму выгляду выцягнутыя ўверх прапорцыі. Гэта адметнасць стане ў далейшым характэрнай рысай большасці храмаў Полацкага княства. Вялікі сабор у Бельчьшкім манастыры быў упрыгожаны фрэскавымі роспісамі, а яго падлога ў алтары выкладзена ўзорамі з паліваных керамічных плітак<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.37</ref>. === Пятніцкая царква === {{асноўны артыкул|Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра}} [[Файл:Połacak, Bielčyca, Piatnickaja. Полацак, Бельчыца, Пятніцкая (1890).jpg|thumb|Пятніцкая царква, 1890]] Яшчэ адзін храм манастыра, [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкая царква]], пабудаваны ў XII ст., яе аўтарства звязваюць з імем полацкага дойліда Іаана. Царква была разбурана пасля 1920 г. Храм уяўляў сабой бесслуповы [[неф|аднанефавы]] будынак невялікіх памераў з бакамі плана ў 5,1—5,8 м, мела адну прамавугольную ў плане [[апсіда|апсіду]], [[прытвор]] з захаду, а таксама [[склеп]], які размяшчаўся пад усім будынкам, акрамя [[алтар]]най часткі, і быў, імаверна, [[усыпальніца]]й князя [[Барыс Усяславіч|Барыса Усяславіча]]. Пра характар перакрыццяў і завяршэння царквы ёсць некалькі версій. Паводле першай, зыходзячы з планіроўкі і адсутнасці апсід, храм меў [[корабавае скляпенне|корабавыя скляпенні]] і быў бяскупальным, паводле іншай — яго вянчаў [[купал]] на [[Барабан (архітэктура)|барабане]]. Сістэма кладкі сцен царквы з чырвонай [[плінфа|плінфы]] на ружовым растворы цамянкі засноўвалася на чаргаванні ўтопленых і выступаючых радоў, што было традыцыйным для культавых будынкаў Полацкага княства таго часу. Нават пры невялікіх знешніх памерах храм меў манументальны выгляд, ясна выказаную слуповасць сілуэта, якую яму надавалі ніжэйшыя за асноўны аб’ём, [[апсіда]] і [[прытвор]], падкрэслівалі плоскія вонкавыя [[Лапатка (архітэктура)|лапаткі]], вертыкалі аконных праёмаў, размешчаных у два [[Ярус (архітэктура)|ярусы]]<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.37-38</ref>. === Барысаглебская царква === {{асноўны артыкул|Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра}} [[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1890).jpg|thumb|злева|Барысаглебская царква, 1890]] Трэцім значным будынкам Бельчыцкага манастыра з’яўлялася [[Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра|Барысаглебская царква]], узведзеная ў сярэдзіне XII ст. Архітэктарам Барысаглебскага храма, як і Пятніцкай царквы, лічыцца [[дойлід Іаан|майстар Іаан]]. Такое меркаванне грунтуецца на тым, што ў названых будынках выкарыстаны шэраг прыёмаў, якія знайшлі потым найбольш поўнае і завершанае ўвасабленне ў [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскім саборы]], аўтарам якога, што пацверджана летапіснымі крыніцамі, ён быў. Аднакупальны храм меў тры паўкруглыя [[апсіда|апсіды]], яго ўнутраная [[прастор]]а падзялялася на тры нефы шасцю слупамі, што ішлі ў два рады, прычым цэнтральны [[неф]] вылучаўся большымі памерамі за бакавыя. У заходняй частцы будынка слупы злучаліся прасценкамі з паўднёвай і паўночнай сценамі, утвараючы аб’ём прытвора з корабавымі скляпеннямі. На ім знаходзіліся хоры. Па бакавых фасадах ішлі плоскія [[пілястра|пілястры]], паміж якімі ў два рады размяшчаліся вокны — большыя па вышыні зверху і меншыя — знізу. Сцены царквы выкладзены з [[плінфа|плінфы]] на [[вапна]]вай [[рошчын]]е з цамянкай у [[муроўка са схаваным радам|тэхніцы «са схаваным радам»]] — традыцыйны спосаб муроўкі полацкіх будынкаў. Але ў адрозненне ад іншых храмаў у гэтым маляўнічы выгляд быў узмоцнены дадатковай афарбоўкай радоў цэглы ў [[чырвоны колер]] і спецыяльнай апрацоўкай светлых палос кладкі, якая, за кошт выкарыстаных спецыяльных штампаў, імітавала мур з [[пясчанік]]у<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.38</ref>. === Храм-трыконх === {{асноўны артыкул|Храм-трыконх Бельчыцкага манастыра}} Чацвёртую з вядомых цэркваў Бельчыцкага манастыра, так званы [[Храм-трыконх Бельчыцкага манастыра|храм-трыконх]], падмуркі якога былі знойдзены падчас земляных работ у канцы XVIII ст. Храм быў узведзены, верагодна, у першай палове ці сярэдзіне XII ст. Звестак пра яго захавалася вельмі мала, паколькі будынак быў разбураны яшчэ задоўга да адкрыцця, пра што сведчыць складзеныя ў той час невядомым аўтарам запіска і план. На іх падставе можна меркаваць, што храм быў чатырохслуповы, меў адну [[апсіда|апсіду]] з усходу і па адной з паўночнага і паўднёвага бакоў, тры ўваходы і [[крыпта|крыпту]]. Такім чынам, не толькі ўнутраны аб’ём царквы меў крыжападобнае чляненне, яно прачытвалася і ў знешніх формах. Аналагічны тып культавага будынка, вядомы як храм-{{нп3|трыконх||de|Drei-Konchen-Chor}}, рэдкі для старажытнабеларускіх земляў і больш вядомы ў архітэктуры [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Сербія|Сербіі]], [[Грэцыя|Грэцыі]] ([[Афонскі манастыр]]), можа разглядацца і як архітэктурнае запазычанне, і як прыклад культурных, канфесійных сувязей [[Полацкае княства|Полацкага княства]] з іншымі праваслаўнымі краінамі Еўропы.1 (ст.38)Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} * Кушнярэвіч Аляксандр Мікалаевіч. «Культавае дойлідства Беларусі XIII—XVI стст.» Мінск, «Навука і тэхніка», 1993 г. ISBN 5-343-01403-8. * {{крыніцы/ЗП|}} * «Православные монастыри Беларуси», автор-составитель Сомов Сергей Эдуардович. Минск, «Четыре четверти», 2003 год. ISBN 985-6089-85-9. * {{Крыніцы/БелЭн|3}} == Спасылкі == {{ГККРБ|213Г000639}} {{Commons|Category:}} * {{radzima|7656}} * {{ГБ|http://globustut.by/polock/index.htm#belchica_monast}} * {{Архіварта|belchycki-barysaglebski-manastyr}} {{Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр}} {{Полацкае княства}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Славутасці Полацка}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Манастыры Полацка]] [[Катэгорыя:Мужчынскія манастыры]] [[Катэгорыя:Жаночыя манастыры]] [[Катэгорыя:Бельчыцкі манастыр| ]] [[Катэгорыя:Колішнія манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Полацкая школа дойлідства]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Полацка]] b5wh3t20dnsom1dpbpszb3seqgbyzzd Аляксандр Васільевіч Калчак 0 202641 5134050 5121783 2026-04-30T13:56:04Z Pabojnia 135280 /* Памяць */ афармленне 5134050 wikitext text/x-wiki {{redirect|Калчак}} {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[Вярхоўны кіраўнік|Вярхоўны кіраўнік Расіі]] | імя = Аляксандр Васільевіч Калчак | папярэднік = пасада заснавана | пераемнік = падчас катастрофы [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходняга фронту]] А. В. Калчаком было прынята рашэнне пра перадачу ўлады [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікіну]], аднак на практыцы яно не было рэалізавана. | сцяг = SupremeRulerFlag.jpg | сцяг2 = Coat of Arms of Russia (1919).png | перыядпачатак = [[18 лістапада]] [[1918]] года | перыядканец = [[4 студзеня]] [[1920]] года | пасада_2 = Вярхоўны Галоўнакамандуючы [[Руская армія (1919)|Рускай арміяй]] | сцяг_2 = FlagOfGlavkoverh.svg | сцяг2_2 = Coat of Arms of Russia (1919).png | перыядпачатак_2 = [[18 лістапада]] [[1918]] года | перыядканец_2 = [[4 студзеня]] [[1920]] года | пераемнік_2 = [[Васіль Георгіевіч Болдыраў|В. Г. Болдыраў]] | тытул_3 = [[Расійскі ўрад (1919)|Ваенны і марскі міністр Расійскага ўрада]] | сцяг_3 = Flag of Russia.svg | сцяг2_3 = Coat of Arms of Russia (1919).png | перыядпачатак_3 = [[5 лістапада]] | перыядканец_3 = [[20 лістапада]] [[1918]] года | папярэднік_3 = [[Аляксандр Іванавіч Вярхоўскі]] | пераемнік_3 = [[Міхаіл Іванавіч Смірноў (контр-адмірал)|Міхаіл Іванавіч Смірноў]] (марскі міністр)<br />[[Мікалай Аляксандравіч Сцяпанаў]] (ваенны міністр) | тытул_4 = Галоўнакамандуючы Імператарскім Чарнаморскім флотам | сцяг_4 = Naval Ensign of Russia.svg | сцяг2_4 = Flag of Russia.svg | перыядпачатак_4 = [[28 чэрвеня]] [[1916]] года | перыядканец_4 = [[7 чэрвеня]] [[1917]] года | папярэднік_4 = {{нп3|Андрэй Аўгуставіч Эбергард|Андрэй Аўгуставіч Эбергард|ru|Эбергард, Андрей Августович}} | пераемнік_4 = [[Веніямін Канстанцінавіч Лукін]] | маці = Вольга Ільінічна | дзеці = 3 (дзяўчынка (нарадзілася ў 1905 годзе і не пражыла і месяца),<br/> Расціслаў (1910—1965),<br/>Маргарыта (1913—1914)) | выява =Vice-AdmiralKolchak.jpg | шырыня =290px | аўтограф = Aleksandr Kolchak Signature.svg | апісанне выявы = [[Вярхоўны кіраўнік]] Расіі і Вярхоўны Галоўнакамандуючы [[Руская армія (1919)|Рускай арміяй]]<br />адмірал А. В. Калчак | апісанне = рускі военачальнік, кіраўнік [[Белы рух|Белага руху]]. |арыгінал імя = {{lang-ru|Александр Васильевич Колчак}} |прыналежнасць = {{Расійская імперыя}}<br />{{Сцяг|Расія}} [[Расійская дзяржава (1918—1920)|Дзяржава Расійская]] |гады службы = [[1886]]—[[1920]] |званне = {{РІА, Адмірал|nocat=1}} |род войскаў = {{Андрэеўскі сцяг}} [[Ваенна-марскі флот Расійскай імперыі|Флот]] |камандаваў = эсмінцам «''Сярдзіты''»;<br />артылерыйскай батарэяй;<br />эсмінцам «''Усурыец''»;<br />эсмінцам «''Пагранічнік''»;<br />міннай дывізіяй Балтыйскага флоту;<br />[[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскім флотам]] (камандуючы);<br />Вярхоўны Галоўнакамандуючы [[Руская армія (1919)|Рускай арміяй]] |бітвы = [[Руска-японская вайна]]<br />[[Першая сусветная вайна]]<br />[[Грамадзянская вайна ў Расіі]] |рэлігія = [[праваслаўе]] |узнагароды ={{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Святога Георгія 3 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Георгія 4 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені з мячамі}}{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені з мячамі і бантам}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Святой Ганны 1 ступені з мячамі}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 2 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 4 ступені з надпісам «За адвагу»}}{{!!}}{{Ордэн Святога Станіслава 1 ступені з мячамі}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Святога Станіслава 2 ступені з мячамі}} {{!}}- {{!}}[[Выява:Alex-george ribbon bar (alternative).jpg|40px|border|link=Медаль «У памяць руска-японскай вайны»|Сярэбраны медаль «У памяць руска-японскай вайны»]]{{!!}}[[Выява:State colours ribbon.png|40px|border|link=Медаль «У памяць 300-годдзя валадарання дому Раманавых»|Медаль «У памяць 300-годдзя валадаранні дому Раманавых»]]{{!!}}[[Выява:Band to Order St Alexander Nevsky.png|40px|border|link=Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III»|Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III»]]{{!!}} [[Выява:Band to Order St Andr.png|40px|border|link=Медаль «У памяць 200-годдзя марской бітвы пры Гангуце»]] {{!}}} [[Выява:Золотой эфес2.jpg|border|link=Залатая зброя «За адвагу»]] {{{!}} {{!}}[[Выява:Port-Artur Kreuz ofizier.jpg|80px|border|link=Крыж «За Порт-Артур»|Крыж «За Порт-Артур»]] {{!}}}'''''<small> [[Кабінет Яго Імператарскай Вялікасці|«Падарунак з кабінета Яго Імператарскай Вялікасці»]] </small>''''' {{{!}} {{!}}} '''''[[Залатая зброя — корцік]]''''' {{{!}} {{!}}}'''''<small> Замежныя ўзнагароды:</small>''''' {{{!}} {{!}}{{Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна}}{{!!}}{{Рыцар-камандор ордэна Лазні}} {{!}}} }} '''Алякса́ндр Васі́льевіч Калча́к''' ({{lang-ru|Александр Васильевич Колчак}}; {{OldStyleDate|16|лістапада|1874|4|лістапада}}<ref group="заўв">Падчас допытаў у Іркуцку Калчак гаварыў, што нарадзіўся ў 1873 годзе. Гл. [[:s:ru:Протоколы заседаний чрезвычайной следственной комиссии по делу Колчака/1|тэкст пратакола допыту]].</ref>, сяло Аляксандраўскае, [[Санкт-Пецярбург]] — [[7 лютага]] [[1920]], [[Іркуцк]]) — [[Расійская імперыя|расійскі]] ваенны і палітычны дзеяч, флатаводзец, навуковец-[[Акіяналогія|акіянограф]], палярны даследчык. Належаў да дваранскага роду. З’яўляўся адным з найбуйнейшых палярных даследчыкаў канца [[XIX]] — пачатку [[XX]] стагоддзяў, пасля знікнення групы [[Эдуард Васільевіч Толь|барона Толя]] ў час [[Руская палярная экспедыцыя|экспедыцыі 1900—1902 гадоў]] арганізаваў [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|уласную экспедыцыю для яго выратавання]]. Удзельнік [[Руска-японская вайна|Руска-японскай вайны]]. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] камандаваў міннай дывізіяй [[Балтыйскі флот ВМФ Расіі|Балтыйскага флоту]] ([[1915]]—[[1916]]), [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскім флотам]] ([[1916]]—[[1917]]). [[Ордэн Святога Георгія|Георгіеўскі кавалер]], [[адмірал]] ([[1918]]). Правадыр [[Белы рух|Белага руху]] ў час [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]]. [[Вярхоўны кіраўнік|Вярхоўны кіраўнік Расіі]] ([[1918]]—[[1920]]). Вярхоўны галоўнакамандуючы [[Руская армія (1919)|Рускай арміяй]]. {{TOChidden}} == Паходжанне == Род Калчакоў адносіўся да служылага дваранства [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], быў даволі шырокім, у розных пакаленнях яго прадстаўнікі вельмі часта аказваліся звязанымі з ваеннай справай{{sfn|Плотников|1998|с=11|name=P11}}. Само прозвішча «''Калчак''» — [[Цюркскія мовы|цюркскага паходжання]] і азначае «''меч''», «''шабля''»<ref>«Словарь русских фамилий». («Ономастикон»)</ref>. Згодна з адной легендай, продкам А. В. Калчака быў [[Асманская імперыя|турэцкі]] ваенны, камендант крэпасці [[Хацін|Хатын]] на [[Днестр|Днястры]], нашчадкі якога, нібы, атрымалі пазней расійскае падданства. Аднак ніякіх довадаў, што сведчаць пра родныя сувязі «''новых''» Калчакоў, пачынаючы з Лук’яна, з хатынскім камендантам і яго сынам, не існуе. Сучасныя расійскія гісторыкі паказваюць, што, хутчэй за ўсё, Калчакі аказаліся ў Расіі не раней [[Падзелы Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[1793]] годзе — значна пазней падзей, звязаных з [[Руска-турэцкая вайна (1735—1739)|руска-турэцкай вайной]] і паланеннем хатынскага каменданта рускімі войскамі{{sfn|Зырянов|2012|с=8}}<ref>''Кручинин А. С.'' Адмирал Колчак: жизнь, подвиг, память. — М.: АСТ, Астрель, Полиграфиздат, 2010. — 538 с. — ISBN 978-5-17-063753-9</ref>. У крыніцах часоў [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] і [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] згадваецца сотнік створанага ў [[1803]] годзе {{нп3|Бугскае казачае войска|Бугскага казачага войска|ru|Бугское казачье войско}}, якое ахоўвала межы Расіі па Днястры, Лук’ян Калчак. Ён атрымаў зямельны надзел у {{нп3|Ананьеўскі павет|Ананьеўскім павеце|ru|Ананьевский уезд}} [[Херсонская губерня|Херсонскай губерні]], блізу [[Балта|Балты]], — прадзед А. В. Калчака. Два сыны сотніка, Іван і Фёдар, пасля смерці бацькі падзялілі паміж сабой яго маёнтак. Фёдар Лук’янавіч выбраў ваенную службу і даслужыўся да чыну [[палкоўнік]]а. Іван Лук’янавіч прадаў сваю частку маёнтка і з’ехаў у [[Адэса|Адэсу]], дзе набыў дом і паступіў на грамадзянскую службу. Матэрыялы рэвізіі 40-х гадоў XIX стагоддзя далі падставы для ўказа [[Урадаўнічы сенат|Сената]] ад [[1 мая]] [[1843]] года, якім Калчакі былі зацверджаны ў [[Расійскае дваранства|патомным дваранстве]] і занесены ў радаводную кнігу дваран Херсонскай губерні{{sfn|Зырянов|2012|с=8}}{{sfn|Плотников|1998|с=12}}. Іван Лук’янавіч быў бацькам шматдзетнага сямейства: ён выхаваў траіх сыноў і некалькіх дачок. Сыноў клікалі Васілём, Пятром і Аляксандрам. Усе яны выбралі для сябе ваенную кар’еру, сталі марскімі артылерыстамі. Малодшы сын, Пётр, даслужыўся да [[Капітан 1-га рангу|капітана 1-га рангу]]; Аляксандр, ад якога ўзяла пачатак сярэдняя лінія Калчакоў — памешчыкаў [[Тамбоўская губерня|Тамбоўскай губерні]], скончыў службу ў чыне [[генерал-маёр]]а. [[Файл:KolchakParents.jpg|thumb|350px|Бацькі А. В. Калчака.]] Старэйшы сын, [[Васіль Іванавіч Калчак|Васіль]], нарадзіўся [[1 студзеня]] [[1837]] года. Выхоўваўся ў адэскай {{нп3|Рышэльеўская гімназія|Рышэльеўскай гімназіі|ru|Ришельевский лицей}}, добра ведаў [[Французская мова|французскую мову]] і быў прыхільнікам французскай культуры. Васіль рыхтаваўся бацькамі да грамадзянскай службы, але ў [[1853]] годзе пачалася [[Крымская вайна]] і Васіль паступіў на службу ў марскую артылерыю Чарнаморскага флоту ў малодшым афіцэрскім чыне. Падчас абароны {{нп3|Малахаў курган|Малахава кургана|ru|Малахов курган}} вылучыўся і быў узнагароджаны [[Георгіеўскі крыж|салдацкім Георгіеўскім крыжам]]. Чын [[прапаршчык]]а В. І. Калчак атрымаў, быўшы параненым пры {{нп3|Абарона Севастопаля, 1854—1855|абароне Севастопаля|ru|Оборона Севастополя (1854—1855)}}. Пасля вайны ён скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны горны ўніверсітэт|Горны інстытут у Пецярбургу]] і быў камандзіраваны для праходжання практыкі на [[Урал]], у [[Златавуст]]. Далейшы лёс Васіля Іванавіча быў звязаны з {{нп3|Абухаўскі завод|Абухаўскім сталеліцейным заводам|ru|Обуховский завод}}, пачынаючы з яго пуску ў [[1863]] годзе. Аж да адстаўкі ён служыў тут прыёмшчыкам {{нп3|Марское міністэрства Расійскай імперыі|Марскога міністэрства|ru|Морское министерство Российской империи}}, меў рэпутацыю чалавека простага і вельмі педантычнага. Быў спецыялістам у вобласці артылерыі, апублікаваў шэраг навуковых прац пра сталеліцейную вытворчасць, у [[1903]] годзе выйшла яго кніга па гісторыі Абухаўскага завода. Пасля выхаду ў адстаўку ў [[1889]] годзе (з прысваеннем генеральскага звання) яшчэ 15 гадоў працягваў працаваць на заводзе, будучы кіраўніком {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінга|ru|Пудлингование}}-пракатнай майстэрні{{sfn|Зырянов|2012|с=9—11|name=Z9-11}}{{sfn|Плотников|1998|с=13|name=P13}}. [[Файл:Troitskaya church.JPG|250px|thumb|left|[[Траецкая царква «Куліч і Пасха»]], дзе быў ахрышчаны Аляксандр Васільевіч Калчак.]] Сям’я маці А. В. Калчака — Посахавых — паходзіла з [[Данскія казакі|данскіх казакоў]]. Вольга Ільінічна ([[1855]]—[[1894]]) паходзіла з купецкай сям’і<ref>''Н. А. Кузнецов'' [http://ostrov-kolchak.narod.ru/Kolchak1.html Адмирал Александр Васильевич Колчак].</ref>. Яе бацька Ілья Міхайлавіч быў [[Ганаровыя грамадзяне|патомным ганаровым грамадзянінам]], шматгадовым {{нп3|Гласны|гласным|uk|Гласний}} Адэскай гарадской думы<ref>{{кніга|аўтар= Шерстобитов В. В.|загаловак=Колчак|спасылка=|месца=Одесса|выдавецтва=КП ОГТ|год=2009|старонак=135|старонкі=5|isbn=}}</ref>. У [[1920]] годзе ён быў расстраляны савецкімі карнымі органамі<ref name = P11/>. Вольга Ільінічна мела спакойны і ціхі характар, адрознівалася набожнасцю<ref name=Z9-11/> і імкнулася ўсімі сіламі перадаць яе і сваім дзецям{{sfn|Кручинин|2010|с=13}}. Пажаніўшыся ў пачатку 1870-х гадоў, бацькі А. В. Калчака пасяліліся каля Абухаўскага завода, у сяле Аляксандраўскім, практычна за тагачаснай гарадской мяжой. Жонка была на 18 гадоў маладзейшай за мужа<ref name=Z9-11/>. [[4 лістапада]] [[1874]] года ў іх нарадзіўся сын Аляксандр{{sfn|Кручинин|2010|с=12}}. Дакумент пра нараджэнне сведчыць: {{пачатак цытаты}}…у метрычнай [[1874]] года кнізе Траецкай царквы с. Аляксандраўскага Санкт-Пецярбургскага павета пад № 50 паказана: <dd>Марской артылерыі ў [[штабс-капітан]]а Васіля Іванавіча Калчака і законнай жонкі яго Вольгі Ільінічны Калчак, абодвух праваслаўных і першашлюбных, сын Аляксандр нарадзіўся [[4 лістапада]], ахрышчаны [[15 снежня]] [[1874]] года. Хроснымі бацькамі яго былі: штабс-капітан марскі Аляксандр Іванавіч Калчак і ўдава калежскага сакратара Дар’я Піліпаўна Іванова.</dd>{{канец цытаты|крыніца=<ref>''Дроков С. В.''. Исторические портреты: Александр Васильевич Колчак // Вопр. истории. — № 1. — 1991. — С. 50.</ref>}} [[Хрышчэнне|Хрысцілі]] хлопчыка ў мясцовай [[Траецкая царква «Куліч і Пасха»|Траецкай царкве]]. Хросным бацькам нованароджанага быў яго дзядзька, малодшы брат бацькі{{sfn|Зырянов|2012|с=12}}. == Гады вучобы == === Класічная гімназія === [[Файл:MorskoyKadetskiyKorpus.jpg|left|250px|thumb|Будынак Марскога кадэцкага корпуса. Паштоўка пачатку XX стагоддзя.]] Са своеасаблівых па форме [[:ru:s:допросы Колчака Чрезвычайной следственной комиссией|ўспамінаў А. В. Калчака]] пра яго ранняе дзяцінства можна даведацца наступнае: <blockquote>Я праваслаўны, да паступлення ў школу я атрымаў сямейнае выхаванне пад кіраўніцтвам бацькі і маці.</blockquote> Рэлігійнае выхаванне Аляксандр, меркавана, атрымаў ад сваёй маці, якая часта вадзіла дзяцей у царкву блізу Абухаўскага завода{{sfn|Зырянов|2012|с=14}}. У [[1885]]—[[1888]] гадах Аляксандр вучыўся ў Шостай пецярбургскай класічнай гімназіі, дзе скончыў тры класы з васьмі. Шостая гімназія ў параўнанні з іншымі сталічнымі навучальнымі ўстановамі мела даволі дэмакратычны склад навучэнцаў. У адным класе з Аляксандрам навучаліся прадстаўнікі {{нп3|Саслоўі ў Расійскай імперыі|ўсіх асноўных класаў і саслоўяў|ru|Сословия в Российской империи}}. Значная частка вучняў была дзецьмі дробных чыноўнікаў, бацькі-афіцэры дзяцей-вучняў гімназіі таксама былі ў невялікіх чынах. Сын [[падпалкоўнік]]а Аляксандр Калчак і [[Вячаслаў Рудольфавіч Мянжынскі|Вячаслаў Мянжынскі]], сын [[Стацкі саветнік|стацкага саветніка]], будучы [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|чэкіст]] і наступнік [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Ф. Э. Дзяржынскага]] на пасту кіраўніка [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]], прадстаўлялі «''эліту''» грамадства. Аляксандр вучыўся дрэнна і пры пераводзе ў трэці клас, атрымаўшы двойку па [[Руская мова|рускай мове]], тройку з мінусам па [[Лацінская мова|лацінскай]], тройку па [[Матэматыка|матэматыцы]], тройку з мінусам па [[Нямецкая мова|нямецкай]] і двойку па [[Французская мова|французскай]] мовах, ледзь не быў пакінуты «''на другі год''». На паўторных вусных экзаменах па рускай і французскай мовах выправіў адзнакі на тры з мінусам і быў пераведзены ў трэці клас{{sfn|Зырянов|2012|с=15}}. === Марскі корпус === У [[1888]] годзе «''па ўласным жаданні і па жаданні бацькі''» Аляксандр паступіў у {{нп3|Марскі кадэцкі корпус|Марское вучылішча|ru|Морской кадетский корпус}}. У сценах Марскога вучылішча заўсёды адначасова навучаліся шмат сваякоў, і родныя сувязі, без сумневу, дапамагалі маладым выхаванцам асвоіцца ў незнаёмым становішчы. Першы з Калчакоў у Марскім вучылішчы, Аляксандр Фёдаравіч, скончыў установу яшчэ ў [[1878]] годзе, таму ў яго стрыечнага пляменніка, у адрозненне ад большасці выхаванцаў, не было ў вучылішчы нікога, да каго можна было б у цяжкую хвіліну звярнуцца па дапамогу. Калчаку дапамагала моцнае сяброўства з адным з аднакурснікаў Дзмітрыем Філіпавым, з якім Аляксандр пазнаёміўся яшчэ да паступлення ў вучылішча{{sfn|Зырянов|2012|с=18}}. З пераходам з гімназіі ў Марское вучылішча стаўленне да навукі ў юнага Аляксандра змянілася: вучоба ўлюбёнай справе для яго стала асэнсаваным заняткам, з’явілася і пачуццё адказнасці. У сценах Марскога кадэцкага корпуса, як з [[1891]] года стала звацца вучылішча, выявіліся здольнасці і таленты Калчака. Ён шмат і зацята працаваў, старанна вывучаў навукі, ваенна-марскую справу. З’явіліся вынікі. Аляксандр вылучаўся поспехамі: ён ішоў у сваім выпуску то першым, то другім, перыядычна мяняючыся месцамі са сваім сябрам Філіпавым{{sfn|Зырянов|2012|с=21}}<ref name = P13/>. Аўтар апублікаванага ў [[1944]] годзе артыкула «''Выпуск Калчака''» [[контр-адмірал]] і пісьменнік-марыніст Д. В. Нікіцін, які навучаўся ў Марскім корпусе адначасова з Калчаком, пісаў{{sfn|Зырянов|2012|с=20}}{{sfn|Плотников|1998|с=14|name=P14}}{{sfn|Кручинин|2010|с=15}}: {{quotation|У трэцяй роце корпуса ідзе вечаровае рыхтаванне ўрокаў. …за сваімі канторкамі, абстаўленымі ўздоўж доўгага пакоя… сядзяць кадэты і зубраць. Сярод лёгкага, як шолах лісця, шуму, няўхільнага, калі некалькі дзясяткаў людзей займаюцца навукай, да мяне даносіцца чыйсьці нягучны, але незвычайна выразна прамаўляючы кожнае слова, як бы аддрукоўваючы кожны асобны склад голас: «''Перадусім ты павінен знайсці ў пятай табліцы велічыню косінуса…''»<br /><br />Кадэт, сярэдняга ўзросту, стройны, хударлявы брунет з незвычайным, паўднёвым тыпам твару і арліным носам павучае высокага і мажнага кадэта, які падышоў да яго. Той глядзіць на свайго [[ментар]]а з надзеяй… Ментар гэты, адзін з першых кадэтаў па класе, быў як бы сталай даведкавай кнігай для яго менш паспяховых таварышаў. Калі што было незразумела ў матэматычным заданні, выхад адзін: «''Трэба Калчака спытаць''».|''Никитин Д. В.'' Выпуск Колчака // Морские записки. — Нью-Йорк, 1944. — № 3. — С. 234—235.}} У [[1890]] годзе Калчак упершыню выйшаў у мора. [[12 мая]] па прыбыцці ў [[Кранштат]] Аляксандр разам з іншымі малодшымі кадэтамі быў прызначаны на {{нп3|Князь Пажарскі, фрэгат|браняносны фрэгат «''Князь Пажарскі''»|en|Russian ironclad Kniaz Pozharsky}}. На гэтым караблі быў падняты і сцяг камандуючага навучальнай эскадрай контр-адмірала Ф. А. Геркена. Эскадра пад яго камандаваннем падчас навучальнага плавання заходзіла ў [[Прыморск (Ленінградская вобласць)|Б’ёрке]], [[Хельсінкі|Гельсінгфорс]], [[Талін|Рэвель]] і [[6 жніўня]] вярнулася ў Кранштат. Падчас плавання Калчак разам з іншымі малодшымі выхаванцамі займаўся на шлюпках. Да канца вучобы адбыліся агульныя вяслярныя і парусныя гонкі, а потым прайшло і {{нп3|дэсант|дэсантнае|ru|Десант}} вучэнне{{sfn|Зырянов|2012|с=22}}. {{нп3|Гардэмарын|Гардэмарыны|ru|Гардемарин}}, згодна з навучальнай праграмай Марскога корпуса, павінны былі браць удзел у навучальнай экскурсіі на Абухаўскім сталеліцейным заводзе для атрымання агульнага ўяўлення пра «''паслядоўныя працэсы поўнай фабрыкацыі гармат… а таксама і пра прыгатаванне сталі''». Аляксандр шмат разоў бываў у бацькі на заводзе і імкнуўся дасканала вывучыць вытворчасць. Аднак заняткі ў Марскім корпусе прымусілі адкласці астатнія справы і захапленні. Тым часам вядома, што англійскі вынаходнік і гарматны кароль {{нп3|Уільям Джордж Армстранг|У. Дж. Армстранг|ru|Армстронг, Уильям Джордж}}, які прыязджаў на Абухаўскі завод, прапанаваў Аляксандру адправіцца ў [[Англія|Англію]], вывучыць справу на яго заводах і стаць інжынерам. Аднак жаданне «''плаваць і служыць у моры''» ў жаданнях і марах маладога Калчака ўзяло верх{{sfn|Зырянов|2012|с=23|name=Z23}}. У [[1892]] годзе Аляксандр быў узведзены ў малодшыя [[унтэр-афіцэр]]ы<ref name=P13/>. Калі ён перайшоў у гардэмарынскі клас, то быў узведзены ў [[Фельдфебель|фельдфебелі]] — як найлепшы па навуках і паводзінах, у ліку нешматлікіх на курсе — і прызначаны настаўнікам у малодшую роту. Кадэт той роты, пазней на працягу доўгіх гадоў сябар і памочнік Калчака, яго першы біёграф, [[Міхаіл Іванавіч Смірноў (контр-адмірал)|М. І. Смірноў]] успамінаў пра той час<ref name = P13/><ref name = Z23/>{{sfn|Кручинин|2010|с=14|name=K14}}: {{quotation|У [[1893]] годзе гардэмарын Калчак быў прызначаны фельдфебелем малодшай роты. Тут я з ім упершыню пазнаёміўся, быўшы выхаванцам малодшай роты. Калчак, малады чалавек невысокага росту з засяроджаным поглядам жывых і выразных вачэй, глыбокім грудным голасам, вобразнасцю выдатнай рускай гаворкі, сур'ёзнасцю думак і ўчынкаў выклікаў у нас, хлопчыкаў, глыбокую да сябе павагу. Мы адчувалі ў ім маральную сілу, якой немагчыма не падпарадкоўвацца, адчувалі, што гэта той чалавек, за якім трэба беспярэчна ісці. Ніводны афіцэр-выхавальнік, ніводны выкладчык корпуса не выклікаў у нас такога пачуцця перавагі, як гардэмарын Калчак. У ім быў бачны будучы правадыр.|''Смирнов М. И.'' Адмирал А. В. Колчак. — Париж, 1930. — С. 8.}} У [[1894]] годзе, выпускным для маладога афіцэра, у яго жыцці адбыліся яшчэ дзве важныя падзеі. На саракавым годзе жыцця пасля доўгай хваробы памерла маці. У гэтым жа годзе на прастол уступіў імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]], з якім Аляксандр Васільевіч цягам свайго жыцця некалькі разоў сустракаўся і чый адыход ад улады пазней вызначыў і сканчэнне ваенна-марской кар’еры Калчака{{sfn|Зырянов|2012|с=24}}. Па сканчэнні выпускнога навучальнага года гардэмарыны прайшлі месячнае складанае плаванне на [[Карвет|карвеце]] «''Скобелеў''» і прыступілі да здачы выпускных экзаменаў. На экзамене па марской справе Калчак адзіны з выпуску адказаў на ўсе пятнаццаць зададзеных пытанняў. Што да астатніх экзаменаў, то Калчак усе з іх таксама вытрымаў на «''выдатна''», апроч міннай справы, якая стала пазней на практыцы прадметам яго гонару, па якім задавальняльна адказаў на чатыры з шасці пытанняў. У спісе, складзеным пасля экзаменаў у парадку змяншэння паспяховасці, Калчак значыўся ў выпуску на першым месцы. Яго сябар Філіпаў ішоў другім, аднак саступаў Калчаку толькі ў ацэнцы за паводзіны. Калчак абурыўся, што кандуітны журнал вызначае першае месца ў выпуску, і адмовіўся ад першасці на карысць Філіпава, якога лічыў больш здольным за сябе. Камісія была змушана палічыцца з яго думкай, і ў выніку Аляксандр Васільевіч стаў другім і атрымаў як суцяшэнне прэмію [[адмірал]]а {{нп3|Пётр Іванавіч Рыкорд|П. І. Рыкорда|ru|Рикорд, Пётр Иванович}} з уручэннем 300 рублёў, якая належала «''найвыдатнейшаму ва ўсіх адносінах выхаванцу''»{{sfn|Зырянов|2012|с=25|name=Z25}}<ref name=P14/><ref name = K14/>. Загадам ад [[15 верасня]] [[1894]] года А. В. Калчак у ліку ўсіх выпушчаных гардэмарынаў быў узведзены ў [[мічман]]ы<ref name=Z25/>. == Пачатак навуковай працы == Перайшоўшы з Марскога корпуса ў 7-ы флоцкі экіпаж, у сакавіку [[1895]] года Калчак быў прызначаны для заняткаў [[штурман]]скай справай у Кранштацкую марскую абсерваторыю, а праз месяц яго прызначылі вахтавым афіцэрам на толькі што спушчаны на ваду браняносны крэйсер 1-га рангу «''{{нп3|Рурык, крэйсер, 1892|Рурык|ru|Рюрик (крейсер, 1892)}}''». [[5 мая]] «''Рурык''» выйшаў з Кранштата ў замежнае плаванне праз паўднёвыя моры да [[Уладзівасток]]а{{sfn|Зырянов|2012|с=26}}. У паходзе Калчак займаўся самаадукацыяй, спрабаваў вывучыць [[Кітайская мова|кітайскую мову]]. Тут ён захапіўся [[акіянаграфія]]й і [[гідралогія]]й [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]; асабліва яго цікавіла паўночная яго частка — [[Берынгава мора|Берынгава]] і [[Ахоцкае мора|Ахоцкае моры]]. У перспектыве ён спадзяваўся даследаваць і паўднёвыя палярныя моры, задумваўся пра рывок да [[Паўднёвы полюс|Паўднёвага полюса]] і працяг рускай даследчыцкай працы ў тых шыротах, прыпыненай пасля экспедыцыі [[Фадзей Фадзеевіч Белінсгаўзен|Ф. Ф. Белінсгаўзена]] і [[Міхаіл Пятровіч Лазараў|М. П. Лазарава]]. Самастойнай навуковай працы і даследаванням марскіх плыней, якія пачаў рабіць малады афіцэр, не адпавядала, аднак, становішча [[флагман]]скага ваеннага карабля, на якім знаходзіўся і камандуючы эскадрай адмірал {{нп3|Яўген Іванавіч Аляксееў|Я. І. Аляксееў|ru|Алексеев, Евгений Иванович}}. [[Файл:Kreyser.jpg|left|250px|thumb|[[Кліпер]] «''Крэйсер''», на якім пачаў служыць [[мічман]] Калчак.]] У [[1897]] годзе Калчак падаў рапарт з просьбай перавесці яго на [[Кананерская лодка|кананерскую лодку]] «''{{нп3|Карэец, кананерская лодка|Карэец|ru|Кореец (канонерская лодка)}}''», якая накіроўвалася ў той час да [[Камандорскія астравы|Камандорскіх астравоў]], дзе Калчак планаваў заняцца даследчыцкай працай, аднак замест гэтага быў накіраваны ў якасці вахтавага настаўніка на парусны крэйсер «''Крэйсер''», які выкарыстоўваўся для падрыхтоўкі {{нп3|Боцман|боцманаў|ru|Боцман}} і унтэр-афіцэраў. Камандзір «''Крэйсера''» Г. Ф. Цывінскі пакінуў такі водгук пра маладога афіцэра{{sfn|Зырянов|2012|с=28|name=Z28}}: {{пачатак цытаты}}Адным з вахтавых настаўнікаў быў мічман А. В. Калчак. Гэта быў незвычайна здольны і таленавіты афіцэр, валодаў рэдкай памяццю, выдатна валодаў трыма еўрапейскімі мовамі, ведаў добра {{нп3|Лоцыя|лоцыі|en|Sailing Directions}} ўсіх мораў, ведаў гісторыю амаль усіх еўрапейскіх флотаў і марскіх бітваў.{{канец цытаты}} Месцам якарнай стаянкі «''Крэйсера''» быў абраны [[Карэя|карэйскі]] порт [[Вансан|Генсан]], дзе Калчак працягнуў свае гідралагічныя даследаванні. Зіму [[1897]]/[[1898]] гадоў карабель правёў у [[Нагасакі]]<ref name=Z28/>. [[5 снежня]] [[1898]] года «''Крэйсер''» адправіўся з {{нп3|Порт-Артур|Порт-Артура|ru|Порт-Артур}} ў размяшчэнне [[Балтыйскі флот ВМФ Расіі|Балтыйскага флоту]], [[6 снежня]] Калчак быў узведзены ў [[лейтэнант]]ы. У гэтым званні з-за адыходу ў Імператарскую акадэмію навук Калчак прабудзе каля 8 гадоў (у той час званне лейтэнанта лічылася высокім — лейтэнанты камандавалі буйнымі суднамі){{sfn|Плотников|1998|с=15}}. Падчас плавання па Ціхім акіяне Калчак даведаўся, што да паходу на [[Шпіцберген]] у складзе руска-шведскай экспедыцыі рыхтуецца судна «''Бакан''», а новы магутны {{нп3|Ярмак, ледакол, 1898|ледакол «''Ярмак''»|ru|Ермак (ледокол, 1898)}} рыхтуецца адплысці ў вандраванне ў глыбіні Арктыкі пад кіраўніцтвам віцэ-адмірала [[Сцяпан Восіпавіч Макараў|С. В. Макарава]]. Маладому афіцэру была вядома знакамітая лекцыя Макарава «''Да Паўночнага полюса напралом''», прачытаная адміралам у [[1897]] годзе ў [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускім геаграфічным таварыстве]]. Калчак імкнуўся трапіць у адну з гэтых экспедыцый. Па прыбыцці ў Кранштат Калчак наведаў адмірала Макарава{{sfn|Плотников|1998|с=17}}: {{quotation|Я прасіў узяць мяне з сабой, але па службовых акалічнасцях ён не мог гэтага зрабіць, і «''Ярмак''» пайшоў без мяне. Тады я вырашыў ізноў ісці на [[Далёкі Усход]], мяркуючы, што, можа, мне атрымаецца трапіць у якую-небудзь экспедыцыю, — мяне вельмі цікавіла паўночная частка Ціхага акіяна ў [[Гідралогія|гідралагічным]] дачыненні. Я хацеў трапіць на любое судна, якое сыходзіла для аховы коцікавага промыслу на [[Камандорскія астравы]] да [[Берынгава мора]], на [[Камчатка|Камчатку]]. З адміралам Макаравым я вельмі блізка пазнаёміўся ў гэтыя дні, бо ён сам шмат працаваў па акіянаграфіі.}} Каманда [[ледакол]]а была ўжо ўкамплектавана{{sfn|Кручинин|2010|с=18}}, а без санкцыі міністэрства перайсці з аднаго судна на іншае было немагчыма. Таму замест «''Бакана''» і «''Ярмака''» Калчак трапіў на знаёмы яму [[фрэгат]] «''Князь Пажарскі''»{{sfn|Зырянов|2012|с=36}}. У [[1899]] годзе, па вяртанні з плавання, Калчак звёў разам і апрацаваў вынікі ўласных назіранняў над плынямі [[Японскае мора|Японскага]] і [[Жоўтае мора|Жоўтага мораў]] і апублікаваў у «''Запісках па гідраграфіі, якія выдаюцца Галоўным Гідраграфічным Упраўленнем''», свой першы навуковы артыкул «''Назіранні над павярхоўнымі тэмпературамі і [[Удзельная вага|ўдзельнымі вагамі]] марской вады, зробленыя на крэйсерах „Рурык“ і „Крэйсер“ з мая 1897 года па сакавік 1899 года''»{{sfn|Кручинин|2010|с=17}}. Калчак ведаў, што ў Акадэміі навук рыхтуецца праект [[Руская палярная экспедыцыя|Рускай палярнай экспедыцыі]], якой ставілася заданне прайсці [[Паўночны марскі шлях|Паўночным марскім шляхам]] ад Кранштата да Уладзівастока. Кіраваць экспедыцыяй быў прызначаны вядомы палярны даследчык [[Эдуард Васільевіч Толь|Э. В. Толь]], з якім Калчак сустракаўся ў верасні 1899 года. Пэўнага адказу Толь не даў, і Калчак, які не любіў нявызначанасці, перавёўся на {{нп3|Петрапаўлаўск, браняносец|браняносец «''Петрапаўлаўск''»|ru|Петропавловск (броненосец)}} і адправіўся на ім на Далёкі Усход{{sfn|Зырянов|2012|с=37}}. Служба на новым браняносцы захапіла маладога афіцэра, аднак неўзабаве ён убачыў, што і тут «''ёсць служба, але няма практыкі, няма магчымасці плаваць і жыць''». Калчак вырашыў узяць удзел у распачатай увосень [[1899]] года {{нп3|Англа-бурская вайна, 1899—1902|Англа-бурскай вайне|de|Zweiter Burenkrieg}}. Да гэтага яго штурхала не толькі рамантычнае жаданне дапамагчы [[Буры|бурам]], але і імкненне атрымаць досвед сучаснай вайны, удасканаліцца ў сваёй прафесіі{{sfn|Зырянов|2012|с=38|name=Z38}}. Але неўзабаве, калі карабель стаяў у [[Каралеўства Грэцыя|грэчаскім]] порце [[Пірэй]], Калчаку даставілі тэлеграму з Акадэміі навук ад Э. В. Толя з прапановай узяць удзел у Рускай палярнай экспедыцыі на {{нп3|Зара, шхуна|шхуне «''Зара''»|ru|Заря (шхуна)}} — той самай экспедыцыі, у якую ён так імкнуўся трапіць яшчэ ў Пецярбургу. Толя, які меў патрэбу ў траіх марскіх афіцэрах, зацікавілі навуковыя працы маладога лейтэнанта ў часопісе «''Марскі зборнік''»<ref name=H1>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040303.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. — Гл. «Под полярным небом»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131105154759/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040303.phtml |date=5 лістапада 2013 }}</ref>. Аляксандр Васільевіч паведаміў пра сваю згоду. Калчак быў часова пераведзены з ваеннай службы ў дырэктыву Акадэміі навук дзякуючы заступніцтву вялікага князя [[Канстанцін Канстанцінавіч|Канстанціна Канстанцінавіча]], прэзідэнта [[Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай Акадэміі навук]]. Неўзабаве на караблі была атрымана тэлеграма, што прадпісвала лейтэнанту Калчаку неадкладна выехаць у сталіцу{{sfn|Плотников|1998|с=18|name=P18}}. == Руская палярная экспедыцыя == [[Файл:KolchakOnTaimyr.jpg|міні|злева|250px|А. В. Калчак на зімоўцы ля [[Паўвостраў Таймыр|паўвострава Таймыр]]. 1900—1901 гг.]] [[Файл:Zarya crew.JPG|міні|справа|250px|Удзельнікі экспедыцыі Толя на борце шхуны «Зара». У верхнім шэрагу: трэці злева над Толем — Калчак.<br /> Другі шэраг: Н. Н. Каламейцаў, Ф. А. Мацісан, Э. В. Толь, Г. Э. Вальтар, Ф. Г. Зееберг, [[Аляксей Андрэевіч Бялыніцкі-Біруля|А. А. Бялыніцкі-Біруля]].]] {{Асноўны артыкул|Руская палярная экспедыцыя}} У пачатку студзеня 1900 года Калчак прыбыў у Пецярбург. Начальнік экспедыцыі прапанаваў яму кіраваць гідралагічнымі працамі, а таксама выконваць абавязкі другога магнітолага. Усю зіму і вясну Калчак рыхтаваўся да экспедыцыі: пачаў працы ў Паўлаўскай магнітнай абсерваторыі, здзейсніў камандзіроўку ў [[Нарвегія|Нарвегію]] для кансультацыі з [[Фрыцьёф Нансен|Ф. Нансенам]]{{sfn|Кручинин|2010|с=20}}, некаторы час праходзіў у яго стажаванне<ref name=H1/>. 8 чэрвеня 1900 года вандроўнікі вырушылі ад прыстані на Няве і ўзялі курс на Кранштат, дзе экспедыцыю гасцінна сустрэў галоўны камандзір порта і ваенны губернатар горада адмірал [[Сцяпан Восіпавіч Макараў|С. В. Макараў]]{{sfn|Зырянов|2012|с=48}}. [[Файл:RussianPoleExpedition.jpg|thumb|250px|Удзельнікі паўночнай экспедыцыі на «Зары». Крайні злева — А. В. Калчак.]] 18 ліпеня, пасля гружэння вугалю ў [[Кольскі заліў|Кацярынінскай гавані (Кольскі заліў)]], вандроўнікі пакінулі Кацярынінскую гавань, а на наступны дзень гідрограф Калчак і заолаг Біруля правялі першую гідролага-заалагічную станцыю{{sfn|Зырянов|2012|с=52}}. [[Файл:KolchakOnZaria.jpg|thumb|left|250px|Калчак у кают-кампаніі «Зары».]] 5 жніўня мараплаўцы ўжо трымалі курс у кірунку [[Паўвостраў Таймыр|Таймырскага паўвострава]]. З набліжэннем да Таймыра плыць у адкрытым моры стала немагчыма. Змаганне з ільдамі прыняло знясільваючы характар. Рухацца атрымоўвалася толькі па шхерах, некалькі разоў «Зара» сядала на мелізну ці апыналася замкнёнай у бухце ці фіёрдзе. Быў момант, калі падарожнікі думалі ўжо спыняцца на зімоўку, прастаяўшы 19 дзён запар<ref>''Толль Э. В.'' Плавание на яхте «Заря» С.24—27</ref>. 22 верасня 1900 года экспедыцыя спынілася на зімоўку каля бухты Коліна Арчэра{{sfn|Зырянов|2012|с=57—58|name=Z57-58}}. У Толя не атрымалася выканаць свой план: даплысці ў першую навігацыю да маладаследаванай усходняй часткі паўвострава Таймыр. Зараз ён хацеў, каб не губляць часу, дайсці туды праз тундру, для чаго трэба было перасекчы паўвостраў Чалюскіна. Кіраўнік экспедыцыі прызначыў гэты паход на вясну 1901 года. Заданне ўскладнялася тым, што, не маючы размешчанага на гэтым шляху склада, дабрацца да ўсходняга берага на сабаках было немагчыма. Такі склад вырашана было закласці, не чакаючы наступлення [[Палярная ноч|палярнай ночы]]. У падарожжа пайшлі чацвёра, на 2 цяжка нагружаных нартах: Толь з каюрам Растаргуевым і Калчак з качагарам Носавым<ref name = Z57-58/>. Стартаваўшы 10 кастрычніка, 15 кастрычніка падарожнікі дайшлі да заліва Гафнера. Маразы стаялі моцныя, звыш 30 градусаў. У намёце было мінус 20, спалі ў мяшках. Ля высокай скалы заклалі склад з правізіяй для запланаванага вясновага паходу адсюль углыб паўвострава<ref name = Z57-58/>. 19 кастрычніка вандроўнікі вярнуліся на базу. Калчаку, які рабіў па дарозе астранамічныя ўдакладненні шэрага пунктаў, атрымалася ўнесці істотныя ўдакладненні і выпраўленні ў старую карту, зробленую паводле вынікаў [[Нарвежская палярная экспедыцыя (1893—1896)|экспедыцыі Нансена 1893—1896 гадоў]]<ref name = Z57-58/>. Большасць членаў экспедыцыі бавілі час за чытаннем літаратуры пра палярныя станцыі. У лютым 1901 года Калчак зрабіў для ўсіх даклад пра {{нп3|Вялікая Паўночная экспедыцыя|Вялікую паўночную экспедыцыю|de|Zweite Kamtschatkaexpedition}}, а Біруля расказваў пра прыроду Паўднёвага полюса{{sfn|Зырянов|2012|с=60—62|name=Z60-62}}. У наступнае падарожжа, 6 красавіка на паўвостраў Чалюскіна, паехалі на санках Толь і Калчак. Каюрам у Толя быў Носаў, у Калчака — Жалезнікаў. З-за нястачы сабак усе чацвёра даследчыкаў часта самі запрагаліся ў сабачыя запрэжкі. Толь і Калчак ледзь пазналі тое месца блізу заліва Гафнера, дзе імі ўвосень быў закладзены склад. Проста над гэтым месцам, шэрагам са скалой, была намеценая гурба вышынёй 8 метраў. Калчак і Толь выдаткавалі на раскопы склада цэлы тыдзень, аднак снег зляжаўся і стаў унізе цвёрдым, таму раскопы давялося кінуць і паспрабаваць зрабіць хоць нейкія даследаванні. Жаданні вандроўнікаў разышліся: Калчак як географ хацеў рушыць па ўзбярэжжы і паздымаць, Толь жа быў геолагам, і хацеў ісці ўглыб паўвострава. Выхаваны на ваеннай дысцыпліне, Калчак не аспрэчваў рашэнне начальніка экспедыцыі, і наступныя 4 дні даследчыкі рухаліся па паўвостраву. 1 мая Толь зрабіў 11-гадзінны марш-кідок на лыжах. Толю з Калчаком даводзілася цягнуць шлейку нароўні з астатнімі. Хоць стомлены Толь гатовы быў начаваць дзе прыйдзецца, Калчаку заўсёды атрымоўвалася настаяць на тым, каб знайсці прыдатнае месца для начлегу, хоць для гэтага даводзілася яшчэ ісці і ісці. Па дарозе назад Толь і Калчак прымудрыліся не заўважыць і праскочыць свой склад{{sfn|Зырянов|2012|с=63—68|name=Z63-68}}. На працягу ўсяго 500-вёрстнага шляху Калчак вёў маршрутную здымку. 18 мая ў 7 гадзін раніцы падарожнікі дасягнулі базы. Падарожжа доўжылася 41 дзень. Толь 20 дзён ачуньваў пасля выматвальнага паходу. А Калчак ужо 29 мая з доктарам Вальтэрам і Стрыжавым адправіўся ў падарожжа да склада, які яны з Толем праскочылі па дарозе назад. Па вяртанні са склада Калчак зрабіў падрабязную здымку рэйду «Зары», а Біруля — іншай часткі берагавой паласы<ref name = Z63-68/>. На працягу ўсёй экспедыцыі А. В. Калчак, як і астатнія вандроўнікі, рупліва працаваў, праводзіў гідраграфічныя, акіянаграфічныя працы, мераў глыбіні, вывучаў стан ільдоў, плаваў на катэры, рабіў назіранні па зямному магнетызму. Неаднаразова Калчак здзяйсняў і паходы па сушы, займаючыся вывучэннем і даследаваннем малавывучаных тэрыторый розных астравоў і мацерыка. Як сведчылі яго калегі, Калчак не з аднолькавай стараннасцю браўся за розныя віды прац. Тое, што яму здавалася важным і выклікала ў яго цікавасць, лейтэнант рабіў з вялікім захапленнем. Суправаджалы экспедыцыю заолаг Біруля гаварыў пра Калчака як пра вельмі начытанага чалавека, строгім з падначаленымі. Уласную працу Калчак заўсёды рабіў найлепшым чынам. Пра асабістую ролю Калчака ў экспедыцыі найлепей кажа атэстацыя, дадзеная яму баронам Толем у данясенні прэзідэнту Акадэміі навук вялікаму князю Канстанціну Канстанцінавічу. Кіраўнік экспедыцыі, будучы вельмі задаволеным Калчаком, адзначыў яго энергію і адданасць справе навукі і называў маладога лейтэнанта «лепшым афіцэрам» экспедыцыі<ref name = H1/> і ў сваім паведамленні прэзідэнту Акадэміі навук у студзені 1901 года піша{{sfn|Плотников|1998|с=20}}: {{quotation|Станцыі пачыналіся заўсёды гідралагічнымі працамі, якімі ведаў лейтэнант А. В. Калчак. Гэта навуковая праца выконвалася ім з вялікай энергіяй, нягледзячы на цяжкасці злучыць абавязкі марскога афіцэра з дзейнасцю навукоўца.|Э. В. Толь}} У 1901 годзе ён ушанаваў імя А. В. Калчака, назваўшы яго імем адзін з адкрытых экспедыцыяй [[Востраў Калчака|востраў]] у Таймырскім заліве і мыс у тым жа раёне. Пры гэтым сам Калчак падчас сваіх палярных паходаў назваў іншы востраў і мыс імем сваёй нявесты — Соф’і Фёдараўны Аміравай — якая чакала яго ў сталіцы{{sfn|Кручинин|2010|с=23}}. Мыс Соф’і захаваў сваю назву і пераназваны ў савецкі час не быў<ref name = H1/>. [[Файл:KolchakTakesWaterTemperature.jpg|thumb|250px|left|Гідрограф А. В. Калчак бярэ пробу вады на гідрахімічны аналіз [[батометр]]ам Цімчанкі. 1901 год.]] 19 жніўня «Зара» перасекла даўгату мыса Чалюскін. Лейтэнант Калчак, узяўшы з сабой прыладу для вызначэння шыраты і даўгаты, скокнуў у байдарку. За ім рушыў услед і Толь, лодку з якім ледзь не перавярнуў морж, які нечакана вынырнуў. На беразе Калчак зрабіў вымярэнні, была зроблена групавая фатаграфія на фоне збудаванага гурыя. Да паўдня дэсант вярнуўся на судна і, даўшы салют у гонар [[Сямён Іванавіч Чалюскін|Чалюскіна]], вандроўнікі адправіліся ў плаванне. Калчак і Зееберг, зрабіўшы разлікі, вызначылі шырату і даўгату мыса, ён апынуўся крыху ўсходней сапраўднага мыса Чалюскін. Новы мыс назвалі імем «Зары». У свой час таксама прамахнуўся і [[Нільс Адольф Эрык Нордэншэльд|Нордэншэльд]]: так з’явіўся на картах мыс «Вегі» заходней мыса Чалюскін. А «Зара» зараз стала 4-м суднам пасля «Вегі» з яе дапаможным караблём «Лена» і «[[Фрам]]а» Нансена, якія абмінулі паўночны пункт [[Еўразія|Еўразіі]]{{sfn|Зырянов|2012|с=69|name=Z69}}. C выхадам у мора ўсе вахты выпадалі толькі на двух чалавек, Мацісана і Калчака — абодвум цяпер даводзілася нялёгка. Калчак нават быў змушаны кардынальна скараціць навуковую працу «да самых патрэбных і вельмі вузкіх памераў»<ref name = Z69/>. У ноч на 29 жніўня здарыўся рэдкай сілы шторм, судна клалася на борт, хваля накрывала шканцы, сабакі боўталіся ў ледзяной салёнай вадзе. У кают-кампаніі з грукатам перавярнуўся велізарны дубовы стол. Стаяў на вахце і кіраваў «Зарой» у гэты час лейтэнант Калчак; вярнуўшыся з вахты, ён не змог нават напіцца чаю{{sfn|Зырянов|2012|с=70}}. 10 верасня падзьмуў паўночна-ўсходні вецер, па вадзе пайшоў дробны лёд. Пачалася другая зімоўка экспедыцыі. Сіламі экспедыцыі вакол хаткі Валасовіча неўзабаве быў збудаваны домік для магнітных даследаванняў з плаўніка, які выносіцца [[Лена]]й да мора, метэаралагічная станцыя і лазня. Матросы любілі, напарыўшыся ў лазні, выскачыць з яе і бегчы назад у цяпло, пакачаўшыся ў снезе. У гэтых забаўках браў удзел і Калчак. Для яго гэта скончылася запаленнем надкосніцы з высокай тэмпературай. Гэта быў першы выпадак за ўсю экспедыцыю, калі Калчак захварэў{{sfn|Зырянов|2012|с=72—73|name=Z72-73}}. [[Файл:ToBelkovskiyIsland.jpg|thumb|250px|Лейтэнант А. В. Калчак (3-і злева) са спадарожнікамі адпраўляецца на востраў {{нп3|Востраў Бялькоўскі|Бялькоўскі|ru|Бельковский}} ў час 2-й зімоўкі «Зары».]] Па вечарах у кают-кампаніі спрачаліся на «філасофскія тэмы». Калчак, які не ўмеў ціха спрачацца, быў заўсёднікам гэтых дыскусій. У выніку два галоўныя «філосафы», Калчак і Біруля, былі адпраўлены на адзін са складоў за мясам. У гэты перыяд Калчак асабліва зблізіўся з Бірулям. З Мацісанам жа ў яго заўсёды былі дыяметральна процілеглыя погляды на рэчы. За тыдзень, праведзены ў паходзе, Калчак на рацэ Балыктах назіраў цікавую з’яву, з якой у [[1920]] годзе сустрэнуцца салдаты яго [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходняга фронту]] ў сваім знакамітым «[[Вялікі Сібірскі Ледзяны паход|Ледзяным паходзе]]». Пры надзвычай моцным марозе рака месцамі прамярзае да дна, пасля чаго пад напорам плыні лёд трэскаецца, і вада працягвае цечу па-над ім, пакуль ізноў не замерзне{{sfn|Зырянов|2012|с=74—76|name=Z74-76}}. Увечар 23 мая Толь, Зееберг, Протад’яканаў і Гарохаў рушылі ўбок вострава Бенета на 3 нартах, везучы з сабой запасы харчу ледзь больш, чым на 2 месяцы. Шлях заняў 2 месяцы, і да канца вандравання правіянт ужо заканчваўся. Перад Толем цяпер стаялі заданні даследаванняў, пражытку і зваротнай дарогі. Калчак пасля казаў па гэтай нагодзе наступнае{{sfn|Зырянов|2012|с=77—78}}: <blockquote>Сапраўды, прадпрыемства яго было надзвычай рызыкоўнае, шанцаў было вельмі мала, але барон Толь быў чалавек, які верыў у сваю зорку і ў тое, што яму ўсё сыдзе, і пайшоў на гэта прадпрыемства.</blockquote> [[Файл:KolchakHunts.jpg|thumb|слева|250px|Лейтэнант А. В. Калчак на паляванні. [[Востраў Кацельны]], 1902 год.]] 8 жніўня, правёўшы некаторыя патрэбныя суднавыя працы, астатнія члены экспедыцыі, адправіліся ў кірунку вострава Бенета. Паводле ўспамінаў Каціна-Ярцава, экспедыцыя збіралася ісці пралівам паміж астравамі Бялькоўскім і Кацельным. Калі ж праход аказаўся закрыты, Мацісан стаў агінаць Кацельны з поўдня, каб праз Благавешчанскі праліў прайсці да мыса Высокага і забраць Бірулю. У плыткім праліве судна пашкодзілася, з’явілася цеча. Да Высокага заставалася міль 15, але Мацісан паасцярожнічаў і вырашыў паспрабаваць абыйсці Новую Сібір з паўднёвага боку. План атрымалася выканаць, і да 16 жніўня «Зара» поўным ходам ішла да поўначы. Аднак ужо 17 жніўня лёд прымусіў Мацісана павярнуць назад, і спрабаваць паўторна зайсці з захаду, зараз ужо не паміж Кацельным і Бялькоўскім, а заходней другога{{sfn|Зырянов|2012|с=80}}. Да 23 жніўня на «Зары» заставалася мінімальная норма вугалю, пра якую казаў у сваёй інструкцыі Толь. Нават калі б Мацісан змог падысці да Бенета, на зваротны шлях вугалю ўжо не заставалася. Ніводная са спроб Мацісана не дазволіла наблізіцца да Бенета бліжэй 90 міль. Мацісан не мог павярнуць на поўдзень, не параіўшыся з Калчаком. Аляксандр Васільевіч, хутчэй усяго, таксама не бачыў іншага выхаду, прынамсі пазней ён ніколі не крытыкаваў гэтае рашэнне і не адмяжоўваўся ад яго{{sfn|Зырянов|2012|с=81|name=Z81}}. [[Файл:Остров Колчак.jpg|міні|справа|250px|[[Востраў Калчака]] на карце паўднёвай часткі Таймырскага заліва, складзенай паводле здымак удзельнікаў [[Руская палярная экспедыцыя|Рускай палярнай экспедыцыі]].]] 30 жніўня ў бухту Ціксі ўвайшла «Лена», той дапаможны параход, што абмінуў некалі мыс Чалюскін разам з «Вегай». Асцерагаючыся ледастава, капітан парахода даў экспедыцыі на зборы ўсяго 3 дні. Калчак знайшоў ціхі куток у бухце, куды адвялі «Зару». Бруснеў заставаўся ў паселішчы Казачым і павінен быў падрыхтаваць аленяў для групы Толя, а ў выпадку, калі той не з’явіцца да 1 лютага, ехаць на Новую Сібір і чакаць яго там{{sfn|Зырянов|2012|с=82|name=Z82}}. У пачатку снежня 1902 года Калчак даехаў да сталіцы{{sfn|Зырянов|2012|с=83}}, дзе неўзабаве ўжо займаўся падрыхтоўкай [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|экспедыцыі]], мэтай якой было выратаванне групы Толя{{sfn|Зырянов|2012|с=86—87|name=Z86-87}}. За [[Руская палярная экспедыцыя|Рускую палярную экспедыцыю]] Калчак быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога Уладзіміра]] 4-й ступені<ref name = P34-35/>. Паводле вынікаў экспедыцыі ў [[1903]] годзе Аляксандр Васільевіч быў таксама абраны сапраўдным членам [[Рускае геаграфічнае таварыства|Імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства]]{{efn|У выдадзеным у 1913 годзе даведніку «Склад Імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства» А. В. Калчак паказаны сапраўдным членам з {{nobr|1 лютага 1906 года}}.}}. == Ратавальная экспедыцыя 1903 года == {{Асноўны артыкул|Палярная экспедыцыя А. В. Калчака}} Па прыбыцці ў [[Санкт-Пецярбург]] Аляксандр Васільевіч даклаў Акадэміі пра праробленую працу, а таксама паведаміў пра прадпрыемства барона Толя, ад якога ні да таго часу, ні пазней ніякіх вестак не паступіла{{sfn|Плотников|1998|с=21}}. 9 снежня 1902 года прайшло пасяджэнне Камісіі па падрыхтоўцы Рускай палярнай экспедыцыі<ref name=H1/>. Быў прыняты план 28-гадовага лейтэнанта А. В. Калчака, паводле якога да Бенета трэба было адправіцца на шлюпках, а далей — на санках па лёдзе. Ён жа выклікаўся гэту экспедыцыю ўзначальваць{{sfn|Кручинин|2010|с=26|name=K26}}<ref name=Z86-87/>. Шлюпкавае прадпрыемства Калчака абяцала быць не менш рызыкоўным, чым сам пешы паход барона Толя{{sfn|Плотников|1998|с=22}}. Калчак пазней пісаў па гэтай нагодзе так<ref name=K26/>: {{quotation|Прадпрыемства гэта было такога ж парадку, як і прадпрыемства Толя, але іншага выхаду не было, паводле майго пераканання. Калі я прапанаваў гэты план, мае спадарожнікі паставіліся да яго надзвычай скептычна і казалі, што гэта нейкае вар'яцтва, як і крок барона Толя. Але калі я прапанаваў самому ўзяцца за выкананне гэтага прадпрыемства, то Акадэмія навук дала мне сродкі і пагадзілася падаць мне магчымасць выканаць гэты план так, як я знаходжу патрэбным|А. В. Калчак}} З-за атрымання такога адказнага даручэння маладому лейтэнанту давялося адкласці сваё вяселле з С. Ф. Аміравай<ref name = Z86-87/>. З’ездзіўшы ў [[Мязень (горад)|Мязень]] і ў мястэчка Доўгашчэлле на ўзбярэжжы [[Белае мора|Белага мора]], лейтэнант залучыў для сваёй экспедыцыі шэсць памораў, чацвёра з якіх пайшлі за ім і ў найболей небяспечнай стадыі мерапрыемства<ref name=Z86-87/>. 9 лютага 1903 года Калчак адправіўся ў [[Іркуцк]], а да 8 сакавіка ўсе ўдзельнікі прадпрыемства Калчака сабраліся ў [[Якуцк]]у. Пройдучы па рацэ Алдан і яе прытоку Неры, вандроўнікі дасягнулі [[Верхаянск]]а, перад гэтым яны перайшлі праз [[Верхаянскі хрыбет]] і прайшлі ўздоўж утокі ракі Сартангі. Далей удзельнікі экспедыцыі перавалілі праз {{нп3|Кулар, хрыбет|хрыбет Кулар|ru|Кулар (хребет)}} і 10 красавіка ўжо былі ў паселішчы Казачае на Яне{{sfn|Зырянов|2012|с=88|name=Z88}}. 5 мая 1903 года Калчак выступіў з мацерыка ў напрамку [[Новасібірскія астравы|Новасібірскіх астравоў]], маючы сваёй канечнай мэтай востраў Бенета. Агульная колькасць экспедыцыі складала 17 чалавек, у тым ліку сем чалавек так званай вельботнай каманды, лічачы самога начальніка экспедыцыі<ref name=K26/>. 23 мая падарожнікі дайшлі да [[Востраў Кацельны|Кацельнага]]{{sfn|Зырянов|2012|с=89}}. 18 ліпеня вырушылі ўбок вострава Бенета, а 26 ліпеня на беразе Фадзееўскага вострава партыя Калчака сустрэлася з партыяй матроса з «Зары» Талстова, які вандраваў у гэтых месцах у надзеі сустрэць групу Толя. Слядоў яго групы яны не выявілі нідзе: ні на паўночных берагах Фадзееўскага і Кацельнага астравоў, ні на [[Зямля Бунгэ|зямлі Бунгэ]]{{sfn|Зырянов|2012|с=91|name=Z91}}. [[Файл:KolchaksManuscript.jpg|thumb|left|250px|Першая старонка рукапісу А. В. Калчака «Дзённік пераходу з Міхайлава стана на востраў Бенета і назад».]] На мысе Высокім Калчак сустрэў [[Міхаіл Іванавіч Бруснёў|Бруснёва]], які яшчэ ў сакавіку тут выявіў першую запіску Толя (ад 11 ліпеня 1902 года), дзе барон паведамляў пра адпраўку на востраў Бенета. Адпачыўшы суткі ў Бруснёва, вельботная каманда працягнула свой шлях на востраў Бенета. Паляўнічыя з групы Бруснёва, якія вярнуліся пасля адыходу вельботнай каманды, адмовіліся верыць, што тут падчас іх адсутнасці быў Калчак і паехаў далей. Гэтак неверагоднай здавалася магчымасць вандравання па Ледавітым акіяне на шлюпцы<ref name = Z91/>. 4 жніўня выйшлі на бераг вострава Бенета. Згодна дамоўленасці з Толем, Калчак перш рушыў да мыса Эмы. Тут была знойдзена бутэлька з запіскай Толя і планам вострава{{sfn|Зырянов|2012|с=92}}. Узяўшы з сабой двух чалавек (Бегічава і І. Я. Інькова), Калчак рушыў на іншы бок вострава, праз два ледавікі, туды, дзе была размешчана кухня Толя. Пераход праз другі ледавік ледзь не скончыўся трагічна: пераскокваючы чарговую расколіну, Калчак не вылічыў скок і ўпаў пад ваду. Некалькі секунд яго не было бачна, потым стала бачна вятроўку, схапіўшыся за якую, Бегічаў выцягнуў камандзіра на лёд і перапрануў у сваю бялізну. Калчак, які страціў прытомнасць ад тэмпературнага шоку{{sfn|Плотников|1998|с=24}}, ачуўся толькі пасля таго, як Бегічаў уклаў яму ў рот раскураную трубку. Бегічаў прапанаваў Калчаку вярнуцца ў лагер разам з Іньковым, але Калчак не пайшоў назад, бо не хацеў пакідаць Бегічава аднаго. Абыйдучы стромую скалу, Калчак выйшаў да ўтокі невялікай ракі, дзе і стаяла невялікая хатка Толя. Калчак зазірнуў унутр і адскочыў са словамі «Яны памерлі». Бегічаў зазірнуў у кухню і разглядзеў па вуглах заледзянелы снег, які Калчак прыняў за целы ўдзельнікаў групы Толя{{sfn|Зырянов|2012|с=93}}. Калчак правёў на востраве трое сутак, пабываўшы ва ўсіх трох яго канцах. Паўночна-ўсходняму ўскрайку вострава Калчак даў назву паўвострава Эмеліны Толь, паўднёва-усходняй — Чарнышова. Самая высокая гара атрымала назву гары Дэ-Лонга. Іншая вяршыня стала звацца гарой Толя. Двум ледавікам на вяршынях гэтых гор было прысвоена імя Зееберга. Не забываючы пра навуковыя даследаванні, Калчак хацеў памераць вышыню ледавікоў, аднак [[анероід]] сапсаваўся падчас купання ў вадзе{{sfn|Зырянов|2012|с=95|name=Z95}}. Экспедыцыя Калчака абследавала ўсе астравы Новасібірскай групы, аднак слядоў групы Толя нідзе так і не выявіла. Відаць, яна загінула падчас пераходу з Бенета на Новую Сібір<ref name = Z95/>. Пакінутыя для яе на паўднёвым кірунку запасы харчу засталіся некранутымі<ref name=H1/>. 7 жніўня вельбот рушыў ад берагоў вострава Бенета<ref name = Z95/>. 14 жніўня, адпачыўшы тры дні ў Бруснёва на Новай Сібіры, рушылі да кантынента. У пачатку студзеня 1904 года Калчак са спадарожнікамі дабраўся да Верхаянска{{sfn|Зырянов|2012|с=96—97|name=Z96-97}}. 26 студзеня, дабраўшыся да Якуцка, Калчак даў тэлеграму прэзідэнту Акадэміі навук, у якой паведамляў, што партыя Толя пакінула востраў Бенета восенню 1902 года і знікла без вестак. Гэта тэлеграма Калчака была апублікавана многімі газетамі. [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|Экспедыцыя Калчака]] дасягнула мэты і вярнулася без страт у сваім складзе, чым яе начальнік мог ганарыцца. Апроч пошуку групы Толя экспедыцыя Калчака вырашала і пабочныя, але таксама важныя даследчыцкія заданні. Калчак адкрыў і апісаў невядомыя да яго геаграфічныя аб’екты, удакладніў абрысы лініі берагоў, унёс удакладненні ў характарыстыку лёдаўтварэння{{sfn|Плотников|1998|с=26}}. Знакаміты вандроўнік {{нп3|Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. П. Сямёнаў-Цян-Шанскі|ru|Семёнов-Тян-Шанский, Пётр Петрович}} ацэньваў экспедыцыю Калчака як «важны геаграфічны вычын». У 1906 годзе Рускае геаграфічнае таварыства прысудзіла Калчаку сваю вышэйшую ўзнагароду — Канстанцінаўскі медаль — «за ўдзел у экспедыцыі барона Э. В. Толя і за вандраванне на востраў Бенета»<ref name = Z96-97/>: {| |{{пачатак цытаты}}Совѣтъ [[Рускае геаграфічнае таварыства|Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] въ засѣданіи 30 января с. г. присудилъ дѣйствительному члену Общества Лейтенанту Александру Васильевичу Колчаку за участіе въ экспедиціи барона Э. В. Толя и за путешествіе на островъ Беннета, составляющее важный географическій подвигъ, совершеніе котораго было сопряжено съ большими трудностями и опасностью для жизни, — свою высшую награду — [[Канстанцінаўскі медаль|Константиновскую медаль]].{{канец цытаты|источник= [[Рускае геаграфічнае таварыства]]<ref>[http://pics.livejournal.com/irkol/pic/0000ey5y Документ о присуждении Колчаку Большой Константиновской медали]</ref>}} |} А. В. Калчак быў чацвёртым з палярных вандроўнікаў, узнагароджаных гэтай ганаровай узнагародай. Да яго гэтага медаля ганараваліся толькі трое знакамітых палярных даследчыкаў: [[Фрыцьёф Нансен|Ф. Нансен]], [[Нільс Ота Густаў Нордэншэльд|Н. Нордэншэльд]] і {{нп3|Мікалай Данілавіч Юргенс|М. Д. Юргенс|ru|Юргенс, Николай Данилович}}<ref name=H2/>. == Руска-японская вайна == [[Файл:Иркутск. Харлампиевская церковь 1.jpg|250px|thumb|Іркуцк. Харлампіеўская царква, у якой браў шлюб А. В. Калчак.]] Па прыбыцці ў Якуцк Калчак даведаўся пра напад японскага флоту на рускую эскадру на рэйдзе [[Порт-Артур]]а і пра пачатак [[Руска-японская вайна|Руска-японскай вайны]]. 28 студзеня 1904 года ён па тэлеграфе звязаўся з Канстанцінам Канстанцінавічам і папрасіў пра свой перавод з Акадэміі навук у Марское ведамства. Атрымаўшы дазвол, Калчак папрасіў перавесціся ў Порт-Артур{{sfn|Зырянов|2012|с=98|name=Z98}}. Правядучы ў [[Іркуцк]]у каля 2 тыдняў, літаральна на ходзе абвянчаўся 5 сакавіка з С. Ф. Аміравай у іркуцкай [[Харлампіеўская царква (Іркуцк)|Міхаіла-Архангельскай царкве]]<ref name=Z98/>. Здаўшы справы па экспедыцыі, Калчак 9 сакавіка 1904 года адправіўся на Далёкі Усход. Разам з ім выехаў Бегічаў<ref name=Z98/>. [[Файл:RussianTorpedoBoats.jpg|thumb|250px|left|Рускія мінаносцы ў гавані Порт-Артура. 1904 год.]] Калчак прыбыў у Порт-Артур 18 сакавіка. На наступны дзень лейтэнант сустрэўся з камандуючым Ціхаакіянскім флотам адміралам [[Сцяпан Восіпавіч Макараў|С. В. Макаравым]] і папрасіў прызначыць на баявую пасаду — на мінаносец. Аднак Макараў глядзеў на Калчака, як на чалавека, які перайшоў яму дарогу пры падрыхтоўцы экспедыцыі па выратаванні Э. В. Толя, і вырашыў яго прытрымаць, прызначыўшы 20 сакавіка вахтавым начальнікам на {{нп3|Аскольд, браняпалубны крэйсер|крэйсер 1-га рангу «Аскольд»|ru|Аскольд (бронепалубный крейсер)}}{{sfn|Зырянов|2012|с=115}}. Адмірал Макараў, якога Калчак, нягледзячы на ўтоены канфлікт, лічыў сваім настаўнікам{{sfn|Плотников|1998|с=30|name=P30}}, загінуў 31 сакавіка пры выбуху на японскай міне эскадранага браняносца «Петрапаўлаўск». Калчак, які больш за ўсё не любіў манатонную і руцінную працу, дамогся свайго пераводу на {{нп3|Амур, мінны транспарт, 1898|мінны загараджальнік «Амур»|ru|Амур (минный транспорт, 1898)}}. Перавод адбыўся 17 красавіка<ref name=P30/>. Мабыць, гэта было часовае прызначэнне, бо ўжо праз чатыры дні ён быў прызначаны камандзірам на эскадраны мінаносец «Злосны». Карабель адносіўся да другога атрада мінаносцаў, што саступалі лепшым караблям першага атрада і таму занятых на руцінных працах аховы ўваходу ў гавань ці суправаджэнні тралячых суднаў. Прызначэнне на такую працу было яшчэ адным расчараваннем для маладога афіцэра, які рваўся ў бой. Тым не менш, як адзначаў пазней Нянюкоў, Калчак выдатна справіўся з працай камандзіра мінаносца і «зрабіў вялікую карысць справе абароны Порт-Артура»{{sfn|Зырянов|2012|с=122|name=Z122}}. Разам з тым, паводле ўспамінаў {{нп3|Сяргей Мікалаевіч Ціміроў|С. М. Цімірова|ru|Тимирёв, Сергей Николаевич}}, у маі распрацоўваўся праект, што захапіў і лейтэнанта Калчака{{sfn|Кручинин|2010|с=32|name=K32}}: {{quotation|Мы абодва былі ў Порт-Артуры, дзе пад канец мая 1904 года павінны былі браць удзел у адной і той жа экспедыцыі на транспарце «Ангара»… Распрацоўка плана гэтай экспедыцыі (прарыў блакады і дзеянні на шляхах руху японскіх транспартаў у Жоўтым моры і Ціхім акіяне) у значнай ступені належала А. В. Калчаку… На жаль, экспедыцыя наша не адбылася, бо ў апошнюю хвіліну адмірал {{нп3|Вільгельм Карлавіч Вітгефт|В. К. Вітгефт|ru|Витгефт, Вильгельм Карлович}} (які камандаваў флотам пасля Макарава), які спачатку ставіўся спачувальна да нашага плана, скасаваў яго, спалохаўшыся рызыкоўнасці прадпрыемства.|С. М. Ціміроў}} Неспакойны і ў чымсьці нават авантурны па характары Калчак марыў аб [[рэйдары|рэйдарскіх]] аперацыях на камунікацыях праціўніка. Яму, які нудзіўся ад абароннай тактыкі, хацелася браць удзел у наступах, сутычках з ворагам тварам да твару. Аднойчы на захапленне калегі ад хуткага ходу судна лейтэнант панура адказаў «Чаго ж добрага? Вось калі б мы ішлі так наперад, на непрыяцеля, было б добра!»<ref name=K32/>. C 21 па 30 красавіка штодзённай працай другога атрада мінаносцаў было [[Тральшчык|траленне]] вонкавага рэйду<ref name=Z122/>. 1 мая ўпершыню з пачатку ваенных дзеянняў на ўсходзе Калчаку давялося браць удзел у сур’ёзным і небяспечным заданні. У гэты дзень пачалося выкананне {{нп3|Знішчэнне японскіх браняносцаў «Хацусэ» і «Ясіма»|аперацыі|ru|Уничтожение японских броненосцев «Хацусэ» и «Ясима»}}, распрацаванай камандзірам міннага загараджальніка «Амур» капітанам 2-га ранга Ф. М. Івановым. «Амур» з 50 мінамі на борце, не дойдучы 11 міль да Залатой гары, адлучаны ад японскай эскадры, паставіў мінную банку. «Злосны» пад камандаваннем Калчака разам са «Хуткім» шлі з траламі наперадзе «Амура», расчышчаючы яму шлях. На наступны дзень, падарваўшыся на расстаўленых мінах, загінулі японскія браняносцы «{{нп3|Хацусэ, браняносец|Хацусэ|en|Japanese battleship Hatsuse}}» і «{{нп3|Ясіма, браняносец|Ясіма|en|Japanese battleship Yashima}}», што стала самым гучным поспехам Першай Ціхаакіянскай эскадры за ўсю кампанію{{sfn|Зырянов|2012|с=124}}. [[Файл:RussianNavalMine.jpg|thumb|250px|Руская марская міна. 1904 год.]] Першае самастойнае камандаванне Калчака баявым караблём працягвалася да 18 кастрычніка, з амаль месячным перапынкам на лячэнне ў шпіталі ад [[Пнеўманія|запалення лёгкіх]]{{sfn|Кручинин|2010|с=33|name=K33}}. За гэты час Калчак паспеў здзейсніць ваярскі подзвіг на моры<ref name=P30/>. Вядучы сваю штодзённую руцінную працу, Калчак на сваім мінаносцы штодня траліў {{нп3|Рэйд, марскі тэрмін|вонкавы рэйд|ru|Рейд (морской термин)}}, дзяжурыў на праходзе ў бухту, абстрэльваў непрыяцеля, ставіў міны. Ён выбраў месца для ўсталёўкі банкі, але ў ноч на 24 жніўня яму перашкодзілі тры японскія мінаносцы. Афіцэр выявіў настойлівасць, у ноч на 25 жніўня «Злосны» зноў выйшаў у мора, і Калчак паставіў 16 мін у аблюбаваным ім месцы ў 20½ мілях ад гавані{{sfn|Зырянов|2012|с=145}}. Праз 3 месяцы, у ноч з 29 на 30 лістапада, на расстаўленых Калчаком мінах падарваўся і затануў японскі крэйсер «{{нп3|Такасага, браняпалубны крэйсер|Такасага|ru|Такасаго (бронепалубный крейсер)}}». Гэты поспех быў другім па значэнні для рускіх ваенных маракоў пасля патаплення японскіх браняносцаў «Хацусэ» і «Ясіма». Аляксандр Васільевіч вельмі ганарыўся гэтым поспехам, згадваў пра яго ў аўтабіяграфіі 1918 года і на допыце ў Іркуцку ў 1920 годзе{{sfn|Зырянов|2012|с=154—155|name=Z154-155}}<ref name=H1/><ref name="Краснов" />. [[Файл:KolchaksTelegram.jpg|thumb|250px|злева|Тэлеграма А. В. Калчака «Іду на вайну…»]] З 19 верасня мінаносцы і кананерскія лодкі былі пераведзены на нязменнае дзяжурства каля ўваходу на вонкавы рэйд. Перыядычна ставілі міны. Так, 23 верасня з такім заданнем выводзіў у мора Калчак свой «Злосны», не выканаўшы, аднак, сваю задуму з-за моцнага хвалявання. Але ўжо 28 верасня Калчак паставіў міны пад агнём японскіх крэйсераў{{sfn|Зырянов|2012|с=146—148|name=Z146-148}}. 12 кастрычніка на борце карабля лейтэнанта Калчака ў мора для агляду занятай японцамі бухты Тахе выходзілі кіраўнік абароны Порт-Артура генерал [[Раман Ісідоравіч Кандраценка|Р. І. Кандраценка]], адмірал {{нп3|Роберт Мікалаевіч Вірэн|Р. М. Вірэн|ru|Вирен, Роберт Николаевич}} і камендант крэпасці генерал {{нп3|Канстанцін Мікалаевіч Смірноў|К. М. Смірноў|en|Konstantin Smirnov}}. Баявое заданне Калчак выканаў на выдатна<ref name=Z146-148/>. Праца на мінаносцы рабілася да гэтага часу ўсё аднастайней, і Калчак шкадаваў, што знаходзіцца не ў гушчы падзей, дзе вырашаўся лёс Порт-Артура<ref name=Z146-148/>. 18 кастрычніка па ўласнай просьбе ў сувязі са станам здароўя Калчак быў пераведзены на сухапутны фронт, куды да гэтага часу перасунуліся асноўныя падзеі ваеннай кампаніі<ref name=K33/>. Аляксандр Васільевіч камандаваў батарэяй рознакаліберных гармат на артылерыйскай пазіцыі «Узброены сектар Скалістых гор», агульнае камандаванне якім ажыццяўляў капітан 2-га рангу А. А. Хаменка. У складзе батарэі Калчака былі дзве невялікія батарэі 47-міліметровых гармат, 120-міліметровая гармата, якая страляла па аддаленых мэтах, батарэя з дзвюх 47-міліметровых і дзвюх 37-міліметровых гармат. Пазней атрад Калчака быў узмоцнены яшчэ дзвюма старымі гарматамі з лёгкага крэйсера «Разбойнік»<ref name=Z146-148/>. 7 лістапада адбыўся першы для Калчака сухапутны бой<ref name=Z146-148/>: {{quotation|У пятай гадзіне адкрылі агонь амаль усе японскія і нашы батарэі; стралялі 12-цалевымі па Кумірненскаму рэдуту. Праз 10 хвілін звар'яцелага агню, што зліваўся ў адзін суцэльны гуд і трэск, усё наваколле завалаклося бураватым дымам, сярод якога зусім не бачны агні стрэлаў і выбухі снарадаў, разабраць нічога было немагчыма; …сярод туману ўздымаецца воблака чорнага, бурага і белага колераў, у паветры зіхацяць агеньчыкі і бялеюць шаравістыя клубы шрапнэляў; карэктаваць стрэлы немагчыма. Сонца цьмяным ад туману бліном зайшло за горы, і дзікая стральба стала суціхаць. З маёй батарэі зрабілі па акопах каля 121 стрэлу.|А. В. Калчак}} Увесь час да моманту здачы крэпасці {{нп3|Анатоль Міхайлавіч Стэсель|А. М. Стэселем|ru|Стессель, Анатолий Михайлович}} Калчак правёў у агні бітвы, адбіваючы ў артылерыйскай дуэлі з японцамі атакі іх пяхоты{{sfn|Плотников|1998|с=31}}. Падчас аблогі Порт-Артура лейтэнант Калчак вёў запісы, у якіх сістэматызаваў досвед артылерыйскай стральбы і збіраў сведчанні пра няўдалую ліпеньскую спробу прарыву суднаў порт-артурскай эскадры ва Уладзівасток, паказваючы сябе зноў у якасці навукоўца — артылерыста і стратэга<ref name=K33/>. Да моманту капітуляцыі Порт-Артура Калчак цяжка захварэў: да сустаўнага {{нп3|рэўматызм|рэўматызму|ru|Ревматизм}} дадалося раненне. 22 снежня ён трапіў у шпіталь{{sfn|Зырянов|2012|с=165}}. У красавіку шпіталь быў эвакуяваны японцамі ў [[Нагасакі]], і хворым афіцэрам было прапанавана лячыцца ў Японіі ці вяртацца ў Расію. Усе рускія афіцэры аддалі перавагу Радзіме{{sfn|Зырянов|2012|с=167}}. 4 чэрвеня 1905 года Аляксандр Васільевіч прыбыў у Санкт-Пецярбург, але тут ізноў абвастрылася яго хвароба, і лейтэнант ізноў трапіў у шпіталь{{sfn|Зырянов|2012|с=171|name=Z171}}. === Прызнанне ваенных заслуг === За «вартаўнічую службу і ахову праходу ў Порт-Артур, абстрэл непрыяцельскіх пазіцый», зробленых за час камандавання «Злосным», 15 лістапада 1904 года А. В. Калчак быў узнагароджаны [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Святой Ганны]] 4-й ступені з надпісам «За адвагу»{{sfn|Плотников|1998|с=34—35|name=P34-35}}. 12 снежня 1905 года «за адрозненне ў справах супраць непрыяцеля пад Порт-Артурам» лейтэнант быў узнагароджаны [[Залатая зброя «За адвагу»|Георгіеўскай зброяй]] з надпісам «За адвагу»<ref name=Z171/>. Па вяртанні з японскага палону Аляксандр Васільевіч быў узнагароджаны {{нп3|Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|ордэнам Святога Станіслава|ru|Орден Святого Станислава (Российская империя)}} 2-й ступені з мячамі<ref name=P34-35/>. Да [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэна Святога Уладзіміра]] 4-й ступені, якім Калчак быў узнагароджаны за Рускую палярную экспедыцыю, у 1906 годзе яму былі падараваны мячы<ref name=P34-35/>. У гэтым жа годзе Аляксандру Васільевічу быў уручаны срэбны медаль у памяць пра руска-японскую вайну<ref name=P34-35/>. У 1914 годзе Калчак быў ганараваны нагруднага знака ўдзельніка {{нп3|Абарона Порт-Артура|абароны Порт-Артура|ru|Оборона Порт-Артура}}<ref name=P34-35/>. == Працяг навуковай працы == [[Файл:KolchaksMonografy.jpg|thumb|250px|left|Тытульны ліст манаграфіі А. В. Калчака «Лёд Карскага і Сібірскага мораў».]] Пасля выпіскі са шпіталя Калчак быў звольнены ў 6-месячны водпуск{{sfn|Зырянов|2012|с=174|name=Z174}}. Аляксандр Васільевіч заняўся апрацоўкай матэрыялаў палярных экспедыцый. Яны аказаліся гэтак багатымі, што для іх вывучэння была створана адмысловая камісія Акадэміі навук, што прапрацавала да 1919 года<ref name=H2>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040832.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Глава «Борьба за возрождение флота»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131015185447/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040832.phtml |date=15 кастрычніка 2013 }}.</ref>. Праца над справаздачай пра ратавальную экспедыцыю, якой кіраваў Калчак, была завершана 12 лістапада 1905 года; справаздача была апублікаваная ў «Вестках Рускага геаграфічнага таварыства», а 10 студзеня 1906 года Калчак на падставе гэтай справаздачы зрабіў кароткі даклад на пасяджэнні Рускага геаграфічнага таварыства{{sfn|Плотников|1998|с=36}}. Гісторык У. Г. Хандорын адзначае, што з гэтага моманту імя Калчака стала вядомым у навуковых колах<ref name=H2/>. Асабістыя і навуковыя дадзеныя Калчака былі высока ацэнены прэзідэнтам Акадэміі навук{{sfn|Плотников|1998|с=37}}. З 29 снежня 1905 года па 1 мая 1906 года Калчак быў прыкамандзіраваны да Акадэміі навук «для апрацоўкі картаграфічных і гідраграфічных матэрыялаў Рускай палярнай экспедыцыі». Гэта быў унікальны перыяд у жыцці Аляксандра Васільевіча, калі ён вёў жыццё навуковага працаўніка{{sfn|Зырянов|2012|с=175|name=Z175}}. Абагульненні і навуковыя назіранні далі магчымасць Калчаку падрыхтаваць шэраг навуковых прац{{sfn|Плотников|1998|с=38|name=P38}}. У «Вестках Акадэміі навук» быў апублікаваны артыкул Калчака «Апошняя экспедыцыя на востраў Бенета, падрыхтаваная Акадэміяй Навук для пошукаў барона Толя»<ref name=P38/>. У 1906 годзе Галоўнае гідраграфічнае ўпраўленне Марскога міністэрства выдала тры карты, якія падрыхтаваў Калчак. Першыя дзве карты былі складзены на падставе калектыўных здымак удзельнікаў экспедыцый і адлюстроўвалі лінію заходняй часткі ўзбярэжжа [[Таймырскі паўвостраў|Таймырскага паўвострава]], а трэцяя карта была падрыхтавана з выкарыстаннем зробленых асабіста Калчаком прамераў глыбінь і здымак; яна адлюстроўвала заходняе ўзбярэжжа [[Востраў Кацельны|Кацельнага вострава]] з Нерпавай бухтай<ref name=Z175/>. У 1907 годзе выйшаў у свет пераклад Калчака на рускую мову працы [[Марцін Кнудсен|М. Кнудсена]] «Табліцы пунктаў замярзання марской вады»<ref name=P38/>. У [[1909]] годзе Калчак апублікаваў сваё самае буйнае даследаванне — [[Манаграфія|манаграфію]], якая абагульняла яго [[Гляцыялогія|гляцыялагічныя]] даследаванні ў Арктыцы, — «Лёд Карскага і Сібірскага мораў»<ref>{{артыкул|аўтар=Колчак А. В.|загаловак=Лёд Карского и Сибирского морей|выданне=Зап. Имп. АН. Сер. 8. Физ.-мат. отдел|год=1909|том=26|нумар=1}}</ref>, аднак не паспеў выдаць іншую манаграфію, прысвечаную картаграфічным працам экспедыцыі Толя<ref name=P38/>. У тым жа годзе Калчак адбыў у новую экспедыцыю, таму працай па рыхтоўцы рукапісу Калчака для друку і выданнем кнігі займаўся Біруля, які ў 1907 годзе выдаў сваю кнігу «З жыцця птушак палярнага ўзбярэжжа Сібіры». Гэтыя кнігі Калчака і Бірулі сталі самымі значнымі працамі, заснаванымі на выніках Рускай палярнай экспедыцыі{{sfn|Зырянов|2012|с=176|name=Z176}}{{efn|Манаграфія Калчака была перавыдадзена ў 1928 годзе Амерыканскім геаграфічным таварыствам у зборніку «Праблемы палярных даследаванняў», куды ўвайшлі працы больш за 30 самых вядомых палярных даследчыкаў.}}. Значэнне працы А. В. Калчака было ў тым, што ў ёй ён заклаў глебу навукі пра марскія льды. Калчак адкрыў, што «арктычны лёдавы пак здзяйсняе рух па гадзіннікавай стрэлцы, прытым „галава“ гэтага гіганцкага эліпса ўпіраецца ў [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлю Франца-Іосіфа]], а „хвост“ знаходзіцца ля паўночнага ўзбярэжжа [[Паўвостраў Аляска|Аляскі]]»<ref name=H2/>. == Адраджэнне флоту == Як і большасць рускага афіцэрства, Калчак цяжка перажываў паразу ў вайне і фактычную гібель у ёй флоту. Усведамленне сапраўдных памылак і праца над іх выпраўленнем, змаганне з абвінавачваннямі з боку апазіцыі ў памылках уяўных, імкненне адрадзіць загінулы флот на зусім іншым узроўні — гэтыя пачуцці і жаданні не дазволілі Калчаку замкнуцца ў цішы «кабінетнай навуковай працы». Прадумваючы магчымасці для ўзнаўлення флоту і яго тэхнічнай і арганізацыйнай мадэрнізацыі, лейтэнант Калчак аказаўся адной з ключавых фігур у гэтай працы{{sfn|Плотников|1998|с=40|name=P40}}. У сталіцы па ініцыятыве маладых афіцэраў быў арганізаваны Пецярбургскі ваенна-марскі гурток, старшынёй якога пасля стаў А. В. Калчак. Па ініцыятыве ўдзельнікаў гуртка ў красавіку — чэрвені 1906 года быў створаны {{нп3|Марскі генеральны штаб|Марскі Генеральны штаб|ru|Морской генеральный штаб}}, які, як гаварылася ва ўказе, «мае прадметам сваіх заняткаў складанне плана вайны на моры і мерапрыемстваў па арганізацыі баявой гатовасці марскіх узброеных сіл Імперыі». Калчак быў адным з аўтараў запіскі пра арганізацыю штаба. Як актыўны ўдзельнік ваенна-марскога кружка, Аляксандр Васільевіч з 1 мая 1906 года заняў адказны пост у новай установе — стаў ведаць аддзяленнем рускай статыстыкі<ref name=P40/>. Неўзабаве быў скасаваны «{{нп3|Палажэнне пра марскі цэнз для афіцэраў флоту|марскі цэнз|ru|Положение о морском цензе для офицеров флота}}», які абцяжарваў пасоўванне па службе маладых марскіх афіцэраў. З-за гэтага цэнзу Калчак праслужыў у чыне лейтэнанта амаль 10 гадоў, браўшы ўдзел за гэты час у дзвюх палярных экспедыцыях і [[Абарона Порт-Артура|абароне Порт-Артура]]. 11 чэрвеня 1907 года Калчаку прысвоена адноўленае ў флоце званне капітана-лейтэнанта{{sfn|Зырянов|2012|с=631|name=Z631}}. У гэтым жа годзе яму былі падараваны «мячы» і «банты» да ордэна Святога Уладзіміра, атрыманага за [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|ратавальную экспедыцыю 1903 года]]<ref name="Краснов"/>. Як генератар ідэй і арганізатар А. В. Калчак выявіў энергію і аказваў вялікі ўплыў на маладых афіцэраў. У Марскім генштабе Калчак узначальваў камісію па вывучэнні ваенных прычын, што абумовілі паразу ў [[Цусімская бітва|баі пры Цусіме]]. Гісторык Хандорын адзначаў, што Аляксандр Васільевіч лічыў сур’ёзнай памылкай рускага камандавання непрыняцце мер наконт парушэння радыёсувязі ў японцаў, якая згуляла каласальную ролю ў баі<ref name=H2/>. Калчак быў экспертам камісіі па абароне, што працавала ў [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думе]], выступаў з дакладамі ў ёй і ў іншых грамадскіх сходах. 21 снежня 1907 года ў сваім гуртку, які пераведзены ў Марскі Генеральны штаб, Калчак выступаў з дакладам, зробленым на аснове яго тэарэтычнай працы «Які патрэбны Расіі флот». Даклад быў паўтораны пазней у Клубе грамадскіх дзеячаў у сталіцы, у Кранштацкім таварыстве афіцэраў флоту і ў Таварыстве змагароў ваенных ведаў. У 1908 годзе праца Калчака была апублікаваная ў 6-м і 7-м нумарах «Марскога зборніка»{{sfn|Плотников|1998|с=41—42|name=P41-42}}. Артыкул, што адрозніваўся рэалістычнасцю і прынцыповасцю, стаў тэарэтычным абгрунтаваннем усяго расійскага ваеннага карабельніцтва ў гады, што папярэднічалі пачатку Першай сусветнай вайны{{sfn|Зырянов|2012|с=190, 194|name=Z190,194}}. Выступаў Аляксандр Васільевіч і ў самой Дзяржаўнай Думе ў якасці эксперта па ваенна-марскіх пытаннях, дзе, як піша біёграф Калчака І. Ф. Плотнікаў, «прамовы яго былі выдатнымі, лагічнымі, пераканаўчымі, скаралі глыбінёй думак, аргументаў, разлікаў»<ref name=P41-42/>. Аднак думская камісія па дзяржаўнай абароне адхіліла праекты па закладцы новых лінейных караблёў. Калчак, які лічыў гэта будаванне вельмі патрэбным для таго, каб новы адроджаны флот мог устаць у адзін шэраг з вядучымі флатамі Англіі і Германіі, цяжка перажываў гэта няшчасце. На думку сучаснага біёграфа Калчака П. М. Зыранава, гэта стала адной з прычын таго, што неўзабаве Калчак пакінуў службу ў Марскім Генеральным штабе<ref name=Z190,194/>. Абураны тармажэннем справы з рэарганізацыяй флоту, Калчак перастаў працаваць у гэтым кірунку і пачаў чытаць лекцыі ў Марской акадэміі{{sfn|Плотников|1998|с=44—45|name=P44-45}}. У. Г. Хандорын звяртае ўвагу, што ў Калчака не было акадэмічнай адукацыі, але ўсё ж Марская акадэмія, улічваючы яго вельмі значны да таго часу навуковы аўтарытэт як вандроўніка-даследчыка, запрасіла яго чытаць лекцыі. За некалькі месяцаў, што Калчак правёў на ніве выкладчыка, ён прачытаў курс лекцый, прысвечаны супольным дзеянням войска і флоту, які з’яўляўся першым тэарэтычным абагульненнем дадзенага кола пытанняў. Хандорын заве А. В. Калчака «родапачынальнікам тэорыі падрыхтоўкі, арганізацыі і правядзення супольных аперацый арміі і флоту». Выкладзеныя ў яго лекцыях прынцыпы распрацоўваліся надалей ужо ў савецкі час<ref name=H2/>. У гэты час Калчакі здымалі кватэру на Вялікі Зялёнінай вуліцы, дом 3{{sfn|Зырянов|2012|с=196}}. 13 красавіка 1908 года Аляксандру Васільевічу было прысвоена званне [[Капітан 2-га рангу|капітана 2-га рангу]]<ref name=P41-42/>. == Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна == {{Асноўны артыкул|Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна, 1910—1915}} [[Файл:Vaygach.jpg|thumb|250px|left|Ледакол {{нп3|Вайгач, ледакол, 1909|«Вайгач»|ru|Вайгач (ледокол, 1909)}}, на якім Калчак праз паўднёвыя моры хадзіў у Арктыку ў 1909—1910 гадах.]] Падчас службы ў Марскім генеральным штабе Калчак не пераставаў цікавіцца Поўначчу, уваходзіў у камісію [[Паўночны марскі шлях|Паўночнага марскога шляху]] і працягваў навуковыя даследаванні. У 1906 годзе была створана камісія на чале з адміралам {{нп3|Уладзімір Паўлавіч Вярхоўскі|У. П. Вярхоўскім|ru|Верховский, Владимир Павлович}} для вывучэння пытання аб Паўночным марскім шляху. Камісія даручыла Калчаку скласці даклад для марскога міністра пра ўмовы плавання ўздоўж арктычнага ўзбярэжжа Расіі. Запіска была падрыхтавана Калчаком у верасні 1906 года{{sfn|Зырянов|2012|с=199|name=Z199}}. Генерал-маёр [[Андрэй Іпалітавіч Вількіцкі|А. І. Вількіцкі]], які ўзначальваў Галоўнае гідраграфічнае ўпраўленне марскога міністэрства, марыў пра адкрыццё Вялікага паўночнага шляху з Атлантычнага акіяна ў Ціхі. Вількіцкі заручыўся падтрымкай урада і вырашыў арганізаваць [[Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна (1910—1915)|экспедыцыю]]. Ён звярнуўся да Калчака з прапановай аднавіць даследчыцкую працу ў Паўночным Ледавітым акіяне, уключыцца ў падрыхтоўку экспедыцыі і быць адным з яе кіраўнікоў. Калчак пагадзіўся<ref name=P44-45/>. Згодна з распрацаваным камісіяй Вярхоўскага планам у комплексную экспедыцыю меркавалася адправіць тры атрады па два судны ў кожным, на арктычным узбярэжжы і астравах пабудаваць 16 геафізічных станцый<ref name=Z199/>. Калчак у супрацы з Ф. А. Мацісанам распрацаваў праект экспедыцыі з прымяненнем сталёвых суднаў ледакольнага тыпу. Праект быў пададзены Вількіцкаму і атрымаў ухвалу. 29 мая 1908 года, яшчэ да сканчэння будавання суднаў, Калчак быў прызначаны камандзірам ледакола «[[Вайгач, ледакол, 1909|Вайгач]]». 30 верасня ён быў залічаны ў 2-і Балтыйскі флоцкі экіпаж і пакінуў Марскі генштаб{{sfn|Зырянов|2012|с=201|name=Z201}}. Судны лічыліся ваеннымі, ступень іх надзейнасці і непатапляльнасці была для свайго часу вельмі высокай. Ледаколы доўга служылі даследчыкам і ратаваннікам і дазволілі зрабіць буйныя геаграфічныя адкрыцці, у тым ліку адкрыць архіпелаг [[Паўночная Зямля|Зямля Імператара Мікалая II]] і пракласці Паўночны марскі шлях. Як у стварэнні гэтых ледаколаў, што будаваліся на Неўскім карабельным заводзе ў Пецярбургу<ref name=H2/>, так і ў цэлым у развіцці ледакольнага флоту заслугі Калчака былі вялікімі. Аднак у савецкай літаратуры і гістарыяграфіі яны замоўчваліся{{sfn|Плотников|1998|с=48|name=P48}}. === Ход экспедыцыі === [[Файл:ОфицерыВайгача.jpg|thumb|350px|Група афіцэраў ледакольнага парахода «Вайгач». У цэнтры 1 шэрага — камандзір карабля капітан 2 рангу А. В. Калчак. Другі справа за яго спінай — лейтэнант {{нп3|Георгій Львовіч Брусілаў|Георгій Брусілаў|ru|Брусилов, Георгий Львович}}. Падчас пераходу з Балтыкі на Далёкі Усход. Гаўр. 1909 год.]] 28 кастрычніка 1909 года «Вайгач» і {{нп3|Таймыр, ледакол, 1909|«Таймыр»|ru|Таймыр (ледокол, 1909)}} выйшлі ў мора, маючы на борце па чатыры марскія афіцэры і 38—40 чалавек каманды. Пройдучы Балтыйскае, Паўночнае, Міжземнае, Чырвонае моры і Індыйскі акіян, 3 чэрвеня 1910 года экспедыцыя прыйшла ва Уладзівасток. Тут быў зроблены рамонт суднаў, на «Вайгач» прыбыў начальнік экспедыцыі, палкоўнік корпуса флоцкіх штурманаў І. С. Сяргееў, вядомы гідрограф. Калчак гарэў ідэяй адкрыцця Паўночнага марскога шляху і заражаў гэтай ідэяй сваіх спадарожнікаў, запал удзельнікаў экспедыцыі быў высокім<ref name=P48/>. На навігацыю 1910 года Галоўным гідраграфічным упраўленнем экспедыцыі ставіліся абмежаваныя заданні праходу ў [[Берынгаў праліў]] і абследаванні гэтага раёна. Асноўным пунктам для правядзення здымак і астранамічных прац быў абраны [[мыс Дзяжнёва]]. Асноўная ж частка працы экспедыцыі была спланавана на вясну 1911 года. Частку прац, што адносіліся да плана 1910 года, экспедыцыя выканала, усе навукова даследчыцкія працы на мысе, у якіх браў удзел і Калчак, былі зроблены<ref name=P48/>. 17 жніўня 1910 года суда выйшлі з {{нп3|Залаты Рог, Уладзівасток|бухты Залаты Рог|ru|Золотой Рог (Владивосток)}} і падышлі да Камчаткі, пасля чаго перасяклі [[Авачынская бухта|Авачынскую бухту]] і дасягнулі [[Петрапаўлаўск-Камчацкі|Петрапаўлаўска-Камчацкага]]. Пройдучы мыс Дзяжнёва, экспедыцыя ўвайшла ў Паўночны Ледавіты акіян. Прастаяўшы тыдзень ля пасёлка [[Уэлен]], экспедыцыя рушыла на захад. 20 верасня ледаколы адправіліся назад ва Уладзівасток. Па шляху ў заліве Наталлі апісалі бухты Пятра і Паўла, якія мелі глыбейшыя западзіны ўнутр мацерыка, чым было паказана на існых картах{{sfn|Зырянов|2012|с=204—205|name=Z204-205}}. 20 кастрычніка прыйшлі ва Уладзівасток. Калчака выклікалі ў Пецярбург для працягу службы ў Марскім генштабе. Аляксандру Васільевічу было прыкра, што даводзілася адмаўляцца ад далейшага ўдзелу ў экспедыцыі, якой было аддадзена столькі высілкаў і ў якой былі добрыя перспектывы (менавіта ёю была пазней адкрыта [[Паўночная Зямля|Зямля Імператара Мікалая II]]). Калчак пагадзіўся на прапанову працягнуць працу ў Генеральным штабе. У марскім міністэрстве адбыліся спрыяльныя змены і зараз адкрываліся новыя магчымасці рэалізацыі карабельнай праграмы, за якую выступаў Калчак і якая зараз знайшла падтрымку самога [[Пётр Аркадзевіч Сталыпін|П. А. Сталыпіна]]<ref name=H2/>. Жаданне спрыяць адраджэнню Расійскага флоту пераважыла{{sfn|Плотников|1998|с=50—51|name=P50-51}}{{sfn|Зырянов|2012|с=208|name=Z208}}. 15 лістапада Калчак здаў «Вайгач» і выехаў у Санкт-Пецярбург, дзе яго чакала жонка і народжаны 24 лютага 1910 года сын Расціслаў<ref name=Z208/>. == Вяртанне ў Марскі генеральны штаб == Вярнуўшыся ў Марскі генеральны штаб на пасаду начальніка 1-й аператыўнай часткі (планаванне аперацый флоту на Балтыцы){{sfn|Зырянов|2012|с=209|name=Z209}}, у 1911—1912 гадах Калчак займаўся давядзеннем карабельнай праграмы і падрыхтоўкай флоту да вайны. Паводле праграмы, адным з аўтараў якой быў Калчак, у Расіі будаваліся хуткаходныя, манеўраныя, добра ўзброеныя караблі. Падчас вайны ўступалі ў лад {{нп3|лінейныя караблі тыпу «Севастопаль»|лінейныя караблі тыпу «Севастопаль»|en|Gangut-class battleship}}, [[дрэдноўт]]ы {{нп3|Лінейныя крэйсеры тыпу «Ізмаіл»|тыпу «Ізмаіл»|en|Borodino-class battlecruiser}}, {{нп3|Эскадраныя мінаносцы тыпу «Новік»|эсмінцы тыпу «Новік»|ru|Эскадренные миноносцы типа «Новик»}}, {{нп3|Падводныя лодкі тыпу «Барс»|новыя падводныя лодкі|ru|Подводные лодки типа «Барс»}}<ref name=P50-51/>. Гісторык В. Г. Хандорын адзначае, што «амаль усе лінкары, палова крэйсераў і траціна эсмінцаў савецкага Ваенна-марскога флоту, які ў 1941 годзе ўступіў у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]], былі пабудаваны менавіта па гэтай праграме»<ref name=H2/>. Адначасова Калчак займаўся выкладаннем у афіцэрскіх класах, а таксама на курсах ваенна-марскога аддзела {{нп3|Ваенна-марская акадэмія імя М. Г. Кузняцова|Мікалаеўскай марской акадэміі|ru|Военно-морская академия имени Н. Г. Кузнецова}}. Калчаком былі напісаны тэарэтычныя працы «Пра баявыя парадкі флоту», «Пра бой». У 1912 годзе з грыфам «не падлягае абвяшчэнню» выйшла кніга Калчака «Служба Генеральнага штаба» — агляд дзейнасці марскіх генеральных штабоў вядучых сусветных дзяржаў{{sfn|Зырянов|2012|с=212—213}}. У працы па правядзенні ў жыццё карабельнай праграмы Калчак супрацоўнічаў са спадчыннікам С. О. Макарава віцэ-адміралам {{нп3|Мікалай Отавіч фон Эсэн|М. О. фон Эсэнам|ru|Эссен, Николай Оттович фон}}. Эсэн прапанаваў Калчаку перайсці ў дзейны флот Балтыйскага мора. Аляксандр Васільевіч лічыў сваю працу па карабельнай праграме і падрыхтоўцы флоту да вайны выкананай, штабная праца яму абрыдла, таму ён адказаў адміралу згодай{{sfn|Плотников|1998|с=53|name=P52-53}}. == Даваенная служба ў Балтыйскім флоце == [[Файл:Pogranichnik.jpg|thumb|250px|Эскадраны мінаносец «Пагранічнік», якім камандаваў капітан 2-га рангу А. В. Калчак у 1913—1914 гг.]] 15 красавіка 1912 года Калчак быў прызначаны камандзірам эскадранага мінаносца «Усурыец». Аляксандр Васільевіч адправіўся на базу міннай дывізіі ў [[Ліепая|Лібаву]]. Сям’я перабралася да яго ў пачатку зімы 1912 года. 30 лістапада 1913 года ў Калчакоў нарадзілася дачка Маргарыта{{sfn|Зырянов|2012|с=214—215|name=Z214-215}}. У маі 1913 года Калчак быў прызначаны камандаваць мінаносцам «Пагранічнік», які выкарыстоўваўся ў якасці пасыльнага судна адмірала Эсэна. Калчак быў прыцягнуты да працы ў штабе Эсэна, спачатку памочнікам А. А. Рыхтара<ref name=Z214-215/>. 25 чэрвеня, пасля навучальна-паказальных пастановак мін у фінскіх шхерах, на борце «Пагранічніка», які камандаваўся Калчаком, сабраліся [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] са світай, міністр {{нп3|Іван Канстанцінавіч Грыгаровіч|І. К. Грыгаровіч|ru|Григорович, Иван Константинович}}, Эсэн. Імператар застаўся задаволены станам каманд і суднаў, Калчаку і іншым камандзірам караблёў была абвешчана «іменная манархава любасць». У штабе камандуючага флотам сталі рыхтаваць паперы для ўзвядзення Калчака ў наступны чын. Атэстацыя, падрыхтаваная 21 жніўня 1913 года начальнікам Аляксандра Васільевіча камандуючым міннай дывізіяй контр-адміралам І. А. Шорэ, характарызавала Калчака так{{sfn|Зырянов|2012|с=216—217|name=Z216-217}}: <blockquote>Выбітны афіцэр ва ўсіх адносінах.<br /> ''Маральнасць, характар і здароўе:'' Характару цвёрдага, усталяванага, крыху нярвовы ў кіраванні караблём, здароўя моцнага.<br /> ''Выхаванасць і дысцыплінаванасць:'' Вельмі дысцыплінаваны, выхавання выдатнага.<br /> ''Асаблівасці пазнання і замежныя мовы:'' Вялікая начытанасць па марскіх пытаннях, адмысловая рыхтоўка да службы Генеральнага штаба. Мовы ведае.</blockquote> 6 снежня 1913 года «за адрозненне па службе» Аляксандр Васільевіч быў узведзены ў [[капітан 1-га рангу|капітаны 1-га рангу]] і праз 3 дні ўжо быў прызначаны выканаўцам абавязкаў начальніка аператыўнага аддзела штаба камандуючага марскімі сіламі Балтыйскага флоту<ref name=Z216-217/>. З 14 ліпеня Калчак пачаў выконваць у штабе Эсэна абавязкі {{нп3|сцяг-капітан|сцяг-капітана|en|Captain of the Fleet}} па аператыўнай частцы. У гэты дзень Калчак быў узнагароджаны французскім [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэнам Ганаровага легіёна]] — у Расію прыязджаў з візітам французскі прэзідэнт [[Раймон Пуанкарэ|Р. Пуанкарэ]]<ref name=Z216-217/>. Як адзін з найбліжэйшых памочнікаў камандуючага Балтыйскім флотам Калчак засяродзіўся на мерах па падрыхтоўцы да вялікай вайны, якая імкліва набліжалася. Працай Калчака было інспектаванне атрадаў флоту, ваенна-марскіх баз, абдумванне ахоўных мер, мінавання<ref name=P52-53/>. == Першая сусветная вайна == [[Файл:Ryurik(II)1910.jpg|thumb|250px|{{нп3|Рурык, крэйсер, 1906|Браняносны крэйсер «Рурык»|pl|Ruryk (1909)}}, на якім хадзіў у баявыя паходы капітан 1-га рангу А. В. Калчак у 1914—1915 гг.]] === Удзел у вайне на Балтыцы === ==== Служба ў штабе камандуючага Балтыйскім флотам ==== Увечары 16 ліпеня штаб адмірала Эсэна атрымаў шыфраванне з Генеральнага штаба па [[Мабілізацыя|мабілізацыі]] Балтыйскага флоту з поўначы 17 ліпеня. Усю ноч група афіцэраў на чале з Калчаком займалася складаннем інструкцыі для бою{{sfn|Зырянов|2012|с=222—223|name=Z222-223}}. Пазней на допыце ў 1920 годзе Калчак скажа<ref name=Z222-223/>: <blockquote>На «Рурыку», у штабе нашага флоту, быў вялізны ўздым, і вестка пра вайну была сустрэта з вялікім запалам і радасцю. Афіцэры і каманды ўсе з захапленнем працавалі, і ўвогуле пачатак вайны быў адным з самых шчаслівых і лепшых дзён маёй службы.</blockquote> Для абароны сталіцы ад нападу германскага флоту Мінная дывізія выставіла мінныя загароды ў водах Фінскага заліва. Першыя два месяцы вайны Калчак ваяваў у пасадзе сцяг-капітана, распрацоўваючы аператыўныя заданні і планы, пры гэтым заўсёды імкнуўся ўзяць удзел у самім баі{{sfn|Плотников|1998|с=56—57|name=P56-57}}. [[Файл:KolchaksSmile.jpg|thumb|250px|left|Рэдкая ўсмешка Калчака. Здымак зроблены англійскім афіцэрам на Балтыцы ў 1916 годзе.]] Перавод Калчака ў штаб Эсэна адпавядаў яго тэмпераменту. Адмірал Ціміроў пісаў наконт гэтага{{sfn|Кручинин|2010|с=67—69|name=K67-69}}: {{quotation|…А. В. Калчак, які валодаў дзівоснай здольнасцю складаць самыя нечаканыя і заўсёды дасціпныя, а часам і геніяльныя планы аперацый, — не прызнаваў ніякага начальніка, апроч Эсэна, якому ён заўсёды дакладаў. На гэтай глебе ў Калчака з {{нп3|Людвіг Бярнардавіч Кербер|Керберам|ru|Кербер, Людвиг Бернгардович}} заўсёды выходзілі канфлікты, прытым Эсэн, які шанаваў іх, мабыць, аднолькава, зусім нечакана апынаўся ў ролі прымірыцеля абодвух сваіх гарачых і няўступлівых памочнікаў.|С. М. Ціміроў}} Адносіны, што склаліся ў штабе Эсэна, давалі Калчаку магчымасць актыўнага ўмяшання ў розныя сферы кіравання флотам і спрыялі хуткаму набыццю Калчаком аўтарытэта сярод тых афіцэраў, якія аддавалі перавагу рашучым і актыўным метадам змагання. Гісторык Кручынін згаджаецца з Ціміровым, што «…гісторыя дзейнасці Калчака на Балтыйскам флоце ёсць гісторыя гэтага флоту падчас вайны. Кожнае баявое прадпрыемства здзяйснялася па планах, ім распрацаваных, у кожную аперацыю ён укладваў сваю душу, кожны афіцэр і матрос разумеў, што яго вядзе Калчак да поспехаў»<ref name=K67-69/>. У гэту вайну змаганне на моры стала больш складаным і рознабаковым, чым раней, вельмі важнае значэнне набылі абарончыя меры, перадусім, у выглядзе мінных загарод. І менавіта майстрам ведання міннай вайны выявіў сябе Калчак<ref name=P56-57/>. Заходнія саюзнікі лічылі яго лепшым у свеце спецыялістам па міннай справе<ref name=H3>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040952.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Мировая война. Командующий флотом»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111025019/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040952.phtml |date=11 студзеня 2012 }}.</ref>. У жніўні каля вострава {{нп3|Востраў Асмусаары|Одэнсхольм|fi|Osmussaari}} быў захоплены нямецкі крэйсер «{{нп3|SMS Magdeburg, 1911|Магдэбург|en|SMS Magdeburg}}», які сеў на мелізну. У ліку трафеяў была нямецкая сігнальная кніга. З яе штаб Эсэна даведаўся, што Балтыйскаму флоту супрацьстаяць даволі малыя сілы германскага флоту. У выніку было пастаўлена пытанне пра пераход Балтыйскага флоту ад глухой абароны да актыўных дзеянняў{{sfn|Зырянов|2012|с=228—229|name=Z228-229}}. У пачатку верасня план актыўных аперацый быў ухвалены, Калчак адправіўся бараніць яго ў Стаўку [[Вярхоўны галоўнакамандуючы|Галоўкаверха]]. Вялікі князь [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]] прызнаў актыўныя аперацыі Балтыйскага флоту заўчаснымі. Калчак, які адчуў насцярожаныя адносіны Стаўкі да Эсэна, цяжка перажываў няшчасце сваёй місіі, «быў надзвычай нярвовы і жаліўся на празмерны бюракратызм, што замінаў прадукцыйнай працы»{{sfn|Зырянов|2012|с=230—231|name=Z230-231}}. Увосень 1914 года штаб Эсэна вырашыў скарыстаць паслабленне пільнасці з боку немцаў, упэўненых у пасіўнай тактыцы рускіх марскіх сіл, і з дапамогай сталай працы мінаносцаў «заваліць мінамі ўсё германскае ўзбярэжжа». Калчак распрацаваў аперацыю па міннай блакадзе нямецкіх ваенна-марскіх баз. Першыя міны былі пастаўлены ў кастрычніку 1914 года блізу [[Клайпеда|Мемеля]], і ўжо 4 лістапада ў раёне гэтай міннай банкі пайшоў да дна германскі крэйсер «{{нп3|SMS Friedrich Carl, 1902|Фрыдрых Карл|en|SMS Friedrich Carl}}». У лістападзе была пастаўлена таксама банка блізу [[Востраў Борнхальм|вострава Борнхальм]]<ref name=Z230-231/>. Пад канец снежня 1914 года каля [[Востраў Руген|вострава Руген]] і [[Падводная банка|банкі]] Штольпе на шляхах, якімі германскія судны ішлі з [[Кіль (горад)|Кіля]], была ажыццёўлена пастаноўка мінных палёў, у якой прыняў актыўны ўдзел капітан Калчак. Пазней на мінах падарваліся малыя крэйсеры «Аўгсбург» і «{{нп3|Браняпалубныя крэйсеры тыпу «Газеле»|Газеле|en|Gazelle-class cruiser}}»{{sfn|Кручинин|2010|с=71—72|name=K71-72}}. [[Файл:Nicholas2-Essen.jpg|thumb|250px|Мікалай II і адмірал Эсэн (у цэнтры) з афіцэрамі Балтыйскага флоту. Пяты злева стаіць Калчак. Крэйсер «Расія», 25 лютага 1915 года.]] У лютым 1915 года капітан 1-га рангу А. В. Калчак прыняў камандаванне паўдывізіёнам асаблівага прызначэння з чатырох эскадраных мінаносцаў тыпу «Пагранічнік»<ref>Черкашин Н. А. Адмирал Колчак: диктатор поневоле. — М. Вече, 2005. — 376 с., илл. (16 с.) (Досье без ретуши) ISBN 5-9533-0518-4, С. 132</ref>. У ходзе мінна-загараджальнай аперацыі ў [[Гданьская бухта|Данцыгскай бухце]] Калчаку давялося ўжываць свой досвед плавання ў Арктыцы — у моры ўжо было шмат лёду. Усе мінаносцы паспяхова дасягнулі месца пастаноўкі міннага поля. Аднак крэйсер прыкрыцця «Рурык» наскочыў на камяні і атрымаў прабоіну. Калчак павёў свае караблі далей без прыкрыцця крэйсераў. 1 лютага 1915 года Калчак у цяжкіх умовах надвор’я паставіў да 200 мін (паводле іншых дадзеных — 140{{sfn|Должен признать|2006|с=33}}) у бухце, бліскуча вырашыўшы заданне паходу, і паспяхова вярнуў свае судны на базу. Пазней, як сцвярджалі біёграфы Калчака ў сваіх працах, на мінах падарваліся чатыры крэйсеры, восем мінаносцаў і 23 транспарты Германіі, і камандуючаму нямецкім Балтыйскім флотам {{нп3|Генрых Прускі, 1862—1929|прынцу Генрыху Прускаму|ru|Генрих Прусский (1862—1929)}} давялося распарадзіцца пра забарону нямецкім караблям выходзіць у мора, пакуль не будзе знойдзены сродак для змагання з рускімі мінамі. Аднак ваенныя гісторыкі Д. Ю. Казлоў, Е. Ф. Падсабляеў, В. Ю. Грыбоўскі ў сваёй працы, прысвечанай дзеянням Калчака-флатаводца, напісалі, што «цверджанне пра гібель на „данцыгскай“ загародзе „4 крэйсераў, 8 мінаносцаў і 11 транспартаў“ гэтак абсурднае, што наўрад ці мае патрэбу ў каментарыях»{{sfn|Должен признать|2006|с=33}}. Камандуючы 6-ай арміяй даклаў пра «мужнасць і выдатную распарадчасць» Калчака «падчас небяспечнай аперацыі вялікага баявога значэння». Калчак быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога Уладзіміра]] 3-й ступені з мячамі{{sfn|Плотников|1998|с=59—60|name=P59-60}}. Імя Калчака стала вядомым і за мяжой: для навучання ў яго тактыцы міннай вайны англічане падрыхтавалі на Балтыку групу сваіх марскіх афіцэраў<ref name=H3/>. З часам Калчаку надакучыла штабная праца. Аляксандр Васільевіч імкнуўся трапіць на мінаносец, любоў да якога ў яго засталося з часоў Порт-Артура. Калегі часта чулі ад Калчака пра яго моцнае жаданне камандаваць міннай дывізіяй. Пры гэтым камандуючы флотам спачувальна глядзеў на памкненні свайго маладога памочніка і прасоўваў яго ў адміралы, задумаўшы пасля гэтага даручыць яму мінную дывізію. Аднак званне Калчаку не давалі, тлумачэнне чаму гісторык П. М. Зыранаў бачыць у імаверным супраціве з боку Вярхоўнага галоўнакамандуючага [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]], пры сустрэчы з якім восенню 1914 года Калчак вельмі напорыста бараніў актыўную пазіцыю Балтыйскага флоту. Паводле думкі Цімірова, цяжкасці складаліся ў нядобрых адносінах паміж самім Эсэнам і вялікімі князямі{{sfn|Зырянов|2012|с=234—235|name=Z234-235}}. У жніўні 1915 года германскі флот, пяройдучы да актыўных дзеянняў, распачаў спробу прарыву ў [[Рыжскі заліў]]. Яго спынілі менавіта мінныя загароды: страціўшы на рускіх мінах некалькі эсмінцаў і пашкодзіўшы некаторыя крэйсеры, з-за пагрозы новых страт немцы неўзабаве скасавалі свае планы. Гэта прывяло потым і да зрыву наступлення іх сухапутных войскаў на Рыгу, бо яно не было падтрымана з мора флотам<ref name=H3/>. ==== Камандуючы Міннай дывізіяй ==== У пачатку верасня 1915 года з-за траўмы контр-адмірала П. Л. Трухачова часова вызвалілася пасада начальніка Міннай дывізіі, і яе даручылі Калчаку. Прыняўшы дывізію 10 верасня, Калчак стаў наладжваць сувязі з сухапутным камандаваннем. З камандуючым [[12-я армія (Расійская імперыя)|12-ай арміяй]] генералам {{нп3|Радка Дзмітрыевіч Радка-Дзмітрыеў|Р. Д. Радка-Дзмітрыевым|ru|Радко-Дмитриев, Радко Дмитриевич}} дамовіліся агульнымі сіламі перашкаджаць германскаму наступленню ўздоўж берага{{sfn|Кручинин|2010|с=74—75|name=K74-75}}{{sfn|Зырянов|2012|с=239—240|name=Z239-240}}. Дывізіі Калчака трэба было адбіць распачатае буйнамаштабнае нямецкае наступленне і на вадзе, і на сушы. Увосень германцы высадзілі дэсант на паўднёвым беразе Рыжскага заліва і павялі наступленне супраць войска Радка-Дзмітрыева<ref name=P59-60 />. Калчак стаў распрацоўваць дэсантную аперацыю ў германскім тыле. Нягледзячы на супраціўленне штаба Балтыйскага флоту, Аляксандр Васільевіч здолеў настаяць на сваім, хоць яму і давялося скараціць маштабы сваёй аперацыі да мінімуму. 6 кастрычніка атрад з 22 афіцэраў і 514 чалавек ніжніх чыноў на дзвюх кананерскіх лодках пад прыкрыццём 15 мінаносцаў, лінкара «Слава» і авіятранспарту «Арліца» адправіліся ў паход. Кіраваў аперацыяй асабіста А. В. Калчак. 9 кастрычніка ўтойліва ад немцаў атрад высадзіўся на бераг, зняў вартаўнічы пост каля маяка і разграміў высланую немцамі роту пяхоты. Гідрасамалёты і мінаносцы дапамагалі дэсантнікам з мора. У выніку высадкі быў ліквідаваны назіральны пункт праціўніка, захоплены палонныя і трафеі. Суадносіны страт складалі 40 чалавек забітымі з германскага боку супраць 4 параненых з рускага. Праведзеная Калчаком дэманстрацыя стала наглядным довадам магчымасці аналагічных аперацый сіламі буйнейшых злучэнняў. Германцы былі змушаны на абарону берагавой лініі ўзяць войскі з фронту і чакаць манеўраў рускіх з боку Рыжскага заліва{{sfn|Кручинин|2010|с=76—77|name=K76-77}}. [[Файл:SibirskiyStrelok.jpg|thumb|250px|Эсмінец «Сібірскі стралок» — флагманскі карабель камандзіра брыгады мінаносцаў Калчака. 1915 год.]] Сур’ёзную дапамогу ваенным часткам зрабілі караблі Калчака і надалей, падтрымліваючы іх у цяжкай сітуацыі масіраванымі абстрэламі частак ворага. У сярэдзіне кастрычніка, калі пачаліся снегапады і Калчак адвёў караблі ў гавань Рогакюль на [[Маанзундскі архіпелаг|Маанзундскім архіпелагу]], на флагманскі мінаносец прыйшла тэлефанаграма «Непрыяцель цясніць, прашу флот на дапамогу. Мелікаў». Правесці судны ноччу ў завею па вузкім канале, што выводзіць з Маанзунда, было надзвычай цяжкім заданнем. Раніцай, падышоўшы да ўзбярэжжа, даведаліся, што на мысе Рагоцем яшчэ трымаліся рускія часткі, адрэзаныя немцамі ад асноўнай сваёй групоўкі. Стаўшы на бочку, мінаносец «Сібірскі стралок» злучыўся са штабам Мелікава. Астатнія мінаносцы Калчака падышлі да берага, адкрылі шрапнэльны агонь па нямецкіх частках. У гэты дзень рускія войскі адстаялі свае пазіцыі. Мелікаў паведаміў Калчаку, што немцы панеслі такія страты, што не хутка рызыкнуць распачаць новае наступленне. Апроч таго, Мелікаў прасіў дапамогі Калчака ўжо ў сваім контрнаступленні, якое павінна было пачацца праз некалькі дзён. Праз 1½ тыдня мінаносцы Калчака вярнуліся на былыя свае пазіцыі каля фланга сухапутных войскаў, што ўпіраўся ў берагавую лінію. Агонь суднаў быў размеркаваны Калчаком такім чынам, каб прыкрываць увесь фронт атакі сухапутных частак Мелікава. Пры гэтым «Слава», што мела на ўзбраенні 12-цалевыя гарматы, бамбардзіравала бетонныя ўмацаванні германцаў, мінаносец «Адважны» браў удзел у дуэлі з берагавой батарэяй. Астатнія мінаносцы, не сходзячы з прыстрэляных пазіцый, прыкрывалі атаку сваім агнём. Цягам гадзіны нямецкія пазіцыі палі, быў узяты горад {{нп3|Кемеры|Кемерн|ru|Кемери}}, а германцы паспешна беглі. 2 лістапада 1915 года [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] паводле даклада Радка-Дзмітрыева ўзнагародзіў Калчака [[Ордэн Святога Георгія|ордэнам Святога Георгія]] 4-й ступені. Гэта ўзнагарода была падаравана Аляксандру Васільевічу за камандаванне Міннай дывізіяй<ref name=K76-77/>{{sfn|Зырянов|2012|с=241—242}}. [[Файл:KolchakMin.jpg|thumb|250px|left|Асноўныя раёны мінавання на Балтыцы пры ўдзеле і кіраўніцтве капітана 1-га рангу А. В. Калчака.]] З аповеда афіцэра Н. Фаміна, які служыў пад кіраўніцтвам Калчака: {{пачатак цытаты}} Увечары флот заставаўся на якары, калі са Стаўкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага была мною прынята тэлефанаграма прыкладна такога зместу: «Перадаецца па наказу Гасудара Імператара: капітану 1 рангу Калчаку. Мне прыемна было даведацца з данясенняў камандарма-12 пра бліскучую падтрымку, аказаную арміі караблямі пад Вашым камандаваннем, што прывяло да перамогі нашых войскаў і захопу важных пазіцый непрыяцеля. Я даўно ведаў пра гераічную Вашу службу і многія подзвігі… узнагароджваю Вас Св. Георгіем 4-ай ступені. Мікалай. Прадстаўце годных да ўзнагароды»… Уначы, калі Аляксандр Васільевіч заснуў, мы ўзялі яго тужурку і паліто і нашылі яму [[Георгіеўская стужка|георгіеўскія стужачкі]]…<ref name=H3/> {{канец цытаты}} Вяртанне Калчака на яго ранейшае месца службы — у штаб — апынулася нядоўгачасовым: ужо ў снежні ачунялы Трухачоў атрымаў новае прызначэнне, і 19 снежня Аляксандр Васільевіч, абмінучы пасаду начальніка першаснага тактычнага злучэння [[Эсмінец|эсмінцаў]]{{sfn|Должен признать|2006|с=28}}, ужо зноў прымаў Мінную дывізію, прытым гэтым разам ужо як дзейны яе камандзір<ref name=K76-77/>. Аднак і за нядоўгі час працы ў штабе капітан Калчак паспеў зрабіць вельмі важную справу: распрацаваў план аперацыі па мінаванні [[Вэнтспілс|Віндавы]], паспяхова рэалізаваны пазней. Для немцаў дзеянні Калчака ў гэтым раёне былі гэтак нечаканы, што тут адразу ж быў падарваны крэйсер і цэлы шэраг мінаносцаў германскага флоту{{sfn|Плотников|1998|с=61—62|name=P61-62}}. Перад тым як лёд пакрыў Балтыйскае мора, Калчак, ледзь паспеўшы прыняць Мінную дывізію, распачаў новую мінна-загараджальную акцыю ў раёне Віндавы. Аднак планам перашкодзіў выбух і паўзатапленне мінаносца «Забіяка», якія скасавалі аперацыю. Гэта была першая аперацыя Калчака, якая не завершылася поспехам<ref name=P61-62/>. Апроч пастановак мінных загарод, Калчак часта выводзіў пад асабістым камандаваннем у мора групы караблёў для палявання за рознымі суднамі праціўніка, вартаўнічай службы. Няшчасцем скончыўся адзін з такіх выхадаў, калі загінуў вартаўнічы карабель «Віндава». Аднак няшчасці былі выключэннямі. Звычайна, выяўленыя камандзірам Міннай дывізіі ўменне, адвага і знаходлівасць выклікалі захапленне ў яго падпарадкаваных, атрымвалі хуткае пашырэнне ў флоце і ў сталіцы. Паводле слоў аднаго з калег<ref name=P61-62/>, Калчак «тры дні матаўся з намі ў мора і не схадзіў з мастка. Нязменную вахту трымаў. Шчуплы такі, а ў справе жалезабетон нейкі! Спакойны, вясёлы і бадзёры. Толькі вочы гараць ярчэй. Убачыць у моры дымок — адразу насцярожыцца і рады, як паляўнічы. І проста на дым. Пра адмірала кажуць шмат, кажуць усё, а ён, засяроджаны, ніколі не стамляецца, робіць сваю справу ўдалечыні ад шуміхі. Амаль ніколі не бывае на беразе, затое бераг спакойны». Слава, якую набыў сабе Калчак, была заслужанай: да канца 1915 года страты нямецкага флоту ў частцы баявых караблёў перасягалі аналагічныя рускія ў 3,4 разы; у частцы гандлёвых суднаў — у 5,2 разы, і яго асабістую ролю ў гэтым дасягненні наўрад магчыма пераацаніць<ref name=P61-62/>. У 1915—1916 гадах пачынаюцца шматгадовыя глыбокія рамантычныя адносіны А. В. Калчака з [[Ганна Васільеўна Цімірова|Ганнай Васільеўнай Ціміровай]], з якой Аляксандр Васільевіч пазнаёміўся ў Гельсінгфорсе на адным з вечароў у Н. Л. Падгурскага. Ганна Васільеўна — жонка марскога афіцэра С. М. Цімірова, дачка піяніста і дырыжора, дырэктара Маскоўскай кансерваторыі {{нп3|Васіль Ільіч Сафонаў|В. І. Сафонава|ru|Сафонов, Василий Ильич}} — была амаль на 20 гадоў маладзей Аляксандра Васільевіча. Сустрэча з ёй захапіла будучага вярхоўнага кіраўніка Расіі і скарыла яго на доўгія гады: пры ўсёй уласцівай яму жорсткасці, адзначае У. Г. Хандорын, «Калчак быў чалавекам сентыментальным». Ён не пакінуў сям’ю (хоць Соф’я Уладзіміраўна меркавала, што ён у выніку з ёй развядзецца), аднак у яго жыцці склалася сітуацыя «трохвугольніка». Завязалася любоўнае ліставанне. У лістах Аляксандр Васільевіч дзяліўся са сваёй умілаванай не толькі пачуццямі, але і службовымі клопатамі, сваімі поглядамі. Гэтае ліставанне, адзначае гісторык, «дадае важныя рыскі да светапогляду будучага [[Вярхоўны кіраўнік|Вярхоўнага кіраўніка]] — рыскі, праз якія рэльефна выступае аблічча патрыёта і разам з тым мілітарыста, рыцара вайны, які пагарджае дэмакратыю»<ref name=H3/>. У вясновай кампаніі 1916 года, калі германцы павялі наступленне на Рыгу, роля калчакаўскіх крэйсераў «Слава», «Адмірал Макараў» і «Дыяна» складалася ў абстрэле і перашкаджэнні пасоўванню праціўніка. Каб выключыць магчымасць пасоўвання ўздоўж часткі берага, што знаходзіўся пад кантролем немцаў, варожых падводных лодак і транспартаў, Калчак стаў мінаваць гэтыя пляцоўкі ўзбярэжжа з дапамогай плыткаседных загараджальнікаў{{sfn|Зырянов|2012|с=247—249|name=Z247-249}}. [[Файл:Kolchak12.jpg|left|thumb|250px|Контр-адмірал Калчак на баявым караблі. Ліпень 1916 года.]] Вайна дазволіла Калчаку выявіць новыя грані свайго таленту, пасля палярных плаванняў, навуковых прац і штабной рэформатворчасці, Аляксандр Васільевіч раскрыўся як [[Палкаводзец|флатаводзец]] і мінёр<ref name=H3/>. З прыняццем 23 жніўня 1915 года Мікалаем II звання Вярхоўнага галоўнакамандуючага ў [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы]] адносіны да флоту сталі змяняцца ў лепшы бок. Гэта адчуў і Калчак. Неўзабаве стала рухацца і прадстаўленне яго да наступнага ваярскага звання. 10 красавіка 1916 года Аляксандр Васільевіч быў узведзены ў [[контр-адмірал]]ы<ref name=Z247-249/>. У. Г. Хандорын адзначае, аднак, што як асоба і ваенны спецыяліст Калчак імпанаваў далёка не ўсім. У якасці прыкладу гісторык цытуе данясенне яго калегі А. Саковіча<ref name=H3/>: «Калчак… абсалютна не прызнае сістэмы там, дзе без яе не абыйсціся, таму, што ён занадта ўражлівы і нервовы, таму, што ён зусім не ведае людскай псіхалогіі. Яго безуважлівасць, легкадумства і зусім непрыстойны стан нерваў даюць багаты матэрыял для разнастайных анекдотаў». У контр-адміральскім званні Калчак браў удзел у набегавых дзеяннях лёгкіх сіл Балтфлота на германскія камунікацыі, у прыватнасці ў спробах перапыніць транспартаванне жалезнай руды са Швецыі ў Германію. Першая атака транспартаў аказалася няўдалай. Другі паход — 31 мая 1916 года — быў спланаваны да дробязей, і сустрэча з нямецкім канвоем адбылася ў Норчэпінгскай бухце, але яе вынік часам лічаць поўным правалам Калчака{{sfn|Кручинин|2010|с=79—80}}. Для рашэння задання па знішчэнні канвою непрыяцеля з буйным грузам жалезнай руды быў сфармаваны атрад асаблівага прызначэння, што складаўся з трох крэйсераў, адзінаццаці мінаносцаў і яшчэ некалькіх дапаможных караблёў пад агульным камандаваннем начальніка 1-й брыгады крэйсераў контр-адмірала П. Л. Трухачова (сцяг на «Рурыку»). Аляксандр Васільевіч трымаў сцяг на {{нп3|Новік, эсмінец|«Новіку»|ru|Новик (эсминец)}} і камандаваў карабельнай ударнай групай з трох эсмінцаў — «Новік», «Гром» і «Пераможац», якія павінны былі вырашыць галоўнае заданне аперацыі: раптоўным ударам знішчыць асноўную мэту — непрыяцельскія транспарты{{sfn|Должен признать|2006|с=29—31}}. Выявіўшы караван, Калчак уначы атакаваў яго, рассеяў, карабель суправаджэння патапіў<ref name="Краснов"/>. Гісторыкі пішуць пра сціплыя вынікі аперацыі (быў патоплены адзін 2030-тонавы транспарт, узброены чатырма 105-мм гарматамі «Q-ship» «Герман»), і, сённяшнім днём «загадваючы» яму адсекчы ідучы з [[Стакгольм]]а караван ад шведскіх вод, ставяць у віну камандуючаму эсмінцамі заўчасны «папераджальны стрэл наперадзе па курсе канцавога судна», які пазбавіў атаку раптоўнасці і дазволіў транспартам з рудой адысці ў тэрытарыяльныя воды нейтральнай Швецыі; засяроджванне агню сваіх эсмінцаў не на транспартах, а на караблях ахоўвання; няўзгодненасць дзеянняў сваёй ударнай групы з асноўнымі сіламі П. Л. Трухачова{{sfn|Должен признать|2006|с=29—31}}. Аднак гісторык Кручынін пісаў, што крытыкі Калчака, уласнаручна паказваючы на блізкасць {{нп3|Тэрытарыяльныя воды|тэрытарыяльных вод|ru|Территориальные воды}} нейтральнай Швецыі, не ўлічваюць фактару значнай небяспекі атакаваць замест нямецкіх караблёў нейтральныя шведскія судны ва ўмовах, калі верагоднасць выведвальных дадзеных, на падставе якіх была распачата аперацыя, магла знаходзіцца пад пытаннем. Тым часам, менавіта выходзячы з гэтых меркаванняў, пісаў Кручынін, Калчак не захацеў абыходзіць караван з боку берага (па шведскіх тэрытарыяльных водах) і замест гэтага паспрабаваў папераджальным стрэлам спыніць яго для агляду, а потым па той жа прычыне не кінуўся даганяць караван у кірунку шведскага берага. Паводле ацэнкі Кручыніна ў гэтай аперацыі Калчак-генштабіст узяў верх над Калчаком-аматарам авантур і «кавалерыйскіх набегаў» сваіх мінаносцаў: «…Я, маючы на ўвазе магчымасць сустрэчы са шведскімі суднамі… вырашыў ахвяраваць выгадай неспадзяванасці нападу і выклікаць з боку ідучых суднаў нейкі ўчынак, які даў бы мне права лічыць гэтыя судны непрыяцельскімі» — пазней прызнаваўся адмірал, які павінен быў знаходзіць выступ [[Швецыя|Швецыі]] на боку Германіі даволі імаверным, а наступствы гэтай падзеі — досыць цяжкімі: апроч фактараў марской вайны, чаго каштавала адно павелічэнне працягласці сухапутнага рускага фронту на ўсю даўжыню мяжы [[Вялікае княства Фінляндскае|Вялікага княства Фінляндскага]] з яго даўнімі традыцыямі незадаволенасці рускім валадарствам{{sfn|Кручинин|2010|с=79—80}}. А. В. Калчак падчас сваёй службы на Балтыцы змог давесці, што мінная зброя пры ўмелым абыходжанні можа быць дзейсным сродкам змагання нават супраць значна пераўзыходных сіл праціўніка. Аляксандр Васільевіч займаўся дасканаленнем падрыхтоўкі і вывучкі афіцэраў і матросаў, асабліва ў частцы міннай справы. Ён не толькі кіраваў міннымі аперацыямі, але і сам вынаходзіў новыя міны, дасканаліў метады іх пастаноўкі{{sfn|Краснов|2000|с=218}}. Апошняе заданне, якім Калчак займаўся на Балтыйскім флоце, было звязана з распрацоўкай буйнай дэсантнай аперацыі ў нямецкім тыле ў Рыжскім заліве<ref name=Z247-249/>. 28 чэрвеня 1916 года ўказам імператара, у парушэнне праў старшынства{{sfn|Смолин|2012|с=124|name=S124}}, Калчак быў узведзены ў [[віцэ-адмірал]]ы і прызначаны камандуючым Чарнаморскім флотам, стаў, такім чынам, наймалодшым з камандуючых флатамі ваенных дзяржаў<ref name=H3/>. Камандаванне ваенным флотам было даручана адміралу, які ні ў мірны, ні ў ваенны час не камандаваў караблём I рангу, не кажучы ўжо пра камандаванне «станавым хрыбтом» ваенных флатоў таго часу — злучэннем цяжкіх караблёў{{sfn|Должен признать|2006|с=29}}. Прызначэнне, як пісалі афіцэры, якія ведалі Калчака, «уразіла ўсіх». Некаторыя сучаснікі звязвалі яго з блізкасцю адмірала да думскай апазіцыі, а ў Стаўцы тлумачылі гэта прызначэнне ўзмацненнем важнасці Чарнаморскага флоту і планамі дэсантнай аперацыі ў Чарнаморскіх пралівах{{sfn|Смолин|2012|с=124|name=S124}}. Прызначэнне на новае месца Калчак успрыняў без асаблівага запалу і радасці: даводзілася пакідаць жывую і цікавую справу, якой ён аддаваў усяго сябе, камандаванне Міннай дывізіяй. Апроч таго, пераезд на поўдзень аўтаматычна азначаў расстанне з умілаванай<ref name=Z247-249/>. Калчаку быў прызначаны аклад у памеры 22 тыс. рублёў у год і дадаткова марское забеспячэнне, на пераезд у Севастопаль былі адпушчаны 2 тыс. рублёў{{sfn|Плотников|1998|с=63—64|name=P63-64}}. === Камандуючы Чарнаморскім флотам === ==== Падрыхтоўкі да прыняцця флоту ==== У пачатку верасня 1916 года Аляксандр Васільевіч быў у Севастопалі, пабываўшы па дарозе ў Стаўцы і атрымаўшы там ад Імператара і начальніка яго штаба сакрэтныя інструкцыі. Сустрэча Калчака з Мікалаем II у Стаўцы стала трэцяй і апошняй<ref name=P63-64/>. Калчак правёў у Стаўцы адзін дзень 4 ліпеня 1916 года. Вярхоўны галоўнакамандуючы расказаў новаму камандуючаму Чарнаморскім флотам пра сітуацыю на франтах, перадаў утрыманне ваенна-палітычных пагадненняў з саюзнікамі пра хуткі ўступ у вайну Румыніі. Імператар ажывіўся, калі Калчак загаварыў пра Басфорскую аперацыю, сказаў, што яшчэ не вырашана, як праводзіць наступленне: уздоўж берага ці шляхам высадкі дэсанта непасрэдна ў Басфор{{sfn|Зырянов|2012|с=253—254|name=Z253-254}}. Гісторык Зыранаў піша, што хутчэй усяго менавіта тут адбылася першая сустрэча Калчака і начальніка французскай ваеннай місіі генерала {{нп3|Марыс Жанен|М. Жанена|ru|Жанен, Морис}}, які згуляў пазней важную ролю ў лёсе Аляксандра Васільевіча<ref name=Z253-254/>. У Стаўцы Калчак быў азнаёмлены з указам пра ўзнагароджанне яго [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|ордэнам Святога Станіслава]] 1-й ступені<ref name=Z253-254/>. На пасаду сцяг-капітана Чарнаморскага флоту па аператыўнай частцы Калчак узяў капітана 1-га рангу [[Міхаіл Іванавіч Смірноў (контр-адмірал)|М. І. Смірнова]], які некалі вучыўся ў роце, дзе Аляксандр Васільевіч быў фельдфебелем, разам з ім служыў у [[Марскі Генеральны штаб|Марскім генштабе]], падчас Вялікай вайны быў назіральнікам пры [[Дарданэльская аперацыя|Дарданэльскай аперацыі]] англічан і французаў у Басфоры. Ужо на шляху ў Севастопаль Калчак і Смірноў абмяркоўвалі план працы на Чорным моры, напрыклад, варта працягваць агароджу мінамі сваіх портаў ці перанесці загараджальныя аперацыі да берагоў ворага. Калчак вырашыў спыніць загароду мінамі ўласных баз і ставіць міны як мага бліжэй да берагоў непрыяцеля і ў такой колькасці, каб іх не паспявалі вытральваць, у некалькі ярусаў, каб не маглі праходзіць ні вялікія караблі, ні падводныя лодкі, ні плыткаседныя судны{{sfn|Зырянов|2012|с=256—258|name=Z256-258}}. ==== Баявая праца ў Чарнаморскім флоце ==== Зменны камандуючы Чарнаморскім флотам адмірал {{нп3|Андрэй Аўгуставіч Эбергард|А. А. Эбергард|ru|Эбергард, Андрей Августович}} ветліва сустрэў Калчака. Дзелавая гутарка была перапынена паведамленнем пра з’яўленне крэйсера «{{нп3|SMS Breslau, 1911|Брэслаў|en|SMS Breslau}}». «Адразу па ўступленні Калчака ў камандаванне флотам была атрымана вестка сакрэтнай разведкі пра тое, што крэйсер „Брэслаў“ выйшаў з Басфора ў Чорнае мора ў невядомым кірунку. Адмірал Калчак хацеў неадкладна выйсці з флотам у мора для сустрэчы з „Брэславам“, але апынулася, што… выходныя фарватары не пратраленыя і іх траленне зойме 6 гадзін часу… Стала ясна, чаму… флот ніколі не мог выйсці ў час у мора для сустрэчы праціўніка, які паспяваў рабіць набегі на нашы берагі… Раніцай флот Калчак вывеў, каля 4 гадзін дня нагнаў ворага на шляху да Каўказскага ўзбярэжжа. Наблізіўшыся на 90 [[Кабельтаў|кабельтавых]], флагман-лінкар „{{нп3|Імператрыца Марыя, лінкар|Імператрыца Марыя|en|Russian battleship Imperatritsa Mariya}}“ даў па „Брэслаў“ залп, які накрыў яго. Праціўнік паспяшаўся выпусціць дымавую заслону і, карыстаючыся хуткаходнасцю, рушыў дадому, не выканаўшы задання. Хоць шанцаў дагнаць нямецкі крэйсер у караблёў Калчака не было, ён пераследаваў яго да вечара. З гэтага часу як гэты, так і іншы нямецкі хуткаходны лінейны крэйсер „{{нп3|SMS Goeben, 1911|Гёбен|en|SMS Goeben}}“ не адахвочваліся выходзіць у мора і нападаць на расійскае ўзбярэжжа. Паводле адпрацаваных на Балтыцы метадаў праз некаторы час пад сваім асабістым кіраўніцтвам Калчак правёў мінаванне Басфора, турэцкага ўзбярэжжа, якое потым паўтаралася, ''і практычна зусім пазбавіў праціўніка магчымасці актыўных дзеянняў''. „Гёбен“ падарваўся на мінах і зусім выйшаў з ладу. Падарваліся на мінах 6 варожых падводных лодак. У адпаведнасці з задумай камандуючага міны ставілі, па магчымасці, не далей 5 міль ад берага з тым разлікам, каб пры патрэбе можна было бамбардзіраваць Басфорскія ўмацаванні з мора. Апроч таго, было арганізавана сталае назіранне за портамі праціўніка, станам мінных загарод. Каля іх, то бок у берагоў Турцыі, увесь час курсавалі мінаносцы, з якімі нярэдка выходзіў у плаванне і Калчак», — успамінаў М. І. Смірноў<ref name=H3/>. Як адзначае гісторык І. Ф. Плотнікаў, з гэтага моманту абодва хуткаходныя нямецкія крэйсеры больш не рызыкавалі нападаць на расійскае ўзбярэжжа{{sfn|Плотников|1998|с=71—74|name=P71-74}}. Прыход Калчака стаў для Чарнаморскага флоту нагодай для ажыўлення. Энергічны і актыўны камандуючы прымусіў усіх працаваць «на яць», адбыліся змены і ў камандным складзе{{sfn|Зырянов|2012|с=261—265|name=Z261-265}}. Першае заданне, пастаўленае Калчаком флоту, складалася ў ачыстцы мора ад варожых ваенных караблёў і спыненні непрыяцельскага суднаходства зусім. Для дасягнення гэтай мэты, якую можна было выканаць толькі пры поўным блакаванні Басфора і балгарскіх портаў, М. І. Смірноў пачаў планаванне аперацыі па мінаванні портаў ворага. Для змагання з падводнымі лодкамі Калчак запрасіў на Чарнаморскі флот свайго таварыша па сталічным афіцэрскім кружку капітана 1-га рангу Н. Н. Шрэйбера, вынаходніка адмысловай малой міны для падводных лодак; былі заказаны і сеткі для загароды выхадаў падводных лодак з портаў<ref name=Z261-265/>. Камандуючы флотам ізноў сутыкнуўся са старой перашкодай, якая першым разам — у пачатку сусветнай вайны — аказалася непераадольнай. Вялікі князь Мікалай Мікалаевіч, зняты Імператарам з пасады Галоўкаверха і прызначаны камандуючым Каўказскім фронтам, працягваў прытрымлівацца сваіх поглядаў, што флот не мае самастойнага значэння і служыць усяго толькі дапаможным сродкам для сухапутных частак. Камандуючы Каўказскім фронтам падаваў завышаныя патрабаванні да аховы падмацаванняў, боепрыпасаў і харчу, якія транспартаваліся яго фронту, і не лічыў патрэбным складаць перспектыўны план для планавання ахоўвання, мяркуючы, што як дапаможны сродак флот заўсёды павінен быць гатовы імгненна выконваць яго патрабаванні. Каб задаволіць запыты Мікалая Мікалаевіча, Чарнаморскі флот павінен быў бы адмовіцца ад сваіх планамерных дзеянняў па выцясненні праціўніка з Чорнага мора, таму Калчак нядоўга мірыўся з патрабаваннямі Вялікага князя, бо ўжо непасрэдна не падпарадкоўваўся яму. Перавозкі для патрэб Каўказскага фронту сталі забяспечвацца разумным і дастатковым ахоўваннем, і за ўсю вайну гэта ахоўванне не было аніразу прарвана праціўнікам, а за час камандавання Чарнаморскім флотам Калчаком быў патоплены толькі адзін рускі параход<ref name=Z261-265/>. Скарыстаўшы напрацоўкі часоў службы на Балтыцы, Калчак працягнуў пачатае яго папярэднікам адміралам Эбергардам мінаванне Басфора{{sfn|Должен признать|2006|с=33}}, а таксама замінаваў узбярэжжа Турцыі, што амаль пазбавіла ворага магчымасці дзеяць актыўна{{sfn|Плотников|1998|с=71—74|name=P71-74}}. Пад канец ліпеня пачалася аперацыя па мінаванні Басфора. Пачала аперацыю падводная лодка «{{нп3|Краб, падводная лодка|Краб|ru|Краб (подводная лодка)}}», якая выставіла ў самым горле праліва 60 мін. Потым на загад Калчака быў замінаваны ўваход у праліў ад берага да берага. Пасля чаго Калчак замінаваў выхады з балгарскіх портаў [[Варна]] і [[Зангулдак]], што моцна ўдарыла па турэцкай эканоміцы. Для падтрымкі мінных палёў у баявой гатовасці на адлегласці ў 50—100 міль ад Басфора заўсёды стаяў на дзяжурстве атрад караблёў у складзе дрэдноўта, крэйсера і некалькіх мінаносцаў, а блізу Басфора ўвесь час дзяжурыла падводная лодка<ref name=Z261-265/>. На доўгі час непрыяцельскія судны зусім зніклі з Чорнага мора. Толькі пратраліўшы канал уздоўж узбярэжжа, непрыяцель ізноў змог выпускаць у мора невялікія судны і падводныя лодкі. Тады Калчак абсталяваў для пастаноўкі мінных палёў нізкаседныя судны, якія сталі ставіць міны ўшчыльную да берага. Пад канец кастрычніка 1916 года на мінах блізу Варны падарвалася нямецкая падводная лодка «B—45», а пад канец лістапада ў Басфора яшчэ адна — «B—46». Да канца 1916 года камандуючы Чарнаморскім флотам рэалізаваў сваё заданне, трывала замкнуўшы германа-турэцкі флот, улучаючы «Гёбен» і «Брэслаў», у Басфоры<ref name=Z261-265/>, і паслабіўшы напругу транспартнай службы рускага флоту<ref name=H3/>. Пры гэтым у працы Казлова Д. Ю., Падсабляева Е. Ф. і Грыбоўскага В. Ю. «Павінен прызнаць… што да справы развіцця марской сілы Калчак меў вялізны ўплыў» сцвярджаецца, што асноўная ўдарная сіла турэцка-германскага флоту — крэйсеры «Гёбен» і «Брэслаў» — у канцы 1916 года і ў першай палове 1917 года не з’яўляліся ў Чорным моры з-за рамонту і пераабсталявання, а не таму, што пры басфорскія мінныя загароды былі для іх непераадольнай перашкодай{{sfn|Должен признать|2006|с=34}}. Да Калчака прыйшла ўсерасійская вядомасць. Цэнтральныя газеты сталі публікаваць пра яго артыкулы, месціць на сваіх старонках яго партрэты. Першы артыкул пра камандуючага Чарнаморскім флотам — «Новы адмірал» — быў апублікаваны 13 жніўня 1916 года сталічным выданнем «{{нп3|Новое время, газета|Новое время|ru|Новое время (газета)}}». Праз месяц у гэтай жа газеце быў апублікаваны першы літаратурны партрэт Калчака — «З камандуючым у адкрытым моры». 29 верасня ў газеце «Вечернее время» быў змешчаны фотапартрэт Калчака{{sfn|Зырянов|2012|с=267}}. Разам з тым служба Калчака на Чарнаморскім флоце была адзначана шэрагам няшчасцяў і страт, якіх магло і не быць. Самай буйнай стратай стала гібель 7 кастрычніка 1916 года флагмана флоту лінкара «[[Імператрыца Марыя, лінкар|Імператрыца Марыя]]». Праз 15 хвілін пасля першага выбуху камандуючы на катары падышоў да борта тонучага карабля. Першай дырэктывай Калчака было адвесці далей ад «Марыі» «Кацярыну Вялікую», пасля чаго, нягледзячы на выбухі, якія працягваліся, адмірал устаў на борт лінкара і асабіста кіраваў затапленнем паграбоў і лакалізацыяй пажару. Гэтымі мерамі камандуючы выратаваў горад і рэйд. Аднак спробы патушыць агонь не завершыліся поспехам{{sfn|Кручинин|2010|с=115}}. Адмірал, які надзвычай моцна перажываў страту флагмана, трымаўся мужна, хоць, бывала, і зрываўся, даходзячы да крайняй ступені гневу. У гэтыя дні было атрымана шмат спачувальных лістоў у адрас Калчака. Першы прыйшоў ад Мікалая II: «Смуткую пра цяжкую страту, але цвёрда ўпэўнены, што Вы і гераічны Чарнаморскі флот мужна перанесяце гэта выпрабаванне». Імператар адправіў у Севастопаль афіцэра Стаўкі Бубнова, які курыраваў Чарнаморскі флот, з паведамленнем, што «ён не бачыць ніякай яго віны ў гібелі „Імператрыцы Марыі“, ставіцца да яго па-ранейшаму і загадвае спакойна працягваць камандаванне». Сучасны даследчык П. М. Зыранаў адзначае, што словы Мікалая II займелі спрыяльны ўплыў на Калчака, які неўзабаве цалкам акрыяў і заняўся сваёй наступнай галоўнай справай — падрыхтоўкай Басфорскай аперацыі{{sfn|Зырянов|2012|с=270—280}}. ==== Планаванне Басфорскай аперацыі ==== Марскі аддзел Стаўкі і штаб Чарнаморскага флоту распрацавалі просты і дзёрзкі план Басфорскай аперацыі як альтэрнатыву акадэмічнаму і складанаму плану генерала М. В. Аляксеева. Паводле гэтага, па ацэнцы сучасных гісторыкаў, «сувораўскага» плана маракоў, які распрацоўваўся пры ўдзеле Калчака, было вырашана здзейсніць нечаканы і імклівы ўдар у цэнтр усяго ўмацаванага раёна — [[Канстанцінопаль]]. Аперацыя планавалася маракамі на верасень 1916 года. Меркавалася спалучаць дзеянні сухапутных войскаў на паўднёвым краі [[Румынскі фронт|Румынскага фронту]] з дзеяннямі флоту. У аперацыі мог узяць удзел і англійскі флот, наступаючы па Эгейскім моры<ref name=P71-74/>. Мікалай II цалкам падтрымаў план аперацыі маракоў, але генерал Аляксееў спрабаваў бараніць свой уласны план, што патрабаваў нерэальнага здымання з фронту дзесяці пяхотных дывізій. Пры гэтым на фармаванне і навучанне дэсантнага атрада патрабавалася тры — чатыры месяцы, у сувязі з чым аперацыю адклалі да красавіка — мая 1917 года. Аляксееў, які разлічваў на пераможнае завяршэнне вайны ў выніку вясновага наступлення ў [[Галічына|Галічыны]], якое рыхтавалася, не стаў пярэчыць супраць падрыхтоўкі дэсанта{{sfn|Зырянов|2012|с=283—290|name=Z283-290}}. З канца [[1916]] года пачалася комплексная практычная падрыхтоўка да Басфорскай аперацыі: праводзілі трэнаванні па высадцы дэсанта, стральбе з караблёў, разведвальныя паходы атрадаў мінаносцаў да Басфора, усебакова вывучалі ўзбярэжжа, праводзілі аэрафотаздымку<ref>[http://www.rons.ru/novikov-kolchak.htm Памяти вице-адмирала Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101129110732/http://www.rons.ru/novikov-kolchak.htm |date=29 лістапада 2010 }}.</ref>. Фармавалася адмысловая дэсантная Чарнаморская дывізія марской пяхоты на чале з палкоўнікам [[Аляксандр Іванавіч Вярхоўскі|А. І. Вярхоўскім]], якую курыраваў асабіста Калчак<ref name=Z283-290/>. 31 снежня 1916 года Калчак аддаў загад пра фарміраванне Чарнаморскай паветранай дывізіі, атрады якой меркавалася разгортваць у адпаведнасці з паступленнем марскіх самалётаў. У гэты дзень Калчак на чале атрада з трох браняносцаў і двух авіятранспартаў распачаў паход да берагоў Турцыі, аднак з-за ўзмацнелага хвалявання бамбардзіроўку берагоў непрыяцеля з гідрасамалётаў давялося адкласці<ref name=Z283-290/>. М. Смірноў ужо ў эміграцыі пісаў: «Не здарылася б рэвалюцыя, Калчак узняў бы рускі сцяг на Басфоры»<ref>''Смирнов М. И.'' [http://www.archive.org/details/admiralaleksandr008800 Адмирал А. В. Колчак.] — Париж, 1930. — С. 60.</ref>. Пры ацэнцы баявой працы Чарнаморскага флоту ў перыяд камандавання ім А. В. Калчака сучасныя гісторыкі адзначаюць, што флот дамогся за гэты час вялікіх поспехаў. Былі загнаны на базы непрыяцельскія падводныя лодкі, вораг панёс вельмі значныя страты, і яго флот пазбавіўся магчымасці выхаду ў Чорнае мора, былі перарваны напады на рускае ўзбярэжжа<ref name=P71-74/>. І. Ф. Плотнікаў піша, што Калчак карыстаўся вельмі высокім аўтарытэтам сярод сучаснікаў як флатаводзец, і ацэньвае яго як аднаго з самых знакамітых адміралаў у гісторыі рускага флоту{{sfn|Плотников|1998|с=67}}. ==== Лютаўская рэвалюцыя і палітычныя пагляды Калчака ==== {{Асноўны артыкул|Лютаўская рэвалюцыя}} Заняцце такога значнага і высокага паста, як камандуючы флотам, абавязвала адмірала быць у курсе палітычнай сітуацыі ў краіне. У гэты перыяд ліберальная апазіцыя, выкарыстаўшы цяжкае становішча ваеннай Расіі, рыхтавала штурм вярхоўнай дзяржаўнай улады, намацвала і наладжвала кантакты ў асяроддзі найвышэйшага генералітэту. Змоўцаў асабліва цікавілі ваенныя, якія мелі ў сваіх руках рэальную ваенную сілу: камандуючыя франтамі і флатамі. Вядома, што ў жніўні 1916 года Калчака наведаў член Прагрэсіўнага блока Дзяржаўнай думы М. В. Чаўнакоў, які ўваходзіў у групу, якая рыхтавала дзяржаўны пераварот. Генерал М. В. Аляксееў, які знаходзіўся ў перадрэвалюцыйны час у Крыме, двойчы{{sfn|Смолин|2012|с=125|name=S125}} выклікаў да сябе Калчака і начальніка яго штаба для дакладаў пра сітуацыю на Чорным моры. Апроч гэтых дзвюх афіцыйных сустрэч таксама былі і іншыя прыватныя гутаркі. Паводле сведчанняў Аляксандра Васільевіча, ім часта даводзілася мець зносіны з Аляксеевым на дзяржаўныя тэмы{{sfn|Смолин|2012|с=123—127|name=S123-127}}. Калчак быў інфармаваны пра палітычныя падзеі ў краіне як з афіцыйных, так і неафіцыйных крыніц — так, Г. В. Цімірова цікавілася палітыкай, наведвала госцевую трыбуну Дзяржаўнай думы і ў лістах да Калчака паведамляла яму палітычнае становішча ў сталіцы. Калчаку было вядома пра настроі апазіцыйнай ліберальнай інтэлігенцыі. Ён не заставаўся пабочным назіральнікам, імкнучыся ўсімі сіламі перашкодзіць узросту рэвалюцыйных настрояў і засцерагчы даручаны яму Імператарам флот ад узрушэнняў, якія насоўваліся<ref name=S123-127/>. Падзеі [[Лютаўская рэвалюцыя|лютага 1917 года]] ў сталіцы заспелі віцэ-адмірала Калчака ў [[Батумі|Батуме]], куды ён адправіўся на сустрэчу з камандуючым Каўказскім фронтам Вялікім князем Мікалаем Мікалаевічам для абмеркавання графіка марскіх перавозак і будавання порта ў [[Трабзон|Трапезундзе]]. 28 лютага адмірал атрымаў тэлеграму з Марскога генеральнага штаба пра бунт у Петраградзе і захоп горада мяцежнікамі. Калчак паказаў тэлеграму Вялікаму князю. Высветлілася, што Мікалай Мікалаевіч ніякай інфармацыі пра падзеі, якія адбываюцца ў Петраградзе, не мае{{sfn|Зырянов|2012|с=293|name=Z293}}. Апісваючы падзеі гэтага дня ў лісце А. В. Ціміровай, Калчак выказаўся{{sfn|Смолин|2012|с=135|name=S135}}:{{quotation|Я сёння стаміўся ад любых абмеркаванняў і рашэнняў пытанняў велізарнай важнасці, што патрабуюць абдумвання кожнага слова|''Колчак А. В.'' «Милая, обожаемая моя Анна Васильевна…». — С. 152.}} Гісторык А. В. Смолін лічыць, што ў гэтым выказванні Калчак гаварыў пра бунт у сталіцы і лёс імператара. Што да Мікалая Мікалаевіча, то праз тыдзень — 7 сакавіка 1917 года — ён сказаў Вялікаму князю {{нп3|Андрэй Уладзіміравіч, вялікі князь|Андрэю Уладзіміравічу|ru|Андрей Владимирович (великий князь)}} пра гэту сустрэчу з Калчаком: {{quotation|Пра падзеі, што здарыліся ў Петраградзе, я пазнаў 1 сакавіка<ref>У рэчаіснасці 28 лютага.</ref> ў Батуме. Туды ездзіў перагаварыць з адміралам Калчаком — ён проста немагчымы.|''Великий князь Николай Николаевич''. Из дневника А. В. Романова за 1916—1917 гг. — С. 197.}} Тлумачачы прычыну незадаволенасці Мікалая Мікалаевіча адміралам Калчаком, А. В. Смолін злучае яго з абмеркаваннем падзей у Петраградзе і лёсу Мікалая II. Раздражненне Мікалая Мікалаевіча гісторык тлумачыць тым, што, магчыма, ужо 28 лютага Вялікі князь схіляўся да варыянту [[Адрачэнне Мікалая II|адрачэння]], тым часам як Калчак працягваў заставацца верным імператару<ref name=S135/>. Гісторык А. С. Кручынін, кажучы пра гэту рэпліку Вялікага князя, адзначае акалічнасць, што ''аператыўныя'' прапановы і планы камандуючага Чарнаморскім флотам у Мікалая Мікалаевіча раней ніколі не выклікалі гэтак негатыўнай рэакцыі, і прыводзіць у сваёй працы ліст капітана 2-га рангу Лукіна, змест якога цалкам можа быць інтэрпрэтаваны як прапанова Калчака пра шырокамаштабную ваенную дэманстрацыю «поўдня» ў процівагу салдацкаму мяцяжу «поўначы»{{sfn|Кручинин|2010|с=134}}. 28 лютага Калчак адплыў з Батума і прыбыў у Севастопаль 1 сакавіка. Яшчэ з Батума ён распарадзіўся перапыніць тэлеграфную і паштовую сувязь Крыма з астатнімі тэрыторыямі Расіі — для прадухілення панікі і пашырэння неправераных чутак. Было загадана ўсе паступаючыя тэлеграмы адпраўляць у штаб Чарнаморскага флоту{{sfn|Смолин|2012|с=134}}<ref name=Z293/>. У Севастопалі Калчак азнаёміўся з некалькімі тэлеграмамі ў яго адрас. {{нп3|Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|М. В. Радзянка|ru|Родзянко, Михаил Владимирович}} паведамляў пра паўстанне ў сталіцы і пераходзе ўлады да {{нп3|Часовы камітэт Дзяржаўнай думы|Часовага камітэта Дзяржаўнай думы|ru|Временный комитет Государственной думы}}. Марскі міністр {{нп3|Іван Канстанцінавіч Грыгаровіч|І. К. Грыгаровіч|ru|Григорович, Иван Константинович}} інфармаваў, што «Камітэт Дзяржаўнай думы паступова аднаўляе парадак», і расказваў пра загад адмірала {{нп3|Адрыян Іванавіч Няпенін|А. І. Няпеніна|ru|Непенин, Адриан Иванович}}, які аб’яўляў Балтыйскаму флоту пра падзеі ў Петраградзе. Тэлеграма М. В. Аляксеева падрабязна інфармавала пра падзеі з 25 па 28 лютага ў сталіцы. Начальнік марскога штаба Стаўкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага адмірал А. І. Русін інфармаваў пра мяцеж у Петраградзе, хваляванні ў Кранштаце і загадваў «прыняць усе меры ў падтрыманні спакою ў флоце». На нарадзе старэйшых палкаводцаў, скліканай адміралам, было вырашана паведаміць камандам караблёў пра паўстанне ў сталіцы Расіі. Калчак адначасова {{нп3|Аспрэчанне|дэзавуяваў|ru|Опровержение}} свой загад пра інфармацыйную блакаду Крыма, якая ўжо не мела сэнсу з-за прыняцця на флоце нямецкіх тэлеграм з паведамленнямі пра рэвалюцыю ў Петраградзе, і вырашыў узяць ініцыятыву ў свае рукі, інфармуючы флот пра падзеі праз уласныя загады. 2 сакавіка камандуючы выдаў загады, у якіх паведамляў флоту пра петраградскія падзеі, патрабаваў верыць толькі яго загадам і ігнараваць дэзынфармацыйныя паведамленні турэцкіх радыёстанцый і прыводзіў тэлеграму Радзянкі са зваротам да арміі і флоту ад імя Часовага камітэта Дзяржаўнай думы{{sfn|Смолин|2012|с=136—138|name=S136-138}}. Сучасныя гісторыкі зважаюць на ўтрыманне першага з загадаў, за № 771. Гэтым загадам Калчак упершыню паведамляў флот пра падзеі ў Петраградзе, і зроблена было гэта апавяшчэнне Калчаком зусім не ў «рэвалюцыйным» тоне: камандуючы флотам не спяшаўся далучацца да рэвалюцыйнай плыні і сканчаў свой загад цалкам манархічным заклікам{{sfn|Кручинин|2010|с=126}}: {{пачатак цытаты}}Загадваю ўсім чынам Чарнаморскага флоту і даручаным мне сухапутным войскам працягваць цвёрда і непахісна выконваць свой абавязак перад Гасударом Імператарам і Радзімай.{{канец цытаты}} Гісторык А. В. Смолін адзначае, што патрабаванне Калчака працягваць выконваць «абавязак перад Гасударом Імператарам» з’яўляецца сведчаннем вернасці адмірала прысязе ''да адрачэння''<ref name=S136-138/>. 1 сакавіка Радзянка, Рузскі і Аляксееў спрабавалі схіліць прыбылага са Стаўкі ў Пскоў Гасудара да адрачэння<ref name="B300">''Боханов А. Н.'' Николай II. — М.: Вече, 2008. — С. 300. — (Императорская Россия в лицах). — ISBN 978-5-9533-2541-7.</ref>. Мікалай II настаяў, каб былі апытаны ўсе вышэйшыя палкаводцы. Камандуючых флатамі Аляксееў не апытаў, хоць павінен быў гэта зрабіць, бо і Няпенін, і Калчак, нароўні з камандуючымі франтамі, падпарадкоўваліся Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму{{sfn|Смолин|2012|с=139|name=S139}}: на думку гісторыка П. М. Зыранава ў гэтым адлюстравалася грэблівае стаўленне рускага генералітэту да флоту{{sfn|Зырянов|2012|с=300}}. Замест гэтага 2 сакавіка камандуючы Чарнаморскім флотам атрымаў ад Аляксеева асведамляльную тэлеграму, у якой прыводзіліся тэксты тэлеграм ад камандуючых франтамі Мікалаю II з просьбамі пра адрачэнне<ref name=S139/>. Асведамляльная тэлеграма не патрабавала адказу, але камандуючыя Балтыйскім і Чарнаморскім флатамі ў аднолькавай сітуацыі павялі сябе па-рознаму: Няпенін 2 сакавіка адправіў Гасудару тэлеграму, у якой далучаўся да просьбаў адрачыся ад прастола, а Калчак вырашыў зусім не браць удзел у тэлефоннай нарадзе, якая адбывалася 2 сакавіка<ref name=S139/>. Гісторык А. В. Смолін адзначае, што і 3 сакавіка Калчак яшчэ не прызнаваў Часовага ўрада, бо ў сярэдзіне гэтага дня ён рабіў запыт у Стаўку, патрабуючы тлумачэнняў, хто ў дадзены момант з’яўляецца «законнай вярхоўнай уладай», а хто Вярхоўным галоўнакамандуючым. Пры гэтым гісторык адзначае, што пад «законнай вярхоўнай уладай» Калчак меў на ўвазе менавіта манарха. Нават 11 сакавіка камандуючы флотам у лісце ваеннаму міністру задаваўся пытаннем, што рабіць з словамі «За Цара» на ваенных сцягах і значках Чарнаморскага флоту, не прыняўшы самастойнага рашэння і толькі выканаўшы паступаючую ў адказ на запыт дырэктыву{{sfn|Смолин|2012|с=141—144|name=S141-144}}. У 1919 годзе, знаходзячыся на пасту [[Вярхоўны кіраўнік|Вярхоўнага кіраўніка Расіі]], Калчак скасаваў святкаванне гадавіны [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]]. Былі забаронены мітынгі і маніфестацыі ў яе гонар на той падставе, што рана падводзіць вынікі рэвалюцыі, што прывяла ў выніку да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|бальшавіцкага перавароту]]<ref name=H8>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811042903.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Слова и дела»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202223954/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811042903.phtml |date=2 снежня 2013 }}.</ref>. Што да палітычных поглядаў Аляксандра Васільевіча, то да сакавіка 1917 года яго манархізм зусім бясспрэчны. Пасля рэвалюцыі паводле зразумелых прычын Калчак свае погляды не афішаваў і рэкламаваць уласны [[манархізм]] лічыў няўчасным<ref name=S141-144/>. Пры гэтым М. І. Смірноў у эмігранцкіх успамінах пісаў<ref name=S141-144/>: {{quotation|Калчак быў верны пасадзе і Бацькаўшчыне. Вестка пра адрачэнне Гасудара яго вельмі засмуціла, і ён лічыў, што Бацькаўшчына ідзе да гібелі.|''Смирнов М. И.'' Адмирал Александр Васильевич Колчак во время революции в Черноморском флоте. — С. 4.}} Ускосным довадам прыхільнасці Калчака манархічным паглядам з’яўляецца неафіцыйнае наведванне Калчаком 17 ліпеня 1919 года, у дзень памінання царскай сям’і, Екацярынбурга, дзе ён сустракаўся з архібіскупам Уфімскім {{нп3|Андрэй (Ухтомскі)|Андрэем|ru|Андрей (Ухтомский)}}. Значэнне гэтага неафіцыйнага візіту набывае асаблівае значэнне, калі ўлічваць, што за два дні да гэтага Калчак наведваў гэты горад з візітам афіцыйным<ref name=S141-144/>. Сучасная гістарыяграфія не мае значных падстаў для сцвярджэнняў пра раптоўныя змены адміралам сваіх перакананняў, а вось выказваць іх адкрыта ён ужо сапраўды не меў ніякай магчымасці. Пазіцыя адмірала ў пытанні пра адрачэнне зрабіла сур’ёзны ўплыў на яго папулярнасць у [[Белы рух|Белым руху]] як палкаводца, не заплямленага «грахом Лютага», у адрозненне ад некаторых вышэйшых генералаў<ref name=S141-144/>. Нягледзячы на ўсе высілкі камандуючага, цалкам выключыць хваляванні на флоце не атрымалася. 3 сакавіка на «Кацярыне Вялікай» на фоне шпіёнаманіі, якая выявілася сярод матросаў, і патрабаванняў выдалення афіцэраў з нямецкімі прозвішчамі скончыў самагубствам мічман Фок. 4 сакавіка матросы запатрабавалі прыбыцця на судна камандуючага флоту. Калчак наведаў карабель, але толькі пасля даклада яго камандзіра, а не пад ціскам каманды. Абураны паводзінамі матросаў, адмірал гаварыў з камандай на палубе рэзка і груба. Ён адпрэчыў падозранні ў здрадзе афіцэраў з нямецкімі прозвішчамі і адмовіў у іх спісанні на бераг<ref name=S141-144/>. 4 сакавіка на загад Калчака газета «Крымский вестник» паведаміла пра адрачэнне Мікалая II і фарміраванні [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]]. Весткі флот успрыняў спакойна, аднак у гэты ж дзень у Севастопалі пачаліся мітынгі, і Калчак для разраджэння становішча 5 сакавіка правёў агляд частак. Пасля агляду зноў пачаліся мітынгі. На адзін з іх сталі патрабаваць прыбыцця адмірала. Калчак спачатку ехаць не хацеў, але потым пагадзіўся. Ён загадаў разысціся, але матросы замкнулі вароты і запатрабавалі адпраўкі вітальнай тэлеграмы Часоваму ўраду ад Чарнаморскага флоту. Калчак выступіў з кароткай прамовай і абяцаў адправіць тэлеграму. Пасля гэтага яго адпусцілі. У тэлеграмах, адпраўленых у адрас Г. Я. Львова, Часовага ўрада, [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|А. І. Гучкова]], М. В. Радзянкі, ад імя Чарнаморскага флоту і жыхароў Севастопаля Калчак вітаў урад і выказваў надзею, што ён давядзе вайну да перамогі. Пры гэтым у тэлеграмах Калчак ні слова не казаў пра рэвалюцыю, дзякуючы якой улада апынулася ў руках гэтага ўрада. У сувязі з гэтым, паказвае А. С. Смолін, адмірал вітаў не рэвалюцыю, але ўрад, які будзе здольны здабыць перамогу ў вайне. Гісторык адзначае таксама, што ў сваіх дакладах 6 сакавіка Аляксееву і Русіну Калчак зняў з сябе адказнасць за прызнанне Часовага ўрада, пераклаўшы яе на каманды караблёў і насельніцтва горада{{sfn|Смолин|2012|с=145—147|name=S145-147}}: {{quotation|Каманда і насельніцтва прасілі мяне паслаць ад Чарнаморскага флоту вітанне новаму ўраду, што мною і выканана.|А. В. Калчак. 6 сакавіка 1917 года.}} Гісторык У. Г. Хандорын зважае, што прызнанне Часовага ўрада Калчак вырашыў правесці праз Стаўку Вярхоўнага галоўнакамандуючага, у выглядзе дырэктывы яму адтуль. Атрымаўшы радыёграму новага ўрада, камандуючы Чарнаморскім флотам адказаў у сталіцу, што падпарадкуецца гэтаму ўраду не раней, чым атрымае адпаведную дырэктыву са Стаўкі<ref name=H4 />. 10 сакавіка, каб перапыніць чараду мітынгаў і дэманстрацый, Калчак вывеў флот у мора, палічыўшы, што баявая праца будзе лепшым супраціўленнем «паглыбленню рэвалюцыі». Правасць Калчака, які з дапамогай такой практыкі супрацьстаяў бальшавіцкай раскладальнай агітацыі, прызнаваў і бальшавік А. У. Платонаў, які служыў у гэты час на «Кацярыне Вялікай», які сведчыў, што «частыя паходы адрывалі масы ад палітыкі… служылі перашкодай развіццю рэвалюцыі»{{sfn|Зырянов|2012|с=309—311|name=Z309-311}}. Іншая прычына поспеху Калчака ў захаванні баяздольнасці флоту складалася ў здольнасці ў цяжкай сітуацыі ісці на кампраміс, выяўляць гнуткасць<ref name="Sokolov" />, валявым высілкам і вытрымкай управіцца з уласным неўраўнаважаным і запальчывым характарам. Гэта змаганне з сабой каштавала адміралу велізарных высілкаў, аднак яно ж дазволіла, як піша А. С. Смолін, выявіць якасці, што характарызуюць ужо сапраўднага палітыка{{sfn|Смолин|2012|с=151, 154|name=S151,154}}. Калчак папераджальнымі загадамі змог прадухіліць крайнія праявы на флоце, звязаныя з рухам за скасаванне пагонаў і адданне гонару. Камандуючы не стаў чыніць перашкод і матроскім ідэям пра пераназванне баявых караблёў, што таксама было адлюстравана ў яго загадах<ref name=S151,154/>. Паводле яго дырэктывы былі распушчаны севастопальскія паліцыя і корпус жандараў (замест іх была сфармавана гарадская міліцыя) і выпушчаны з турмаў палітычныя зняволеныя<ref name="Sokolov" />. 19 сакавіка адмірал зацвердзіў праект, што ўводзіў у законнае рэчышча і падначальваў камандуючаму новыя флоцкія арганізацыі — камітэты. Са «Становішчам пра арганізацыю чыноў флоту, Севастопальскага гарнізона і працоўных на дзяржаўную абарону працоўных» быў азнаёмлены і ваенны міністр, Выканкам Петрасавета і члены Дзярждумы, а трохі пазней і Стаўка. Нягледзячы на пярэчанні начальніка штаба Стаўкі [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікіна]], галоўкаверх Аляксееў ухваліў праект Калчака, пасля чаго яго ўкаранілі паўсюдна<ref name=Z309-311/>. Паводле рашэння адмірала Дому афіцэраў флоту ў Севастопалі было прысвоена імя {{нп3|Пётр Пятровіч Шміт|Пятра Шміта|ru|Шмидт, Пётр Петрович}}, а пазней Калчак падтрымаў ідэю перапахавання яго рэшткаў і рэшткаў іншых вядучых удзельнікаў {{нп3|Севастопальскае паўстанне, 1905|паўстання 1905 года|ru|Севастопольское восстание (1905)}} ў {{нп3|Пакроўскі сабор, Севастопаль|Пакроўскім саборы Севастопаля|ru|Покровский собор (Севастополь)}}<ref name="Sokolov" />. Такія меры камандуючага дазволілі ўнікнуць на Чарнаморскім флоце эксцэсаў, падобных тым, {{нп3|Забойствы афіцэраў Балтыйскага флоту падчас Лютаўскай рэвалюцыі|якія адбыліся на Балтыйскам флоце|ru|Убийства офицеров Балтийского флота во время Февральской революции}} і набылі Калчаку рэпутацыю афіцэра, вернага справе рэвалюцыі і такога, што ўлічваў матроскія настроі{{sfn|Смолин|2012|с=153}}. З красавіка 1917 года сталі шырыцца чуткі пра перавод Аляксандра Васільевіча на пасаду камандуючага Балтыйскім флотам<ref name=S151,154/>. Адразу ж супраць такога пераводу выступіў новы Вярхоўны галоўнакамандуючы М. В. Аляксееў, уражаны тым, што Стаўка пра гэта нічога не ведала. Гісторык Смолін піша пра знойдзеныя ў архівах тры тэлеграмы ў Стаўку, якія інфармавалі пра перамяшчэнні Калчака пасля яго прыезду ў сталіцу, што, паводле яго думкі азначала, з вялікай доляй імавернасці, што Стаўка вяла ўласнае назіранне за адміралам і ставілася да яго насцярожана{{sfn|Смолин|2012|с=156—159|name=S156-159}}. ==== Камандзіроўка ў Петраград ==== [[Файл:Kolchak 1917.jpg|thumb|250px|Калчак у новай марской форме Часовага ўрада (без пагонаў, са знакамі адрознення на рукавах і {{нп3|Пяціканцовая зорка|пяціканцовай зоркай|ru|Пятиконечная звезда}} на цэшцы), лета 1917 года.]] 15 красавіка адмірал прыбыў у Петраград па выкліку ваеннага міністра Гучкова. Апошні спадзяваўся выкарыстаць Калчака ў ролі кіраўніка ваеннага перавароту для ліквідацыі двоеўладдзя і ўсталявання ваеннай дыктатуры<ref name=S156-159/> і прапанаваў Аляксандру Васільевічу ўзяць на сябе камандаванне Балтыйскім флотам{{sfn|Плотников|1998|с=88—89|name=P88-89}}. Меркаванае прызначэнне Калчака на Балтыку было ўвязана са стварэннем Асобнай арміі «для абароны Петраграда». Улічваючы, што ніякай пагрозы сталіцы ў той час германцы не ўяўлялі, мэты стварэння такой арміі ляжалі ў плоскасці спроб Гучкова навесці ў Петраградзе парадак<ref name=S156-159/>. Прызначэнне Калчака на Балтыку не адбылося, паводле адной версіі, у сувязі з тым, што {{нп3|Андрэй Сямёнавіч Максімаў|А. С. Максімаў|ru|Максимов, Андрей Семёнович}}, камандуючы Балтыйскім флотам, сабатаваў уласны выклік у Петраград для здымання з пасады<ref name=S156-159/>, паводле іншай, Калчак пераканаў Гучкова пакінуць усё як ёсць<ref name=P88-89/>. У Петраградзе Калчак узяў удзел у пасяджэнні ўрада, дзе выступаў з дакладам пра стратэгічную сітуацыю на Чорным моры. Яго даклад зрабіў добрае ўражанне<ref name=H4>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040141.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «На распутье. Россия в огне»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131015190908/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040141.phtml |date=15 кастрычніка 2013 }}.</ref>. Калі зайшла гаворка пра Басфорскую аперацыю, Аляксееў вырашыў скарыстаць сітуацыю і канчаткова пахаваць аперацыю, якой ніколі не спачуваў. Генерал заявіў, што ў яго няма патрэбных для аперацыі пяці дывізій, што ў арміі ўжо няма ніводнага палка, у якім ён мог быць упэўнены, і што сам Калчак не можа быць да канца ўпэўнены ў сваім флоце. Нягледзячы на тое, што ў гэты момант абвалілася прадпрыемства, якое адмірал бачыў вянком сваёй ваенна-марской службы і нават «большай часткай утрымання і сэнсу жыцця», ён з меркаванняў ваярскай дысцыпліны не стаў на ўрадавым пасяджэнні ўступаць у спрэчку з Галоўкаверхам{{sfn|Зырянов|2012|с=320, 322|name=Z320,322}}. Калчак пазнаёміўся таксама з генералам [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Л. Г. Карнілавым]]<ref name=S156-159/>. Калчак браў удзел і ў нарадзе камандуючых франтамі і арміямі ў штабе Паўночнага фронту ў Пскове. Адтуль адмірал вынес цяжкае ўражанне пра дэмаралізацыю войскаў на фронце, [[Братанне|братанні]] з германцамі і хуткім іх развале{{sfn|Плотников|1998|с=88—89|name=P92}}. У Петраградзе адмірал быў сведкам узброеных салдацкіх маніфестацый і лічыў, што іх трэба здушыць з дапамогай сілы{{sfn|Смолин|2012|с=161|name=S161}}. Адмову Часовага ўрада Карнілаву, камандуючаму сталічнай ваеннай акругай, у падаўленні ўзброенай дэманстрацыі Калчак лічыў памылкай, нароўні з адмовай у гэтым яму ў выпадку патрэбы ў флоце дзеяць аналагічна<ref name=P92/>. Нават Гучкова, які рыхтаваў ваенны пераварот, ён лічыў такім, што занадта далёка зайшоў у частцы зробленых безадказным арганізацыям саступак<ref name=S161/>. Калчак быў упэўнены, што ў той час аўтарытэта камандуючых і змешчаных у іх руках сіл як у Петраградзе, так і на поўдні Расіі, для гэтага яшчэ хапала<ref name=P92/>. Настроі, з якімі Калчак пакідаў Петраград, найлепей перадаюцца ўрыўкам з яго ліста Ціміровай<ref name=Z320,322/>: <blockquote>З Петраграда я вывез дзве сумнеўныя каштоўнасці — цвёрдае перакананне ў няўхільнасці дзяржаўнай катастрофы са слабой верай у нейкае дзіва, якое магло б яе запабегчы, і маральную пустэчу.</blockquote> Калчак быў уганараваны падзякай ваеннага міністра за хуткія разумныя дзеянні, якімі ён спрыяў захаванню парадку на Чарнаморскім флоце. Вярнуўшыся з Петраграда, Калчак заняў наступальную пазіцыю, спрабуючы выйсці на агульнарасійскую палітычную сцэну<ref name=S164-165/>. ==== Чарнаморская дэлегацыя ==== {{Асноўны артыкул|Чарнаморская дэлегацыя}} 25 красавіка 1917 года Калчак выступіў на сходзе афіцэраў з дакладам «Становішча нашых узброеных сіл і стасункі з саюзнікамі». Калчак адзначаў: {{пачатак цытаты}}Мы стаім перад распадам і знішчэннем нашых узброеных сіл, [паколькі] старыя формы дысцыпліны абваліліся, а новыя стварыць не ўдалося.{{канец цытаты}} Калчак патрабаваў спыніць рэформы, заснаваныя на «ганарлівасці невуцтва», і прыняць формы дысцыпліны і арганізацыі ўнутранага жыцця, ужо прынятыя ў [[Антанта|саюзнікаў]]. Даклад Калчака зрабіў на слухачоў велізарнае ўражанне і натхніў іх. Камандуючы пакідаў трыбуну пад апладысменты. Поспех выступу Калчака адзначаў нават бальшавік Платонаў{{sfn|Смолин|2012|с=163|name=S163}}. Высілкі адмірала па прадухіленні [[Анархія|анархіі]] і развалу флоту давалі плён: Калчаку атрымалася падняць дух у Чарнаморскім флоце. Нават галасаванне пра пажаданасць прыезду ў Крым [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]], якое праводзілася Цэнтральным ваенна-выканаўчым камітэтам (ЦВВК), скончылася тым, што з 409 дэлегатаў толькі 20 выказалася ў падтрымку, пасля чаго па крымскіх гарадах была разаслана дырэктыва пра недапушчальнасць прыезду{{sfn|Плотников|1998|с=96—97|name=P96-97}}. Разумеючы значэнне даклада на Дэлегацкай нарадзе, Калчак папрасіў памочніка начальніка Марскога генштаба А. П. Капніста апублікаваць яго ў галоўных газетах і «Рускім слове». Так, Маскоўскай гарадской думай прамова Калчака была надрукавана тыражом у некалькі мільёнаў асобнікаў{{sfn|Смолин|2012|с=164—165|name=S164-165}}. Камандуючаму флотам, які змагаўся за захаванне дысцыпліны і супраць развалу даручаных яму частак, супрацьстаялі [[бальшавікі]] з іх {{нп3|Паражэнства|паражэнчай|fi|Defaitismi}} прапагандай. Аднак узровень тэарэтычнай падрыхтоўкі севастопальскіх і крымскіх бальшавікоў заставаўся нізкім. Членам севастопальскай арганізацыі РСДРП(б) «было цяжкавата накіроўваць працу сярод шматтысячных мас Севастопаля», у сувязі з чым у ЦК РСДРП(б) рэгулярна шлі просьбы даслаць для ўзмацнення прапагандысцкай працы дасведчаных лектараў і прамоўцаў. Як вынік, паражэнчая агітацыя бальшавікоў не проста не знаходзіла водгуку ў масах, але выклікала непрыманне і часам прыводзіла да сур’ёзных канфліктаў. Так, у Севастопалі ў маі 1917 года на эсмінцы «Гнеўны» матросы выкінулі за борт фельчара І. Фінагенава, які дазволіў сабе назваць ваеннага і марскога міністра Керанскага, які напярэдадні быў у горадзе, здраднікам рэвалюцыі. Матроса Міхайлава з браняносца «{{нп3|Князь Пацёмкін-Таўрычаскі, браняносец|Змаганец за волю|en|Russian battleship Potemkin}}» жорстка збілі за бальшавіцкую прапаганду<ref name=Sokolov>''Соколов Д.'' [http://www.posev.ru/files/magazine-archive/123.pdf «Положение мое здесь очень сложное и трудное…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202225205/http://www.posev.ru/files/magazine-archive/123.pdf |date=2 снежня 2013 }}</ref>. Пад уражаннем ад выступу Калчака было прынята рашэнне пра пасылку [[Чарнаморская дэлегацыя|дэлегацыі ад Чарнаморскага флоту]] на фронт і на Балтыйскі флот для ўзняцця баявога духу і агітацыі за захаванне баяздольнасці войскаў і пераможнае завяршэнне войны, «каб вялі вайну актыўна пры поўнай напрузе сіл». У вялікую дэлегацыю, што складалася з 210 чалавек, да якіх пазней далучыліся яшчэ 250 матросаў і салдатаў, былі ўлучаны таксама сацыялісты, якія прытрымліваліся абарончай арыентацыі<ref name=P96-97/>. [[29 красавіка]] 1917 года з санкцыі Калчака дэлегацыя выехала з Севастопаля. «Чарнаморская дэлегацыя» працавала ў Маскве, Петраградзе, [[Хельсінкі|Гельсінгфорсе]], на Балтыйскім флоце. Яе члены ездзілі на розныя франты, іх галоўным заданнем было захаваць баяздольнасць войскаў, спыніць анархію і бальшавіцкую раскладальную паражэнчую агітацыю. Яны выступалі ў дзейных частках арміі і флоту, натхняючы салдат, часта самі ішлі ў бой і гінулі<ref name=P96-97/>. Грошы на камандзіроўку дэлегацыі былі вылучаны з фонду камандуючага. Адпраўляючы сваіх прыхільнікаў на фронт, адмірал свядома ішоў на паслабленне абарончай прапаганды на Чорным моры, разумеючы, што лёс Расіі вырашаецца на фронце<ref name=S163/>. Праца дэлегацыі атрымала шырокую слыннасць, дэлегацыя шмат у чым выканала ўскладзеныя на яе Калчаком заданні, а таксама ўскосна паслужыла пашырэнню інфармацыі пра погляды і дзеянні адмірала па ўсёй Рускай арміі<ref name=P96-97/>. Калчак у справе змагання з паражэнствам і развалам арміі і флоту не абмяжоўваўся вылучна падтрымкай патрыятычных парываў саміх матросаў. Камандуючы сам імкнуўся актыўна ўплываць на матроскую масу. Погляды Аляксандра Васільевіча на метады прапаганды дэманструе таксама гісторыя залічанага ў Чарнаморскі флот прыблізна ў дзень стварэння «Чарнаморскай дэлегацыі» яго агента — матроса 2-ой стацці «рэвалюцыйнага абаронцы» {{нп3|Фёдар Ісакавіч Баткін|Фёдара Баткіна|ru|Баткин, Фёдор Исаакович}} — георгіеўскага кавалера, які актыўна распачаў прапагандаваць «Вайну да перамогі», узначаліў «[[Чарнаморская дэлегацыя|Чарнаморскую дэлегацыю]]» і адправіўся ў Петраград разам з ёй<ref name=S163/>. ==== Сітуацыя на Чарнаморскім флоце ўскладняецца ==== З ад’ездам дэлегацыі становішча на флоце пагоршылася, людзей стала бракаваць, тым часам як антываенная агітацыя ўзмацнілася{{sfn|Зырянов|2012|с=327|name=Z327}}. З-за паражэнчай прапаганды і агітацыі з боку РСДРП(б), якая ўзмацнела пасля лютага 1917 года ў арміі і флоце, дысцыпліна стала падаць. У маі адбыўся рэзкі канфлікт паміж Калчаком і ЦВВК з-за арышту апошнім памочніка галоўнага камандзіра порта генерал-маёра М. П. Пятрова, абвінавачанага Саветам нібы ў крадзяжы казённай маёмасці і спекуляцыі ім<ref name="democrat">{{кніга |аўтар= Крестьянников В. В.|частка= Демократизация Черноморского флота в 1917–1918 гг.|загаловак= Севастополь и Черноморский флот в Первую мировую и гражданскую войны: Статьи разных лет|адказны= |выданне= |месца= Севастополь|выдавецтва= Дельта|год= 2014|pages= |allpages= 336|серыя= |isbn= |тыраж= 100}}</ref>. Калчак не зацвердзіў пастанову пра арышт і выгнаў дэлегацыю, якая прыйшла да яго. Тады ЦВВК арыштаваў Пятрова па ўласнай ініцыятыве без санкцыі камандуючага флотам. 12 мая звыклы да безумоўнага выканання сваіх загадаў адмірал Калчак адправіў Часоваму ўраду тэлеграму з апісаннем супрацьстаяння і просьбай замяніць яго іншым палкаводцам. Канфлікт супаў па часе з публікацыяй Дэкларацыі правоў салдата, якую падчас падарожжа Калчака ў сталіцу ваенныя адмовіліся абмяркоўваць на пасяджэнні Часовага ўрада. Адкрыта выступіць супраць Дэкларацыі Калчак не мог, бо адразу быў бы адпраўлены ў адстаўку і падпаў пад судовае пераследаванне. Не збіраючыся выходзіць з палітыкі, ён выбраў іншы шлях. 14 мая на скліканай ім Дэлегацкай нарадзе Калчак публічна раскрытыкаваў дзейнасць камітэтаў з сакавіка 1917 года, кажучы, што «камітэты ўмешваюцца ва ўсе справы, уносяць раскладанне ў армію і флот і падрываюць дысцыпліну». Аляксандр Васільевіч гэтым кінуў выклік масавай дэмакратычнай арганізацыі. Прыбыўшы 17 мая ў Севастопаль, [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|А. Ф. Керанскі]] ўладзіў на некаторы час канфлікт паміж ЦВВК і Калчаком{{sfn|Смолин|2012|с=168—169}}. Калчак працягваў рэгулярна выводзіць флот у мора, бо гэта дазваляла адцягваць людзей ад рэвалюцыйнай актыўнасці і падцягвала іх. Крэйсеры і мінаносцы працягвалі абыходы варожага ўзбярэжжа, працягваліся мінныя працы па блакаванні Басфора, блізу яго, рэгулярна змяняючыся, дзяжурылі падводныя лодкі{{sfn|Зырянов|2012|с=332—333|name=Z332-333}}. Пасля ад’езду Керанскага сумятня і безуладдзе на Чарнаморскам флоце сталі ўзмацняцца. Недавер матросаў да афіцэраў і асабіста камандуючага пагоршыла ваеннае няшчасце — у ноч на 13 мая пры спробе пастаноўкі мін практычна ва ўтоку Басфора з самаходных баркасаў, спушчаных з рускіх лінкараў, што засталіся ў 10 мілях ад берага, адбыўся несанкцыянаваны падрыў міны, што выклікаў ланцуговую рэакцыю выбухаў іншых мін. Два баркасы з чатырох затанулі, загінулі 15 матросаў і афіцэраў, 29 чалавек былі паранены<ref>{{cite web |url= http://www.navy.su/daybyday/may/12/index.htm|title= 12 мая 1917 г. Операция по минированию Босфора|author= |date= |work= |publisher= Сайт «Военно-морской флот России»|accessdate=2015-06-05}}</ref>. Пасля гэтага выпадку каманды сталі адмаўляцца выходзіць у мора на рызыкоўныя заданні<ref name="democrat" />. 18 мая камітэт эсмінца «Гарачы» запатрабаваў спісаць на сушу камандзіра карабля Г. М. Веселагу «за залішнюю адвагу». Калчак загадаў паставіць мінаносец у рэзерв, а Веселагу перавёў на іншую пасаду. Незадаволенасць маракоў выклікала і рашэнне Калчака паставіць на рамонт браняносцы «{{нп3|Тры Свяціцелі, браняносец|Тры свяціцелі|en|Russian battleship Tri Sviatitelia}}» і «{{нп3|Сіноп, браняносец|Сіноп|en|Russian battleship Sinop}}» з размеркаваннем іх празмеру рэвалюцыйных каманд па іншых портах. Узросту напружанасці і {{нп3|экстрэмізм|леваэкстрэмісцкіх|ru|Экстремизм}} настрояў сярод чарнаморцаў спрыяў і прыезд у Севастопаль у пачатку чэрвеня дэлегацыі маракоў Балтыйскага флоту, што складалася з бальшавікоў і была забяспечаная велізарным грузам бальшавіцкай літаратуры<ref name=Z332-333/>. Большасць дэлегатаў былі перапранутымі ў форму матросаў партыйнымі працаўнікамі, якія атрымалі ад [[Якаў Міхайлавіч Свярдлоў|Я. М. Свярдлова]] пажаданне «Севастопаль павінен стаць Кранштатам поўдня». Пачаліся непадкантрольныя ўладам мітынгі, «балтыйцы» раз’язджалі па караблях, выступалі на вуліцах і плошчах горада<ref name=Sokolov/>. Уплыў афіцэраў падаў. Падпаў пад нападкі і асабіста камандуючы флотам. Тыражаваўся і паўтараўся паклёп пра нібы існыя ў Калчака буйныя землеўладанні, пра тое, што менавіта таму «ён крэўна зацікаўлены ў працягу вайны». Як сумленнаму ваеннаму, які нічога не нажыў за сваю службу, большая частка асабістай маёмасці якога да таго ж была знішчана ў пачатку вайны падчас германскага абстрэлу Лібавы, Калчаку было абразліва чуць пра сябе гэтыя небылі. На адным з мітынгаў, адказваючы на паклёп, які ў чарговы раз прагучаў у яго адрас, Аляксандр Васільевіч сказаў: <blockquote>Калі хто-небудзь… знойдзе ў мяне які маёнтак ці нерухомую маёмасць, ці якія капіталы выявіць, то я магу ахвотна перадаць, таму што іх не існуе ў прыродзе.</blockquote> Адказ Калчака зрабіў на матросаў моцнае ўражанне, і больш гэта пытанне яны ніколі не ўздымалі. Аднак палітычныя праціўнікі Аляксандра Васільевіча пазней не раз звярталіся да падобнага роду {{нп3|інсінуацыя|інсінуацый|ru|Инсинуация}}, прыкладам, паводле сведчання гісторыка І. Ф. Плотнікава, бальшавіцкія крыніцы не грэбавалі выдумкамі пра тое, што Калчак ніколі не браў удзел у баявых дзеяннях, а адміральскае званне атрымаў дзякую таму, што добра танцаваў на балях у царскіх палацах{{sfn|Плотников|1998|с=104—109|name=P104-109}}. Апошнія тыдні свайго камандавання флотам Калчак ужо не чакаў і не атрымліваў ад урада ніякай дапамогі, імкнучыся развязваць усе праблемы саматугам. Аднак яго спробы аднавіць дысцыпліну сустракалі супраціўленне радавога складу арміі і флоту. 3 чэрвеня мітынг у паўэкіпажы запатрабаваў выдалення са сваіх пастоў Калчака, начальніка штаба М. І. Смірнова і шэрага іншых афіцэраў. 4 чэрвеня камандуючы тэлеграфаваў Керанскаму, што агітацыя балтыйскай дэлегацыі атрымала «моцнае шыранне» і мясцовыя сілы не спраўляюцца з ёй{{sfn|Смолин|2012|с=170—173}}. [[Файл:Koltchak (sabre).jpg|злева|thumb|250px|«Японцы, нашы ворагі — і тыя пакінулі мне зброю. Не дастанецца яна і вам!»]] На мітынгу 5 чэрвеня матросы арыштавалі памочніка камандзіра Чарнаморскага флоцкага экіпажа палкоўніка К. К. Грубера і вынеслі пастанову пра здачу афіцэрамі халоднай і агнястрэльнай зброі. Каб запабегчы кровапраліццё, Калчак аддаў афіцэрам загад здаць зброю. Калі прыйшла пара Калчаку самому здаваць зброю, ён сабраў на палубе «{{нп3|Георгій Перамаганосец, браняносец|Георгія Перамаганосцы|en|Russian battleship Georgii Pobedonosets}}» яго каманду і заявіў, што афіцэры заўсёды захоўвалі вернасць ураду і таму раззбраенне для іх з’яўляецца цяжкай і незаслужанай абразай, якое ён сам не можа не прыняць на свой рахунак. «З гэтага моманту я камандаваць вамі не жадаю і зараз жа пра гэта тэлеграфую ўраду». Суднавы камітэт вырашыў, што ён здаваць зброю не збіраецца. У гэтай крытычнай сітуацыі Смірноў, які асцерагаўся за жыццё адмірала, звязаўся са Стаўкай і папрасіў {{нп3|Аляксандр Дзмітрыевіч Бубноў|А. Д. Бубнова|ru|Бубнов, Александр Дмитриевич}} ўладкаваць тэрміновы выклік Калчака ў Магілёў ці Петраград. Расказвалася, што Калчак, знаходзячыся ў стане крайняй узрушанасці, узяў падараваную яму за [[Абарона Порт-Артура|Порт-Артур]] залатую шаблю — [[Залатая зброя «За адвагу»|Ганаровую Георгіеўскую зброю]], крыкнуў матросам «Японцы, нашы ворагі — і тыя пакінулі мне зброю. Не дастанецца яна і вам!», шпурнуўшы шаблю за борт. Гісторык П. М. Зыранаў адзначае, што Калчак, адзіны (апроч таго, хто застрэліўся ў знак пратэсту супраць рашэння здаць зброю) не здаў зброю, ды яшчэ ў такой дэманстратыўнай форме, ад імя афіцэраў адказаў на абразу годным жэстам і выклікаў гэтым агонь на сябе{{sfn|Зырянов|2012|с=336—337|name=Z336-337}}. Гэты жэст адмірала абыйшоў старонкі ўсіх газет і зрабіў моцнае ўражанне як у Расіі, так і за мяжой. У асяроддзі правых, ужо якія схіляліся ў той час да ідэі [[Ваенная дыктатура|ваеннай дыктатуры]], імя Калчака набыло дадатковую папулярнасць<ref name=H4/>. Паводле дадзеных газеты «{{нп3|Русские ведомости|Русские ведомости|ru|Русские ведомости}}»<ref name="РВ">[http://rusplt.ru/ww1/press/russkie-vedomosti-vospreschaetsya-osveschenie-reklam-vyivesok-narujnoe-osveschenie-teatrov-15099.html «Русские Ведомости»: воспрещается освещение реклам, вывесок, наружное освещение театров — Русская планета]</ref>, дэлегацкі сход гарнізона і працоўных, што праходзіў увесь дзень 6 чэрвеня, пастанавіў абяззброіць усіх афіцэраў і адхіліць ад пасады камандуючага флотам адмірала Калчака і начальніка штаба капітана першага рангу Смірнова. {{Урэзка | Загаловак = Тэлеграма начштаба флоту ў [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўку]] | Утрыманне = Дэлегацкі сход пастанавіў неадкладна адхіліць камандуючага флотам і мяне, з тым, каб мы здалі свае пасады наступным па старшынстве пры камісіі, якую цяпер абіраюць. Мітынг патрабуе неадкладнага арышту камандуючага флотам. Дэлегацкі сход з гэтым не пагадзіўся і пастанавіў заўтра абмеркаваць пытанне пра арышт. У суднавых і палкавых камітэтах можна чакаць праяву гвалту ў адносінах да камандуючага да абмеркавання пытання пра арышт. | Подпіс = Смірноў.<ref name="РВ" /> | Выраўноўванне = right | Шырыня = 450px }} 6 чэрвеня Калчак накіраваў Часоваму ўраду тэлеграму з паведамленнем пра бунт і пра тое, што ў становішчы, якое стварылася, ён не можа больш заставацца на пасту камандуючага<ref name=Z336-337/>. Не чакаючы адказу, ён перадаў камандаванне контр-адміралу В. К. Лукіну, здзейсніўшы такім чынам, паводле думкі А. В. Смоліна, дысцыплінарную правіну, бо не меў права без загаду Часовага ўрада пакідаць свой пост. Гісторык знаходзіць дзеянні адмірала і ваенна-палітычным пралікам, бо быўшы зараз «адміралам без гармат», Аляксандр Васільевіч моцна губляў у змаганні за ўладу{{sfn|Смолин|2012|с=176—177|name=S176-177}}. Бачачы, што сітуацыя выходзіць з-пад кантролю, і асцерагаючыся за жыццё Калчака, М. І. Смірноў па простым провадзе выклікаў А. Д. Бубнова, які звязаўся з Марскім генштабам і прасіў неадкладна дакласці міністру пра патрэбу выкліку Калчака і Смірнова дзеля выратавання іх жыццяў. Зваротная тэлеграма Часовага ўрада прыйшла 7 чэрвеня: «Часовы ўрад… загадвае адміралу Калчаку і капітану Смірнову, якія дапусцілі яўны бунт, неадкладна выехаць у Петраград для асабістага даклада». Такім чынам, Калчак аўтаматычна трапляў пад следства і выводзіўся з ваенна-палітычнага жыцця Расіі. Керанскі, ужо тады які бачыў у Калчаку праціўніка, выкарыстаў гэты шанец, каб адкараскацца ад яго<ref name=S176-177/>. Калчак жа быў глыбока абражаны гэтай тэлеграмай, якая абвінавачвала яго ў дапушчэнні бунту, тым часам як сам урад увесь час патураў анархіі ў шэрагах матросаў{{sfn|Зырянов|2012|с=339|name=Z339}}. Настроі ў Севастопалі сталі супакойвацца. На мітынгу была прынята рэзалюцыя пра арышт Калчака, аднак Выканкам яе адпрэчыў. Вечарам 7 чэрвеня Калчак і Смірноў адбылі з Севастопаля ў Петраград. На вакзале іх выпраўляла невялікая група афіцэраў флоту. 12 чэрвеня, неўзабаве пасля ад’езду адмірала, атрымаўшы па агентурных каналах звесткі пра яго адыход<ref name=Sokolov/>, блізу рускіх берагоў ізноў з’явіўся «Брэслаў», які разграміў на востраве Федасіні маяк з радыёстанцыяй і паланіў яго гарнізон<ref name=Z339/>. ==== Ацэнка дзейнасці Калчака праціўнікам ==== З выхадам Калчака з паста камандуючага Чарнаморскім флотам расійскі флот страціў аднаго з самых лепшых адміралаў за ўсю сваю гісторыю. Гісторык І. Ф. Плотнікаў прыводзіць ацэнкі Калчака яго праціўнікамі, германскімі адміраламі<ref name =P104-109/>: <blockquote>Калчак быў малады і энергічны правадыр, які зрабіў сабе імя ў Балтыйскім моры. З яго прызначэннем дзейнасць рускіх мінаносцаў яшчэ ўзмацнілася… Падвоз вугалю быў вельмі абцяжараны… Флот [нямецка-турэцкі] быў прымушаны спыніць аперацыі.</blockquote> <blockquote>Пастаноўка рускімі марскімі сіламі мін перад Басфорам рабілася па-майстэрску.</blockquote> <blockquote>Давялося скараціць чыгуначны рух, асвятленне гарадоў, нават вытворчасць снарадаў. Пры такіх безнадзейных для Турцыі акалічнасцях пачаўся 1917 год. Да лета дзейнасць рускага флоту стала заўважна слабець. Калчак адышоў. Расія яўна выходзіла з саюзнікаў, яе флот паміраў. Рэвалюцыя і бальшавіцкі пераварот яго дабілі.</blockquote> == Кандыдат у дыктатары == Даклад Калчака Часоваму ўраду пра севастопальскія падзеі быў прызначаны на 13 чэрвеня. Да гэтага дня сталічныя журналісты паспелі ўзяць у адмірала інтэрв’ю, у якім Аляксандр Васільевіч расказаў пра прычыны, якія прымусілі яго пакінуць Чарнаморскі флот. 13 чэрвеня «Русские ведомости» апублікавалі гутарку з адміралам, а ў «Маленькай газеце» А. А. Суворына выйшаў перадавы артыкул, у якім гаварылася{{sfn|Смолин|2012|с=180—184|name=S180-184}}: {{quotation|Хай кн. Львоў саступіць месца старшыні ў кабінеце адміралу Калчаку. Гэта будзе міністэрства Перамогі. Калчак здолее грозна падняць рускую зброю над галавой немца, і скончыцца вайна! Надыдзе чаканы мір!|Маленькая газета, 13 чэрвеня 1917 года.}} У артыкуле ішла гаворка пра няздольнасць [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Г. Я. Львова]] кіраваць краінай. Закраналася і пытанне пра [[дыктатура|дыктатуру]]. У кантэксце артыкула ў якасці абранага народам дыктатара выступаў адмірал Калчак<ref name=S180-184/>. Такім чынам, 13 чэрвеня для справаздачы пра сваю дзейнасць на пасяджэнне Часовага ўрада прыйшоў выступаць новы кандыдат у дыктатары. Міністры сустрэлі яго з яўным недаверам і злічылі патрэбным даць бой гэтай спробе. Львоў паставіў на позву пытанне пра артыкул у «Маленькай газеце». Быў вырашаны супраць газеты пачаць судовы разбор за заклікі да дэманстрацыі з вымогай скідання ўрада. Калчак выступаў у самым канцы пасяджэння. Аляксандр Васільевіч крытычна паставіўся да складу Часовага ўрада, які змяніўся ў маі 1917 года, тон у якім зараз сталі задаваць сацыялісты<ref name=H4/>. Ён апісаў усе акалічнасці справы і заявіў, што віной таму, што адбылося, стала палітыка ўрада, якая прывяла да разлажэння флоту, падрыву аўтарытэта каманднага складу, паставіла камандаванне «ў зусім бяспраўнае і бездапаможнае становішча». Прамову Калчака міністры выслухалі пры магільным маўчанні. Услед за ім у тым жа духу выступіў і М. І. Смірноў. У выніку міністры пастанавілі адкласці абмеркаванне пытання да сканчэння працы камісіі {{нп3|Аляксандр Сяргеевіч Зарудны|А. С. Заруднага|ru|Зарудный, Александр Сергеевич}}, якая ўжо адправілася ў Севастопаль для расследавання. Адміралу падзякавалі за даклад і адпусцілі<ref name=S180-184/>{{sfn|Зырянов|2012|с=340—342}}. Калі камісія Заруднага вярнулася ў Петраград і пацвердзіла правамернасць усіх крокаў Калчака, адміралу прапанавалі вярнуцца да камандавання флотам. Гэту прапанову Аляксандр Васільевіч адпрэчыў<ref name=H4/>. 17 чэрвеня ў [[Зімні палац|Зімнім палацы]] адбылася сустрэча Калчака з амерыканскім адміралам {{нп3|Джэймс Гленан|Дж. Г. Гленанам|ru|Гленнон, Джеймс}}. Пры перамовах быў і кіраўнік амерыканскай дэлегацыі [[Эліу Рут|Э. Рут]]. Калчаку было прапанавана ўзяць удзел у Дарданэльскай аперацыі амерыканскага флоту. Гаворка ішла пра яго непасрэдны ўдзел у баявых дзеяннях амерыканскага флоту. Адмірал гэта зразумеў і даў згоду. План быў сакрэтным, і афіцыйна Калчак ехаў як спецыяліст па міннай справе і змаганні з падводнымі лодкамі. Аднак гісторык А. В. Смолін заўважае, што ў гісторыі з запрашэннем Калчака ў ЗША вельмі шмат невыразнага. Так, у амерыканскіх архівах не знойдзена зусім ніякіх дакументаў пра падрыхтоўку Дарданэльскай аперацыі. Амерыканскія гісторыкі Ч. Вікс і Дж. Бэйлін меркавалі, што Гленан заступнічаў за Калчака з асабістай сімпатыі для выратавання ад судовага разбору, аднак Смолін аспрэчвае гэту думку, паказваючы, што 17 чэрвеня Гленан Калчака бачыў упершыню. Смолін прыходзіць да высновы, што эпапея з падарожжам Калчака ў Амерыку была выгадная перадусім А. Ф. Керанскаму, які бачыў сябе кіраўніком Расіі, а Калчака — сваім сапернікам у змаганні за ўладу. Керанскага не магла цешыць перспектыва ўзыходжання на расійскім палітычным небасхіле новай яркай зоркі, якую грамадскасць ужо разглядала, нароўні з генералам [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Л. Г. Карнілавым]], як патэнцыяльнага кандыдата ў ваенныя дыктатары. Каб справодзіць з краіны небяспечнага канкурэнта, дамовіліся пра падарожжа адмірала ў Амерыку. Гэтаму маглі спрыяць і руска-амерыканскія [[масон]]скія сувязі, бо і Рут, і Керанскі былі масонамі. Гленан зрабіў запыт у расійскае Адміралцейства і атрымаў адмову. Рут звярнуўся да Часовага ўрада, на пасяджэнні якога 28 чэрвеня пытанне было вырашанае. Аднак місія не мела ні дыпламатычнага статусу, ні вызначанай мэты. Прыехаўшы пазней у [[Вашынгтон]], Калчак са здзіўленнем выявіў, што амерыканскія афіцыйныя асобы не разумелі мэты рускай місіі, а падчас абмеркавання планаў Дарданэльскай аперацыі вызначана заяўлялі пра яе нездзяйсняльнасць<ref name=S180-184/>. У лісце 12 кастрычніка 1917 года Калчак пісаў<ref name=S180-184/>: {{quotation|…маё знаходжанне ў Амерыцы ёсць форма палітычнай высылкі і ці наўрад маё з'яўленне ў Расіі будзе прыемна некаторым асобам са складу дзючага ўрада.|А. В. Калчак. 12 кастрычніка 1917 года}} Сваім спадарожнікам Калчак проста казаў, што Керанскі прымусіў яго пакінуць Радзіму супраць яго жадання<ref name=S180-184/>{{sfn|Зырянов|2012|с=344—349|name=Z344-349}}. Назіранне за грамадска-палітычным жыццём Расіі прывяло ў чэрвені 1917 года Калчака да думкі, што ліберальна-дэмакратычная грамадскасць не здольная кіраваць краінай, давесці вайну да перамогі і спыніць хаос рэвалюцыі. Ён прыняў запрашэнне «Рэспубліканскага цэнтра», які прэтэндаваў на ролю арганізатара разнастайных контррэвалюцыйных і антысавецкіх элементаў і ставіў заданнямі ўсталяванне ваеннай дыктатуры, навядзенне парадку і аднаўленне дысцыпліны ў арміі, уступіць у гэту арганізацыю і ўзначаліць яе ваенны аддзел. «Рэспубліканскі цэнтр» у якасці магчымых дыктатараў разглядаў дзве кандыдатуры: Калчака і Карнілава. {{нп3|Павел Мікалаевіч Мілюкоў|П. М. Мілюкоў|ru|Милюков, Павел Николаевич}} ужо ў эміграцыі пісаў{{sfn|Плотников|1998|с=116}}:<blockquote>Натуральным кандыдатам на аднаасобную ўладу з’явіўся Калчак, які некалі прызначаўся пецярбургскім афіцэрствам на ролю, згуляную потым Карнілавым.</blockquote> Калчак жа сваім заданнем лічыў з’яднаць разрозненыя афіцэрскія кружкі, наладзіць іх узаемадзеянне. У прыватным парадку Аляксандр Васільевіч сустракаўся з Мілюковым і {{нп3|Васіль Вітальевіч Шульгін|В. В. Шульгіным|ru|Шульгин, Василий Витальевич}}. 1 ліпеня Калчака наведалі члены Галоўнага камітэта Саюзу афіцэраў арміі і флоту і паднеслі яму шаблю наўзамен выкінутай у мора, з надпісам «Рыцару гонару ад Саюзу афіцэраў арміі і флоту». Адбылася таксама сустрэча Калчака са старшынёй Саюзу палкоўнікам Л. М. Навасільцавым: адмірал выказаў згоду застацца ў Расіі, хай нават на нелегальным становішчы, і не ехаць у Амерыку, аднак у Навасільцава «нічога рэальнага» ў той час не было. Смолін лічыць, што насамрэч заданнем дэлегацыі Саюзу, створанага па пачыне Стаўкі і тагачаснага Галоўкаверха генерала Аляксеева, было знішчэння ў належнай форме канкурэнта пратэжэ Стаўкі Карнілава, якога да таго ж у гэты час актыўна пачала ў процівагу Петраграду «раскручваць» Масква. Карнілаў не быў гэтак інтэлігентны, як Калчак, аднак у яго ў руках была рэальная сіла, а 19 ліпеня ён стаў Вярхоўным галоўнакамандуючым. Калчак да ўлады не рваўся і з Карнілавым сапернічаць не збіраўся, наадварот, ён шанаваў гэтага таленавітага і адважнага генерала. Карнілаў, у сваю чаргу, лічыў Калчака сваім прыхільнікам, і прозвішча адмірала фігуравала ў розных варыянтах спісаў карнілаўскага ўрада{{sfn|Смолин|2012|с=186—190|name=S186-190}}<ref name=Z344-349/>. Пры гэтым гісторык А. С. Кручынін паказвае, што настрой Калчака на наважныя дзеянні адпавядаў становішчу таго часу значна лепш, чым зацятая лаяльнасць Карнілава Часоваму ўраду, якая стала згубнай [[Карнілаўскае выступленне|ужо праз месяц]]{{sfn|Кручинин|2010|с=182}}. Пра палітычную актыўнасць і антыўрадавую дзейнасць гнанага адмірала Часовы ўрад быў добра інфармаваны. Паводле дадзеных Смірнова, Керанскаму атрымалася раскрыць ваенны аддзел «Рэспубліканскага цэнтра». Апошняй кропляй, якая перапоўніла чашу цярплівасці Керанскага, стаў візіт 21 ліпеня генерала {{нп3|Васіль Іосіфавіч Гурка|В. І. Гуркі|ru|Гурко, Василий Иосифович}}, які знаходзіўся ў рэзкай апазіцыі да Часовага ўрада і асабіста Керанскага, да Калчака. Яны абмяркоўвалі становішча ў арміі і генерала Карнілава, здольнага, паводле іх думкі, спыніць яе развал. На наступны дзень Калчак хацеў нанесці Гурку зваротны візіт, аднак таго арыштавалі паводле дырэктывы Керанскага за манархічную прапаганду і публікацыю ліста [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаю II]] ад 4 сакавіка, у якім генерал прадказваў рэстаўрацыю манархіі. Перад арыштам Гуркі Калчак атрымаў ад Керанскага тэрміновую тэлеграму з вымогай хутка адбыць у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ПАЗШ]] і данесці пра прычыны затрымкі ад’езду, што, як адзначаюць сучасныя гісторыкі, не магло быць простым супадзеннем. Гісторык П. В. Зыранаў лічыць, што калі б Калчак чыстасардэчна распавёў Керанскаму пра гэтыя прычыны, то аказаўся б у [[Петрапаўлаўская крэпасць|Петрапаўлаўскай крэпасці]] разам з Гуркам<ref name=Z344-349/>. == Час блуканняў == Руская ваенна-марская місія ў складзе А. В. Калчака, М. І. Смірнова, Д. Б. Калячыцкага, В. В. Безуара, І. Э. Вуіч, А. М. Мезенцава пакінула сталіцу 27 ліпеня 1917 года. Да нарвежскага горада [[Берген]]а Аляксандр Васільевіч даехаў пад чужым прозвішчам, каб схаваць свае сляды ад нямецкай разведкі. З Бергена місія паехала ў Англію{{sfn|Зырянов|2012|с=349—352|name=Z349-352}}. === У Англіі === У Англіі Калчак правёў два тыдні: знаёміўся з марской авіяцыяй, падводнымі лодкамі, тактыкай супрацьлодкавага змагання, наведваў заводы. З англійскімі адміраламі ў Аляксандра Васільевіча склаліся добрыя адносіны, саюзнікі даверна прысвячалі Калчака ў ваенныя планы<ref name=H4/>. У Лондане Калчака пазнаёмілі з {{нп3|Лорды — члены Камітэта Адміралцейства|першым лордам адміралцейства|ru|Лорды — члены Комитета Адмиралтейства}} адміралам [[Джон Рашуорт Джэліка|Джонам Джэлікам]]. Яны абмяркоўвалі мінаванне, гаварылі аб марской авіяцыі. Калчак прасіў дазволу ўзяць удзел у адной з яе аперацый. Разведвальны палёт на двухматорным самалёце зрабіў на рускага адмірала вялікае ўражанне. У Англіі Аляксандр Васільевіч некалькі разоў сустракаўся таксама з начальнікам англійскага Марскога генеральнага штаба генералам Холам<ref name=Z349-352/>. === У ЗША === [[Файл:Kolchak-Coffman.jpg|left|250px|thumb|Калчак і амерыканскі адмірал Д. Кофман на палубе флагманскага лінкара «Пенсільванія». ЗША. 1917 год.]] [[Файл:Kolchak-in-NY.jpg|thumb|300px|Група рускіх і амерыканскіх марскіх афіцэраў на чале з Калчаком (сядзіць у цэнтры) у [[Нью-Ёрк]]у. Справа ад Калчака — [[Міхаіл Іванавіч Смірноў (контр-адмірал)|М. І. Смірноў]].]] 16 жніўня руская місія на крэйсеры «Глонсестер» выйшла з Глазга да берагоў ЗША, куды прыбыла 28 жніўня 1917 года. Высветлілася, што ніякай Дарданэльскай аперацыі амерыканскі флот ніколі і не планаваў. Адпала галоўная прычына падарожжа Калчака ў Амерыку, і з гэтага моманту яго місія насіла ваенна-дыпламатычны характар. Калчак прабыў у ЗША каля двух месяцаў, за гэты час сустракаўся з рускімі дыпламатамі на чале з паслом {{нп3|Барыс Аляксандравіч Бахмецьеў|Б. А. Бахмецьевым|ru|Бахметьев, Борис Александрович}}, марскім і ваенным міністрамі і дзяржаўным сакратаром ЗША. 16 кастрычніка Калчака прыняў амерыканскі прэзідэнт [[Томас Вудра Вільсан|Вудра Вільсан]]{{sfn|Зырянов|2012|с=354—359|name=Z354-359}}. Калчак па просьбе калег-саюзнікаў папрацаваў у амерыканскай Марской акадэміі, дзе кансультаваў слухачоў акадэміі па міннай справе, прызнаным майстрам якой ён з’яўляўся. Па запрашэнні марскога міністра знаёміўся з амерыканскім флотам і на флагмане «Пенсільванія» больш 10 дзён браў удзел у флоцкіх манеўрах{{sfn|Плотников|1998|с=120—121|name=P120-121}}<ref name=H4/>. Калчак лічыў, што місія ў Амерыку не атрымалася. Было вырашана вяртацца ў Расію. У Сан-Францыска, ужо на заходнім узбярэжжы ЗША, Калчак атрымаў тэлеграму з Расіі з прапановай выставіць сваю кандыдатуру ва {{нп3|Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчы сход|ru|Всероссийское учредительное собрание}} ад [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэцкай партыі]] па Чарнаморскай флоцкай акрузе, на што ён адказаў згодай, аднак яго зваротная тэлеграма спазнілася. 12 (25) кастрычніка Калчак з афіцэрамі адправіўся з Сан-Францыска ва Уладзівасток на японскім параходзе «Карыя-Мару»<ref name=Z354-359/>. === У Японіі === Праз два тыдні параход прыбыў у японскі порт [[Якагама|Іакагама]]. Тут Калчак пазнаў пра [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|звяржэнне Часовага ўрада]] і захоп улады [[бальшавік]]амі, пра пачатак перамоў урада [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]] з германскімі ўладамі ў Брэсце пра сепаратны [[Брэсцкі мір|мір]], ганебней і кабальней якога Калчак не мог сабе ўявіць<ref name=P120-121/>. Аляксандр Васільевіч востра перажываў тое, што здарылася на Радзіме, сваю немач што-небудзь змяніць<ref name=H4/>: {{quotation|Быць рускім, быць суайчыннікам Керанскага, Леніна… цэлы свет глядзіць менавіта так: [[Іуда Іскарыёт]] на цэлыя стагоддзі сімвалізаваў [[яўрэі|яўрэяў]], а якую калекцыю падобных індывідаў дала наша дэмакратыя, наш «народ-баганосец».|А. В. Калчак}} Калчаку зараз трэба было вырашыць цяжкае пытанне, што рабіць далей, калі ў Расіі зацвердзілася ўлада, якую ён не прызнаваў, лічачы здрадлівай і вінаватай у развале краіны. Злучаць служэнне Радзіме з бальшавізмам для яго было неймаверна. Ён вырашыў як прадстаўнік былога рускага ўрада, які быў звязаны вядомымі абавязаннямі з Антантай, працягваць вайну<ref name=H4/>. Сваім афіцэрам ён падаў поўную волю заставацца за мяжой ці ехаць на Радзіму, сам жа ва ўзніклым становішчы сваё вяртанне ў Расію ён лічыў немагчымым і паведаміў пра сваё непрызнанне сепаратнага міра саюзнаму англійскаму ўраду. Ён прасіў таксама прыняць яго на службу «як заўгодна і дзе заўгодна» для працягу вайны з Германіяй<ref name=Z354-359/>. Выбар Англіі Калчак тлумачыў найлепшымі адносінамі, якія склаліся ў яго з прадстаўнікамі гэтай краіны за час замежнага падарожжа<ref name=H4/>. Пазней Калчак напісаў пра спробу вызначыцца на англійскую службу{{sfn|Плотников|1998|с=128}}: {{quotation|Я пакінуў Амерыку напярэдадні бальшавіцкага перавароту і прыбыў у Японію, дзе пазнаў пра ўтвораны ўрад Леніна і пра падрыхтоўку да [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міра]]. Ні бальшавіцкага ўрада, ні Брэсцкага міра я прызнаць не мог, але як адмірал рускага флоту я лічыў для сябе наша саюзнае абавязанне ў дачыненні Германіі такім, якое захоўвае ўсю сілу. Адзіная форма, у якой я мог працягваць сваё служэнне Радзіме, якая аказалася ў руках германскіх агентаў і здраднікаў<ref group="заўв">Гісторык Плотнікаў адзначае, што з урадавых колаў Калчак добра ведаў пра сувязі Леніна і іншых бальшавіцкіх кіраўнікоў з германскімі ўладамі, атрыманне ад іх грошай і ўзгадненне дзеянняў</ref>, быў удзел у вайне з Германіяй на боку нашых саюзнікаў. З гэтай мэтай я звярнуўся, праз англійскага пасла ў Токіа, да англійскага ўрада з просьбай прыняць мяне на службу, каб я мог браць удзел у вайне і тым самым выканаць абавязак перад Радзімай і яе саюзнікамі.|А. В. Калчак}} Неўзабаве Калчака выклікалі ў англійскае пасольства і паведамілі, што Вялікабрытанія ахвотна прымае яго прапанову<ref name=Z354-359/>. 30 снежня 1917 года Калчак атрымаў паведамленне пра прызначэнне на [[Месапатамская кампанія|Месапатамскі фронт]]. У першай палове студзеня 1918 года Калчак выехаў з Японіі праз [[Шанхай]] у [[Сінгапур]]{{sfn|Зырянов|2012|с=362—365|name=Z362-365}}. === У Сінгапуры і Кітаі === [[Файл:Kolchak27540v.jpg|left|250px|thumb|Калчак на [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгунцы]] ў форме КУЧ. 1917 год.]] У сакавіку 1918 года, прыбыўшы ў [[Сінгапур]], Калчак атрымаў сакрэтнае даручэнне тэрмінова вяртацца ў Кітай для працы ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]] і Сібіры. Змена рашэння англічан была звязана з настойлівымі заступніцтвамі рускіх дыпламатаў і іншых палітычных колаў, што бачылі ў адмірале кандыдата ў правадыры супраць бальшавіцкага руху. Першым параходам Аляксандр Васільевіч вярнуўся ў [[Шанхай]], дзе і завяршылася, не паспеўшы пачацца, яго англійская служба. Падрабязнасці новага прызначэння адмірала чакалі ў рускага пасланца ў [[Пекін]]е князя М. А. Кудашава. У Шанхаі Калчак сустрэўся са старшынёй управы [[Руска-Азіяцкі банк|Руска-Азіяцкага банка]] {{нп3|Аляксей Іванавіч Пуцілаў|А. І. Пуцілавым|ru|Путилов, Алексей Иванович}}, потым па чыгунцы даехаў да Пекіна і наведаў {{нп3|Мікалай Аляксандравіч Кудашаў|Кудашава|ru|Кудашев, Николай Александрович}}, які распавёў Аляксандру Васільевічу, што гэта менавіта ён настаяў на камандзіроўцы адмірала ў Кітай, спадзеючыся вырашыць з яго дапамогай шэраг важных заданняў. Дыпламат расказаў адміралу, што бальшавіцкі ўрад у розных канцах Расіі ўжо пачаў сустракаць супраціўленне, прыкладам, на Поўдні Расіі ўжо змагаецца [[Добраахвотніцкая армія]] генералаў [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксеева]] і [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Карнілава]]. Галоўным з заданняў, якія мог вырашыць Калчак, дыпламат бачыў аб’яднанне атрадаў, якія хаатычна фармаваліся на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]] супраць бальшавіцкіх атрадаў, у адзіную буйную ўзброеную сілу, якую можна было б супрацьставіць бальшавікам<ref name=Z362-365/>. C прыбыццём Калчака ў Кітай завяршыўся перыяд яго замежных блуканняў. Зараз адмірала чакала палітычнае і ваеннае змаганне з бальшавіцкім рэжымам усярэдзіне Расіі{{sfn|Плотников|1998|с=133}}. Месцам арганізацыі сіл меркавалася [[Кітайска—Усходняя чыгунка]] (КУЧ), пабудаваная рускімі да [[1903]] года, з цэнтрам у [[Харбін]]е<ref name=H4/>. У Пекіне Калчак сустрэўся з кіраўніком КУЧ генералам {{нп3|Дзмітрый Леанідавіч Харват|Д. Л. Харватам|ru|Хорват, Дмитрий Леонидович}}, які расказаў Калчаку пра патрэбу афармлення адмірала ў штатах КУЧ для кіраўніцтва аховай чыгункі і ўсім ваенна-стратэгічным бокам справы, злучаным з выратаваннем КУЧ як рускай уласнасці. 10 мая 1918 года на пасяджэнні акцыянераў КУЧ Калчак быў уведзены ў склад кіравання і прызначаны галоўным інспектарам ахоўнай варты КУЧ з адначасным кіраўніцтвам усімі рускімі ўзброенымі сіламі ў яе паласе адчужэння<ref name=Z362-365/>. 11 мая Калчак прыбыў у Харбін. У харбінскіх газетах было надрукавана інтэрв’ю з адміралам, у якім ён абяцаў аднавіць законнасць і правапарадак у горадзе. У паласе адчужэння дзеялі некалькі ўзброеных фармаванняў: пяцітысячны Асаблівы маньчжурскі атрад атамана [[Рыгор Міхайлавіч Сямёнаў|Р. М. Сямёнава]], які не падпарадкоўваўся Харвату, двухтысячны харбінскі атрад палкоўніка М. В. Арлова і атрад атамана {{нп3|Іван Паўлавіч Калмыкаў|І. П. Калмыкава|ru|Калмыков, Иван Павлович}}, які дзейнічаў на ўсходнім канцы КУЧ. Калчак пачаў арганізацыю буйнага злучэння, якое разгортвалася пад прыкрыццём узмацнення аховы чыгункі{{sfn|Плотников|1998|с=136}}. Апорай Калчака стаў атрад Арлова. Калчак спрабаваў наладзіць адносіны з атаманам Сямёнавым, аднак, у сілу японскіх інструкцый і ўласнага староннага дачынення да «спадароў», Сямёнаў на кантакт ісці адмовіўся, увайшоў з Калчаком у канфлікт, і гэты самы буйны атрад Калчак праз некаторы час перастаў браць у разлік сваіх сіл. Пачатак арганізацыі Калчаком [[Флатылія|флатыліі]] на [[Сунгары]] і яго планы па занятку Уладзівастока заклапацілі японцаў, якія рыхтавалі [[Інтэрвенцыя|інтэрвенцыю]]. Яны сталі праводзіць варожую Калчаку палітыку. Аляксандру Васільевічу давялося з яго невялікім атрадам фактычна супрацьстаяць на Усходзе Расіі волі Японіі як вялікай дзяржавы і яе нарастальнаму ціску. Урэшце Калчак вырашыў з’ездзіць у Японію для высвятлення адносін з японскімі ваеннымі вярхамі{{sfn|Зырянов|2012|с=366—379|name=Z366-379}}. === Зноў у Японіі === 30 чэрвеня Калчак, перадаўшы камандаванне генералу {{нп3|Барыс Расціслававіч Крашчаціцкі|Б. Р. Крашчаціцкаму|ru|Хрещатицкий, Борис Ростиславович}}, паехаў у Японію. Мэтай падарожжа, апроч высвятлення адносін з японцамі, было імкненне завязаць сувязі з прадстаўнікамі іншых краін, атрымаць ад іх падтрымку ў ваенным будаванні. Пасол {{нп3|Васіль Мікалаевіч Крупянскі|В. М. Крупянскі|ru|Крупенский, Василий Николаевич}} арганізаваў сустрэчу Калчака з начальнікам японскага Генштаба генералам Іхарай і яго памочнікам генералам [[Танака Гііці|Г. Танакам]]. Сустрэча не прынесла вынікаў: японцы пераканаліся, што маніпуляваць Калчаком не атрымаецца; быўшы ўпэўненымі ў «японафобіі» Калчака, яны не зрабілі яму спрыяння ў знішчэнні супярэчнасцей з японскімі прадстаўнікамі на Далёкім Усходзе і нават паспрабавалі затрымаць яго ў Японіі пад падставай адпачынку і лячэння, бо такая вядомая і цяжкакіроўная асоба на Далёкім Усходзе замінала ажыццяўленню іх планаў. Японцы не хацелі лічыцца з рускімі інтарэсамі на Далёкім Усходзе ў перыяд развалу Расіі. Тым не менш, тут Калчак пазнаёміўся з брытанскім генералам {{нп3|Альфрэд Нокс|А. Ноксам|ru|Нокс, Альфред}}. У іх завязаліся сяброўскія адносіны. Паводле парады Крупянскага Калчак наведаў французскага пасла ў Токіа Э. Рэнё, якога ўжо тады лічылі прэтэндэнтам на пост кіраўніка французскай місіі ва Уладзівастоку. У верасні Калчак пазнаў, што Нокс і Рэнё адпраўляюцца ва Уладзівасток, і, мабыць, пры спрыянні Нокса здолеў атрымаць месца на іх судне. 16 верасня Аляксандр Васільевіч пакінуў Японію. Разумеючы, што на Далёкім Усходзе японцы будуць замінаць яго працы, ён меў намер паехаць на Поўдзень Расіі, каб адшукаць сям’ю і паступіць на службу да Аляксеева і Карнілава (у той час ён не ведаў пра гібель апошняга падчас няўдалага {{нп3|Штурм Екацярынадара, сакавік 1918|штурму Екацярынадара|ru|Штурм Екатеринодара (март 1918)}} пад канец сакавіка 1918 года){{sfn|Плотников|1998|с=139—145}}<ref name=Z366-379/>. == Грамадзянская вайна == {{Асноўны артыкул|Грамадзянская вайна ў Расіі}} Калчак прыбыў ва [[Уладзівасток]] 19—20 верасня 1918 года. Ва Уладзівастоку Калчак вывучыў становішча на ўсходніх ускраінах краіны, пазнаў пра нараду прадстаўнікоў розных дэмакратычных сіл, якая адбылася ва Уфе, і пра ўтварэнне {{нп3|Часовы Усерасійскі ўрад|Дырэкторыі|ru|Временное Всероссийское правительство}}, якая прэтэндавала на ролю «Часовага Усерасійскага ўрада» — аб’яднанага антыбальшавіцкага ўрада на тэрыторыі ад Волгі да Сібіры. Пазнаўшы пра прыезд Калчака, з ім захацелі сустрэцца многія марскія афіцэры. На прыватнай нарадзе з імі адмірал заявіў, што з канкуруючых урадаў ён падтрымаў бы {{нп3|Часовы Сібірскі ўрад, Валагодскага|Сібірскі|ru|Временное Сибирское правительство (Вологодского)}}, бо ён з’явіўся без знешняга ўплыву і змог правесці мабілізацыю насельніцтва, што азначала значную падтрымку ўрада грамадзянамі. Прыезд Калчака супаў па часе з наведваннем Уладзівастока {{нп3|Пётр Васільевіч Валагодскі|П. В. Валагодскім|ru|Вологодский, Пётр Васильевич}}, 21 верасня яны сустрэліся. Пазнаёміўся Аляксандр Васільевіч і з адным з кіраўнікоў антыбальшавіцкага выступлення {{нп3|Чэхаславацкі корпус|Чэхаславацкага корпуса|ru|Чехословацкий корпус}} і камандуючым чэхаславацкімі войскамі генералам [[Радала Гайда|Р. Гайдам]], з якім, паводл дадзеных І. Ф. Плотнікава, Калчак дамовіўся пра будучую супольную працу{{sfn|Зырянов|2012|с=398—406|name=Z398-406}}{{sfn|Плотников|1998|с=149|name=P149}}. У выніку дзвюх гутарак Гайда, чалавек вельмі цяжкакіроўны, трапіў пад уплыў Калчака<ref name=Z398-406/>. === Ваенны і марскі міністр Дырэкторыі === [[Файл:Directoria.jpg|thumb|злева|250px|Віцэ-адмірал А. В. Калчак — ваенны міністр Часовага Усерасійскага ўрада са сваім блізкім асяроддзем. Крайні справа (сядзіць) начальнік аховы А. Удзінцоў. 1918 год.]] Праз Сібір Калчак ехаў як прыватная асоба ў цывільным адзенні<ref name=H4/>. 13 кастрычніка 1918 года ў сваім руху на [[Вобласць Войска Данскога|Дон]] ён прыбыў у [[Омск]], плануючы правесці тут толькі некалькі дзён. Перадусім Аляксандр Васільевіч усталяваў сувязь з прадстаўнікамі [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]]. Яны ставіліся да Дырэкторыі вельмі адмоўна, лічачы яе «паўторам Керанскага», што, на думку гісторыка Хандорына, цалкам адпавядала праўдзе. З нагоды жадання Калчака прабірацца на [[Поўдзень Расіі (1919—1920)|Поўдзень]] генералы казалі яму: «Навошта Вы паедзеце — там… ёсць улада [[Антон Іванавіч Дзянікін|Дзянікіна]], там ідзе свая праца, а Вам трэба заставацца тут», маючы на ўвазе ідэю перавароту. У Омску адбылася сустрэча Калчака і галоўнакамандуючага войскамі Дырэкторыі генерала [[Васіль Георгіевіч Болдыраў|В. Г. Болдырава]]. Мабыць, пасля гэтай сустрэчы Калчак адправіў ліст генералу Аляксееву пра сваё жаданне служыць пад яго кіраўніцтвам<ref>''Деникин А. И.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/3_11.html Очерки русской смуты.] В 3 кн. — Кн. 2, т. 2. Борьба генерала Корнилова; т. 3. Белое движение и борьба Добровольческой армии — М.: Айрис-пресс, 2006. — С. 465. — 736 с. — (Белая Россия) — ISBN 5-8112-1891-5 (Кн. 2).</ref>. Аляксандр Васільевіч сустракаўся і з іншымі членамі Дырэкторыі, дзе большасць былі [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэрамі]], а таксама з прадстаўніком Добраахвотніцкай арміі ў Сібіры палкоўнікам Д. А. Лебедзевым, казачымі афіцэрамі, камендантам Омска казачым палкоўнікам В. І. Воўкавым<ref name=Z398-406/>. З Калчаком спрабавалі ўсталяваць адносіны і члены ўрада, уключаючы кіраўніка Дырэкторыі {{нп3|Мікалай Дзмітрыевіч Аўксенцьеў|М. Д. Аўксенцьева|ru|Авксентьев, Николай Дмитриевич}}. З аднаго боку, у Калчаку мелі патрэбу, з іншай, яго баяліся; праз яго вылічвалі наладзіць адносіны з англічанамі, бо было вядома, што Калчак з імі ў добрых адносінах, аднак адначасна і асцерагаліся яго дыктатарскіх схільнасцей<ref name=H4/>. Да часу прыезду ў Омск Калчак зацвердзіўся ў думцы, што адзіным сродкам перамагчы бальшавізм можа быць толькі [[ваенная дыктатура]]<ref name=H4/>. У гэты ж час па заданні падпольнай антыбальшавіцкай арганізацыі Нацыянальны цэнтр з Масквы ў Сібір і Маньчжурыю выехаў сібірскі кадэт, у мінулым дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|IV Дзярждумы]] {{нп3|Віктар Мікалаевіч Пепяляеў|В. М. Пепяляеў|ru|Пепеляев, Виктор Николаевич}}. Ад Нацыянальнага цэнтра ён меў адмысловае заданне і значныя паўнамоцтвы: {{quotation|Нацыянальны цэнтр камандзіраваў мяне на ўсход для працы ў карысць аднаасобнай дыктатуры і для перамоў з адміралам Калчаком з мэтай прадухілення саперніцтва імёнаў Аляксеева і Калчака. Са смерцю Аляксеева кандыдатура адмірала стала бясспрэчнай…|В. М. Пепяляеў}} Сведчанне Пепяляева, напісанае ў сакавіку 1919 года, вельмі важнае. Кандыдатура Калчака разглядалася ў антыбальшавіцкіх колах ужо даўно, паколькі выехаў з Масквы ён яшчэ ў жніўні 1917 года. Гісторык І. Ф. Плотнікаў прыходзіць да думкі, што ў Нацыянальным цэнтры ведалі пра месцазнаходжанне Калчака вясной — летам 1918 года на Далёкім Усходзе і разглядалі яго як кандыдата ва ўсерасійскія дыктатары<ref name=P149/>. Адносна магчымай канкурэнцыі імёнаў Калчак заявіў Пепяляеву: «…калі б я меў уладу, то, з’яднаўшыся з Аляксеевым, я б аддаў яе яму»{{sfn|Зырянов|2012|с=410}}. 16 кастрычніка Болдыраў прапанаваў Калчаку пост ваеннага і марскога міністра (замест П. П. Іванова-Рынава, які не задавальняў Дырэкторыю і ўрад). Ад гэтага паста, не жадаючы злучаць сябе з Дырэкторыяй, Калчак спачатку адмовіўся, але потым, высветліўшы шэраг пытанняў (асабліва пытанне пра ступень падпарадкаванасці яму некаторай часткі арміі), даў згоду з умовай, што калі становішча і ўмовы працы будуць супярэчыць яго паглядам, ён пакідае за сабой права пайсці. Супраць кандыдатуры Калчака Сібірскі ўрад нічога не меў, пярэчылі толькі Іваноў-Рынаў, начальнік штаба Сібірскай арміі П. А. Бялоў (Вітэнкопф) і эсэраўскі правадыр [[Віктар Міхайлавіч Чарноў|В. М. Чарноў]]. У пачатку лістапада амаль удалося дасягнуць пагаднення, але гэтым разам супраць уваходжання ў склад урада Я. Ф. Рагоўскага, які знаходзіўся пад падозраннем у арганізацыі сепаратных эсэраўскіх узброеных фармаванняў, выступіў ужо Калчак. Саступіў адмірал толькі пасля просьбы міністра забеспячэння {{нп3|Іван Інакенцьевіч Сярэбраннікаў|І. І. Сярэбраннікава|ru|Серебренников, Иван Иннокентьевич}}, які старшыняваў, «выратаваць становішча спраў, увайсці ў склад Савета Міністраў, замірыўшыся з наяўнасцю ў Савеце некаторых непажаданых для яго асоб»<ref name=Z398-406/>. 5 лістапада 1918 года прызначаны ваенным і марскім міністрам Часовага Усерасійскага Урада<ref>Указ Временного Всероссийского Правительства // Прибайкальская жизнь, Верхнеудинск, № 65, 9 ноября 1918 года, стр.3</ref>. 7 лістапада Аляксандр Васільевіч прыступіў да выканання сваіх новых абавязкаў, першымі сваімі загадамі пачаўшы фарміраванне цэнтральных органаў Ваеннага міністэрства і Галоўнага штаба<ref name=Z398-406/>. На наступны дзень Калчак адправіўся на фронт для асабістага азнаямлення са становішчам арміі і яе камандным складам<ref name=H5>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811041801.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Военный переворот и приход к власти»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016095701/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811041801.phtml |date=16 кастрычніка 2013 }}.</ref>. === Вярхоўны кіраўнік Расіі === {{main|Прыход да ўлады адмірала Калчака}} [[Файл:Kolchak07.jpg|thumb|250px|right|А. В. Калчак, афіцыйная фатаграфія 1919 года.]] Пасля шэрага ваенных параз і страты [[Іжэўск]]а ([[7 лістапада]]) аўтарытэт Дырэкторыі ў вачах арміі ўпаў. [[Часовы Усерасійскі ўрад]] не валодаў рэальнай уладай, а з няшчасцямі на фронце настрой афіцэрства рабіўся ўсё больш кансерватыўным. Левасацыялістычная Дырэкторыя апынулася ізаляванай ад ваенных — адзінай рэальнай сілы супраць бальшавікоў<ref>''Кенез П.'' Красная атака, белое сопротивление. 1917—1918 / Пер. с англ. К. А. Никифорова. — М.: Центрполиграф, 2007. — С. 258. — (Россия в переломный момент истории). — ISBN 978-5-9524-2748-8.</ref>. Наспеў урадавы крызіс, выкліканы незадаволенасцю ваеннага асяроддзя. Прыезд Калчака ў Омск супаў з канфліктам Дырэкторыі і Савета міністраў. Калчак, прыхільнік цвёрдага курса, быў залучаны ў гэта змаганне на боку Савета міністраў{{sfn|Плотников|1998|с=159}}. Ваенныя склалі ўдарную сілу змовы супраць Дырэкторыі. 18 лістапада афіцэры-казакі арыштавалі эсэраў — прадстаўнікоў левага крыла [[Часовы Усерасійскі ўрад|Часовага Усерасійскага ўрада]]{{sfn|Цветков|2009|с=10}}. Батальён аховы Дырэкторыі, які складаўся з эсэраў, быў раззброены. У падтрымку Дырэкторыі не выступіла ніводная ваенная частка омскага гарнізона<ref name=H5/>. Пасля арышту эсэраў Савет міністраў прызнаў Дырэкторыю няіснай, абвясціў пра прыняцце на сябе ўсёй поўнасці вярхоўнай улады і заявіў пра патрэбу «поўнага засяроджвання ўлады ваеннай і грамадзянскай у руках адной асобы з аўтарытэтным імем у ваенных і грамадскіх колах», якая будзе кіраваць на прынцыпах адзінаначалля{{sfn|Кручинин|2010|с=273}}. Было вырашана «перадаць часова ажыццяўленне вярхоўнай улады адной асобе, якая абапіраецца на спрыянне Савета міністраў, прысвоіўшы такой асобе тытул [[Вярхоўны кіраўнік|Вярхоўнага кіраўніка]]». Было выпрацавана і прынята «Палажэнне пра часовы лад дзяржаўнай улады ў Расіі» (так званая «Канстытуцыя 18 лістапада»), якая ўсталёўвала, у прыватнасці, парадак стасункаў Вярхоўнага кіраўніка і Савета міністраў<ref name="правитель">[http://scepsis.ru/library/id_2923.html Положение о временном устройстве государственной власти в России, утверждённое Советом министров 18 ноября 1918 г.]</ref>. Кандыдатамі ў «дыктатары» разглядаліся галоўнакамандуючы войскамі Дырэкторыі генерал [[Васіль Георгіевіч Болдыраў|В. Г. Болдыраў]], кіраўнік КУЧ генерал [[Дзмітрый Леанідавіч Харват|Д. Л. Харват]] і ваенны і марскі міністр віцэ-адмірал А. В. Калчак. Савет міністраў галасаваннем выбраў Калчака. Калчак быў узведзены ў [[Табель аб рангах|поўныя адміралы]], яму было перададзена ажыццяўленне вярхоўнай дзяржаўнай улады і прысвоена званне Вярхоўнага кіраўніка. У яго падначаленне ўваходзілі ўсе ўзброеныя сілы дзяржавы. Вярхоўны кіраўнік мог прадпрыняць любыя меры, аж да надзвычайных, па забеспячэнні ўзброеных сіл, а таксама па ўсталяванні грамадзянскага парадку і законнасці<ref>''Зимина В. Д.'' Белое дело взбунтовавшейся России: Политические режимы Гражданской войны. 1917—1920 гг. — М.: Рос. гуманит. ун-т, 2006. —С. 147. — 467 с. — (История и память). — ISBN 5-7281-0806-7.</ref>. Калчак заявіў пра згоду на абранне і першым загадам па арміі абвясціў пра прыняцце звання Вярхоўнага галоўнакамандуючага ўсімі сухапутнымі і марскімі сіламі. Калчак так вызначаў кірунак працы на пасту Вярхоўнага кіраўніка: {{пачатак цытаты}}Прыняўшы цяжкасць гэтай улады ў вылучна цяжкіх умовах Грамадзянскай вайны і поўнага засмучэння дзяржаўных спраў і жыцця, аб’яўляю, што я не пайду ні па шляху рэакцыі, ні па згубным шляху партыйнасці. Галоўнай мэтай я стаўлю стварэнне баяздольнай арміі, перамогу над бальшавікамі і ўсталяванне законнасці і парадку{{sfn|Белое движение|2007|с=94}}{{канец цытаты}} Грамадскасць паставілася да перавароту ці безуважна, ці радасна, спадзеючыся на ўсталяванне цвёрдай улады. Краіны Антанты падтрымалі Калчака<ref name=H4/>. Вярхоўны кіраўнік абвясціў першым, самым важным заданнем умацаванне і падвышэнне баяздольнасці арміі; другім — «перамогу над бальшавізмум». Трэцім заданнем, рашэнне якога прызнавалася магчымым толькі пры ўмове перамогі, абвяшчалася «адраджэнне і ўскрысенне гінучай дзяржавы». Дзейнасць новай улады аб’яўлялася накіраванай на тое, каб «часовая вярхоўная ўлада Вярхоўнага Кіраўніка і Вярхоўнага Галоўнакамандуючага магла б перадаць лёс дзяржавы ў рукі народа, падаўшы яму ўладкаваць дзяржаўнае кіраванне па сваёй волі»<ref>''Смирнов М. И.'' [http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/19181118kolchak.html Александр Васильевич Колчак (краткий биографический очерк).] — Париж, 1930.</ref>. Пасля свайго {{нп3|Прыход да ўлады адмірала Калчака|прыходу да вярхоўнай улады|ru|Приход к власти адмирала Колчака}} Калчак скасаваў дырэктыву пра тое, што [[яўрэі]] як патэнцыяльныя шпіёны падлягаюць высяленню з 100-вёрстнай прыфрантавой зоны<ref>''Костин А. Л.'' Посеяли ветер — пожали бурю. — М.: Гелиос АРВ, 2004. — C. 162. — 224 с. — ISBN 5-85438-111-7.</ref>. Як піша гісторык В. В. Жураўлёў, найважнейшай ідэалагічнай канстантай калчакаўскага кіравання стала формула-лозунг «аднаўлення законнасці». 28 лістапада на сустрэчы з прадстаўнікамі прэсы Калчак заяўляў: «Парадак і закон у маіх вачах з’яўляюцца нязменнымі спадарожнікамі, непарыўна адзін з адным злучанымі». «Законнасць» планавалася забяспечыць шляхам аднаўлення правапераемства расійскай улады — як было заяўлена, новы расійскі ўрад (урад Калчака) дзеяў, «успрыняўшы ўладу былога Часовага ўрада, што ўтварыўся ў сакавіку 1917 года, і паставіўшы сваім заданнем умацаванне свайго аўтарытэта як адзінай улады, пераемнай да гістарычнай улады Дзяржавы Расійскай»<ref name="Журавлев">{{артыкул|спасылка=http://anthropologie.kunstkamera.ru/files/pdf/008/08_08_zhuravlev_k.pdf|аўтар=Журавлёв В. В.|загаловак=«Присвоив таковому лицу наименование верховного правителя»: К вопросу о титуле, принятом адмиралом А. В. Колчаком 18 ноября 1918 г.|выданне=Антропологический форум|год=2008|выпуск=№ 8}}</ref>. У цэлым А. В. Калчак працягнуў эканамічны і палітычны курс Часовага Сібірскага ўрада<ref>''Новиков П. А.'' Гражданская война в Восточной Сибири. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2005. — 415 с. ISBN 5-9524-1400-1, стр.101</ref>, былы кіраўнік якога — блізкі да кадэтаў П. В. Валагодскі, які стаў для Вярхоўнага кіраўніка знакам легітымнасці яго кіравання — быў пакінуты Старшынёй Савета міністраў. Загадам пра свой уступ у пасаду Вярхоўнага галоўнакамандуючага Калчак адначасна вызваляў ад яе В. Г. Болдырава. Той знаходзіўся ва Уфе, калі яго выклікаў Калчак і паведаміў пра пераварот. Болдыраў стаў гаварыць пра пагрозу грамадзянскай вайны, адмірал яго рэзка перапыніў: «Генерал, я не хлопчык! Я ўзважыў усё і ведаю, што раблю. Неадкладна выязжайце з Уфы». Болдыраў падпарадкаваўся дырэктыве адмірала<ref name=H5/>. Нягледзячы на тое, што прадстаўнікі кадэцкай партыі, правыя колы і большасць ваенных падтрымалі Калчака<ref name="Tsvetkov34">''Цветков В. Ж.'' Генерал Дитерихс, последний защитник империи. // Генерал Дитерихс. — М: Посев, 2004. — С. 34. — ISBN 5-85824-150-6.</ref>, абвяшчэнне яго Вярхоўным кіраўніком не прайшло гладка. Расійскае аддзяленне {{нп3|Чэхаславацкі нацыянальны савет|Чэхаславацкага нацыянальнага савета|ru|Чехословацкий национальный совет}} 21 лістапада выказвала сваю незадаволенасць пераваротам. Вярхоўны кіраўнік, у сваю чаргу, вельмі рэзка адрэагаваў на выступленне чэшскіх палітыкаў, проста заявіўшы ім, што думка замежнікаў, якія кінулі да таго ж фронт пасля сканчэння сусветнай вайны, яго не цікавіць<ref name=H6/>. «Омскі пераварот» засудзілі таксама прадстаўнікі «рэвалюцыйнай дэмакратыі» і меншавікі, а эсэры заклікалі да ўзброенага супраціўлення<ref name=Tsvetkov34/>. Члены [[Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчага сходу]] на чале з эсэрам [[Віктар Міхайлавіч Чарноў|В. М. Чарновым]], якія знаходзіліся ва Уфе і Екацярынбургу, заявілі, што яны не прызнаюць улады адмірала Калчака, адкрыюць фронт бальшавікам і будуць усімі сіламі супрацівіцца новай уладзе. Пазней у замежнай прэсе хадзілі чуткі і дапушчэнні пра падзеі 18 лістапада ў Омску. Таму [[Расійскі ўрад (1919)|Расійскі ўрад]] выпусціў заяву, у якой характарызаваў зрынутую ўладу Дырэкторыі як «недзелавую», пазбытую палітычнага адзінства і такую, што раздзіралася партыйнымі супярэчнасцямі. Яе эсэраўскім кіраўнікам ставілася ў віну вузкапартыйнае інтрыганства і прыўнясенне палітыкі ў жыццё арміі, а на падставе выпуску газеты «Сібірская гаворка» ад 26 студзеня 1919 года і спробы стварэння чыста эсэраўскай партыйнай ваеннай арганізацыі<ref name=H6>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811042431.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Первые шаги Верховного правителя»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016095747/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811042431.phtml |date=16 кастрычніка 2013 }}.</ref>. [[Файл:Aleksandr Kolchak Signature.jpg|thumb|250px|Аўтограф Вярхоўнага Кіраўніка Расіі адмірала А. В. Калчака.]] Прыход Калчака да ўлады, канцэнтрацыя ў яго руках ваеннай, палітычнай і эканамічнай улады далі магчымасць белым акрыяць ад параз, панесеных імі ў Паволжы восенню 1918 года<ref>Гражданская война в России: Энциклопедия катастрофы. / Науч. ред. С. В. Волков. — М.: Сиб. цирюльник, 2010. — С. 185. — 400 с. — ISBN 978-5-903888-14-6.</ref>. Супрацьбальшавіцкі рух пасля омскіх падзей стаў больш кансалідаваным, аднак падзеі не абыйшліся без страт для яго: палітычная база руху стала вужэй. Такім чынам, у выніку падзей 18 лістапада 1918 года антыбальшавіцкі рух трансфармаваўся ў [[Белы рух]]{{sfn|Зырянов|2012|с=424}}. Омская газета «Наша зара» пісала: «Фронт пачаў дужэць. Забеспячэнне яго самым патрэбным рабілася з кожным днём лепш і лепш. Жыццё прыфрантавой паласы ўпарадкоўвалася. Насельніцтва атрымала ўпэўненасць у заўтрашнім дне і стала паддавацца арганізацыі. Рух непрыяцеля быў спынены»<ref name=H6/>. Калчак спадзяваўся, што пад сцягам змагання з чырвонымі яму атрымаецца аб’яднаць самыя разнастайныя палітычныя сілы і стварыць новую дзяржаўную ўладу. Спачатку становішча на франтах спрыяла гэтым планам. У снежні 1918 года [[Сібірская армія]] заняла [[Перм]], які меў важнае стратэгічнае значэнне і істотныя запасы ваеннага рыштунку. [[Файл:Kolchak marka.jpg|250px|thumb|left|{{нп3|Прапагандысцкая філатэлія|Прапагандысцкая марка|ru|Пропагандистская филателия}}, [[Горад Краснадар|Кацярынадар]], 1919 год.]] Пасля перавароту стала яўным умацаванне дзяржаўнай улады. Скончыліся звады розных урадаў і «абласных дум». Калчак выбудаваў моцную кіраўніцкую вертыкаль. Адзін з бачных бальшавіцкіх дзеячаў, старшыня Сібірскага рэўкама {{нп3|Іван Мікіціч Смірноў|І. М. Смірноў|ru|Смирнов, Иван Никитич}} у перыяд калчакаўскай дыктатуры паведамляў [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніну]]: «У Сібіры контррэвалюцыя склалася ў слушна арганізаваную дзяржаву з вялікай арміяй і магутным разгалінаваным дзяржапаратам». Гісторык Хандорын адзначае, што, нават робячы зніжку на суб’ектыўнасць і перабольшанасць гэтай асобна ўзятай думкі, нельга не заўважыць, што яна шмат у чым ломіць былое прынятым у савецкай гістарыяграфіі ўяўленне пра «ўнутраную гніласць» дзяржаўнага арганізма белых<ref name=H6/>. У студзені 1919 года адбылося знаёмства Калчака з генералам [[Уладзімір Оскаравіч Капель|У. О. Капелем]], які ўжо даўно ў адпаведнасці са сваімі заслугамі павінен быў атрымаць адпаведнае ваеннае прызначэнне, але аказаўся ў Сібіры без спраў. Завочна Капель быў прадстаўлены Калчаку ў нявыгадным святле. Аднак пры асабістай сустрэчы генерал зрабіў на адмірала добрае ўражанне. Адносіны паміж Калчаком і Капелем наладзіліся, генералу быў даручаны стратэгічны рэзерв Стаўкі — 1-ы Волжскі корпус, які прызначаўся для нанясення ўдараў на найболей важных кірунках<ref>''Гагкуев Р. Г.'' Генерал Каппель // Каппель и каппелевцы. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Посев, 2007. — С. 71—72. — ISBN 978-5-85824-174-4.</ref>. ==== Аднаўленне ўзнагарод Рускай арміі ==== 30 лістапада 1918 года Калчак выдаў загад пра аднаўленне дня святкавання ў гонар Ордэна Святога Вялікапакутніка і Перамаганосца Георгія — 26 лістапада (старога стылю), загадаўшы{{sfn|Кручинин|2010|с=304}}: {{пачатак цытаты}}Лічыць гэты дзень святам усяго Рускага Войска, гераічныя прадстаўнікі якой высокімі подзвігамі, адвагай і мужнасцю захавалі сваю любоў і адданасць нашай Вялікай Радзіме на палях бітвы. <br /> Дзень гэтай урачыста святкаваць штогод ва ўсіх воінскіх частках і камандах.{{канец цытаты|крыніца=Кручинин, А. С. Адмирал Колчак: жизнь, подвиг, память. — М.: АСТ, Астрель, Полиграфиздат, 2010. — с.304}} [[Файл:Kolchak decorating troops.jpg|thumb|слева|250px|Вярхоўны галоўнакамандуючы ўзнагароджвае сваіх салдат.]] Вярхоўны кіраўнік скасаваў заснаванае [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]] узнагароджанне «Георгіем з лаўровай галіной», нават забараніўшы нашэнне атрыманых раней такіх узнагарод, як скасаваў і ўзнагароджанне [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|ордэнам Святога Станіслава]]. Былі адноўлены ўзнагароджанні [[ордэн Святога Георгія|ордэнамі Святога Георгія]] да 2-й ступені ўлучна і Георгіеўскай зброяй, ордэнамі Святога Уладзіміра да 2-й ступені ўлучна і ордэнамі Святой Ганны ўсіх ступеняў. Салдатаў узнагароджвалі Георгіеўскімі крыжамі і медалямі «За стараннасць» (апроч медалёў на стужках ордэна Святога Станіслава). Не былі адноўлены найвышэйшыя імператарскія ордэны: {{нп3|ордэн Святога апостала Андрэя Першазваннага|ордэн Святога апостала Андрэя Першазваннага|ru|Орден Святого апостола Андрея Первозванного}}, [[ордэн Святога Аляксандра Неўскага]], [[ордэн Святога Георгія]] 1-й ступені, [[ордэн Святога Уладзіміра]] 1-й ступені, {{нп3|Ордэн Белага арла, Расійская імперыя|ордэн Белага арла|ru|Орден Белого орла (Российская империя)}}. Калчак адмовіўся ад аднаўлення ордэнаў, узнагароджанне якімі было справай цара, а таксама пакінуў у ордэнскай сістэме, якая адлюстроўвала і дзяржаўную іерархію, незанятай самую высокую ступень{{sfn|Кручинин|2010|с=354}}. Пры гэтым былі ўведзены новыя ўзнагароды, што адпавядалі падзеям грамадзянскай вайны: «За вызваленне Сібіры», «За Вялікі сібірскі паход»<ref name=H9>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043221.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Анатомия диктатуры»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180321121346/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043221.phtml |date=21 сакавіка 2018 }}</ref>. ==== Расследаванне забойства царскай сям’і ==== {{асноўны артыкул|Расстрэл царскай сям'і}} Калчак арганізаваў расследаванне справы пра [[Расстрэл царскай сям’і|расправу бальшавікоў з сям’ёй імператара Мікалая II]], даручыў гэта следчаму [[Мікалай Аляксеевіч Сакалоў|М. А. Сакалову]], які на глебе раскопаў, збору і аналізу дакументаў, пошуку і допытаў сведак усталяваў час, месца і акалічнасці трагедыі, хоць рэшткі забітых да адступлення Рускай арміі ад Екацярынбурга ў ліпені 1919 года знайсці не паспелі<ref name=H9/>. ==== Залаты запас ==== {{Асноўны артыкул|Залаты запас Расійскай імперыі}} [[Файл:PolkZnamya.jpg|thumb|250px|Вярхоўны кіраўнік уручае палкавы сцяг. 1919 год.]] У 1914—1917 гадах каля траціны {{нп3|Залаты запас Расійскай імперыі|залатога запасу Расіі|ru|Золотой запас Российской империи}} было даслана на часовае захоўванне ў Англію і Канаду, а прыкладна палова была вывезена ў [[Казань]]. Частка залатога запасу, якая захоўвалася ў Казані (больш 500 тон), дасталася пасля кастрычніка 1917 года бальшавікам. Яна была ўзята ў іх 7 жніўня 1918 года войскамі {{нп3|Народная армія|Народнай арміі КАМУС|ru|Народная армия}} пад камандаваннем [[Уладзімір Оскаравіч Капель|У. О. Капеля]] пры {{нп3|Штурм Казані Народнай арміяй Камуса|ўзяцці Казані|ru|Штурм Казани Народной армией Комуча}} і адпраўлена ў [[Самара|Самару]], дзе зацвердзіўся ўрад [[Камітэт членаў Устаноўчага сходу|Камуса]]. З Самары золата на некаторы час перавезлі ва [[Уфа|Уфу]], а пад канец лістапада 1918 гады — у [[Омск]] і перадалі ў дырэктыву ўрада Калчака. Золата было размешчана на захоўванне ў мясцовым філіяле Дзяржбанка. У маі 1919 года было ўсталявана, што ўсяго ў Омску знаходзілася золата на суму 650 млн рублёў (505 тон). Маючы большую частку залатога запасу Расіі, Калчак не дазваляў свайму ўраду расходаваць золата, нават дзеля стабілізацыі фінансавай сістэмы і змагання з [[інфляцыя]]й (якой спрыяла нястрымная эмісія «{{нп3|Керанкі|керанак|ru|Казначейские знаки образца 1917 года}}» і царскіх рублёў бальшавікамі). На закуп узбраення і абмундзіроўкі для свайго войска Калчак выдаткаваў 68 мільёнаў рублёў. Пад заклад 128 мільёнаў рублёў атрыманы крэдыты ў замежных банках: прыбыткі ад размяшчэння вярталіся ў Расію. 31 кастрычніка 1919 года залаты запас пад узмоцненай аховай быў пагружаны ў 40 вагонаў, яшчэ ў 12 вагонах знаходзіўся суправаджалы персанал. [[Транссібірская магістраль]] на працягу ад [[Новасібірск|Нованікалаеўска]] да Іркуцка кантралявалася чэхамі, чыім галоўным заданнем была ўласная эвакуацыя з Расіі. Толькі 27 снежня 1919 года штабны цягнік і цягнік з золатам прыбылі на станцыю [[Ніжняудзінск|Ніжнеудзінск]], дзе прадстаўнікі [[Антанта|Антанты]] вымусілі адмірала Калчака падпісаць загад пра адрачэнне ад правоў Вярхоўнага кіраўніка Расіі і перадаць эшалон з залатым запасам пад кантроль {{нп3|Чэхаславацкія легіёны|Чэхаславацкага корпуса|en|Czechoslovak Legion}}. 15 студзеня 1920 года чэшскае камандаванне выдала Калчака эсэраўскаму Палітцэнтру, які ўжо праз некалькі дзён перадаў адмірала бальшавікам. 7 лютага чэхаславакі перадалі бальшавікам 409 мільёнаў рублёў золатам у памен на гарантыі бесперашкоднай эвакуацыі корпуса з Расіі. {{нп3|Народны камісарыят фінансаў|Народны камісарыят фінансаў РСФСР|ru|Народный комиссариат финансов}} у чэрвені 1921 года склаў даведку, з якой вынікала, што за перыяд кіравання адмірала Калчака залаты запас Расіі скараціўся на 235,6 мільёнаў рублёў, ці на 182 тоны. Яшчэ 35 мільёнаў рублёў з залатога запасу зніклі ўжо пасля перадачы яго бальшавікам, пры перавозцы з Іркуцка ў [[Казань]]. ==== Адраджэнне і развіццё шляхоў зносін ==== [[Файл:25EktbPolkKolchaka.jpg|thumb|250px|Пагоны 25-га Екацярынбургскага палка імя адмірала Калчака.]] Да лета 1919 года высілкамі ўрада становішча на чыгунках было выпраўлена, цягнікі сталі хадзіць па раскладзе, скараціўся лік злоўжыванняў і хваляванняў. Асаблівую ўвагу Калчак надаваў засваенню стратэгічна важнага для Расіі [[Паўночны марскі шлях|Паўночнага марскога шляху]], якім адмірал цікавіўся яшчэ з часоў палярных плаванняў яго юнацкасці. Зараз над праблемай працягваў працаваць створаны 23 красавіка 1919 года па асабістым пачыне Аляксандра Васільевіча пры Расійскім урадзе адмысловы Камітэт Паўночнага марскога шляху. У планах значыліся і новыя даследчыцкія экспедыцыі, адна з якіх была праведзена ў 1919 годзе ў Карскім моры пад кіраўніцтвам сябра А. В. Калчака [[Барыс Андрэевіч Вількіцкі|Б. А. Вількіцкага]]. У планах значылася і будаванне новага порта ва ўтоку [[Енісей|Енісея]]<ref name=H8/>. ==== Сацыяльная палітыка ==== Каб зменшыць сацыяльную напружанасць, Расійскі ўрад прымаў адмысловыя меры: нягледзячы на няўхільную падчас ваенных дзеянняў [[інфляцыя|інфляцыю]], асаблівы камітэт пры міністэрстве працы сцвярджаў адмысловыя {{нп3|Пражытковы мінімум|пражытковыя мінімумы|ru|Прожиточный минимум}} па рэгіёнах, і ў залежнасці ад іх час ад часу рабіў індэксаванне зарплаты дзяржслужбоўцаў. Гісторык Хандорын заўважае, што гэтыя калчакаўскія «мінімумы» былі рэальнымі. Практыка вылічэння пражытковых мінімумаў была ўпершыню ўведзена ў Сібіры менавіта пры Калчаку<ref name=H8/>. === Белы тэрор === {{Main|Белы тэрор (Расія)}} Узброеныя выступленні супраць новай улады ўсё ж былі. У ноч з 22 на 23 снежня ў Омску, калі Калчак цяжка захварэў, бальшавікі паднялі паўстанне. Паўстанне было падаўлена ў той жа дзень часткамі омскага гарнізона. У выніку {{нп3|самасуд|самасуда|ru|Самосуд}} афіцэраў загінулі васьмёра выпушчаных бальшавікамі з турмы дэпутатаў Устаноўчага сходу (Барсаў, Брудэрэр, Лісаў, Локцеў, Маркавецкі, фон Мек, Сароў і Фамін). Астатнія дэпутаты, якія знаходзіліся ў турме, пасля ўціхамірвання паўстання былі адпушчаны на волю. Гісторык Хандорын канстатуе, што ў становішчы ваеннага часу суровая практыка ваенна-палявых судоў была апраўданай і ўжывалася заўсёды. Тым больш, што 30 лістапада ўрад Калчака прыняў пастанову, якая дазваляла смяротнае пакаранне для асоб, вінаватых у перашкаджэнні ажыццяўленню ўлады Вярхоўнага кіраўніка ці Савета міністраў<ref>''Голуб П. А.'' Белый террор в России (1918—1920 гг.). — М.: Патриот, 2006. — С. 336.</ref>. Аднак пры задушэнні паўстанняў, падобных снежаньскаму омскаму, нярэдка іх удзельнікі рабіліся ахвярамі самасудаў. Пазней ваенныя часткі, падкантрольныя Калчаку ў Сібіры, ажыццяўлялі аперацыі супраць чырвоных партызан. У гэтых аперацыях выкарыстоўваліся таксама атрады Чэхаславацкага корпуса<ref>Большая Российская энциклопедия. — Т. 3. — М.: БРЭ, 2005. — С. 272—273. — ISBN 5-85270-331-1.</ref>. Згодна афіцыйнаму дакладу {{нп3|Аляксандр Рыгоравіч Гойхбарг|А. Р. Гойхбарга|ru|Гойхбарг, Александр Григорьевич}}, накіраванага бальшавіцкім урадам у Сібір загаднікам аддзеламі юстыцыі {{нп3|Сібірскі рэвалюцыйны камітэт|Сібрэўкама|ru|Сибирский революционный комитет}}, у {{нп3|Екацярынбургская губерня|Екацярынбургскай губерні|ru|Екатеринбургская губерния}} было падвергнута {{нп3|Целавыя кары|целавым карам|ru|Телесные наказания}} каля 10 % двухмільённага насельніцтва, у тым ліку жанчыны і дзеці<ref>''Голуб П. А.'' [http://marxism.itgo.com/mag14/Golub21.htm Большая ложь о красном и белом терроре в эпоху Великого Октября и гражданской войны].</ref>. Як паведамляў гісторык П. А. Галуб, больш 625 чалавек былі расстраляныя пры задушэнні паўстання ў [[Кастанай|Кустанаі]] ў красавіку 1919 года, некалькі паселішчаў былі спаленыя. Уціхамірнікам паўстання Калчак адрасаваў такі загад: «Дзякую генерал-маёру Воўкаву і ўсім спадарам афіцэрам, салдатам і казакам, якія прымалі ўдзел пры задушэнні паўстання. Тых, хто найболей праславіліся, прадставіць да ўзнагарод»<ref name="golub392">''Голуб П. А.'' Белый террор в России (1918—1920 гг.). — С. 392.</ref>. У ноч на 30 ліпеня 1919 года ў [[Краснаярск]]ім ваенным мястэчку выбухнула паўстанне, у якім узялі ўдзел 3-і полк 2-й асобнай брыгады і большасць салдатаў 31-га палка 8-й дывізіі, усяго да 3 тыс. чалавек. Захапіўшы ваеннае мястэчка, паўсталыя распачалі наступленне на Краснаярск, але былі разбітыя, страціўшы да 700 чалавек забітымі<ref>''Симонов Д. Г.'' [http://www.zaimka.ru/02_2002/simonov_kolchakrear/ К вопросу о военном строительстве в тыловых округах колчаковской армии в 1919 году.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121226035221/http://zaimka.ru/02_2002/simonov_kolchakrear/ |date=26 снежня 2012 }}</ref>. Генералу С. М. Разанаву, які кіраваў задушэннем паўстання, адмірал паслаў тэлеграму: «Дзякую вам, усіх начальнікам, афіцэрам, стралкам і казакам за выдатна выкананую працу»<ref name="golub392" />. У лістападзе [[1918]] года адмірал Калчак праводзіў палітыку высылання і расстрэлаў эсэраў<ref name="litvinkbterror">''Литвин А.'' Красный и белый террор в России 1918—1922 гг. — М.: Эксмо, 2004. — 448 с. — (Сов. секретно). — ISBN 5-87849-164-8.</ref>. Член ЦК партыі правых эсэраў Д. Ф. Ракаў здолеў пераправіць з турмы за мяжу ліст, які быў апублікаваны ў 1920 годзе выглядзе брашуры з назвай «У катавальнях Калчака. Голас з Сібіры». У ім ён пісаў, у прыватнасці, наступнае: {{пачатак цытаты}} Омск проста заціх ад жаху. У той час, калі жонкі забітых таварышаў дзень і ноч адшуквалі ў сібірскіх снягах іх трупы, я працягваў пакутлівае сваё сядзенне, не ведаючы, які жах чыніцца за сценамі гаўптвахты. Забітых… было бясконцае мноства, ва ўсякім разе, не менш 2500 чалавек. Цэлыя вазы трупаў правозілі па горадзе, як возяць зімой баранавыя і свіныя тушы. Пакутавалі галоўным чынам салдаты мясцовага гарнізона і працоўныя…{{канец цытаты|крыніца = <ref>''Раков Д. Ф.'' В застенках Колчака. Голос из Сибири. Париж, 1920, цит. по [http://marxism.itgo.com/mag14/Golub21.htm ''Голуб П. А.'' Большая ложь о красном и белом терроре в эпоху Великого Октября и гражданской войны]</ref>}} З прыходам да ўлады Калчака Расійскі Савет міністраў Пастановай ад 3 снежня 1918 года «з мэтай захавання існага дзяржаўнага ладу і ўлады Вярхоўнага Кіраўніка» скарэктавала артыкулы Крымінальнага Укладання [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ад 1903 года. Артыкулы 99, 100 усталявалі кару ў выглядзе смяротнага пакарання як за замах на Вярхоўнага Кіраўніка, так і за спробу гвалтоўнага скідання ўлады, адрыньвання тэрыторый. «Падрыхтоўкі» да дадзеных злачынстваў, паводле артыкула 101 караліся «катаргай». Абразы ВК у пісьмовай, друкаванай і вуснай форме караліся турэмным зняволеннем паводле артыкула 103. Бюракратычны сабатаж, невыкананне загадаў і простых абавязкаў службоўцамі, паводле артыкула 329, караўся катаржнымі працамі на тэрмін ад 15 да 20 гадоў. Дзеянні паводле Укладання разглядаліся ваенна-акруговымі ці ваенна-палявымі судамі ў прыфрантавой паласе. Асобна паказвалася, што дадзеныя змены дзеюць толькі «да ўсталявання народным прадстаўніцтвам асноўных дзяржаўных законаў». Паводле дадзеных артыкулаў кваліфікаваліся, да прыкладу, дзеянні бальшавіцка-эсэраўскага падполля, што арганізавала паўстанне ў Омску пад канец снежня 1918 года<ref name="cvetkovevoluciazakon">''Цветков В. Ж''. Белый террор — преступление или наказание? Эволюция судебно-правовых норм ответственности за государственные преступления в законодательстве белых правительств в 1917—1922 гг.</ref>. [[11 красавіка]] [[1919]] года ўрадам Калчака было прынята Палажэнне № 428 «Пра асоб, небяспечных для дзяржаўнага парадку з прычыны прыналежнасці да бальшавіцкага бунту» за подпісам міністра юстыцыі З. Старынкевіча. Заканадаўчы акт быў апублікаваны ў омскай газеце «Урадавы вястун Омск» (№ 188 ад 19 ліпеня 1919 год). Ён агадваў высылку на тэрмін ад года да пяці гадоў без канфіскацыі і пазбаўленне на дадзены перыяд «палітычных правоў» для «асоб, прызнаных небяспечнымі для дзяржаўнага парадку з прычыны датыкальнасці іх якім-небудзь чынам да бальшавіцкага бунту». Санкцыя, паводле закона, «замежным падданым — высыланне за мяжу», асобы, якія не дасягнулі 17 гадоў, аддаваліся «пад нагляд бацькоў». У выпадку «самавольнага вяртання» з высылкі ці з замежжа агадвалася адказнасць у выглядзе катаржных прац ад 4 да 8 гадоў. Прыярытэт аддаваўся грамадзянскаму судаводству, а ваенна-палявыя суды выключаліся з судовай сістэмы. Расследаванне спраў ускладалася на адмыслова створаныя Акруговыя Следчыя Камісіі, якія працавалі паводле Пастановы № 508 ад 1 ліпеня 1919 года «Пра парадак расследавання і разгляды злачынстваў, зробленых з мэтай бальшавіцкага бунту»<ref name="cvetkovevoluciazakon"/>. Даволі мяккія рэпрэсіўныя меры ў дачыненні бальшавікоў і іх прыхільнікаў тлумачыліся, перадусім, патрэбай захаваць дэмакратычныя элементы ва ўмовах наступнага звароту да сусветнай супольнасці з прапановай пра прызнанне суверэннай дзяржавы і Вярхоўнага Кіраўніка Расіі<ref name="cvetkovevoluciazakon"/>. У той жа час, наяўнасць артыкулаў 99-101 у часовай рэдакцыі Крымінальнага ўкладання ад 3 снежня 1918 года дазваляла пры патрэбе кваліфікаваць дзеянні «праціўнікаў улады» па нормах Крымінальнага ўкладання, якія агадвалі смяротнае пакаранне, катаржныя працы і турэмнае зняволенне і выносіліся не Следчымі Камісіямі, а органамі ваеннай юстыцыі<ref name="cvetkovevoluciazakon"/>. З дакументальных сведчанняў — вытрымка з загаду губернатара Енісейскай і часткі Іркуцкай губерні генерала С. М. Разанава, асаблівага ўпаўнаважанага Калчака ў г. [[Краснаярск]]у ад [[27 сакавіка]] [[1919]] года: {{пачатак цытаты}} : Начальнікам ваенных атрадаў, якія працуюць у раёне паўстання: : 1. Пры занятку паселішчаў, захопленых раней разбойнікамі, патрабаваць выдачы іх завадароў і важакоў; калі гэтага не адбудзецца, а верагодныя звесткі пра наяўнасць такіх ёсць, — расстрэльваць дзясятага. : 2. Паселішчы, насельніцтва якіх сустрэне ўрадавыя войскі са зброяй, спальваць; сталае мужчынскае насельніцтва расстрэльваць пагалоўна; маёмасць, коней, вазы, хлеб і гэтак далей адбіраць у карысць скарбу. : Нататка. Усё адабранае павінна быць праведзена загадам па атрадзе… : 6. Сярод насельніцтва браць закладнікаў, у выпадку дзеяння аднавяскоўцаў, накіраванага супраць урадавых войскаў, закладнікаў расстрэльваць бязлітасна. {{канец цытаты|крыніца=<ref name="prav">[http://atheistkrot.narod.ru/2.3/prav19.html Террор белой армии. Подборка документов.]</ref>.}} Загад быў скасаваны генерал-лейтэнантам С. М. Разанавым 24 чэрвеня 1919 года па прадстаўленні Міністэрства юстыцыі ўрада Калчака. Пра гэта гаворыцца ў Апавяшчэнні Мінюста МЗСу ў адказ на заяву камандуючага саюзнымі войскамі генерала [[Марыс Жанен|М. Жанена]]: {{пачатак цытаты}} …загад генерал-лейтэнанта Разанава ад 28 сакавіка 1919 г. пра закладнікаў па патрабаванні міністра юстыцыі скасаваны яшчэ да ўтварэння Камітэта па забеспячэнні парадку і законнасці ў кіраванні.{{Канец цытаты|крыніца = <ref>ГА РФ. — Ф. р-200. — Оп. 1. — Д. 118. — Л. 93.</ref>}} У Екацярынбургскай губерні пры Калчаку былі расстраляны не менш 25 тысяч чалавек, пералупцаваны каля 10 % двухмільённага насельніцтва. Лупцавалі як мужчын, так і жанчын і дзяцей<ref name="golub">{{артыкул|аўтар=П. А. Голуб.|загаловак=Большая ложь о красном и белом терроре в эпоху Великого Октября и гражданской войны|спасылка=http://marxism.itgo.com/mag14/Golub21.htm|выданне=Марксизм и современность|тып=журнал|год=1999|выпуск=1—2}}</ref>. Бязлітаснае дачыненне карнікаў Калчака да працоўных і сялян справакавала масавыя паўстанні. Як адзначае пра рэжым Калчака А. Л. Літвін, «цяжка гаварыць пра падтрымку яго палітыкі ў Сібіры і на Урале, калі з прыкладна 400 тыс. чырвоных партызан таго часу 150 тыс. дзеялі супраць яго, а сярод іх 4—5 % было заможных сялян, ці, як іх тады звалі, кулакоў»<ref>''Литвин А. Л.'' [http://www.mubiu.ru/ogd/ISTORIA/16/Liter/%D0%93%D0%92.pdf Красный и белый террор в России. 1917—1922]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Пермская аперацыя === {{Асноўны артыкул|Пермская аперацыя, 1918—1919}} План {{нп3|Пермская операция, 1918—1919|аперацыі|ru|Пермская операция (1918—1919)}} па наступленні замест Масквы на Волагду (каб выйсці на злучэнне з архангельскімі белымі часткамі і атрымаць доступ да дапамогі саюзнікаў праз [[Архангельск]] і [[Мурманск]]) быў распрацаваны яшчэ чэхамі, пры пакіданні фронту яны перадалі гэту ідэю Болдыраву, якому ідэя таксама спадабалася, яе падтрымваў і Нокс. У выніку «па спадчыне» ўсё гэта дасталася Калчаку. Наступленне пачалося 27 лістапада з пачаткам абыходу [[Кушва|Кушвы]] правафланговай групай генерала {{нп3|Рыгор Апанасавіч Вяржбіцкі|Р. А. Вяржбіцкага|ru|Вержбицкий, Григорий Афанасьевич}}. Кушва была ўзята белымі штыкавой атакай 2 снежня. 29 лістапада ў наступленне перайшла ўдарная групоўка [[Анатоль Мікалаевіч Пепяляеў|А. М. Пепяляева]]. Пры 20-градусных марозах, па калена ў снезе, за два тыдні салдаты пераадолелі 100 вёрстаў і ўзялі 14 снежня вузлавую станцыю Каліна. У выніку манеўру белых армія {{нп3|Міхаіл Міхайлавіч Лашэвіч|М. М. Лашэвіча|ru|Лашевич, Михаил Михайлович}} апынулася разрэзанай на дзве часткі. 20 снежня [[7-я Уральская дывізія]] генерала У. В. Галіцына і [[2-я Чэхаславацкая дывізія]] з розных бакоў уварваліся ў [[Кунгур]], выбіўшы адтуль 30-ю дывізію [[Васіль Канстанцінавіч Блюхер|В. К. Блюхера]]. Cавецкія войскі, якія панеслі значныя страты, адыходзілі да падпяразанай некалькімі шэрагамі акопаў і драцяных загарод Пермі, якую чырвонае камандаванне спадзявалася ўтрымаць. Войскі Калчака, перарэзаўшы чыгунку, не далі часткам дывізіі Блюхера ўзмацніць гарнізон горада, які быў захоплены 24 снежня. У палон былі ўзяты больш 30 тыс. чырвонаармейцаў, 120 гармат, звыш 1000 кулямётаў, 9 бронецягнікоў, 180 цягніковых складаў, рачная флатылія і ўвесь абоз разбітай {{нп3|3-я армія, РСЧА|3-яй армія чырвоных|ru|3-я армия (РККА)}}, якая ў выніку снежаньскіх бітваў страціла палову свайго складу. На некаторых кірунках чырвоныя здаваліся цэлымі палкамі, прыкладам, 4-ы Камскі полк. Поспех быў дасягнуты белымі часткамі ўжо без дапамогі чэхаў, якія пакінулі фронт<ref name=H10>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043519.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «На полях сражений»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016104433/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043519.phtml |date=16 кастрычніка 2013 }}</ref>. Паведамленне пра ўзяцце Пермі выклікала захопленую рэакцыю ў Омску. Савет міністраў пастанавіў узнагародзіць Калчака, які знаходзіўся і дзейнічаў увесь час аперацыі ў баявым становішчы, ордэнам Святога Георгія 3-й ступені за вялікі ўнёсак у падрыхтоўку аперацыі{{sfn|Зырянов|2012|с=437—440}}. У сувязі з узяццем Пермі асабістае віншаванне Вярхоўнаму кіраўніку даслаў прэм’ер-міністр Францыі [[Жорж Бенжамэн Клемансо|Жорж Клемансо]]<ref name = H10/>. === Генеральнае наступленне войскаў Усходняга фронту ўвесну 1919 года === {{Асноўны артыкул|Вясновае наступленне Рускай арміі, 1919}} [[Файл:Екатеринбург Штаб Сибирской армии.jpg|thumb|250px|У штабе Сібірскай арміі. У першым шэрагу злева направа: камандуючы [[Радала Гайда|Р. Гайда]], Калчак, начальнік штаба Б. П. Багаслоўскі. [[Екацярынбург]]. Люты 1919 года. Напярэдадні [[Вясновае наступленне Рускай арміі (1919)|генеральнага наступлення]].]] [[Файл:CampañaDePrimaveraDeKolchak1919.svg|міні|300px|справа|Карта вясновага наступлення.]] У пачатку 1919 года Калчаком была зроблена рэарганізацыя войскаў. Былая Екацярынбургская група войскаў была ператворана ў {{нп3|Сібірская армія|Сібірскую армію|ru|Сибирская армия}}, на чале якой стаў генерал Гайда. {{нп3|Заходняя асобная армія|Заходняй арміяй|ru|Западная отдельная армия}} камандаваў генерал М. В. Ханжын, якому была аператыўна падпарадкавана Паўднёвая ваенная група генерала П. А. Бялова, якая прылягала да яго левага фланга{{sfn|Плотников|1998|с=229-235|name=P229-235}}. [[Усходні фронт РСЧА]] меў моцныя флангі і слабы цэнтр, што давала магчымасць [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходняму фронту Рускай арміі]] здзейсніць удар у цэнтр Савецкай Расіі{{sfn|Зырянов|2012|с=457|name=Z457}}. Згодна са стратэгічным планам Стаўкі Калчака, у першай фазе аперацыі павінна было адбыцца наступленне на [[Перм]]ска-[[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вяцкім]] і [[Самара]]-[[Саратаў]]скім кірунку. Пры поспеху наступденне павінна было працягвацца двума галоўнымі ўдарамі на абодвух кірунках і перарасці ў наступленне на Маскву з поўначы, поўдня і ўсходу{{sfn|Белое движение|2007|с=106—112|name=Goncharenko}}. Генеральнае наступленне планавалася Стаўкай на красавік 1919 года. Савецкае камандаванне, як і Стаўка Калчака, збіралася дзеяць па разбежных аперацыйных кірунках{{sfn|Кручинин|2010|с=438}}. У пачатку сакавіка, апярэдзіўшы наступленне РСЧА, войскі Калчака ўдарылі ў стык паміж левым флангам 5-й і правым 2-й савецкіх армій, што шмат у чым вызначыла поспех далейшых дзеянняў белых. Пяройдучы ў наступленне, арміі белых сталі хутка набліжацца да [[Волга|Волгі]]<ref name=Z457/>. Правафланговая Сібірская армія пачала наступленне на Вяцкім кірунку і злучылася з войскамі {{нп3|Паўночная вобласць, 1918—1920|Архангельскага ўрада|ru|Северная область (1918—1920)}}. Часткі Заходняга войска генерала Ханжына ў сакавіку ўзялі [[Бірск]], [[Уфа|Уфу]], [[Стэрлітамак]]{{sfn|Зырянов|2012|с=459|name=Z459}}, у красавіку — [[Мянзелінск]], [[Белябей]], [[Бугуруслан]], [[Бугульма|Бугульму]], [[Набярэжныя Чаўны]]. Сібірская армія ў красавіку ўзяла [[Воткінск|Воткінскі завод]], [[Сарапул]], [[Іжэўск|Іжэўскі завод]]. Пад канец красавіка войскі Калчака выйшлі на подступы да [[Казань|Казані]], Самары, [[Ульянаўск|Сімбірска]], заняўшы значныя тэрыторыі з важнымі прамысловымі і сельскагаспадарчымі рэсурсамі. Насельніцтва гэтых абласцей перавышала 5 млн чалавек. Занятак гэтых раёнаў адкрываў войскам Калчака прамую дарогу на Маскву<ref name=Goncharenko/>. «Палёт да Волгі», як сталі зваць вясновае наступленне 1919 года, зрабіў моцнае ўражанне на сучаснікаў. У буржуазных і грамадскіх колах Расіі адчуваўся ўздым, злучаны з надзеяй на хуткую перамогу над бальшавікамі. Прэм’ер-міністр Расійскага ўрада П. В. Валагодскі ў інтэрв’ю томскай газеце «Сібірскае жыццё» 29 красавіка казаў, што ён «верыць у зорку Вярхоўнага кіраўніка» і што да восені армія возьме Маскву, у сувязі з чым ён ужо пачынаў займацца хуткімі выбарамі ў Нацыянальны (ці [[Устаноўчы сход|Устаноўчы]]) сход. Калчака павіншавалі з поспехам наступлення, у прыватнасці, прэм’ер-міністр Францыі [[Жорж Бенжамэн Клемансо|Ж. Клемансо]], ваенны міністр Вялікабрытаніі [[Уінстан Чэрчыль|У. Чэрчыль]] і міністр замежных спраў Францыі {{нп3|Стэфан Пішон|С. Пішон|ru|Пишон, Стефан}}. Адрэагавалі на поспехі Белага руху на Усходзе Расіі і бальшавікі. Ленін абвясціў Калчака галоўным ворагам Савецкай рэспублікі і заклікаў «напружыць усе сілы ў змаганні з ім». Улетку 1919 года Савецкі ўрад прызначыў прэмію ў 7 млн долараў за галаву Калчака<ref name=H10/>. Значна ўзрос аўтарытэт Калчака. Пачала паступаць дапамога саюзнікаў. 30 мая 1919 года Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Поўдня Расіі|УСПР]] генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]] прызнаў уладу адмірала Калчака як Вярхоўнага кіраўніка Рускай дзяржавы і падпарадкаваўся яму як Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму Рускай арміяй{{sfn|Зырянов|2012|с=462}}. Вакол Калчака былі створаны [[Руская армія (1919)|адзіныя ўзброеныя сілы]] і ўтварылася [[Расійская дзяржава (1918—1920)|Расійская дзяржава]], якая хоць і складалася з трох разрозненых частак{{sfn|Зырянов|2012|с=463}}. Сам Калчак так апісваў вынікі вясновага наступлення сваіх войскаў{{sfn|Зырянов|2012|с=518}}: {{quotation|Не мне ацэньваць і не мне гаварыць пра тое, што я зрабіў і чаго не зрабіў. Але я ведаю адно, што я зрабіў бальшавізму і ўсім тым, што здрадзіў і прадаў нашу Радзіму, цяжкія і, напэўна, смяротныя ўдары. Ці блаславіць Бог мяне давесці да канца гэтую справу, не ведаю, але пачатак канца бальшавікоў пакладзены ўсё ж мною. Вясновае наступленне, пачатае мною ў самых цяжкіх умовах і з велізарнай рызыкай… з'явілася першым ударам па Савецкай рэспубліцы, далым магчымасць Дзянікіну акрыяць і пачаць у сваю чаргу разгром бальшавікоў на Поўдні… |А. В. Калчак. Пачатак кастрычніка 1919 года.}} === Адступленне Усходняга фронту летам — восенню 1919 года === [[Файл:Kolchak-i-syn-polka.jpg|thumb|250px|злева|А. В. Калчак падчас падарожжа на фронт з {{нп3|Сын палка|сынам палка|ru|Сын полка}}. 1919 год.]] [[Файл:Kolchak (blason).jpg|thumb|250px|справа|Герб Расійскай дзяржавы.]] [[Файл:CampañaDeVeranoContraKolchak1919.svg|thumb|300px|злева|Контрнаступленне Чырвонай Арміі.]] Да сярэдзіны 1919 года лік байцоў Чырвонай арміі дайшоў да 1,5 мільёнаў чалавек. Бальшавікі аднавілі сваю лікавую перавагу на Усходнім фронце, засяродзіўшы на галоўным кірунку 33-тысячную групоўку. «Усе на Калчака!» — абвяшчаў лозунг бальшавіцкага ўрада ў гэтыя дні. ЦК РКП(б) 7 красавіка 1919 года абвясціў Усходні фронт галоўным. [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|М. В. Фрунзэ]] атрымаў у сваю дырэктыву чатыры арміі, чыя сукупная колькасць складала 80 тыс. чалавек і ўдвая перавышала лік ваяроў Заходняй арміі генерала Ханжына<ref name=Goncharenko/>. Аднак распачатае 28 красавіка 1919 года наступленне чырвоных натыкнулася на зацятае супраціўленне белых. Пагрозлівае становішча, у якім аказаліся белыя, узмацніла паўстанне Украінскага кураня імя Тараса Шаўчэнкі, да якога далучылася яшчэ чатыры палкі і егерскі батальён, што стала асноўным фактарам, што вызначыў прарыў фронту чырвонымі. Многія палкаводцы белых пазней выказваліся ў тым ключы, што менавіта гэтыя падзеі сталі першапрычынай паразы Заходняй і іншых армій [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходняга фронту]]{{sfn|Зырянов|2012|с=481—485|name=Z481-485}}<ref name=P229-235/><ref>''Гагкуев Р. Г.'' Генерал Каппель // Каппель и каппелевцы. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Посев, 2007. — С. 79. — ISBN 978-5-85824-174-4.</ref>. Заходняй арміі давялося адыходзіць. На іншых кірунках белыя працягвалі сваё наступленне. 9 чэрвеня чырвоныя часткі ўзялі Уфу. Пасля адступлення з Паволжа Калчак страціў стратэгічную ініцыятыву. Баяздольнасць войска зменшылася<ref name=H10/>. У чэрвені Калчак адхіліў прапанову [[Карл Густаў Эміль Манэргейм|К. Г. Манергейма]] паслаць 100-тысячную фінскую армію на Петраград у памен на прызнанне незалежнасці Фінляндыі, заявіўшы, што «не паступіцца ніколі і ні за якія хвілінныя зыскі» «ідэяй вялікай непадзельнай Расіі»<ref>Красный архив. — 1929. — Т. 2 (33). — С. 95—96.</ref>. «Кадравы голад» прывёў, у канчатковым выніку, да паразы белых армій у 1919 годзе. Генералу М. А. Інастранцаву Калчак гаварыў: {{пачатак цытаты}}…мы бедныя людзьмі, чаму нам і даводзіцца цярпець нават на высокіх пастах, не выключаючы і пастоў міністраў, людзей, якія далёка не адпавядаюць занятым імі месцам, але — гэта таму, што іх замяніць няма кім…<ref>''Ганин А. В.'' Враздробь, или почему Колчак не дошёл до Волги? // ГАРФ. — Ф. Р-5960. — Оп. 1. — Д. 8а. — Л. 89)</ref>{{канец цытаты}} 20 чэрвеня былі зробленыя кадравыя перастановы. Калчак замацаваў за сабой пасаду вярхоўнага галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі Расійскай дзяржавы, Дзітэрыхс заняў вызвалены Калчаком пост галоўнакамандуючага Усходнім фронтам. Замест Ханжына камандуючым Заходняй арміяй стаў генерал К. В. Сахараў{{sfn|Зырянов|2012|с=505}}. У ліпені праваліўся авантурны план Лебедзева і Сахарава заманіць 5-ю армію чырвоных у Чалябінск, а потым атачыць яе і разграміць. Заходняя і Сібірская арміі адыходзілі ў Заўралле. Калчак распачаў высілкі для ўзмацнення цэнтралізацыі ўлады: паводле яго ўказа ад 7 жніўня Савету Вярхоўнага кіраўніка, які складаўся з набліжаных міністраў, падаваліся дадатковыя паўнамоцтвы па арганізацыі абароны. Быў рэзка скарочаны бюракратычны апарат. Калчак узмацніў прапаганду ў войсках, звярнуўся з заклікамі да сялян і салдатаў. Яго загад ад 28 ліпеня абавязваў афіцэраў тлумачыць салдатам мэты вайны: адзінства і цэласць Расіі, рашэнне надзённых для народа пытанняў праз Нацыянальны ўстаноўчы сход, абарона праваслаўнай веры і нацыянальных святыняў. Ліберальныя газеты выходзілі з заклікамі мацаваць абарону дзяржавы. Аэрапланы белых пачалі скідаць пракламацыі на пазіцыі бальшавікоў. Для кампраметацыі бальшавікоў друкавалі фальшывыя дэкрэты Савецкай улады і нумары [[Правда (газета)|газеты «Правда»]]. Былі адкрыты курсы ваенных інфарматараў, якія рыхтавалі прафесійных агітатараў у войсках<ref name=H10/>. [[Файл:Kolchak1919troops.jpg|thumb|left|250px|Калчак прымае парад. Блізу Табольска, верасень — кастрычнік 1919 года.]] Галоўным заданнем Усходняга фронту белых стала спрыянне сілам Дзянікіна ў іх {{нп3|Паход на Маскву|наступленні на Маскву|ru|Поход на Москву}}, адцягненне на сябе частак бальшавікоў. Белыя здабылі перамогу ў сваёй апошняй наступальнай бітве на Усходнім фронце — вераснёвай {{нп3|Табольская аперацыя|Табольскай аперацыі|ru|Тобольская операция}}. Вярхоўны галоўнакамандуючы адмірал Калчак асабіста планаваў дэсантныя аперацыі апошняга наступлення трох сваіх армій і дзеянні Об-Іркуцкай флатыліі, вылічваючы даплысці да Цюмені. Задума адмірала была адважная, складалася ў імкненні не дапусціць адыходу чырвоных, атачыць і знішчыць іх шляхам хуткай перавозкі частак па рэках і высадкі дэсантаў ва ўзаемадзеянні з конніцай франтальна надыходных войскаў. У выпадку поспеху белыя атачалі 29-ю, 30-ю і 51-ю стралковыя дывізіі чырвоных. Нягледзячы на зрыў гэтага плана, белыя былі даволі блізкімі да разгрому [[3-я армія, РСЧА|3-й Чырвонай арміі]]. Менавіта таму савецкія ваенныя гісторыкі Табольска-Петрапаўлаўскую аперацыю разглядалі вылучна фрагментамі, падрабязна апісваючы баі адной толькі {{нп3|5-я армія, РСЧА|5-ай арміі|ru|5-я армия (РККА)}}<ref name="Novikov">''Новиков П. А.'' Гражданская война в Восточной Сибири. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2005. — 415 с. ISBN 5-9524-1400-1, С. 137</ref>. Чырвоныя былі адкінуты ад ракі [[Табол]] на 100 км. Вераснёвыя перамогі пасля працяглых няшчасцяў ацэньваліся як паваротны момант у грамадзянскай вайне. Калчак вырашыўся на крок, які не хацеў рабіць у перыяд адступлення, каб гэта нельга была інтэрпрэтаваць як праяву слабасці ўлады, — ператварэнне Дзяржаўнай эканамічнай нарады ў абіраны насельніцтвам орган{{sfn|Зырянов|2012|с=515}}. Аляксандр Васільевіч ездзіў на перадавую незалежна ад таго, як ішлі справы яго армій. Імкненне Калчака як мага больш асабіста быць на фронце выцякала з яго ўпэўненасці, што менавіта тут робіцца сапраўды важная справа. У адмірала шмат разоў узнікала жаданне ўзяць самому вінтоўку і ваяваць нароўні са сваімі салдатамі. Выступаючы перад ваярамі, Вярхоўны галоўнакамандуючы казаў, што ён «такі ж салдат, як і ўсе астатнія, што для сябе ён нічога не шукае, а імкнецца выканаць абавязак перад Расіяй». Адпраўляючыся на фронт, Калчак прычапляў да свайго цягніка вагон — два з тытунём, цукрам, чаем, бялізнай, каб падарыць іх салдатам. Пры гэтым Аляксандр Васільевіч перажываў, калі ўзнікалі складанасці са здабычай гэтых рэчаў для патрэб франтавікоў, гатовы быў нават выпрошваць патрэбнае. Калчак пры гэтым неўсвядомлена паводзіў сябе як Мікалай II і рабіў гэта ад таго, што ведаў жыццё салдата, жадаючы дапамагчы яму не толькі прамовамі і ўзнагародамі, але і матэрыяльна{{sfn|Зырянов|2012|с=492}}. Пасля вераснёвых баёў на Таболе было некаторае зацішша. У сярэдзіне кастрычніка чырвоныя павялі наступленне свежымі сіламі. Белыя здавалі свае апорныя пункты{{sfn|Зырянов|2012|с=520—522}}. Пачалося адступленне белых частак. Чырвоныя не змаглі прарваць фронт, аднак захапілі плацдармы на левым беразе Табола. Разумеючы, што далейшае змаганне за пазіцыі блізу Табола прывядзе да знясілення войскаў, камандуючы Усходнім фронтам генерал Дзітэрыхс вырашыў пачаць стратэгічнае адступленне з саступкай праціўніку значнай тэрыторыі Белай Сібіры, улучаючы, магчыма, і сам Омск, а потым здзейсніць удар па праціўніку з глыбіні сваіх пазіцый. Аднак гэты план не ўлічваў, што здача сталіцы прывядзе ў рух усе варожыя Калчаку сілы ў тыле арміі. Калчак, які стаў ужо дасведчаным палітыкам, прачуваў усеагульны абвал у тыле і пачаў схіляцца да думкі, што Омск трэба бараніць да апошняй магчымасці: страта сталіцы пазбывала сэнсу ўсю структуру Усерасійскай улады, Стаўка і ўрад пераходзілі аўтаматычна ў статус «вандроўных»<ref>''Цветков В. Ж.'' Генерал Дитерихс, последний защитник империи. // Генерал Дитерихс. — М.: Посев, 2004. — С. 47. — ISBN 5-85824-150-6.</ref>. Дзітэрыхс быў выкліканы да Калчака, пры гэтым генерал К. В. Сахараў са штучным абурэннем падтрымаў Вярхоўнага кіраўніка і выступіў у абарону плана абароны Омска. Дзітэрыхс быў адкліканы ў тыл для фарміравання добраахвотніцкіх частак, а на яго месца быў прызначаны Сахараў<ref name="G114-125">Белое движение. Поход от Тихого Дона до Тихого океана. — М.: Вече, 2007. — С. 114—125. — 378 с. — (За веру и верность). — ISBN 978-5-9533-1988-1.</ref>. Пасля пакідання [[Петрапаўлаўск]]а Омск аказаўся пад ударам з двух бакоў: па збежных лініях чыгункі з боку Петрапаўлаўска і [[Ішым]]а. Пры гэтым Сахараў не змог арганізаваць ні абарончай мяжы, ні абароны Омска, ні арганізаванага адступлення. У выніку белыя спазніліся з эвакуацыяй сталіцы, зробленай толькі 10 лістапада. Сам Вярхоўны кіраўнік вырашыў адыходзіць разам з арміяй, зрабіўшы стаўку на тое, што яго прысутнасць у шэрагах дзейных войскаў дапаможа падняць іх дух. На рашэнне Калчака зрабіла ўплыў і жаданне запабегчы захапленню чэхаславакамі, саюзнікамі ці чырвонымі партызанамі [[Залаты запас Расійскай імперыі|залатога запасу Расіі]]. Прапанова ад французскага генерала Жанена і ўсяго дыпламатычнага корпуса пра ўзяцце залатога запасу пад міжнародную апеку, ахову і транспартаванне ва Уладзівасток Калчаком была ўспрынята як заломліванне надмернай цаны за абяцаную дапамогу{{sfn|Плотников|1998|с=246—250}}. Аляксандр Васільевіч катэгарычна адпрэчыў іх прапанову: «Я вам не веру. Золата хутчэй пакіну бальшавікам, чым перадам саюзнікам». На думку гісторыка Зыранава, гэтыя словы каштавалі Аляксандру Васільевічу жыцця: з гэтага моманту замежныя прадстаўнікі страцілі да яго цікавасць{{sfn|Зырянов|2012|с=531}}. Усе каштоўнасці, а таксама адмысловы груз з рэчамі царскай сям’і і доказамі іх [[Расстрэл царскай сям’і|забойства]] былі ўтойліва пагружаны ў эшалон Чырвонага Крыжа<ref name=H11>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043719.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Катастрофа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016121352/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043719.phtml |date=16 кастрычніка 2013 }}</ref>. З пакіданнем Омска войскі Усходняга фронту пачалі свой «[[Вялікі Сібірскі Ледзяны паход]]». === Вялікі Сібірскі Ледзяны паход === {{Асноўны артыкул|Вялікі Сібірскі Ледзяны паход}} [[Файл:KolchakInviernoDe19191920.svg|thumb|1000px|цэнтр|Агульная карціна адступлення белых армій.]] Пакінуўшы Омск, камандаванне Усходняга фронту планіравала затрымаць наступленне чырвоных на мяжы ракі [[Об]]. Армію меркавалася папоўніць за кошт тылавых злучэнняў, а фронт аднавіць на мяжы [[Томск]] — [[Новасібірск|Нованікалаеўск]] — [[Барнаул]] — [[Бійск]]. Аднак войскі да гэтага часу кантралявалі толькі буйныя населеныя пункты, у многіх з якіх былі падняты паўстанні. Нягледзячы на зацятыя ар’ергардныя баі, арганізаваць абарону не атрымалася, і 11 снежня быў пакінуты Барнаул, 13 снежня — Бійск, 14 снежня — Нованікалаеўск<ref name=Gagkuev92-95/>. У лістападзе 1919 года канфлікт паміж урадам Расійскай дзяржавы і камандаваннем Рускай арміі, з аднаго боку, і чэхаславацкім палітычным і ваенным кіраўніцтвам, з іншай, ператварыўся ў сутыкненне. 13 лістапада лідары чэхаславакаў у Расіі апублікавалі ў газетах Сібіры палітычны мемарандум, напоўнены скаргамі і выбрыкамі ў адрас рускіх улад. Угневаны дзеяннямі чэхаславацкіх палітыкаў, Калчак 25 лістапада запатрабаваў ад Савета міністраў спыніць зносіны з чэхаславацкім кіраўніцтвам. Вярхоўны кіраўнік здолеў «паставіць на месца» чэхаславакаў: пасля рэзкай рэакцыі Вярхоўнага іх кіраўнікі былі змушаны апраўдвацца, выступаючы з заявамі, што іх словы нібы «няправільна зразумелі»<ref name=H11/>. Тым не менш неўзабаве быў апублікаваны зварот чэхаў да саюзнікаў, дзе яны аб’яўлялі сябе свабоднымі ад усіх абавязанняў перад Расіяй і паведамлялі пра эвакуацыю па чыгунцы ў адпаведнасці з прынцыпам «Нашы інтарэсы — перш усіх астатніх». [[Транссібірская магістраль]] у гэты час кантралявалася Чэхаславацкім корпусам, што атрымаў загад не прапускаць рускія ваенныя эшалоны ўсходней [[Тайга (горад)|станцыі Тайга]] датуль, пакуль не праедуць усе чэхаславакі з «саманабытай маёмасцю». Дзеянні саюзнікаў ператварылі баявыя няшчасці Усходняга фронту белых у катастрофу ўсяго Белага руху на Усходзе Расіі: армія аказалася адрэзанай ад тылу, пазбаўлена магчымасці атрымліваць боепрыпасы і эвакуяваць параненых<ref name="Gagkuev92-95">''Р. Г. Гагкуев'' Генерал Каппель // Каппель и каппелевцы. 2-е изд., испр. и доп. М.: НП «Посев», 2007 ISBN 978-5-85824-174-4, стр.92—95</ref>. 24 лістапада адмірал Калчак адправіў [[Марыс Жанен|М. Жанену]] і [[Ян Сыравы|Я. Сыраваму]] тэлеграму з канстатаваннем: выкарыстанне чыгункі вылучна для пропуску чэхаславацкіх эшалонаў азначае гібель многіх рускіх эшалонаў, апошнія з якіх фактычна знаходзіліся на лініі фронту. Адмірал пісаў: «У такім разе я буду лічыць сябе маючым права прыняць крайнія меры і не спынюся перад імі»{{sfn|Зырянов|2012|с=536—537}}. 11 снежня Калчак за злачыннае пакіданне Омска зняў і аддаў пад следства генерала К. В. Сахарава. Новым Галоўнакамандуючым войскамі Усходняга фронту быў прызначаны генерал [[Уладзімір Оскаравіч Капель|У. О. Капель]], які планаваў аднавіць фронт па [[Енісей|Енісеі]] і ўсталяваць сувязь з забайкальскімі войскамі атамана [[Рыгор Міхайлавіч Сямёнаў|Р. М. Сямёнава]]<ref name=Gagkuev92-95/>. Адмірал паспяшаўся ў новую сталіцу — [[Іркуцк]], бо гарнізон горада быў слабы і да яго набліжаўся партызанскі атрад {{нп3|Нестар Аляксандравіч Каландарышвілі|Н. А. Каландарышвілі|ru|Каландаришвили, Нестор Александрович}}{{sfn|Зырянов|2012|с=549—552|name=Z549-552}}. Аднак генерал Жанен, так і не расстаўшыся з надзеяй прыбраць да рук залаты запас Расіі, распарадзіўся не прапускаць {{нп3|літарны цягнік|літарны цягнік|ru|Литерный поезд}} Калчака далей [[Ніжняудзінск|Ніжнеудзінска]]. 25 снежня эшалоны Вярхоўнага кіраўніка Расіі былі спынены чэхаславакамі на падыходзе да станцыі Ніжнеудзінск. Чэшскі афіцэр паведаміў, што паводле дырэктывы штаба саюзных войскаў цягнікі Калчака затрымліваюцца «да далейшых дырэктыў» і распачаў спробу раззброіць канвой Вярхоўнага кіраўніка. Чэхаславакі сілай забралі і сагналі два паравозы, якія цягнулі «залаты эшалон» і цягнік Вярхоўнага кіраўніка. Рускія эшалоны былі ачэплены чэшскімі войскамі, сувязь з навакольным светам зараз можна было ажыццяўляць толькі праз іх. Пад маркай аховы ад нападу чэхаславакі фактычна ўзялі Вярхоўнага кіраўніка Расіі пад арышт. «Ніжнеудзінскае сядзенне» працягвалася каля двух тыдняў{{sfn|Плотников|1998|с=254—257|name=P254—257}}. [[Файл:Vagón vlaku čs. legií.jpg|thumb|250px|злева|Вагон чэхаславацкага легіёна.]] 21 снежня ў [[Чарамхова|Чарамхове]] выбухнула паўстанне. Праз тры дні паўстанне, якое было падрыхтавана бальшавіцкімі падпольнымі камітэтамі РКП(б) і Палітцэнтрам эсэраў і меншавікоў, пачалося ў прыгарадзе Іркуцка Глазкове, а да вечара 27 снежня — і ў самым Іркуцку. Калчак распачаў спробу адбіць горад з дапамогай войскаў атамана Сямёнава, але ім не ўдалося прарвацца ў горад. Тым часам ішлі перамовы паміж генералам Жаненам, Палітцэнтрам і Саветам міністраў пра перадачу ўлады Палітцэнтру<ref name="P254—257" />. 3 студзеня 1920 года ў Ніжнеудзінску Калчак атрымаў ад Савета міністраў тэлеграму з подпісамі {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Чарвен-Вадалі|А. А. Чарвен-Вадалі|ru|Червен-Водали, Александр Александрович}}, Ханжына і Ларыёнава з вымогай адрачэння ад улады і перадачы яе А. І. Дзянікіну, як новаму Вярхоўнаму кіраўніку. У тэлеграме Савета міністраў утрымлівалася падробка: нібы пра патрэбу перадачы ўлады Дзянікіну раней ужо тэлеграфаваў С. Д. Сазонаў, які насамрэч гаварыў не пра неадкладную перадачу ўлады галоўкаму УСПР, а толькі пра прызначэнне апошняга наступнікам Вярхоўнага кіраўніка, каб у выпадку выхаду Калчака з палітычнай арэны ці з жыцця не згубіць «дасягнутае аб’яднанне ўсіх сіл, якія змагаюцца з бальшавікамі, пад адной уладай». Падробка была зробленая, каб Калчак не пярэчыў. Тэлеграма гаварыла таксама пра імкненне яе аўтараў «адкупіцца» Калчаком ад партызан і паўстанцаў. Аляксандр Васільевіч не стаў чапляцца за ўладу, аднак ён хацеў праехаць Іркуцк у статусе Вярхоўнага кіраўніка — інакш гэта маглі злічыць за слабасць і баязлівасць. Таму Калчак адказаў тэлеграмай Савету міністраў, што ён згодны перадаць уладу Дзянікіну, але толькі па прыбыцці ў [[Улан-Удэ|Верхняудзінск]], выдаўшы адначасова 4 студзеня свой апошні ўказ — пра ''прадвызначэнне'' перадачы ўлады{{sfn|Зырянов|2012|с=556}}<ref name="Журавлев" />. Калчак і яго памагатыя разглядалі варыянты далейшых дзеянняў. Быў высунуты план адыходу ў Манголію, да мяжы з якой вёў ад Ніжнеудзінска стары тракт даўжынёй у 250 вёрстаў. Вядома, адмірала павінны былі пераследаваць. Але ў яго быў канвой колькасцю больш 500 ваяроў, з якім пераследавання можна было не асцерагацца. Калчак загарэўся гэтым планам, які нагадваў паходы яго маладосці. Адмірал спадзяваўся на вернасць сваіх салдатаў і афіцэраў. Сабраўшы канвой, ён паведаміў, што не едзе ў Іркуцк, а застаецца часова ў Ніжнеудзінску, прапанаваў застацца з ім усім тым, хто гатоў падзяліць яго лёс і верыць у яго, падаўшы астатнім свабоду дзеянняў. Да раніцы з 500 чалавек засталося з ім толькі дзесяцера. За адну ноч, зразумеўшы, што ён здраджаны і няма ратунку, Калчак ссівеў{{sfn|Зырянов|2012|с=559}}. === Здрада і выдача Калчака саюзнікамі === [[Файл:KolchaksLastPhoto.jpg|thumb|250px|Апошняя фатаграфія Калчака. Пасля 20 студзеня 1920 года.]] Калчак мала верыў саюзнікам, адчуваючы па іх паводзінах, што будзе здраджаны і імі («Прададуць мяне гэтыя саюзнічкі», — сказаў адмірал генералу М. І. Занкевічу), але пасля доўгіх ваганняў усё ж вырашыў пакласціся на іх. Ён заняў купэ ў пасажырскім вагоне другога класа, дэкараваным сцягамі Вялікабрытаніі, ЗША, Францыі, Японіі і Чэхаславакіі. Генерал Жанен атрымаў ад высокіх камісараў пісьмовую інструкцыю забяспечыць, калі будзе магчыма, бяспечнае прытрымліванне Калчака туды, куды ён захоча. Фраза «калі будзе магчыма» была ўлучана ў інструкцыю па патрабаванні Жанена. Услед за вагонам Калчака ішоў «залаты эшалон», перададзены пад чэшскую ахову<ref name="P254—257" />. 10 студзеня эшалон выйшаў з Ніжнеудзінска і 15 студзеня прыбыў у Іркуцк. Па прыбыцці вагон Калчака быў ачэплены шчыльным кольцам аховы. Адміралу стала вядома, што напярэдадні горад пакінулі ўсе саюзныя місіі. Чэхаславакі абвясцілі Аляксандру Васільевічу, што перадаюць яго мясцовым уладам. Арышт адмірала і перадача яго эсэра-меншавіцкаму Палітцэнтру былі ўзгоднены чэхамі з прадстаўнікамі саюзнікаў і сталі мерай, «патрэбнай для бяспекі чэшскай арміі»<ref>''Мельгунов С. П.'' Трагедия адмирала Колчака: В 2 книгах. — Книга вторая: Часть III. — М.: Айрис-пресс, Лагуна-Арт, 2005. — 496 с. + вклейка 8 с. — (Белая Россия). ISBN 5-8112-0547-3, стр. 443, 461</ref>, але насамрэч зроблены былі для забеспячэння свабоднага пасоўвання іх эшалонаў на Усход<ref>''Гагкуев Р. Г.'' Генерал Каппель // Каппель и каппелевцы. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Посев, 2007. — С. 106. — ISBN 978-5-85824-174-4.</ref>. Нягледзячы на дадзеныя раней запэўненні і гарантыі бяспекі і абароны, Жанен і чэхаславакі здрадзілі адмірала. Каля 9 гадзін вечара «Палітцэнтр» абвясціў Калчаку і Пепяляеву пра арышт, пасля чаго яны былі змешчаны ў будынку губернскай турмы<ref name=H11/>. Калчак, быўшы чалавекам слова, доўга не разумеў, як генерал Жанен (які атрымаў пазней за парушэнне слова афіцэра мянушку «генерал без гонару») мог яго выдаць. [[Ганна Васільеўна Цімірова|Цімірова]] спрабавала супакоіць адмірала і вырашыла суправаджаць яго ў мясцовую турму. Акт перадачы быў складзены ў 21:55. Камандуючы японскімі войскамі Іркуцка палкоўнік Фукуда, пазнаўшы пра прыбыццё ў горад Вярхоўнага кіраўніка, звярнуўся да [[Ян Сыравы|Яна Сыравага]] з просьбай перадаць Аляксандра Васільевіча пад ахову японскага батальёна, на што атрымаў адказ, што Калчак ужо выдадзены паўстанцам{{sfn|Зырянов|2012|с=563}}. Зыранаў піша, што пра прычыны выдачы адмірала слушна казаў кіраўнік іркуцкіх камуністаў А. А. Шырамаў, адзначаючы ў іх павагу да Калчака з боку ворага{{sfn|Зырянов|2012|с=561}}: <blockquote>Без улады Калчак ніякай каштоўнасці ні для саюзнікаў, ні для чэхаў не ўяўляў; па сваіх жа асабістых якасцях, прамы і рэзкі, ён спрабаваў бараніць «суверэнітэт [[Расійскі ўрад (1919)|Расійскага ўрада]]» ад дамаганняў саюзнікаў і даўно ўжо знаходзіўся ў вострым канфлікце з імі, а тым больш з чэхамі.</blockquote> Асноўнай прычынай здрады Калчака і наступнай яго выдачы саюзнікамі сталі заявы Вярхоўнага кіраўніка, зробленыя яшчэ ў Омску, што залаты запас, як і нарабаваныя чэхаславакамі ў велізарным аб’ёме матэрыяльныя каштоўнасці, з’яўляюцца набыткам Расіі і што ён не дапусціць іх вывазу за мяжу. Трагічная развязка была паскорана сталым вядомым чэхаславацкаму камандаванню тэлеграфным загадам Аляксандра Васільевіча ва Уладзівасток пра праверку ўсіх каштоўнасцей і маёмасці, якія вывозіліся чэшскімі легіянерамі на караблях з Расіі{{sfn|Плотников|1998|с=258}}. === Апошнія дні === {{Асноўны артыкул|Расстрэл адмірала Калчака}} [[Файл:Изображение-119.jpg|злева|250px|thumb|Іркуцкі турэмны замак — апошні зямны прыстанак А. В. Калчака. Паштоўка пачатку XX стагоддзя.]] З 21 студзеня пачаліся [[s:ru:допросы Колчака Чрезвычайной следственной комиссией|допыты А. В. Калчака Надзвычайнай следчай камісіяй]], якія мелі для адмірала асаблівае значэнне. Адмірал трымаўся падчас допытаў спакойна і з вялікай годнасцю, выклікаючы гэтым мімавольную павагу ў следчых, падрабязна расказваючы пра сваё жыццё і ахвотна адказваючы на пытанні. Пры гэтым Аляксандр Васільевіч імкнуўся не зваць імёнаў, і, не звальваючы адказнасць за тыя ці іншыя падзеі на іншых, браў яе на сябе. Усведамляючы, што гэтыя допыты з’яўляюцца свайго роду «мемуарамі» і яго апошнім словам для нашчадкаў, А. В. Калчак быў даволі шчыры і адкрыты, імкнуўся пакінуць для гісторыі і ўласныя біяграфічныя дадзеныя, і звесткі пра важныя гістарычныя падзеі, удзельнікам якіх яму давялося быць. Захапіўшы ў Іркуцку ўладу, [[бальшавік]]і змянілі старшыню следчай камісіі на свайго стаўленіка [[Самуіл Гдальевіч Чудноўскі|С. Г. Чудноўскага]], які з першага дня знаходжання на гэтай пасадзе стаў спрабаваць усяляк ушчамляць і ўражаць паддопытнага{{sfn|Зырянов|2012|с=572—573|name=Z572-573}}. Верны Вярхоўнаму кіраўніку генерал [[Уладзімір Оскаравіч Капель|У. О. Капель]] з яшчэ захавалымі баяздольнасць рэшткамі частак [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходняга фронту]] паспяшаў яму на выручку — нягледзячы на лютую сцюжу і глыбокія снягі, не літуючы ні сябе, ні людзей<ref name = H12>{{Cite web |url=http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043944.phtml |title=''В. Г. Хандорин'' Адмирал Колчак: правда и мифы. Глава «Адмирал уходит в последнее плавание» |access-date=22 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921055535/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043944.phtml |archivedate=21 верасня 2013 |url-status=dead }}</ref>. У выніку пры пераправе праз раку Кан Капель праваліўся з канём пад лёд, абмарозіў ногі, і ўжо 26 студзеня сканаў ад запалення лёгкіх. Тым не менш войскі белых пад камандаваннем генерала [[Сяргей Мікалаевіч Вайцяхоўскі|С. М. Вайцяхоўскага]] працягнулі рух наперад. Іх заставаліся ўсяго 4—5 тысяч ваяроў. Вайцяхоўскі планаваў узяць штурмам Іркуцк і выратаваць Вярхоўнага кіраўніка і ўсіх афіцэраў. Хворыя і абмарожаныя, [[30 студзеня]] яны выйшлі на лінію чыгункі і ля станцыі Зіма разбілі высланыя супраць іх савецкія войскі. Пасля кароткага адпачынку, [[3 лютага]], капелеўцы рушылі на Іркуцк. Яны з ходу ўзялі [[Чарамхова]] ў 140 км ад Іркуцка, разагнаўшы шахцёрскія дружыны і расстраляўшы мясцовы рэўкам{{sfn|Кручинин|2010|с=520|name=Kruchinin520}}<ref name="Gonch123">Белое движение. Поход от Тихого Дона до Тихого океана. — М.: Вече, 2007. — 378 с. — (За веру и верность). — ISBN 978-5-9533-1988-1, стр. 123</ref>. Паводле сведчання генерала Пучкова, генерал Вайцяхоўскі мог разлічваць пры рэалізацыі свайго плана выратаванні Калчака не больш чым на 5 тыс. ваяроў, якія былі расцягнуты ўздоўж дарогі так, што на іх зборы да месца бою спатрэбілася б не менш за суткі. Армія мела 4 дзейныя і 7 разабраных гармат з абмежаванай колькасцю боепрыпасаў. У большасці дывізій было не больш 2—3 кулямётаў з мізэрнай колькасцю патронаў. Яшчэ горш справы ішлі з патронамі ў стралкоў<ref name = Kruchinin520/>. Ты не менш, паводле сведчання генерала, «…пры малой надзеі знайсці Вярхоўнага кіраўніка ў горадзе армія атакавала б Іркуцк неадкладна ж з падыходам да яго»<ref name = Kruchinin520/>. У адказ на ўльтыматум камандуючага савецкімі войскамі Зверава аб здачы Вайцяхоўскі накіраваў чырвоным сустрэчны ўльтыматум з патрабаваннем вызвалення адмірала Калчака і арыштаваных з ім асоб, прадастаўлення фуражу і выплаты кантрыбуцыі ў памеры 200 млн руб., абяцаючы абыйсці ў гэтым выпадку Іркуцк<ref name = Gonch123/>. Бальшавікі не выканалі патрабаванняў белых, і Вайцяхоўскі перайшоў у атаку: капелеўцы прарваліся да Інакенцьеўскай у 7 км ад Іркуцка. Іркуцкі ВРК абвясціў горад у стане аблогі, а подступы да яго былі ператвораныя ў суцэльныя лініі абароны. Пачалася бітва за Іркуцк — паводле шэрагу ацэнак, яна не мела сабе роўных за ўсю грамадзянскую вайну па жорсткасці і лютасці нападаў. Палонных не бралі<ref name = Gonch123/>. Капелеўцы ўзялі Інакенцьеўскую і змаглі прарваць лініі гарадской абароны чырвоных. На 12 гадзін дня быў прызначаны штурм горада. У гэты момант у падзеі ўмяшаліся чэхаславакі, якія заключылі з чырвонымі пагадненне, што мела мэтай забеспячэнне іх уласнай бесперашкоднай эвакуацыі. За подпісам начальніка 2-й чэхаславацкай дывізіі Крэйчага белым была накіравана вымога не займаць Глазкоўскае прадмесце пад пагрозай выступлення чэхаў на баку чырвоных. Ваяваць са свежым добра ўзброеным чэшскім кантынгентам у Вайцяхоўскага ўжо не хапіла б сіл. Адначасна прыйшлі весткі пра гібель адмірала Калчака. Ва ўзніклых абставінах генерал Вайцяхоўскі загадаў скасаваць наступленне. Капелеўцы з баямі пачалі адыход у Забайкалле<ref name="Melgunov470">''Мельгунов С. П.'' Трагедия адмирала Колчака: В 2 книгах. — Книга вторая: Часть III. —М.: Айрис-пресс, Лагуна-Арт, 2005. — 496 с. + вклейка 8 с. — (Белая Россия). ISBN 5-8112-0547-3, стр. 470</ref>. <blockquote> Як піша гісторык {{нп3|Сяргей Пятровіч Мяльгуноў|С. П. Мяльгуноў|ru|Мельгунов, Сергей Петрович}}, у гэтым штурме Іркуцка капелеўцамі было шмат што і маральнага парадку, што павінна было стаць душэўнай палёгкай для ідучага на смерць Вярхоўнага кіраўніка. Адмірал мог са спакойным сумленнем сустрэць расстрэльныя стрэлы: яго салдаты і афіцэры ў самы крытычны момант выпрабавання не здрадзілі справе, якой служыў А. В. Калчак, не здрадзілі і самога адмірала, застаўшыся яму вернымі да канца<ref name = Melgunov470/>.</blockquote> [[Файл:Kamera Kolchaka.JPG|thumb|250px|Камера № 5 у СІЗА г. Іркуцка, дзе ўтрымваўся А. В. Калчак.]] Пачынаючы з 3 лютага шпацыры ў двары турмы былі забаронены бальшавікамі, а Аляксандр Васільевіч з Ганнай Васільеўнай сталі спрабаваць мяняцца запіскамі. Апошняя запіска Калчака сваёй сяброўцы была перахоплена і зачытана ёй праз шмат гадоў<ref name = Z572-573/>: {{quotation|Дарагая галубка мая, я атрымаў тваю запіску, дзякуй за тваю ласку і клопаты пра мяне. Як паставіцца да ўльтыматуму Вайцяхоўскага, не ведаю, хутчэй думаю, што з гэтага нічога не выйдзе ці ж будзе паскарэнне няўхільнага канца. Не разумею, што значыць «у суботу нашы шпацыры канчаткова немагчымыя»? Не турбуйся пра мяне. Я пачуваюся лепш, мае застуды праходзяць. Думаю, што перавод у іншую камеру немагчымы. Я толькі думаю пра цябе і твой лёс, адзіна, што мяне трывожыць. Пра сябе не турбуюся — бо ўсё вядома загадзя. За кожным маім крокам сочаць, і мне цяжка пісаць. Пішы мне. Твае запіскі адзіная радасць, якую я магу мець. Я малюся за цябе і схіляюся перад тваім самаахвяраваннем. Любая, любімая мая, не турбуйся за мяне і захавай сябе. [[Радала Гайда|Гайду]] я прабачыў. Да пабачэння, цалую твае рукі.|А. В. Калчак}} У ноч з 6 на 7 лютага 1920 адмірал А. В. Калчак і старшыня Савета міністраў [[Расійскі ўрад (1919)|Расійскага ўрада]] [[Віктар Мікалаевіч Пепяляеў|В. М. Пепяляеў]] былі [[Расстрэл адмірала Калчака|расстраляныя без суда]], па пастанове Іркуцкага {{нп3|Ваенна-рэвалюцыйныя камітэты|ваенна-рэвалюцыйнага камітэта|ru|Военно-революционные комитеты}} [[бальшавік]]оў — у адпаведнасці з дадзенымі многіх сучасных гісторыкаў — у выкананне непасрэднага загаду [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]]<ref name="В.Г. ХАНДОРИН. АДМИРАЛ КОЛЧАК: ПРАВДА И МИФЫ">В. Г. ХАНДОРИН. АДМИРАЛ КОЛЧАК: ПРАВДА И МИФЫ"</ref>{{sfn|Плотников|1998|с=277|name=Plotnikov277}}{{sfn|Кручинин|2010|с=522|name=Kruchinin522}}<ref>[http://ricolor.org/history/bldv/kol/2/ ''Ю. З. Кантор'' «Я ВАС БОЛЬШЕ ЧЕМ ЛЮБЛЮ…» Адмирал Колчак: роман перед расстрелом]</ref><ref>''Волков Е. В., Егоров Н. Д., Купцов И. В.'' Белые генералы Восточного фронта Гражданской войны: Биографический справочник. — М.: Русский путь, 2003. — 240 с. ISBN 5-85887-169-0, стр. 116</ref>. Пастанова Іркуцкага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта пра расстрэл А. В. Калчака і В. М. Пепяляева была падпісана А. Шырамавым, старшынёй камітэта, і яго членамі А. Снаскаровым, М. Левянсонам і кіраўніком справамі камітэта Аборыным. Тэкст пастановы пра іх расстрэл быў упершыню апублікаваны ў артыкуле былога старшыні Іркуцкага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта А. Шырамава<ref>''Ширямов А.'' Иркутское восстание и расстрел Колчака // Сибирские огни. 1924. № 4. С. 122—140.</ref>. У 1991 годзе {{нп3|Леанід Рыгоравіч Калаціла|Л. Р. Калаціла|ru|Колотило, Леонид Григорьевич}} зрабіў дапушчэнне, што пастанова была складзена ўжо пасля расстрэлу, як апраўдальны дакумент, бо датавана яна сёмым лютага, а ў турму [[Самуіл Гдальевіч Чудноўскі|С. Г. Чудноўскі]] і І. М. Бурсак прыбылі ў другой гадзіне ночы сёмага лютага, нібы ўжо з тэкстам пастановы, прытым да гэтага складалі з камуністаў расстрэльную каманду<ref>Гл. артыкул Ю. Фельштынскага «Ленін і расстрэл Калчака» з заўвагамі Л. Р. Калацілы, апублікаваны ў кнізе: Допрос А. В. Колчака. 2-е изд., доп.- Л.: Политекс, 1991. (Отв. за выпуск В. Д. Доценко и Л. Г. Колотило)</ref>. У працы У. І. Шышкіна 1998 года<ref>[https://archive.today/20120913233254/www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/14-CHICH.HTM Шишкин В. И. Расстрел адмирала Колчака] // Гуманитарные науки в Сибири. 1998. № 2.</ref> паказана, што наяўны ў ДАРФ арыгінал пастановы датаваны шостым лютага, а не сёмым, як паказана ў артыкуле А. Шырамава. Аднак у гэтай жа крыніцы прыведзены тэкст тэлеграмы Старшыні Сібрэўкама і члена Рэўваенсавета [[5-я армія, РСЧА|5-ай арміі]] І. М. Смірнова, дзе гаворыцца, што рашэнне пра расстрэл Калчака было прынята на пасяджэнні сёмага лютага. Апроч таго, увесь дзень шостага лютага ішоў допыт Калчака. Згодна з пашыранай версіяй, расстрэл адбыўся на беразе ракі Ушакоўкі блізу [[Знаменскі манастыр, Іркуцк|Знаменскага жаночага манастыра]]. Кіраваў расстрэлам [[Самуіл Гдальевіч Чудноўскі|Чудноўскі]]. Целы забітых былі скінуты ў палонку. Удзельнікі расстрэлу адзначалі, што адмірал сустрэў смерць з салдацкай мужнасцю, захаваўшы годнасць і перад смерцю<ref name = H12/>. Доўгі час, нават у замежнай гістарычнай літаратуры лічылася, што рашэнне расстраляць А. В. Калчака было вымушаным і прынята на месцы. І. Ф. Плотнікаў адзначае, што для культывавання гэтай версіі выкарыстоўвалася тое, што быццам расстрэл быў здзейснены мясцовымі ўладамі з боязі, што часткі генерала [[Уладзімір Оскаравіч Капель|Капеля]] маюць мэтай вызваліць Калчака<ref>«Лёд и пламя адмирала Колчака», Вокруг света, № 10 (2817), 2008 год</ref>. Толькі ў пачатку 1990-х гадоў<ref group="заўв">Гл. у артыкуле: [http://translate.google.com/translate?hl=en&sl=en&tl=ru&u=http%3A%2F%2Fwww.august-1914.ru%2Fdrokov2.html ''Дроков С. В''. Александр Васильевич Колчак // Вопросы истории. 1991 год. № 1. С.50-67].</ref> у СССР была апублікавана запіска Леніна намесніку [[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкага]] {{нп3|Эфраім Маркавіч Склянскі|Э. Склянскаму|ru|Склянский, Эфраим Маркович}} для перадачы па тэлеграфе члену Рэўваенсавета [[5-ая армія, РСЧА|5-ай арміі]], старшыні Сібрэўкама І. Смірнову, якая да гэтага моманту была вядомая за мяжой ужо 20 гадоў — з моманту апублікавання ў [[Парыж]]ы выдання «Паперы Троцкага»<ref name="В.Г. ХАНДОРИН. АДМИРАЛ КОЛЧАК: ПРАВДА И МИФЫ"/>{{sfn|Плотников|1998|с=275}}: {{пачатак цытаты}} Шыфрам. Склянскаму: Пашліце Смірнову (РВС 5) шыфраванне: Не шырце ніякіх вестак пра Калчака, не друкуйце анічога, а пасля заняцця намі Іркуцка дашліце строга афіцыйную тэлеграму з тлумачэннем, што мясцовыя ўлады да нашага прыходу паступалі так і так пад уплывам пагрозы Капеля і небяспекі белагвардзейскіх змоў у Іркуцку. Ленін. Подпіс таксама шыфрам.<br /> 1. Ці берацеся зрабіць архі-надзейна? <br /> 2. Дзе Тухачэўскі? <br /> 3. Як справы на Кав. фронце? <br /> 4. У Крыме? {{канец цытаты|крыніца=}} На думку шэрага сучасных расійскіх гісторыкаў, гэту тэлеграму вынікае расцэньваць як непасрэдны загад Леніна пра бяссуднае і таемнае забойства Калчака<ref name=Plotnikov277 /><ref name="Kruchinin522"/>. Гісторык І. Ф. Плотнікаў адзначае, што ў дачыненні А. В. Калчака справа бальшавікамі ставілася на неправавыя рэйкі, і пры ацэнцы асобы, як палітычнага праціўніка, і як ваеннапалоннага{{sfn|Плотников|1998|с=266}}. Гісторык [[Уладзімір Генадзевіч Хандорын|У. Г. Хандорын]] зважае на тую акалічнасць, што рашэнне пра пакаранне смерцю адмірала А. В. Калчака без суда было прынята неўзабаве пасля афіцыйнай пастановы [[Савет народных камісараў РСФСР|савецкага ўрада]] ад 17 студзеня 1920 года пра скасаванне смяротнага пакарання. Пепяляеў пры гэтым перад расстрэлам нават не быў дапытаны<ref name="В.Г. ХАНДОРИН. АДМИРАЛ КОЛЧАК: ПРАВДА И МИФЫ"/>. [[Генрых Зіноўевіч Ёфе|Г. З. Ёфе]] звярнуў увагу на тое, што хоць і А. В. Калчак, і «ўсе стаўленікі і агенты Калчака» былі абвешчаны па-за законам<ref group="заўв"><blockquote> АБ’ЯВА ПА-ЗА ЗАКОНАМ — поўнае ці частковае пазбаўленне асобы прававой аховы з боку дзяржавы (аж да дазволу кожнаму забіць такую асобу)… А. па-за з. згадвалася як адзін з відаў кары ў «Кіроўных пачатках па крымінальным праву РСФСР» 1919 г. </blockquote> :  — Юридический словарь. 2000 [http://dic.academic.ru/dic.nsf/lower/16637].</ref> яшчэ ў жніўні 1919 года пастановай Саўнаркама і УЦВК Саветаў, бяссудна былі пакараны смерцю толькі А. В. Калчак і В. М. Пепяляеў. Астатніх арыштаваных трыбунал, які адбыўся ў маі 1920 года, выходзячы з таго, што «востры момант грамадзянскай вайны абмінуў», знайшоў магчымым адправіць пад суд<ref name="verhovny">{{артыкул|аўтар= Иоффе Г. З.|загаловак= Верховный правитель России: документы дела Колчака|спасылка= http://magazines.russ.ru/nj/2004/235/iof18.html|мова= ru|выданне= Новый журнал|тып= Литературно-художественный журнал русского Зарубежья|год= 2004|том= 235|нумар= |старонкі= |doi= |issn=}}</ref>. Некаторыя сучасныя гісторыкі лічаць, што сэнс дзеянняў Леніна тут, як і ў выпадку з [[Расстрэл царскай сям’і|забойствам царскай сям’і]], складаўся ў спробе зняць з сябе адказнасць за бяссуднае пакаранне смерцю, паказаўшы справу як народную ініцыятыву і «акт адплаты»<ref name="В.Г. ХАНДОРИН. АДМИРАЛ КОЛЧАК: ПРАВДА И МИФЫ"/><ref name=Plotnikov277 /><ref name = Kruchinin522/><ref name=Shishkin>[https://archive.today/20120913233254/www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/14-CHICH.HTM ''В. И. Шишкин''. Расстрел адмирала Колчака]</ref>. Да гэтай думкі блізкі пункт погляду гісторыка А. Г. Латышава, паводле якой Ленін мог менавіта так паступіць у адносінах да царскай сям’і, але палічыў гэта немэтазгодным<ref name="Latyshev">''А. Г. Латышев'' Рассекреченный Ленин. — 1-е. — Москва: Март, 1996. — С. 118—138. — 336 с. — 15 000 экз. — ISBN 5-88505-011-2</ref>. У. І. Шышкін, не адмаўляючы наяўнасці ленінскай дырэктывы пра патрэбу расстрэлу Калчака, не лічыць Леніна адзіным вінаватым бяссуднага забойства, паказваючы, што ў савецкай Расіі ў той час не існавала іншага пункту погляду па гэтым пытанні. Паводле яго думкі, вызваленне А. В. Калчака было справай нерэальнай, і яго расстрэл быў ініцыяваны верхавінай бальшавіцкага кіраўніцтва як акт палітычнай расправы і застрашвання<ref name = Shishkin/>. Г. З. Ёфе пакінуў адкрытым пытанне пра карэктнае датаванне запіскі Леніна Склянскаму<ref group="заўв">«''Невядома, аднак, калі запіска была напісана. Паводле адных дадзеных, у студзені 1920 года, паводле іншых — у лютым, пасля расстрэлу Калчака.''» — [http://www.nkj.ru/archive/articles/1764/ ''Г. Иоффе.'' АДМИРАЛ КОЛЧАК: «ЛЮДЕЙ, ДАЙТЕ МНЕ ЛЮДЕЙ!»] — Журнал «Наука и жизнь», 2005 г., № 1.</ref>, але звярнуў увагу на невыразнасці ў тэксце запіскі, калі лічыць, што яна была напісана ўжо пасля расстрэлу<ref name="verhovny"/>. 7 лютага — у дзень расстрэлу Вярхоўнага кіраўніка — падчас перамоў з прадстаўнікамі 5-ай арміі чырвоных чэхі падпісалі пагадненне з бальшавікамі пра пакіданне адмірала «ў дырэктыве савецкай улады пад аховай савецкіх войскаў»<ref name = H11/>. Гісторык [[Сяргей Пятровіч Мяльгуноў|С. П. Мяльгуноў]] адзначае, што гібель Вярхоўнага кіраўніка азначала канец арганізаванага на дзяржаўным узроўні змагання супраць бальшавікоў у Сібіры<ref>''Мельгунов С. П.'' Трагедия адмирала Колчака: В 2 книгах. — Книга вторая: Часть III. — М.: Айрис-пресс, Лагуна-Арт, 2005. — 496 с. + вклейка 8 с. — (Белая Россия). ISBN 5-8112-0547-3, стр.470</ref>. === Магіла Калчака === [[Файл:KolchakKrest.JPG|250px|thumb|Крыж на месцы спачынку Калчака і Пепяляева на беразе Ангары.]] Гісторык Ю. В. Чайкоўскі лічыць пераканаўчымі здагадкі С. У. Дрокава, што афіцыйная версія пра расстрэл Калчака на беразе Ангары выдумана, і магілу Аляксандра Васільевіча варта шукаць у сценах іркуцкай турмы. Паказваючы на многія нестасоўкі ў афіцыйнай версіі (прыкладам, на футра Калчака, якое засталася ў турме і патрапіла потым у пералік асабістых рэчаў), Чайкоўскі згаджаецца з Дрокавым, што бальшавікі баяліся выводзіць Калчака за сцены турмы, пры гэтым камандарм Смірноў ужо тэлеграфаваў у Маскву, што загадаў уладам Іркуцка вывезці Калчака на поўнач ад горада, а калі гэта не атрымаецца, то «расстраляць у турме». Выканаўцы маглі шумна і прылюдна вывесці смяротнікаў у футрах з камер, а забіць іх употай у склепе. Афіцыйная версія, піша Чайкоўскі, магла служыць толькі таму, каб схаваць месца пахавання рэшткаў Калчака<ref>{{артыкул|аўтар=Чайковский Ю. В.|загаловак=Возвращение лейтенанта Колчака. К 100-летию Русской полярной экспедиции (1900–1903)|спасылка=http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/ch02vr.htm|выданне=Вестник РАН|год=2002|нумар=2|старонкі=152—161|ref=Чайковский|archive-date=18 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018164335/http://ihst.ru/projects/sohist/papers/ch02vr.htm}}</ref>. Сімвалічная магіла Калчака знаходзіцца на месцы яго «спачынку ў водах Ангары» недалёка ад іркуцкага {{нп3|Знаменскі манастыр, Іркуцк|Знаменскага манастыра|ru|Знаменский монастырь (Иркутск)}}, дзе ўсталяваны крыж<ref>[http://video.yandex.ru/users/aleksandrryabce/view/18/ Адмирал Колчак в Иркутске. Памятник и крест на месте расстрела (ВИДЕО)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140727025414/http://video.yandex.ru/users/aleksandrryabce/view/18/ |date=27 ліпеня 2014 }}</ref><ref>[http://baikalarea.ru/irkutsk/peoples/kolchak/svidetelstvo.htm Расстрел Колчака: свидетельство очевидца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307171030/http://baikalarea.ru/irkutsk/peoples/kolchak/svidetelstvo.htm |date=7 сакавіка 2016 }}</ref><ref>[http://ricolor.org/history/bldv/kol/2/ «Я ВАС БОЛЬШЕ ЧЕМ ЛЮБЛЮ…» Адмирал Колчак: роман перед расстрелом]</ref>. == Сям’я == Жонка Калчака, [[Соф’я Фёдараўна Калчак]], нарадзілася ў 1876 годзе ў [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] [[Падольская губерня|Падольскай губерні]] (цяпер [[Хмяльніцкая вобласць|Хмяльніцкай вобласці Украіны]]). Яе бацькам быў [[сапраўдны тайны саветнік]] Фёдар Васільевіч Аміраў. Маці Дар’я Фёдараўна, народжаная Каменская, была дачкой генерал-маёра, дырэктара Ляснога інстытута Ф. А. Каменскага, сястрой скульптара {{нп3|Фёдар Фёдаравіч Каменскі|Ф. Ф. Каменскага|ru|Каменский, Фёдор Фёдорович}}. Патомная дваранка, Соф’я Фёдараўна выхоўвалася ў {{нп3|Смольны інстытут шляхетных дзяўчын|Смольным інстытуце|ru|Смольный институт благородных девиц}} і была адукаванай (ведала сем моў, французскую і нямецкую ведала ў дасканаласці), прыгожай, валявой і незалежнай па характары (шмат у чым гэта надалей адбілася на яе адносінах з мужам)<ref name=H1/>. [[Файл:Вдова Колчака Софья Фёдоровна, сын Ростислав, внук Саша.jpg|thumb|250px|Соф’я Фёдараўна, сын Расціслаў у форме французскага афіцэра, унук Саша. 1939 год.]] Па дамоўленасці з Калчаком яны павінны былі пажаніцца пасля яго першай экспедыцыі. У гонар Соф’і (на той момант нявесты) былі названыя невялікі востраў у архіпелагу Літке і мыс на востраве Бенета. Чаканне расцягнулася на некалькі гадоў. Яны абвянчаліся 5 сакавіка 1904 года ў Свята-Харлампіеўскім храме ў [[Іркуцк]]у<ref>{{cite web|datepublished=24 декабря 2008|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/515117.html|title=На восстанавливаемый в Иркутске Свято-Харлампиевский храм, в котором венчался адмирал Колчак, поднят главный купол|publisher=Патриархия.ru|accessdate=2009-05-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/618q7luYU?url=http://www.patriarchia.ru/db/text/515117.html|archivedate=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Соф’я Фёдараўна нарадзіла ад Калчака траіх дзяцей: першая дзяўчынка нарадзілася ў кастрычніку 1905 года і не пражыла і месяца; сын Расціслаў нарадзіўся 9 сакавіка 1910 года, дачка Маргарыта (1912—1914) застудзілася падчас уцёкаў ад немцаў з Лібавы і сканала. Соф’я Фёдараўна жыла ў [[Гатчына|Гатчыне]], потым у [[Ліепая|Лібаве]]. Пасля абстрэлу Лібавы немцамі ў пачатку вайны (2 жніўня 1914 года) бегла, кінуўшы ўсё, апроч некалькіх валізак (казённая кватэра Калчака была потым разрабавана і яго маёмасць загінула). З [[Хельсінкі|Гельсінгфорса]] пераехала да мужа ў [[Севастопаль]], дзе падчас Грамадзянскай вайны чакала мужа да апошняга. У 1919 годзе ёй удалося адтуль эміграваць: брытанскія саюзнікі забяспечылі яе грашамі і далі магчымасць выехаць на караблі з Севастопаля ў [[Канстанца|Канстанцу]]. Далей яна перабралася ў [[Бухарэст]], а потым з’ехала ў [[Парыж]]. Памерла ў шпіталі Ланжумо ў Парыжы ў 1956 годзе і была пахавана на галоўных могілках рускага замежжа — [[Могілкі Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа|Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа]]. Апошняй просьбай адмірала Калчака перад расстрэлам было: «Я прашу паведаміць маёй жонцы, якая жыве ў Парыжы, што я багаслаўляю свайго сына». — «Паведамлю», — адказаў кіруючы расстрэлам супрацоўнік УНК {{нп3|Самуіл Гдальевіч Чудноўскі|С. Г. Чудноўскі|ru|Чудновский, Самуил Гдальевич}}<ref>''Чудновский С.'' Конец Колчака. — // Годы огненные, годы боевые : сб. восп. — Иркутск, 1961. — С. 209.</ref>. Расціслаў у 1919 годзе разам з маці пакінуў Расію і з’ехаў спачатку ў Румынію, а потам у Францыю, дзе скончыў Вышэйшую школу дыпламатычных і камерцыйных навук і ў 1931 годзе паступіў на службу ў Алжырскі банк. Жонкай Расціслава Калчака была Кацярына Развозава, дачка адмірала {{нп3|Аляксандр Уладзіміравіч Развозаў|А. У. Развозава|ru|Развозов, Александр Владимирович}}. У 1939 годзе Расціслаў Аляксандравіч быў мабілізаваны ў французскую армію, ваяваў на [[Бельгія|бельгійскай]] мяжы і ў 1940 годзе быў узяты ў палон [[Трэці рэйх|немцамі]], пасля вайны вярнуўся ў Парыж. Слабы здароўем, ён памёр [[28 чэрвеня]] [[1965]] года і быў пахаваны каля маці ў Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа<ref>[http://www.1tv.ru/admiral/pr=10917&pi=11492 Память и имя. Жена и сын Колчака].</ref>, дзе пазней была пахавана і яго жонка. Іх сын Аляксандр Расціслававіч (нар. 1933) цяпер жыве ў Парыжы. == Памяць == [[Іван Аляксеевіч Бунін|І. А. Бунін]], выступаючы на паніхідзе па Калчаку ў Парыжы ў 1921 годзе, сказаў: {{quotation|Надыдзе дзень, калі дзеці нашы, сузіраючы ганьбу і жах нашых дзён, шмат што прабачаць Расіі за тое, што ўсё ж не адзін Каін уладарыў у змроку гэтых дзён, але і Авель быў сярод сыноў яе. Надыдзе час, калі залатымі пісьмёнамі на вечную славу і памяць будзе напісана Яго імя ў Летапісы Рускай зямлі|''Общее дело''. — Париж. — 7 февраля 1921. — Цит. по: ''Зырянов, П. Н.'' Адмирал Колчак, Верховный Правитель России. — C. 585.}} [[Файл:Kolchak obituary.jpg|left|250px|thumb|Пад канец Грамадзянскай вайны на Далёкім Усходзе і ў наступныя гады ў эміграцыі 7 лютага — дзень расстрэлу адмірала — адзначаўся паніхідамі ў памяць «забітага ваяра Аляксандра» і служыў днём памінання ўсіх загінулых удзельнікаў Белага руху на ўсходзе краіны, перадусім загінулых падчас Сібірскага Ледзянога паходу зімой 1919—1920 гадоў. Аб’ява ў эмігранцкай газеце пра паніхіду ў памяць А. В. Калчака. 7 лютага 1921 года.]] Мемарыяльныя дошкі ў гонар і памяць Калчака ўсталяваны на будынку Марскога корпуса, які скончыў Калчак, у Санкт-Пецярбургу (2002)<ref>[http://www.fontanka.ru/2002/04/17/63708/ Возвращение адмирала Колчака]</ref><ref>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040141.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Вступление] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131015190908/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040141.phtml |date=15 кастрычніка 2013 }}.</ref>, на будынку вакзала ў Іркуцку, у двары капліцы Мікалая Мірлікійскага ў Маскве (2007)<ref group="заўв">Пліта правісела ледзь больш сутак: у выніку здзейсненага невядомымі акта вандалізму ў ноч на 6 лістапада яна была [https://archive.today/20120905172219/www.izvestia.ru/incident/article3122338/ разбітая]. Прадстаўнік руху «Спадчына адмірала Калчака» В. Кісялёва выказала дапушчэнне, што злачынцы разбілі дошку ў памяць пра Калчака адмыслова ў пярэдадне гадавіны Кастрычніцкай рэвалюцыі, што рабіла магчымым [http://www.justmedia.ru/news/russiaandworld/2008/11/07/46870 удзел у гэтым нашчадкаў рэвалюцыянераў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081211113310/http://www.justmedia.ru/news/russiaandworld/2008/11/07/46870 |date=11 снежня 2008 }}.</ref>. На фасадзе будынка [[Іркуцкі абласны краязнаўчы музей|Краязнаўчага музея]] (Маўрытанскі замак, былы будынак Рускага геаграфічнага таварыства) ў Іркуцку, дзе Калчак чытаў даклад пра Арктычную экспедыцыю 1901 года, адноўлены знішчаны пасля рэвалюцыі ганаровы надпіс у гонар Калчака — каля імёнаў іншых навукоўцаў і даследчыкаў Сібіры<ref>[http://www.fototerra.ru/Russia/Irkutsk/Lapshin-Aleksandr-Pavlovich-9056.html Фотография Краеведческого музея]</ref>. Імя Калчака высечана на помніку героям Белага руху («Галіпалійскім абеліску») на парыжскіх могілках Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа. У Іркуцку на месцы «спачынку ў водах Ангары»<ref>[http://info.irk.ru/irkutsk/peoples/kolchak/svidetelstvo.htm Расстрел Колчака: свидетельство очевидца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081014041320/http://info.irk.ru/irkutsk/peoples/kolchak/svidetelstvo.htm |date=14 кастрычніка 2008 }}</ref> ўсталяваны крыж. 4 лістапада 2004 года ў Іркуцку ўсталяваны [[Помнік Калчаку (Іркуцк)|помнік Калчаку]], аўтар ідэі — Андрэеў С. В., скульптар — [[Вячаслаў Міхайлавіч Клыкаў|В. М. Клыкаў]]. 18 снежня 2006 года ў Іркуцку ў будынку Іркуцкай турмы быў адкрыты Музей гісторыі Іркуцкага турэмнага замка імя А. В. Калчака<ref>[http://sizo.irkutsk.ru/muzei2.php Музей истории Иркутского тюремного замка имени А. В. Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180818232532/http://sizo.irkutsk.ru/muzei2.php |date=18 жніўня 2018 }}</ref>, а ў ім — экспазіцыя ў былой камеры Калчака<ref>''Кез, С.'' [http://www.ng.ru/ngregions/2006-12-18/22_kolchak.html Последняя гавань адмирала.]</ref><ref group="заўв">Праект распрацаваны Іркуцкім абласным краязнаўчым музеем супольна з СІЗА № 1 ГУФСІН па Іркуцкай вобласці. У музеі праводзяцца экскурсіі.</ref>. Экскурсіі «Калчак у Іркуцку» праводзіць Іркуцкі абласны краязнаўчы музей. Ролю Калчака ў гісторыі Расіі раскрываюць экспазіцыі Цэнтра вывучэння гісторыі Грамадзянскай вайны, адкрытага 13 студзеня 2012 года ў Омску<ref>[http://omsk.bezformata.ru/listnews/omske-poyavilsya-tcentr-izucheniya/2469988/ Омск | В Омске появился Центр изучения Гражданской войны — БезФормата. Ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131215204852/http://omsk.bezformata.ru/listnews/omske-poyavilsya-tcentr-izucheniya/2469988/ |date=15 снежня 2013 }}</ref>. Пастановай Думы [[Таймырская (Далгана-Ненецкая) аўтаномная акруга|Таймырскай аўтаномнай акругі]] імя Калчака вернута [[Востраў Калчака|востраву ў Карскім моры]]. Адкрыты ў 2013 годзе [[Эндэмік|эндэмічны]] для Арктыкі і Сібіры [[Біялагічны від|від]] кляшчоў ''[[Arctoseius koltschaki]]'' названы ў гонар адмірала<ref name="Makarova2013">{{артыкул|аўтар=Makarova O. L., Lindquist E. E.|загаловак=A new species of the gamasid mite genus Arctoseius Thor, 1930 (Parasitiformes, Mesostigmata, Ascidae) from Russia with a key to the multidentatus species-group|спасылка=http://www.pensoft.net/journals/zookeys/article/5317/a-new-species-of-the-gamasid-mite-genus-arctoseius-thor-1930-parasitiformes-mesostigmata-ascidae-from-russia-with-a-key-|мова=en|выданне=ZooKeys|выдавецтва=Pensoft Publishers|год=2013|volume=313|pages=9–24| issn=1313-2970|doi=10.3897/zookeys.313.5317}}</ref>. У красавіку 2014 года {{нп3|Манархічная партыя|Манархічная партыя РФ|ru|Монархическая партия}} абвясціла пра планы па ўсталёўцы помніка Калчаку ў Севастопалі<ref>[http://lenta.ru/news/2014/04/23/kolchak/ Монархисты предложили поставить в Севастополе памятник Колчаку], Лента.ру, 23.04.2014</ref>. === Справа пра юрыдычную рэабілітацыю === [[Файл:Kolchak memorial plaque, Ekaterinburg.jpg|міні|250px|злева|Мемарыяльная дошка ў Екацярынбургу.]] У пачатку 1990-х гадоў акадэмік [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачоў]] і віцэ-адмірал В. М. Шчарбакоў заявілі пра патрэбу ацэнкі законнасці прысуду, вынесенага адміралу бальшавіцкім Іркуцкім ваенна-рэвалюцыйным камітэтам. У канцы 1990-х за {{нп3|Юрыдычная рэабілітацыя (СССР)|рэабілітацыю|ru|Юридическая реабилитация (СССР)}} Калчака выказваліся [[Юрый Ільіч Скуратаў|Ю. І. Скуратаў]], які займаў у той час пост {{нп3|Генеральны пракурор Расійскай Федэрацыі|Генеральнага пракурора РФ|ru|Генеральный прокурор Российской Федерации}}, і начальнік {{нп3|Генеральны штаб Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі|Генштаба УС РФ|ru|Генеральный штаб Вооружённых сил Российской Федерации}} [[Анатоль Васільевіч Квашнін|А. В. Квашнін]]<ref>[http://warweb.chat.ru/gold_592001.htm Золото империи].</ref><ref>[http://www.vesti7.ru/news?id=5648 Демократы и адмиралы призывают реабилитировать Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402131715/http://www.vesti7.ru/news?id=5648 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. У 1998 годзе С. Зуеў, кіраўнік Грамадскага фонду па стварэнні храма-музея ў памяць пра ахвяр палітычных рэпрэсій, накіраваў у {{нп3|Ваенная пракуратура Расійскай Федэрацыі|Галоўную ваенную пракуратуру|ru|Военная прокуратура Российской Федерации}} заяву пра рэабілітацыю Калчака, якая дайшла да суда. 26 студзеня 1999 года ваенны суд Забайкальскай ваеннай акругі (ЗабВА) прызнаў Калчака не падлеглым рэабілітацыі, бо, з пункту гледжання ваенных юрыстаў, нягледзячы на свае шырокія паўнамоцтвы, адмірал не спыніў тэрору, яки праводзіўся яго контрразведкай у дачыненні грамадзянскага насельніцтва<ref>[http://lenta.ru/news/2005/05/04/kolchak/ Главная военная прокуратура отказалась реабилитировать Колчака]</ref>. Прыхільнікі адмірала з гэтымі довадамі не пагадзіліся. Іераманах Нікан (Белавенец), кіраўнік арганізацыі «За Веру і Бацькаўшчыну», звярнуўся ў {{нп3|Вярхоўны Суд Расійскай Федэрацыі|Вярхоўны Суд Расійскай Федэрацыі|ru|Верховный Суд Российской Федерации}} (ВС) з просьбай пра занясенне пратэсту на адмову ў рэабілітацыі Калчака. Пратэст быў перададзены ў [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваенную калегію Вярхоўнага суда]], якая, разгледзеўшы справу ў верасні 2001 года, прыняла рашэнне — не апратэстоўваць рашэнне Ваеннага суда Забайкальскай ваеннай акругі. Члены Ваеннай калегіі пастанавілі, што заслугі адмірала ў дарэвалюцыйны перыяд не могуць служыць падставай для яго рэабілітацыі: Іркуцкі ваенна-рэвалюцыйны камітэт прысудзіў адмірала да расстрэлу за арганізацыю ваенных дзеянняў супраць Савецкай Расіі і масавыя рэпрэсіі ў дачыненні мірнага насельніцтва і чырвонаармейцаў і, такім чынам, меў рацыю<ref>[http://lenta.ru/russia/2001/11/26/kolchak/ Верховный суд ещё раз и навсегда отказался реабилитировать Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140911081350/http://lenta.ru/russia/2001/11/26/kolchak/ |date=11 верасня 2014 }}</ref><ref>[http://pda.lenta.ru/russia/2001/09/26/kolchak/ Верховный суд тоже отказался реабилитировать Колчака]</ref>. Абаронцы адмірала вырашылі звярнуцца ў {{нп3|Канстытуцыйны Суд Расійскай Федэрацыі|Канстытуцыйны Суд Расійскай Федэрацыі|ru|Конституционный Суд Российской Федерации}} (КС), які ў 2000 годзе пастанавіў, што суд ЗабВА не меў права разглядаць справу «без апавяшчэння асуджанага ці яго абаронцаў пра час і месца судовага паседжання». Паколькі суд ЗабВА ў 1999 годзе разглядаў справу пра рэабілітацыю Калчака без абаронцаў, то, паводле рашэння Канстытуцыйнага суда, справа павінна быць разгледжана зноў, ужо з удзелам абароны. У 2004 годзе КС адзначыў, што справа пра рэабілітацыю Калчака не закрыта, як раней пастанавіў ВС. Члены КС угледзелі, што суд першай інстанцыі, дзе ўпершыню было пастаўленае пытанне пра рэабілітацыю адмірала, парушыў юрыдычную працэдуру<ref>[http://grani.ru/Politics/Russia/m.80851.html Конституционный суд разрешил пересмотреть дело Колчака]</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/culture/2007/01/16/a_1263129.shtml Колчак вам не Каппель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160412141428/http://www.gazeta.ru/culture/2007/01/16/a_1263129.shtml |date=12 красавіка 2016 }}</ref>. Працэс юрыдычнай рэабілітацыі Калчака выклікае неадназначнае дачыненне і той часткі грамадства, якая, у прынцыпе, станоўча ацэньвае гэту гістарычную фігуру. У 2006 годзе губернатар Омскай вобласці {{нп3|Леанід Канстанцінавіч Паляжаеў|Л. К. Паляжаеў|ru|Полежаев, Леонид Константинович}} заявіў, што Калчак не мае патрэбу ў рэабілітацыі, бо «час яго рэабілітаваў, а не ваенная пракуратура»<ref>{{cite web|url=http://admiralfilm.ru/peace/people/vote/document4843.phtml|title=Необходимо ли реабилитировать Колчака?|accessdate=2009-11-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/618q8eMl8?url=http://admiralfilm.ru/peace/people/vote/document4843.phtml|archivedate=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У 2009 годзе была апублікавана кніга С. В. Дрокава «Адмірал Калчак і суд гісторыі». На падставе дакументаў следчай справы Калчака аўтар кнігі ставіць пад сумнеў кампетэнцыю следчых груп пракуратур 1999—2004 гадоў. Дрокаў даводзіць патрэбу афіцыйнага здымання канкрэтных вінавачанняў супраць адмірала, сфармуляваных і апублікаваных Савецкай уладай<ref>''Дроков, С. В.'' Адмирал Колчак и суд истории. — М.: Центрполиграф, 2009.</ref>. == Узнагароды == {{col-begin}} {{col-break|width=50%}} * [[Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III»]] (1896) * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4-й ступені (6 снежня 1903) * [[Ордэн Святой Ганны]] 4-й ступені з надпісам «За адвагу» (11 кастрычніка 1904) * [[Залатая зброя «За адвагу»]] — шабля з надпісам «За адрозненне ў справах супраць непрыяцеля пад Порт-Артурам» (12 снежня 1905) * [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|Ордэн Святога Станіслава]] 2-й ступені з мячамі (12 снежня 1905) * Вялікі залаты [[Канстанцінаўскі медаль]] (30 студзеня 1906) * Срэбны медаль на Георгіеўскай і Аляксандраўскай стужцы ў памяць Руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў (1906) * [[Ордэн Святога Уладзіміра|Мячы і бант да іменнага ордэна Святога Уладзіміра 4-й ступені]] (19 сакавіка 1907) * Ордэн Святой Ганны 2-й ступені (6 снежня 1910) {{col-break}} * [[Медаль «У памяць 300-годдзя валадарання дома Раманавых»]] (1913) * Французскі [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ордэн Ганаровага легіёна афіцэрскага крыжа]] (1914) * [[Крыж «За Порт-Артур»]] (1914) * [[Медаль «У памяць 200-годдзя марской бітвы пры Гангуце»]] (1915) * Ордэн Святога Уладзіміра 3-й ступені з мячамі (9 лютага 1915) * [[Ордэн Святога Георгія]] 4-й ступені (2 лістапада 1915) * Англійскі [[Ордэн Лазні]] (1915) * Ордэн Святога Станіслава 1-й ступені з мячамі (4 ліпеня 1916) * Ордэн Святой Ганны 1-й ступені з мячамі (1 студзеня 1917) * Залатая зброя — {{нп3|корцік|корцік|ru|Кортик}} Саюзу афіцэраў войска і флоту (чэрвень 1917) * Ордэн Святога Георгія 3-й ступені (15 красавіка 1919) {{col-end}} == Калчак у літаратуры і мастацтве == === У літаратуры === У першых радках рамана «{{нп3|Зямля Саннікава, раман|Зямля Саннікава|ru|Земля Санникова (роман)}}», выдадзенага ў 1926 годзе, [[Уладзімір Апанасавіч Обручаў|У. А. Обручаў]] апісвае выступленне на пасяджэнні Рускага геаграфічнага таварыства неназванага «марскога афіцэра, які здзейсніў адважнае плаванне ў вельбоце праз Ледавітае мора з Новасібірскіх астравоў на востраў Бенета, на які высадзіўся барон Толь, які адтуль не вярнуўся», згадваючы «мужны твар дакладчыка, абветраны палярнымі непагадзямі»<ref>{{кніга|аўтар=Обручев, Владимир.|загаловак=Земля Санникова|месца=М.|выдавецтва=Эксмо|год=2006|серыя=Всемирная детская классика|старонкі=2|isbn=5-02-005874-2}}</ref>. Гэтаму апісанню цалкам адпавядае рэальны чалавек — Аляксандр Калчак, якога аўтар адкрыта ў той час назваць не мог. Калчак з’яўляецца персанажам рамана {{нп3|Аляксандр Мікалаевіч Сцяпанаў, пісьменнік|А. М. Сцяпанава|ru|Степанов, Александр Николаевич (писатель)}} «Порт-Артур» (1940—1942). Пераважна станоўча ацэньваецца асоба і дзейнасць Калчака ў рамане П. А. Севернага «Ледзяны смех», які выйшаў пры Савецкай уладзе (1981). Таксама Калчак з’яўляецца адным з персанажаў гістарычнага рамана {{нп3|Валянцін Савіч Пікуль|Валянціна Пікуля|ru|Пикуль, Валентин Саввич}} «{{нп3|Тры ўзросты Окіні-сан|Тры ўзросты Окіні-сан|ru|Три возраста Окини-сан}}» (1981). Жыццё Калчака апісана ў раманах «Зазірнуць у бездань» {{нп3|Уладзімір Емяльянавіч Максімаў|У. Е. Максімава|ru|Максимов, Владимир Емельянович}}, выдадзеным аўтарам у эміграцыі ў Парыжы (1986), «Адміральская гадзіна» М. І. Юдалевіча (2000), «Калчак. Вярхоўны кіраўнік» В. Д. Паваляева (2001). Адмірал Калчак з’яўляецца адным з галоўных герояў другой часткі трылогіі [[Кір Булычоў|Кіра Булычова]] «Рака Хронас» — «Штурм Дзюльбера» (1992), напісанай у жанры {{нп3|Альтэрнатыўная гісторыя|альтэрнатыўнай гісторыі|ru|Альтернативная история}}. Адной з ліній сюжэта з’яўляецца версія пра магчымае развіццё падзей 1917 года, калі б адміралу Калчаку атрымалася паспяхова правесці Басфорскую аперацыю і сіламі Чарнаморскага флоту ўзяць Канстанцінопаль. Калчаку прысвячалі вершы многія аўтары, у тым ліку: * С. С. Бахцееў «Калчак. Вярхоўны кіраўнік Расіі.». Створана ў эміграцыі ў [[1927]] годзе, Новы Футог; * [[Васіль Рыгоравіч Ян|В. Р. Ян]], ваенны карэспандэнт у час Руска-японскай вайны: «Калчак»; * С. Р. Бонгарт «Памяці адмірала Калчака»; * {{нп3|Сяргей Мікалаевіч Маркаў|С. М. Маркаў|ru|Марков, Сергей Николаевич}} «Палярны адмірал Калчак»; * [[Ганна Васільеўна Цімірова|Г. В. Цімірова]] «Паўстагоддзя не магу прыняць…» (30 студзеня 1970 года), «Ты пяшчотным стаў мне сніцца…» (1939 год), «Ніколі не галасіў ты так…» (1939 год), «Сёмае лютага» (7 лютага 1969 года); * [[Аляксандр Іванавіч Купрын|А. І. Купрын]] «Крывавыя лаўры. Некралог А. В. Калчаку» * невядомы аўтар «На смерць Калчака». Апублікавана ў газеце «Славянская зара» 25 сакавіка 1920 года. === У кіно і тэатры === У савецкі час Калчак эпізадычна з’яўляўся ў кінастужках пра асобныя падзеі расійскай гісторыі: {{нп3|Маазундская бітва, 1917|абароне Маанзундскага архіпелага|ru|Моонзундское сражение (1917)}} ў Першай сусветнай вайне («{{нп3|Маанзунд, фільм|Маанзунд|ru|Моонзунд (фильм)}}», 1988, у ролі Калчака — {{нп3|Юрый Віктаравіч Бяляеў|Юрый Бяляеў|ru|Беляев, Юрий Викторович}}), палітычным супрацьстаянні 1917 года на Чарнаморскам флоце («Севастопаль», 1970, у ролі — Генадзь Зіноўеў), Грамадзянскай вайне ў Паволжы, на Урале і ў Сібіры («Чырвоны газ», 1924, у ролі — Міхаіл Ленін (Ігнацюк), фільм не захаваўся; «{{нп3|Залаты эшалон|Залаты эшалон|ru|Золотой эшелон}}», 1959, у ролі — [[Аляксандр Паўлавіч Шатаў|Аляксандр Шатаў]]; «{{нп3|Навальніца над Белай|Навальніца над Белай|ru|Гроза над Белой}}», 1968, у ролі — [[Бруна Артуравіч Фрэйндліх|Бруна Фрэйндліх]]; «Вандроўны фронт», 1971, у ролі — Валянцін Кулік). У паслясавецкі час Калчак у кіно ўпершыню быў паказаны Анатолем Гузенкам у серыяле «{{нп3|Конь белы, тэлесерыял|Конь белы|ru|Конь белый (телесериал)}}» (1993). У кастрычніку 2008 года ў пракат выйшаў фільм «{{нп3|Адмірал, фільм|Адмиралъ|ru|Адмиралъ}}», цалкам прысвечаны жыццю і лёсу Калчака. Ролю адмірала выканаў [[Канстанцін Юр’евіч Хабенскі|Канстанцін Хабенскі]], Ганны Ціміровай — {{нп3|Лізавета Міхайлаўна Баярская|Лізавета Баярская|ru|Боярская, Елизавета Михайловна}}. Дзесяцісерыйная тэлеверсія фільма была паказана ўвосень 2009 года. У Іркуцкім драматычным тэатры 6 лютага 1998 года адбылася прэм’ера спектакля «Зорка адмірала» па п’есе Сяргея Астравумава (рэжысёр Вячаслаў Какорын, выканавец ролі Калчака — Генадзь Гушчын<ref>АиФ в Вост. Сибири. — 11 февраля 1998.</ref>), 4 лістапада 2005 года — «Сустрэчы з адміралам Калчаком» па п’есе Астравумава (рэжысёр Генадзь Шапашнікаў, ролю адмірала згуляў {{нп3|Георгій Георгіевіч Тараторкін|Георгій Тараторкін|ru|Тараторкин, Георгий Георгиевич}}<ref>[http://www.youtube.com/view_play_list?p=73A9B68CBB77464C Премьера спектакля «Встречи с адмиралом Колчаком» 4 ноября 2005 г.] на YouTube.</ref><ref>[http://www.rg.ru/2006/05/24/taratorkin.html «Расстояние до судьбы»]. Интервью Георгия Тараторкина // ''Рос. газета''. — № 4074. — 24 мая 2006.</ref>). Пазней спектакль быў сыграны на сцэне [[Тэатр імя Массавета|Тэатра імя Массавета]]<ref>{{артыкул|аўтар=Романов, К.|загаловак=«Колчак» в Москве!|спасылка=http://www.vsp.ru/culture/2006/06/06/425724|выданне=Вост.-Сиб. правда|тып=газета|год=6 июня 2006}}</ref>. У Іркуцкам музычным тэатры ім. М. М. Загурскага 18 снежня 2015 года адбылася прэм’ера спектакля «Ганна і адмірал. Гісторыя кахання». Музычна-пластычны спектакль паставіла галоўны рэжысёр тэатра Ганна Фекета. Ролю Ганны Ціміровай выконвае салістка тэатра, вядучая актрыса Ганна Рыбнікава, ролю Калчака — саліст балета Юрый Шчарботкін<ref>{{Cite web|accessdate = 2016-01-17|title = Новости Иркутска, Иркутской области — Второй премьерой юбилейного сезона в Иркутском музыкальном театре стал «Анна и адмирал. История любви» — Новости — Информационное агентство "Сибирские Новости"|url = http://snews.ru/index.php?id=65782|publisher = snews.ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190330121255/http://snews.ru/index.php?id=65782|archivedate = 30 сакавіка 2019|url-status = dead}}</ref>. === У музыцы === На [[Усходні фронт РСЧА|Усходнім фронце чырвоных]] была папулярная песня-прыпеўка {{comment|«Мундзір англійскі, / Пагон французскі, / Тытунь японскі, / Кіраўнік омскі»|«Мундир английский, / Погон французский, / Табак японский, / Правитель омский»}}<ref>{{кніга|аўтар=Вс. Вишневский.|частка=Красный флот в песнях (Героическая поэма-оратория)|загаловак=Собр. соч. в 5 т|том=1|месца=М.|выдавецтва=Гослитиздат|год=1954|старонкі=72—73}}</ref> (у розных варыянтах). З’явілася ў 1919 годзе. Пасля адступлення белых ад Омска прыпеўка атрымала працяг: {{comment|«Мундзір знасіўся, / Пагон зваліўся, / Тытунь зкурыўся, / Кіраўнік змыўся»|«Мундир сносился, / Погон свалился, / Табак скурился, / Правитель смылся»}}. Генерал [[Пётр Мікалаевіч Красноў|П. М. Красноў]] у рамане «Ад двухгаловага арла да чырвонага сцяга» (1921) малюе яе выкананне на вечарыне ў чырвоных камандзіраў у Петраградзе ў ліпені 1920 года<ref name="Краснов">{{кніга|аўтар=Краснов, П. Н.|частка=От двуглавого орла к красному знамени. 1894—1921: роман|загаловак=Последние дни Российской империи: ист. романы: в 3 т|месца={{М.}}|выдавецтва=Техномарк|год=1996|том=2|старонкі=393|серыя=Всемир. история в романах. Падение вел. империй|ref=Краснов|isbn=5-87247-093-2}}</ref>. Доўгі час прыпеўка ілюстравала час кіравання Калчака ў савецкіх падручніках гісторыі для сярэдняй школы. Адміралу Калчаку прысвечаны шэраг песень: * {{нп3|Аляксандр Якаўлевіч Разенбаўм|Аляксандр Разенбаўм|ru|Розенбаум, Александр Яковлевич}} — «Романс Колчака»; * {{нп3|Зоя Мікалаеўна Яшчанка|Зоя Яшчанка|ru|Ященко, Зоя Николаевна}} і «Белая Гвардыя» — «Памяти Колчака»; * «{{нп3|Любэ|Любэ|ru|Любэ}}» — «Мой адмирал»; * Кірыл Рэвель — «Холод вечного огня…» (Памяці адмірала А. В. Калчака); * Андрэй Зямскоў — «Адмиральский романс»; * «{{нп3|Аліса, гурт|Аліса|ru|Алиса (группа)}}» — «В путь»; * Аляксандр Паручык — «Расстрелянный вальс». Асноўнай музычнай тэмай кінастужкі «[[Адмірал, фільм|Адмиралъ]]» стала песня [[Ігар Ігаравіч Мацвіенка|Ігара Мацвіенкі]] «Анна» на вершы Ганны Ціміровай. Каханню Калчака і Ціміровай прысвечана песня Канстанціна Фралова «Мой ангел, Анна!». Кампакт-дыскі з рамансамі і баладамі, прысвечанымі лёсу адмірала Калчака: * «Звезда адмирала» (аўтар музыкі і вершаў — Сяргей Астравумаў), выйшаў у Іркуцку ў 2005 годзе<ref>''Вост.-Сиб. правда''. — 09.11.2005.</ref>. * «Гори, гори, моя звезда. Адмирал А. В. Колчак». Мужчынскі хор «Валаам». Мастацкі кіраўнік і дырыжор — Заслужаны артыст РФ І. У. Ушакоў. == Гл. таксама == {{Col-begin}} {{Col-2}} * [[Руская палярная экспедыцыя]] * [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака]] * [[Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна (1910—1915)|Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна]] * [[Чарнаморская дэлегацыя]] * [[Прыход да ўлады адмірала Калчака]] * [[Вярхоўны кіраўнік]] * [[Расійскі ўрад (1919)|Расійскі ўрад, 1919]] {{Col-2}} * [[Расійская дзяржава (1918—1920)|Расійская дзяржава]] * [[Руская армія (1919)|Руская армія, 1919]] * [[Усходні фронт Рускай арміі]] * [[Вялікі Сібірскі Ледзяны паход]] * [[Расстрэл адмірала Калчака]] * [[Соф’я Фёдараўна Калчак]] * [[Ганна Васільеўна Цімірова]] {{Col-end}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|3}} === Працы А. В. Калчака === * {{артыкул|загаловак=Лёд Карского и Сибирского морей|выданне=Зап. Имп. АН. Сер. 8. Физ.-мат. отд-ние|спасылка=|год=1909|том=26|нумар=1|старонкі=}} * {{артыкул|загаловак=Последняя экспедиция на о. Беннета, снаряженная академией наук для поисков барона Толля|выданне=Изв. Имп. Рус. геогр. об-ва|спасылка=|год=1906|том=42|выпуск=2—3|старонкі=}} * Какой нужен России флот // ''Мор. сборник''. — 1908. — № 6, 7. * Современные линейные корабли / Военные флоты 1909 г. — СПб., [1909]. — С. 229—283. * Служба Генерального штаба. — СПб., 1912. * Инструкция для уклонения от атак подводных лодок. — [Ревель], 1915. * {{кніга|аўтар=Колчак, В. И., Колчак, А. В.|загаловак=Избранные труды|адказны=сост. В. Д. Доценко|спасылка=|месца=СПб.|выдавецтва=Судостроение|год=2001|старонак=384|isbn=5-7355-0592-0}} * Письмо Верховного правителя адмирала А. В. Колчака Донскому атаману генералу А. П. Богаевскому. 28 июня 1919 г. // [http://www.archive.org/details/bielyiarkhivseri008800 ''Белый архив''.] — 1926. — Т. 1. — С. 136. === Крыніцы === ==== «Допыт Калчака» ==== * [http://militera.lib.ru/db/kolchak/index.html Допрос Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705004127/http://militera.lib.ru/db/kolchak/index.html |date=5 ліпеня 2015 }} / Публ. и предисловие К. А. Попова. — Л.: ГИЗ, 1925. ''Існуюць шматлікія перавыданні, што цалкам або часткова паўтараюць тэкст гэтай савецкай публікацыі, напрыклад: * {{кніга|частка=Допрос Колчака: протоколы заседаний Чрезвычайной следственной комиссии по делу Колчака : стеногр. отчёт|загаловак=Арестант пятой камеры|месца=М.|выдавецтва=Политиздат|год=1990|старонак=478|isbn=5-250-01405-4|ref=Допрос Колчака}}; * Допрос А. В. Колчака. / Отв. за выпуск В. Д. Доценко и Л. Г. Колотило. — 2-е изд., репринт., доп. — Л.: Политекс, 1991; * {{кніга|загаловак=Колчак Александр Васильевич — последние дни жизни |адказны=Сост., вступ. слово, подгот. текста и общ. ред. Г. В. Егорова |месца=Барнаул|выдавецтва=Алтайс. кн. изд-во|год=1991|старонак=304|isbn=5-7405-0138-5}}. ''Іншы тэкст, які трохі адрозніваецца, апублікаваны раней у Берліне І. В. Гесенам:'' * Пратаколы допыту адмірала Калчака надзвычайнай следчай камісіяй у Іркуцку ў студзені — лютым 1920 г. // ''Архив русской революции''. — 1991. — Кн. 5. — Т. 10. — С. 177—321. ''Упершыню сапраўдныя пратаколы допытаў Калчака і А. В. Ціміровай з фонд ЦА ФСК РФ (был. ЦА КДБ СССР) былі апублікаваны ў 1994 годзе С. В. Дрокавым, які раскрытыкаваў папярэднія публікацыі, ахарактарызаваўшы стэнаграмы допытаў Калчака як «гістарычныя падробкі»:'' * Сапраўдныя пратаколы допытаў адмірала А. В. Калчака і А. В. Ціміровай. / Публ. С. В. Дрокова // ''Отечественные архивы''. — 1994. — № 5. — С. 84—97; № 6. — С. 21—58. ==== Публікацыі дакументаў ==== * {{кніга|загаловак=Государственный переворот адмирала Колчака в Омске 18 ноября 1918 года : сб. док.|адказны=Собрал и издал В. Зензинов|спасылка=http://www.library6.com/index.php/library6/item/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BA%D0%B0-%D0%B2-%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B5-18-%D0%BD%D0%BE%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F-1918-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0|месца=Париж|выдавецтва=|год=1919|старонак=193|ref=Государственный переворот}} * Верховный правитель России: Документы и материалы следственного дела адмирала А. В. Колчака. ИРИ РАН, М. 2003. 722 с. * ''Дроков, С. В., Коновалова, О. В.'' К истории рода адмирала Колчака // ''Отеч. архивы''. — 1992. — № 5. — С. 95—99. * ''Дроков, С. В.'' Порт-Артурский дневник лейтенанта Колчака // ''Сов. архивы''. — 1990. — № 5. * ''Колчак, Р.'' Адмирал Колчак. Его род и семья (из семейной хроники) // ''Воен.-ист. вест.'' (Париж). — 1959. — № 13—14; 1960. — № 16. * Процесс над колчаковскими министрами. Май 1920. / Отв. ред. В. И. Шишкин. — М.: Фонд «Демократия», 2003. — 672 с. * ''Шишкин, В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/02/zaimka-ru_shishkin-kolchak-arrest.pdf Арест адмирала А. В. Колчака (декабрь 1919 — январь 1920 г.)] / Власть и общество в Сибири в XX веке. Вып. 1. Сибирская контрреволюция в годы Гражданской войны. — Новосибирск: Изд-во НИИ МИОО НГУ, 1997. — С. 111—169. * ''Шишкин, В. И.'' К истории государственного переворота в Омске (18—19 ноября 1918 г.) // ''Вест. НГУ. Сер. История, филология''. — 2002. — Т. 1. — В. 3 (история). — С. 88—98. * ''Шишкин, В. И.'' Как Колчак стал Верховным правителем // ''Сиб. огни''. — 1993. — № 5-6. — С. 143—148. * ''Шишкин, В. И.'' Колчак влюблённый // ''Сиб. огни''. — 1993. — № 5—6. — С. 149—160. * ''Шишкин, В. И.'' Колчак о себе // ''Грани'' : журн. лит., иск-ва, науки и общест.-пол. мысли. — 1992. — № 165. — С. 128—146. * ''Шишкин, В. И.'' Колчак о себе // ''Сиб. огни''. — 1993. — № 5—6. — С. 131—142. * ''Шишкин, В. И.'' «Моя милая, бесконечно дорогая Анна Васильевна…». Переписка А. В. Колчака и А. В. Тимирёвой // ''Рус. мысль''. — 1992, 25 декабря. * ''Шишкин, В. И.'' [https://archive.today/20120913233254/www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/14-CHICH.HTM Расстрел адмирала Колчака] // ''Гуманит. науки в Сибири''. — 1998. — № 2. * ''Шишкин, В. И.'' «С уходом А. В. Колчака закрылась последняя светлая страница истории Черноморского флота» (воспоминания Р. Р. Левговда «Вице-адмирал Александр Васильевич Колчак и Черноморский флот в 1916/17 гг.» // ''Ист. архив''. — 2008. — № 5. — С. 126—160. ==== Мемуары ==== * [http://scepsis.ru/library/id_1620.html Боевое прошлое: Воспоминания.] — Куйбышев: Куйбышевское кн. изд-во, 1958. — 306 с. * ''Будберг, А. П.'' [http://scepsis.ru/library/id_2186.html Дневник. 1919 год.] // ''Архив русской революции'' : в 18 т. — Берлин, 1921—1922. * ''Гинс, Г. К.'' [http://scepsis.ru/library/id_1991.html Сибирь, союзники и Колчак. Поворотный момент русской истории (1918—1922 гг.): Впечатления и мысли члена Омского правительства.] — Пекин, 1920. — Т. 1, часть 1. — 325 с; Т. 2, части 2 и 3. — 608 с. ** Переиздание: М.: Айрис-Пресс, 2013. — ISBN 978-5-8112-4563-5 * ''[[Антон Іванавіч Дзянікін|Деникин, А. И.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/index.html [[Нарысы рускай смуты|Очерки русской смуты]].] : [В 3 кн.] — Кн. 2. — Т. 2. Борьба генерала Корнилова; Т. 3. Белое движение и борьба Добровольческой армии. — М.: Айрис-пресс, 2006. — 736 с. — (Белая Россия) — ISBN 5-8112-1891-5 (Кн. 2) * ''Иностранцев, М. А.'' Адмирал А. В. Колчак и его катастрофа. Воспоминания. — Прага, 1922. * ''Князев, В. В.'' Жизнь за всех и смерть за всех: Записки личного адъютанта Верховного правителя адмирала Колчака ротмистра В. В. Князева. — Тюмень — Киров, 1991. — 32 с. * ''Колосов, Е.'' [http://scepsis.ru/library/id_2585.html Сибирь при Колчаке: Воспоминания, материалы, документы.] — Петроград: Былое, 1923. — 190 с. * [http://scepsis.ru/library/id_1972.html Колчаковщина: Из белых мемуаров]. / Под ред. и с вступ. ст. Н. А. Корнатовского. — Л.: Красная газета, 1930. — 240 с. * ''Раков, Д. Ф.'' [http://scepsis.ru/library/id_2812.html В застенках Колчака] / Гражданская война в Сибири. Колчаковщина. — Иркутск: Провинция, 1991. — С. 18—45. * ''Смирнов, М. И.'' [http://www.archive.org/details/admiralaleksandr008800 Адмирал Александр Васильевич Колчак: Краткий биографический очерк.] — Париж: Изд. Военно-морского союза, 1930. — 60 с. * {{кніга|аўтар=Устрялов, Н. В.|частка=Адмирал Колчак|загаловак=Национал-большевизм|спасылка частка=http://www.yabloko.ru/Publ/2004/2004_02/040211_kolchak.html|адказны=Сост., прим., комм. С. М. Сергеева|месца=М.|выдавецтва=ЭКСМО, Алгоритм|год=2003|старонкі=118—121|серыя=Жизнь идей|isbn=5-699-02693-2}} === Біяграфіі === * Калчак Аляксандр Васілевіч // {{Крыніцы/БелЭн|7}} С. 487—488. * ''Будницкий, О. В.'' [http://www.kolchak.tu1.ru/biography.html Александр Васильевич Колчак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080315233844/http://www.kolchak.tu1.ru/biography.html |date=15 сакавіка 2008 }} // Бол. энц. Кирилла и Мефодия. — 1998. * ''Дроков, С. В.'' [http://www.august-1914.ru/drokov3.html Полярный исследователь Александр Колчак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110627094320/http://www.august-1914.ru/drokov3.html |date=27 чэрвеня 2011 }} // ''Сев. просторы'' : журнал. — 1989. — № 6. * ''Дроков, С. В.'' [http://www.august-1914.ru/drokov2.html Александр Васильевич Колчак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130521014312/http://www.august-1914.ru/drokov2.html |date=21 мая 2013 }} // ''Вопр. истории'' : журнал. — 1991. — № 1. * {{кніга|аўтар=Зырянов, П. Н.|загаловак=Адмирал Колчак, верховный правитель России|выданне=4-е изд|месца=М.|выдавецтва=Мол. гвардия|год=2012|серыя=Жизнь замечат. людей: сер. биогр.; В. 1356|старонак=637|isbn=978-5-235-03375-7|ref=Зырянов}} * {{кніга|аўтар=Кручинин, А. С.|загаловак=Адмирал Колчак: жизнь, подвиг, память|месца=М.|выдавецтва=АСТ, Астрель, Полиграфиздат|год=2010|старонак=538|isbn=978-5-17-063753-9|ref=Кручинин}} * ''Кузнецов, Н. А.'' Александр Васильевич Колчак. — М.: Цейхгауз, 2007. — 48 с. — (Воен. биографии). — ISBN 978-5-97-710080-9. * ''Купцов, И. В., Буяков, А. М., Юшко, В. Л.'' Белый генералитет на Востоке России в годы Гражданской войны : Биографический справочник — М.: Кучково поле; Асс. «Воен. книга», 2011. — 672 с. — ISBN 978-5-9950-0199-7. * {{кніга|аўтар=Плотников, И. Ф.|загаловак=Александр Васильевич Колчак: жизнь и деятельность|спасылка=http://militera.lib.ru/bio/plotnikov/index.html|месца=Ростов н/Д.|выдавецтва=Феникс|год=1998|старонак=320|isbn=5-222-00228-4|ref=Плотников}}. <small>В переработанном виде переиздана под названием: ''Плотников, И. Ф.'' Александр Васильевич Колчак: исследователь, адмирал, Верховный правитель России. — М.: Центрполиграф, 2002. — 702 с. — ISBN 5-2270-1698-4.</small> * ''Чайковский, Ю. В.'' [http://russcience.chat.ru/papers/ch02vr.htm Возвращение лейтенанта Колчака. К 100-летию русской полярной экспедиции (1900—1903)] // Вест. РАН. — 2002. — № 2. — С. 152—161. * ''Черкашин, Н. А.'' Адмирал Колчак. Диктатор поневоле. — М.: Вече, 2005. — 368 с. — (Досье без ретуши). — ISBN 5-9533-0518-4. === Даследаванні === * {{кніга|загаловак=Белое движение. Поход от Тихого Дона до Тихого океана|месца=М.|выдавецтва=Вече|год=2007|серыя=За веру и верность|старонак=378|isbn=978-5-9533-1988-1|ref=Белое движение}} * ''Будницкий, О.'' Деньги русской эмиграции: Колчаковское золото. 1918—1957. — М.: Нов. лит. обозрение, 2008. — 512 с. — (Historia Rossica). — ISBN 978-5-86793-639-6. * ''Ганин, А. В.'' [http://scepsis.ru/library/id_1961.html Враздробь, или почему Колчак не дошёл до Волги? В незабываемом 1919-м.] // ''Родина'' : журнал. — 2008. — № 3. — С. 63—74. * [http://www.rp-net.ru/store/element.php?IBLOCK_ID=30&SECTION_ID=275&ELEMENT_ID=7445 Ганин А. В. Закат Николаевской военной академии 1914—1922. М.: Книжница, 2014. 768 с.: ил.] * Гражданская война в России: Энциклопедия катастрофы. / Науч. ред. С. В. Волков. — М.: Сиб. цирюльник, 2010. — 400 с. — ISBN 978-5-903888-14-6. * {{кніга|аўтар=Дроков, С. В.|загаловак=Адмирал Колчак и суд истории|спасылка=http://www.modernlib.ru/books/sergey_vladimirovich_drokov/admiral_kolchak_i_sud_istorii/read_1/|адказны=Под общ. ред. В. А. Благово, С. А. Сапожникова|месца={{М.}}|выдавецтва=Центрполиграф|год=2009|старонак=590|серыя=Россия забытая и неизвестная. Люди и времена|isbn=978-5-9524-3720-3}} * {{кніга |аўтар=Звягин С. П. |загаловак=Правоохранительная политика А. В. Колчака |арыгінал= |спасылка=https://www.dropbox.com/s/gmh0p09enwfanf7/Звягин%20С.%20П.%20Правоохранительная%20деятельность%20А.%20В.%20Колчака.pdf |адказны= |выданне= |месца=Кемерово |выдавецтва=Кузбассвузиздат |год=2001 |том= |старонкі= |старонак=352 |серыя= |isbn=5-202-00459-1 |тыраж=150 |ref=Звягин }} * ''Иоффе, Г. З.'' [http://scepsis.ru/library/id_1333.html Колчаковская авантюра и её крах]. — М.: Мысль, 1983. — 351 с. — ISBN 5-250-01558-1 * {{артыкул|аўтар= Козлов Д. Ю., Подсобляев Е. Ф., Грибовский В. Ю.|загаловак= «Должен признать… что к делу развития морской силы Колчак имел громадное влияние»: К вопросу об эффективности управления силами флота вице-адмиралом А. В. Колчаком|спасылка= http://gopb.ru/docs_press/vij_2006-02.pdf|выданне= Военно-исторический журнал|тып= журнал|год= 2006|том= |нумар= 2|старонкі= 28—36|doi= |issn= |ref= Должен признать|archiveurl= https://web.archive.org/web/20150519025242/http://gopb.ru/docs_press/vij_2006-02.pdf|archivedate= 19 мая 2015}} * ''Мельгунов, С. П.'' [http://istmat.info/node/21735 Трагедия адмирала Колчака.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304210455/http://istmat.info/node/21735 |date=4 сакавіка 2016 }} В 2 кн. — М.: Айрис-Пресс, 2004. — (Белая Россия). — ISBN 5-8112-0546-5, 5-8112-0547-3. * ''Синюков, В. В.'' Александр Васильевич Колчак как исследователь Арктики. — М.: Наука, 2000. — 325 с. — (Науч.-биограф. лит.). — ISBN 5-02-002377-9. * {{кніга|аўтар=Смолин А. В.|загаловак=Два адмирала: А. И. Непенин и А. В. Колчак в 1917 г.|месца=СПб.|выдавецтва=Дмитрий Буланин|год=2012|старонак=200|isbn=978-5-86007-700-3|ref=Смолин}} * {{кніга|аўтар=Цветков, В. Ж.|загаловак=Белое дело в России. 1919 г. (формирование и эволюция политических структур Белого движения в России)|спасылка=|месца=М.|выдавецтва=Посев|год=2009|старонак=636|isbn=978-5-85824-184-3|ref=Цветков}} * ''Шешунова, С.'' [http://www.rusk.ru/st.php?idar=321438 Образ адмирала Колчака в художественной литературе]. // ''Посев'' : журнал. — 2004. — № 9, 11. * ''Шишкин, В. И.'' Колчак: человек, учёный, политик // ''Наука в Сибири''. — 1992, февр. — № 5—7. * ''Шишкин, В. И.'' К характеристике политических взглядов адмирала А. В. Колчака в 1917—1919 гг. // ''Изв. Сибир. отд. АН СССР''. Сер. истории, филологии, философии. — 1992. — В. 3. — С. 9—14. * ''Шишкин, В. И.'' [http://zaimka.ru/white/shishkin1.shtml Колчаковская диктатура: истоки и причины краха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705015605/http://zaimka.ru/white/shishkin1.shtml |date=5 ліпеня 2015 }} // История «белой» Сибири. Тезисы второй науч. конф. (4—5 февраля 1997 г.). — Кемерово: Кузбассвузиздат, 1997. — С. 7—12. * ''Шишкин, В. И.'' [http://zaimka.ru/shishkin-kolchak/ Вице-адмирал А. В. Колчак (19 сентября — 4 ноября 1918 г.)] // Россия в глобализирующемся мире : сб. науч. ст. — Архангельск: Солти, 2006. — С. 164—176. * ''Шишкин, В. И.'' Военный и морской министр вице-адмирал А. В. Колчак // ''Гуманитарные науки в Сибири''. Серия: Отечественная история. — 2007. — № 2. — С.45—48. * ''Шишкин, В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/05/zaimka-ru_shishkin-kolchak-1918.pdf Военный и морской министр Временного Всероссийского правительства А. В. Колчак] // ''Вестник НГУ''. Серия: История, филология. — 2008. — Т. 7. — В. 1 (история). — С. 54—65. * ''Шишкин, В. И.'' [http://golosasibiri.narod.ru/almanah/vyp_6/050_010_Shish_01.html Адмирал А. В. Колчак: на пути к военной диктатуре (19 сентября — 18 ноября 1918 г.)] // ''Голоса Сибири'' : лит. альманах. — 2008. — В. 6. — С. 773—824, 1445—1453. * ''Шишкин, В. И.'' 1918 год: от Директории к военной диктатуре // ''Вопр. истории'' : журнал. — 2008. — № 10. — С. 42—61. === Публіцыстыка === * Арестант пятой камеры. — М.: Политиздат, 1990. — 480 с. — ISBN 5-250-01405-4. * ''Богданов, К. А.'' Адмирал Колчак: Биографическая повесть-хроника. — СПб.: Судостроение, 1993. — 304 с. — ISBN 5-7355-0481-9. * [http://www.poisknews.ru/2009/01/16/budu_rad_sodejjstvovat.html «Буду рад содействовать»: Сибирь помнит адмирала Колчака за дела и плохие, и благие. Интервью с С. Фоминых о содействии А. В. Колчака появлению первого Института исследования Сибири — прообраза Сибирского отделения Российской академии наук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121006005847/http://www.poisknews.ru/2009/01/16/budu_rad_sodejjstvovat.html |date=6 кастрычніка 2012 }}. // ''Поиск'' : еженед. газета науч. сообщества. — 2009. — № 1—2 (1023—1024). — С. 11. * ''Бунин, И. А.'' Памяти адмирала А. В. Колчака // ''Общее дело'' : газета. — 1921, 7 февр. * ''Власов, Ю. П.'' Огненный крест : историческая исповедь : В 2 ч. — М.: Новости, 1992. — Ч. 2. — 590 с. — ISBN 5-7020-0378-0. * Браун Н. Н. Верховному правителю России // М. Посев. 2002. № 7 * {{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2004/12/06/admiral/|title=Конституционный суд вступился за Верховного правителя России. В деле о реабилитации адмирала Колчака появились новые обстоятельства|author=Карамаев, С.|date=7 декабря 2004|publisher=Lenta.ru|accessdate=2013-12-28}} * ''Колотило, Л. Г.'' Звезда и смерть адмирала Колчака // ''Учит. газета''. — 1990, 4—11 дек. * {{h|Краснов|2000|3=''Краснов, В. Г.'' Колчак. И жизнь, и смерть за Россию: В 2 кн. — М.: Олма-пресс, 2000. — 351 с. — (Досье). — ISBN 5-224-00828-X}} * ''Троцкий, Л.'' [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl737.htm Россия или Колчак?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306012907/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl737.htm |date=6 сакавіка 2016 }} / Сочинения. — М.—Л., 1926. — Т. 17, ч. 2. * ''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru Адмирал Колчак: Правда и мифы. Научно-популярное издание] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150401164548/http://kolchak.sitecity.ru/ |date=1 красавіка 2015 }}. — Томск: Томский гос. ун-т, 2007. — 288 с. — ISBN 978-5-7511-1842- 6. {{refend}} == Спасылкі == {{Rodovid|250238}} {{commonscat|Aleksandr Kolchak}} {{Вікікрыніцы|ru:Протоколы заседаний чрезвычайной следственной комиссии по делу Колчака|Пратаколы пасяджэнняў надзвычайнай следчай камісіі па справе Калчака}} * {{hrono|http://www.hrono.info/biograf/kolchak.html}} * [http://av-kolchak.jimdo.com/ Сайт, присвячений О.&nbsp;В.&nbsp;Колчаку (рос.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141020085408/http://av-kolchak.jimdo.com/ |date=20 кастрычніка 2014 }} * [http://belrussia.ru/page-id-400.html Биография Александра Васильевича Колчака] * [http://100velikih.net/aleksandr-vasilevich-kolchak-18741920.html Александр Колчак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131103140104/http://100velikih.net/aleksandr-vasilevich-kolchak-18741920.html |date=3 лістапада 2013 }} в книге «100 великих аристократов» * [http://irkol.livejournal.com/ Блог, посвящённый Александру Васильевичу Колчаку] * [http://sizo.irkutsk.ru/muzei1.php#panel-19 Музей истории Иркутского тюремного замка имени А. В. Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130914042753/http://sizo.irkutsk.ru/muzei1.php#panel-19 |date=14 верасня 2013 }} * [http://www.pseudology.org/chtivo/RasstrelKolchaka.htm Расстрел Колчака: свидетельство очевидца] * [http://www.geni.com/family-tree/index/6000000017406288684 Профиль во всемирном родословном древе] * [http://my-irk.ru/kolchak-monument-in-irkutsk.html Памятник А.В Колчаку в Иркутске] * {{cite web|url=http://100.histrf.ru/commanders/kolchak-aleksandr-vasilevich/|title=Колчак, Александр Васильевич|author=Пахалюк К.|publisher=Проект РВИО и ВГТРК [http://100.histrf.ru «100 великих полководцев»]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HPmdDKv6?url=http://100.histrf.ru/commanders/kolchak-aleksandr-vasilevich/|archivedate=16 чэрвеня 2013|accessdate=22 снежня 2015|url-status=live}} * ''Владимир Хандорин.'' [http://rusk.ru/st.php?idar=62468 А. В. Колчак и «финляндский вопрос»] {{Аляксандр Калчак}} {{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}} {{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Асоба}} {{Артыкул года|2016}} {{DEFAULTSORT:Калчак Аляксандр Васільевіч}} [[Катэгорыя:Гідрографы Расіі]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Флатаводцы Расіі]] [[Катэгорыя:Камандуючыя Чарнаморскім флотам]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі]] [[Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года]] [[Катэгорыя:Манархісты Расіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці Белага руху]] [[Катэгорыя:Постаці Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Постаці Севастопаля]] [[Катэгорыя:Постаці Омска]] [[Катэгорыя:Постаці Іркуцка]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю палітыкі]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Адміралы Першай сусветнай вайны]] b9b0kn453cl5rkymjtjy2c4yzl272pw Шаблон:Полацкая школа дойлідства 10 204637 5134265 4613682 2026-04-30T23:25:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134265 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Полацкая школа дойлідства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Полацкая школа дойлідства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Полацк |спіс1 = * [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]] * [[Княжацкі церам (Полацк)|Княжацкі церам]] * [[Княжацкі храм (Полацк)|Княжацкі храм]] * [[Царква на рове (Полацк)|Царква на рове]] * [[Царква на стрэлцы Ніжняга замка]] * [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр]] ** [[Вялікі сабор Бельчыцкага манастыра|Вялікі сабор]] ** [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкая царква]] ** [[Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра|Барысаглебская царква]] ** [[Храм-трыконх Бельчыцкага манастыра|Храм-трыконх]] * [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] ** [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнская царква]] ** [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў]] * [[Полацкі Багародзіцкі манастыр|Багародзіцкі манастыр]] |загаловак2 = Віцебск |спіс2 = [[Свята-Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] |загаловак3 = Мінск |спіс3 = [[Замкавая царква (Мінск)|Замкавая царква]] |стыль_унізе = |унізе = }}{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]][[Катэгорыя:Полацкая школа дойлідства]]}}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Полацк]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] </noinclude> 8dvk4xu438pmfxjlyiut7xyovno8fn7 Іракскі Курдыстан 0 210723 5134538 4925149 2026-05-01T11:58:47Z DenisBorum 139498 5134538 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Курдыстан (значэнні)}} {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Іракскі Курдыстан | Арыгінальная назва = {{lang-ku|هه‌رێمی کوردستان}},<br/>{{lang-ar|''كردستان العراق''}} | Герб = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | Сцяг = Flag of Kurdistan.svg | Краіна = [[Ірак]] | Гімн = [[Эй, Ракіб!]] | Статус = аўтаномны рэгіён | Уваходзіць у = Ірак | Уключае = 4 мухафазы ([[правінцыя|правінцыі]]) | Сталіца = [[Эрбіль]] | Буйныгорад = | Буйныягарады = | Датаўтварэння = [[11 сакавіка]] [[1970]] | Кіраўнік = Масуд Барзані |Назва главы = Прэзідэнт | Кіраўнік2 = Нечырван Барзані |Назва главы2 = Прэм'ер-міністр | Мова = |Мовы = [[курдская мова|курдская]],<br>[[арабская мова|арабская]] | Насельніцтва = ~ 6,2 — 6,5 млн. |Год перапісу = 2013 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = [[курды]], [[арабы]], [[асірыйцы]], [[туркаманы]] |Канфесійны склад = [[іслам|мусульмане]], [[хрысціянства|хрысціяне]] | Плошча = 40 643 км² |Адсотак ад плошчы = |Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | Памер карты = 250 | Карта адміністрацыйнай адзінкі = | Памер карты аа = |Часавы пояс = +2 | Скарачэнне = | ISO = | FIPS = |Тэлефонны код = | Паштовыя індэксы = | Інтэрнэт-дамен = | Код аўтамабільных нумароў = | Катэгорыя ў Commons = | Параметр1 = | Назва параметра1 = | Сайт = http://www.krg.org | Дадаткі = | Колер фону герб-сцяг = {{Колер|Ірак}} }} '''Курдыста́н''' ({{lang-ar|کردستان}}, [[транслітарацыя|трансл.]] ''Kurdistān''; {{lang-ku|هه‌رێمی کوردستان}}, трансл. ''Herêmî Kurdistan'') — аўтаномная адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Ірак]]а, знаходзіцца на паўночным усходзе краіны і мае чатыры правінцыі: [[Сулейманія]], [[Дахук]], [[Эрбіль]] і [[Халабджа]], пад кантролем аўтаноміі таксама знаходзяцца часткі правінцый Найнава, Кіркук і Дыяла, якія разглядаюцца курдскім урадам як гістарычна курдскія тэрыторыі, але аспрэчваюцца цэнтральным урадам Ірака; апрача таго, курдскі ўрад прэтэндуе на некаторыя іншыя тэрыторыі, падкантрольныя непасрэдна ўраду Ірака. Сталіцай аўтаноміі з’яўляецца [[Эрбіль]], які па-курдску мае назву ''Hewlêr''. Пачаткова курдская аўтаномія была ўтворана ў [[1970]] годзе ў выніку іракска-курдскага пагаднення. Практычна гэта аўтаномія была фіктыўнай да [[1991]] года, калі ў выніку прайгранай Іракам вайны на поўначы і поўдні краіны былі ўсталяваны зоны, забароненыя для палётаў іракскай авіяцыі. Да канца 1991 года курды выбілі іракскія войскі з тэрыторыі аўтаноміі і фактычна Курдыстан атрымаў незалежнасць (але не была абвешчана). Пасля вайны [[2003]] года і ўсталявання новай улады ў Іраку было падпісана новае пагадненне паміж Іракам і Курдыстанам. Новая канстытуцыя Ірака зацвердзіла існаванне курдскага рэгіянальнага ўрада, які мае поўную ўнутраную аўтаномію. == Эканоміка == Курдыстан — адзін з асноўных [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчых]] раёнаў [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. Тут вырошчваецца да 75 % усёй іракскай [[пшаніца|пшаніцы]], 40 % [[ячмень|ячменю]], 98 % [[тытунь|тытуню]], 30 % [[бавоўна|бавоўны]], 50 % [[садавіна|садавіны]]. Развіццё атрымала і [[жывёлагадоўля]], у асноўным [[авечкі]] і [[козы]]. Дзве [[гідраэлектрастанцыя|гідраэлектрастанцыі]] ў [[Дакан]]е і [[Дэрбендзі-Хан]]е працуюць не на поўную магутнасць, пры правядзенні рэканструкцыі яны змогуць поўнасцю задаволіць патрэбы рэгіёна ў [[электрычнасць|электраэнергіі]]. У раёне [[Сулейманія|Сулейманіі]] размешчаныя два вялікіх [[цэмент]]ных заводы, якія зараз маюць вялікую колькасць замоў з-за адбудовы Ірака пасля вайны, плануецца будаўніцтва яшчэ аднаго завода ў [[Харыр]]ы. Ёсць буйныя прадпрыемствы [[тэкстыль]]най і [[Харчовая прамысловасць|харчовай]] прамысловасцей, у [[Горад Салах-эд-Дзін|Салах-эд-Дзіне]] пабудаваны [[Трубапракатная вытворчасць|трубапракатны]] завод. Плануецца будова нафтаперапрацоўчых заводаў у [[Эрбіль|Эрбілі]], Сулейманіі, Дахуку і [[Заху]]. == Дэмаграфія == Насельніцтва аўтаноміі, курды, размаўляюць на двух розных дыялектах [[курдская мова|курдскай мовы]]: курманджы і сарані, якія часам лічацца дзвюма роднаснымі, але асобнымі мовамі. Маюць пераважна [[іслам]]скае веравызнанне. Таксама ёсць [[хрысціянства|хрысціянскае]] насельніцтва — [[асірыйцы]] і [[халдзеі]] (халда-каталікі), у асноўным у раёне [[Дахук]]а (30 000 і паступова павялічваецца за кошт міграцыі з арабскіх раёнаў), [[туркмены]] (таксама вядомыя пад назвай туркаманы) і [[арабы]] (значная колькасць якіх была наўмысна пераселеная на курдскія землі пад час кіравання [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]] — па веравызнанні ў асноўным [[іслам|мусульмане]]-суніты. Існуюць невялікія [[армяне|армянскія]] грамады (каля 10 000 чалавек). Да пачатку 50-х гг. жылі і [[яўрэі]], але большасць з іх імігравала ў [[Ізраіль]]. == Палітыка == [[Выява:Disputed areas in Iraq.svg|thumb|right|250px|Чырвоным — тэрыторыі фактычнага кантролю курдскага ўрада, прызнаныя цэнтральным урадам Ірака. Ружовым — тэрыторыі пад фактычным кантролем Курдыстана, якія аспрэчваюцца Іракам. Жоўтым — тэрыторыі пад кантролем Ірака, якія аспрэчваюцца Курдыстанам. Светла-зялёным — іншыя тэрыторыі, падпарадкаваныя непасрэдна цэнтральнаму ўраду.]] Прэзідэнт аўтаноміі — Масуд Барзані, зацверджаны парламентам у [[2005]] годзе, іншыя кіраўнічыя функцыі ўскладзеныя таксама на прэм'ер-міністра. Афіцыйныя мовы аўтаноміі — курдская і арабская<ref>{{Спасылка| url = http://www.krg.org/a/d.aspx?l=12&s=03010500&r=142&a=18694&s=010000| загаловак = The Kurdish language| выдавецтва = Kurdistan Regional Government| дата = 28 чэрвеня 2014| мова = en| title = Архіўная копія| access-date = 9 кастрычніка 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140220161105/http://www.krg.org/a/d.aspx?l=12&s=03010500&r=142&a=18694&s=010000| archive-date = 20 лютага 2014| url-status = dead}}</ref>. Тэрыторыя аўтаноміі ў асноўным з’яўляецца няўзгодненай з цэнтральнымі ўладамі. Акрамя чатырох правінцый аўтаноміі, Сулейманія, Эрбіль, Кіркук і Халабджа, курдскі ўрад таксама кантралюе часткі правінцый Найнава, Кіркук і Дыяла, якія цэнтральным урадам лічацца тэрыторыямі, якія поўнасцю падначаленыя непасрэдна ўраду Ірака. Разам з тым, курдскі ўрад прэтэндуе на пэўныя тэрыторыі на поўдзень ад сваёй фактычнай тэрыторыі, падкантрольныя цэнтральнаму ўраду Ірака. ==Гл. таксама== * [[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Iraqi Kurdistan}} {{Краіны Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Курдыстан]] [[Катэгорыя:Ірак]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Ірака]] [[Катэгорыя:Іракскі Курдыстан| ]] 0ahzeg0v3xy91udgbk00dz2s137okar Княжацкі церам (Полацк) 0 213006 5134328 4430717 2026-05-01T07:27:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134328 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = Колішні палац | Назва = Княжацкі церам | Мясцовая назва = | Выява = Каменны церам і драўляная пабудова.jpg | Подпіс выявы = Каменны церам і драўляная пабудова (графічная рэканструкцыя) | Шырыня выявы = | Краіна = [[Беларусь]] | Рэгіён = [[Віцебская вобласць]] | Горад = [[Полацк]] | Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] | Аўтар праекта = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Будаўніцтва = Трэцяя чвэрць [[XII стагоддзе|XII ст.]] | Дата скасавання = [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] | Стан = Страчаны, часткова захаваліся падмуркі | Даследчык = [[Пётр Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Рапапорт]] | Commons = }} '''Княжа́цкі це́рам''' — колішні [[Палац|палац]] [[Полацкія князі|полацкіх князёў]], які існаваў у [[Полацк]]у ў [[XII стагоддзе|XII]]—[[XVI стагоддзе|XVI стст.]] Помнік грамадзянскай архітэктуры [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]]. Пабудаваны ў паўночнай частцы [[Полацкі дзядзінец|полацкага дзядзінца]] ў трэцяй чвэрці XII ст., найверагодней, разам з суседнім манументальным [[Княжацкі храм (Полацк)|Княжацкім храмам]]{{sfn|Дук|2006}}. Відаць, у [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] уваходзіў у палацавы комплекс [[Намеснік|полацкага намесніка]]. Рэшткі былі выпадкова адкрыты падчас пракладкі вадаправоднай траншэі ў [[1976]] годзе. У 1976—[[1977]] гадах ленінградскім археолагам [[Пётр Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Рапапортам]] былі праведзены раскопкі помніка{{sfn|Дук|2006}}. Да нашага часу захаваліся [[Падмурак|падмурак]] і частка цаглянай сцяны. == Архітэктура і будаўнічыя асаблівасці == Асноўны мураваны будынак (4,7х4,2 м) амаль квадратны ў плане, з заходняга боку да яго быў прыбудаваны меншы аб'ём (2,5х2,4 м). Канструкцыя церама істотна адрознівалася ад культавых пабудоў полацкай школы таго часу. Калі полацкія храмы XII ст. звычайна мелі падмуркі, выкладзеныя з камянёў насуха (без вапны), то падмурак церама, які меў таўшчыню 60—75 см (у малым памяшканні 50 см) і глыбіню 1,8 м, быў зроблены з дробных валуноў, шчыльна пасаджаных на вапнава-[[Цемянка|цемяночны]] раствор. Такое адхіленне ад агульнапрынятага ў Полацку тыпу падмурка тлумачыцца асаблівасцямі свецкай архітэктуры — наяўнасцю ў цераме паўпадвальнага паверха{{sfn|Рапапорт|1994|с=101}}. Цікава, што цагляная вымостка вакол церама дакладна супадала з абрэзам паўночнай і ўсходняй сцен, тады як на заходняй сцяне яна выступала вонкі, утвараючы прыступку{{sfn|Рапапорт|1994|с=104, 172}}. Сцены будынка былі выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай полацкай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Аднак сцены княжацкага церама былі значна танчэйшымі за сцены нават самых невялікіх полацкіх храмаў. Гэта сведчыць аб тым, што палацавы будынак меў не цяжкія каменныя скляпенні, а больш лёгкія драўляныя бэлечныя перакрыцці паверхаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=117, 138}}. Полацкі церам меў некалькі паверхаў і разам з драўлянымі прыбудовамі ўтвараў маляўнічы архітэктурны выгляд. У [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] з паўночнага боку да палат быў прыбудаваны драўляны (з сасновых брусоў) квадратны ў плане (5,3x5,4 м) аб'ём, сцены якога ўнутры былі абмазаны [[Гліна|глінай]]. У палатах знаходзіліся [[Печ|печы]], у іх канструкцыі выкарыстаны гаршковыя, а пазней каробчатыя [[Кафля|кафлі]]. == Гістарычны кантэкст == Магчыма, выява полацкага церама змешчана на мініяцюры [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]], дзе згадваецца пра мор у Полацку [[1092]] года. У тэксце летапісу згаданы «хароміны», а на мініяцюры змешчана выява вузкага двухпавярховага будынка з дзвярамі на першым паверсе і вялікім акном на другім. Верагодна, менавіта гэты мураваны будынак ([[Грыдніца|грыдніца]]) прызначаўся для княжацкіх сходак і піроў{{sfn|Дук|2006}}. Бліжэйшыя аналагі гэтаму помніку можна знайсці ў [[Княжацкі церам (Гродна)|Гродне]], [[Княжацкі церам (Чарнігаў)|Чарнігаве]] і [[Княжацкі церам (Смаленск)|Смаленску]]. Напрыклад, княжацкія церамы ў Смаленску і Гродне былі размешчаны, як і полацкі, на краю [[Дзядзінец|дзядзінца]], над схілам да ракі{{sfn|Дук|2006}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Дзяніс Уладзіміравіч Дук|Дук Д. У.]] |загаловак=Гісторыя Полацка: Па матэрыялах археалагічных даследаванняў |месца=Наваполацк |выдавецтва= |год=2006 |старонак= |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/616/1/duk_985-418-434-%d0%a5.pdf |isbn= |ref=Дук}} * {{крыніцы/Дойлідства Беларусі}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Славутасці Полацка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Колішнія палацы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палацы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Полацка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XVI стагоддзі]] pdoevdgmj4pc1h3w0m02clwkgxttg1q 5134331 5134328 2026-05-01T07:29:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134331 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = Колішні палац | Назва = Княжацкі церам | Мясцовая назва = | Выява = Каменны церам і драўляная пабудова.jpg | Подпіс выявы = Каменны церам і драўляная пабудова (графічная рэканструкцыя) | Шырыня выявы = | Краіна = [[Беларусь]] | Рэгіён = [[Віцебская вобласць]] | Горад = [[Полацк]] | Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] | Аўтар праекта = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Будаўніцтва = Трэцяя чвэрць [[XII стагоддзе|XII ст.]] | Дата скасавання = [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] | Стан = Страчаны, часткова захаваліся падмуркі | Даследчык = [[Пётр Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Рапапорт]] | Commons = }} '''Княжа́цкі це́рам''' — колішні [[Палац|палац]] [[Полацкія князі|полацкіх князёў]], які існаваў у [[Полацк]]у ў [[XII стагоддзе|XII]]—[[XVI стагоддзе|XVI стст.]] Помнік грамадзянскай архітэктуры [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]]. Пабудаваны ў паўночнай частцы [[Полацкі дзядзінец|полацкага дзядзінца]] ў трэцяй чвэрці XII ст., найверагодней, разам з суседнім манументальным [[Княжацкі храм (Полацк)|Княжацкім храмам]]{{sfn|Дук|2006}}. Відаць, у [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] уваходзіў у палацавы комплекс [[Намеснік|полацкага намесніка]]. Рэшткі былі выпадкова адкрыты падчас пракладкі вадаправоднай траншэі ў [[1976]] годзе. У 1976—[[1977]] гадах ленінградскім археолагам [[П. А. Рапапорт|П. А. Рапапортам]] былі праведзены раскопкі помніка{{sfn|Дук|2006}}. Да нашага часу захаваліся [[Падмурак|падмурак]] і частка цаглянай сцяны. == Архітэктура і будаўнічыя асаблівасці == Асноўны мураваны будынак (4,7х4,2 м) амаль квадратны ў плане, з заходняга боку да яго быў прыбудаваны меншы аб'ём (2,5х2,4 м). Канструкцыя церама істотна адрознівалася ад культавых пабудоў полацкай школы таго часу. Калі полацкія храмы XII ст. звычайна мелі падмуркі, выкладзеныя з камянёў насуха (без вапны), то падмурак церама, які меў таўшчыню 60—75 см (у малым памяшканні 50 см) і глыбіню 1,8 м, быў зроблены з дробных валуноў, шчыльна пасаджаных на вапнава-[[Цамянка|цамянкавы]] раствор. Такое адхіленне ад агульнапрынятага ў Полацку тыпу падмурка тлумачыцца асаблівасцямі свецкай архітэктуры — наяўнасцю ў цераме паўпадвальнага паверха{{sfn|Рапапорт|1994|с=101}}. Цікава, што цагляная вымостка вакол церама дакладна супадала з абрэзам паўночнай і ўсходняй сцен, тады як на заходняй сцяне яна выступала вонкі, утвараючы прыступку{{sfn|Рапапорт|1994|с=104, 172}}. Сцены будынка былі выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай полацкай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Аднак сцены княжацкага церама былі значна танчэйшымі за сцены нават самых невялікіх полацкіх храмаў. Гэта сведчыць аб тым, што палацавы будынак меў не цяжкія каменныя скляпенні, а больш лёгкія драўляныя бэлечныя перакрыцці паверхаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=117, 138}}. Полацкі церам меў некалькі паверхаў і разам з драўлянымі прыбудовамі ўтвараў маляўнічы архітэктурны выгляд. У [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] з паўночнага боку да палат быў прыбудаваны драўляны (з сасновых брусоў) квадратны ў плане (5,3x5,4 м) аб'ём, сцены якога ўнутры былі абмазаны [[Гліна|глінай]]. У палатах знаходзіліся [[Печ|печы]], у іх канструкцыі выкарыстаны гаршковыя, а пазней каробчатыя [[Кафля|кафлі]]. == Гістарычны кантэкст == Магчыма, выява полацкага церама змешчана на мініяцюры [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]], дзе згадваецца пра мор у Полацку [[1092]] года. У тэксце летапісу згаданы «хароміны», а на мініяцюры змешчана выява вузкага двухпавярховага будынка з дзвярамі на першым паверсе і вялікім акном на другім. Верагодна, менавіта гэты мураваны будынак ([[Грыдніца|грыдніца]]) прызначаўся для княжацкіх сходак і піроў{{sfn|Дук|2006}}. Бліжэйшыя аналагі гэтаму помніку можна знайсці ў [[Княжацкі церам (Гродна)|Гродне]], [[Княжацкі церам (Чарнігаў)|Чарнігаве]] і [[Княжацкі церам (Смаленск)|Смаленску]]. Напрыклад, княжацкія церамы ў Смаленску і Гродне былі размешчаны, як і полацкі, на краю [[Дзядзінец|дзядзінца]], над схілам да ракі{{sfn|Дук|2006}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Дзяніс Уладзіміравіч Дук|Дук Д. У.]] |загаловак=Гісторыя Полацка: Па матэрыялах археалагічных даследаванняў |месца=Наваполацк |выдавецтва= |год=2006 |старонак= |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/616/1/duk_985-418-434-%d0%a5.pdf |isbn= |ref=Дук}} * {{крыніцы/Дойлідства Беларусі}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Славутасці Полацка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Колішнія палацы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палацы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Полацка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XVI стагоддзі]] emcymp27gk7suimmc5ll2x7xxxcrqb5 5134332 5134331 2026-05-01T07:29:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Колішнія палацы Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134332 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = Колішні палац | Назва = Княжацкі церам | Мясцовая назва = | Выява = Каменны церам і драўляная пабудова.jpg | Подпіс выявы = Каменны церам і драўляная пабудова (графічная рэканструкцыя) | Шырыня выявы = | Краіна = [[Беларусь]] | Рэгіён = [[Віцебская вобласць]] | Горад = [[Полацк]] | Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] | Аўтар праекта = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Будаўніцтва = Трэцяя чвэрць [[XII стагоддзе|XII ст.]] | Дата скасавання = [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] | Стан = Страчаны, часткова захаваліся падмуркі | Даследчык = [[Пётр Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Рапапорт]] | Commons = }} '''Княжа́цкі це́рам''' — колішні [[Палац|палац]] [[Полацкія князі|полацкіх князёў]], які існаваў у [[Полацк]]у ў [[XII стагоддзе|XII]]—[[XVI стагоддзе|XVI стст.]] Помнік грамадзянскай архітэктуры [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]]. Пабудаваны ў паўночнай частцы [[Полацкі дзядзінец|полацкага дзядзінца]] ў трэцяй чвэрці XII ст., найверагодней, разам з суседнім манументальным [[Княжацкі храм (Полацк)|Княжацкім храмам]]{{sfn|Дук|2006}}. Відаць, у [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] уваходзіў у палацавы комплекс [[Намеснік|полацкага намесніка]]. Рэшткі былі выпадкова адкрыты падчас пракладкі вадаправоднай траншэі ў [[1976]] годзе. У 1976—[[1977]] гадах ленінградскім археолагам [[П. А. Рапапорт|П. А. Рапапортам]] былі праведзены раскопкі помніка{{sfn|Дук|2006}}. Да нашага часу захаваліся [[Падмурак|падмурак]] і частка цаглянай сцяны. == Архітэктура і будаўнічыя асаблівасці == Асноўны мураваны будынак (4,7х4,2 м) амаль квадратны ў плане, з заходняга боку да яго быў прыбудаваны меншы аб'ём (2,5х2,4 м). Канструкцыя церама істотна адрознівалася ад культавых пабудоў полацкай школы таго часу. Калі полацкія храмы XII ст. звычайна мелі падмуркі, выкладзеныя з камянёў насуха (без вапны), то падмурак церама, які меў таўшчыню 60—75 см (у малым памяшканні 50 см) і глыбіню 1,8 м, быў зроблены з дробных валуноў, шчыльна пасаджаных на вапнава-[[Цамянка|цамянкавы]] раствор. Такое адхіленне ад агульнапрынятага ў Полацку тыпу падмурка тлумачыцца асаблівасцямі свецкай архітэктуры — наяўнасцю ў цераме паўпадвальнага паверха{{sfn|Рапапорт|1994|с=101}}. Цікава, што цагляная вымостка вакол церама дакладна супадала з абрэзам паўночнай і ўсходняй сцен, тады як на заходняй сцяне яна выступала вонкі, утвараючы прыступку{{sfn|Рапапорт|1994|с=104, 172}}. Сцены будынка былі выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай полацкай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Аднак сцены княжацкага церама былі значна танчэйшымі за сцены нават самых невялікіх полацкіх храмаў. Гэта сведчыць аб тым, што палацавы будынак меў не цяжкія каменныя скляпенні, а больш лёгкія драўляныя бэлечныя перакрыцці паверхаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=117, 138}}. Полацкі церам меў некалькі паверхаў і разам з драўлянымі прыбудовамі ўтвараў маляўнічы архітэктурны выгляд. У [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] з паўночнага боку да палат быў прыбудаваны драўляны (з сасновых брусоў) квадратны ў плане (5,3x5,4 м) аб'ём, сцены якога ўнутры былі абмазаны [[Гліна|глінай]]. У палатах знаходзіліся [[Печ|печы]], у іх канструкцыі выкарыстаны гаршковыя, а пазней каробчатыя [[Кафля|кафлі]]. == Гістарычны кантэкст == Магчыма, выява полацкага церама змешчана на мініяцюры [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]], дзе згадваецца пра мор у Полацку [[1092]] года. У тэксце летапісу згаданы «хароміны», а на мініяцюры змешчана выява вузкага двухпавярховага будынка з дзвярамі на першым паверсе і вялікім акном на другім. Верагодна, менавіта гэты мураваны будынак ([[Грыдніца|грыдніца]]) прызначаўся для княжацкіх сходак і піроў{{sfn|Дук|2006}}. Бліжэйшыя аналагі гэтаму помніку можна знайсці ў [[Княжацкі церам (Гродна)|Гродне]], [[Княжацкі церам (Чарнігаў)|Чарнігаве]] і [[Княжацкі церам (Смаленск)|Смаленску]]. Напрыклад, княжацкія церамы ў Смаленску і Гродне былі размешчаны, як і полацкі, на краю [[Дзядзінец|дзядзінца]], над схілам да ракі{{sfn|Дук|2006}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Дзяніс Уладзіміравіч Дук|Дук Д. У.]] |загаловак=Гісторыя Полацка: Па матэрыялах археалагічных даследаванняў |месца=Наваполацк |выдавецтва= |год=2006 |старонак= |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/616/1/duk_985-418-434-%d0%a5.pdf |isbn= |ref=Дук}} * {{крыніцы/Дойлідства Беларусі}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Славутасці Полацка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Полацка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XVI стагоддзі]] t7p44e5wcyzpwyo8f60zj831zstu2h7 5134333 5134332 2026-05-01T07:29:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134333 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = Колішні палац | Назва = Княжацкі церам | Мясцовая назва = | Выява = Каменны церам і драўляная пабудова.jpg | Подпіс выявы = Каменны церам і драўляная пабудова (графічная рэканструкцыя) | Шырыня выявы = | Краіна = [[Беларусь]] | Рэгіён = [[Віцебская вобласць]] | Горад = Полацк | Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] | Аўтар праекта = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Будаўніцтва = Трэцяя чвэрць [[XII стагоддзе|XII ст.]] | Дата скасавання = [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] | Стан = Страчаны, часткова захаваліся падмуркі | Даследчык = [[Пётр Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Рапапорт]] | Commons = }} '''Княжа́цкі це́рам''' — колішні [[Палац|палац]] [[Полацкія князі|полацкіх князёў]], які існаваў у [[Полацк]]у ў [[XII стагоддзе|XII]]—[[XVI стагоддзе|XVI стст.]] Помнік грамадзянскай архітэктуры [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]]. Пабудаваны ў паўночнай частцы [[Полацкі дзядзінец|полацкага дзядзінца]] ў трэцяй чвэрці XII ст., найверагодней, разам з суседнім манументальным [[Княжацкі храм (Полацк)|Княжацкім храмам]]{{sfn|Дук|2006}}. Відаць, у [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] уваходзіў у палацавы комплекс [[Намеснік|полацкага намесніка]]. Рэшткі былі выпадкова адкрыты падчас пракладкі вадаправоднай траншэі ў [[1976]] годзе. У 1976—[[1977]] гадах ленінградскім археолагам [[П. А. Рапапорт|П. А. Рапапортам]] былі праведзены раскопкі помніка{{sfn|Дук|2006}}. Да нашага часу захаваліся [[Падмурак|падмурак]] і частка цаглянай сцяны. == Архітэктура і будаўнічыя асаблівасці == Асноўны мураваны будынак (4,7х4,2 м) амаль квадратны ў плане, з заходняга боку да яго быў прыбудаваны меншы аб'ём (2,5х2,4 м). Канструкцыя церама істотна адрознівалася ад культавых пабудоў полацкай школы таго часу. Калі полацкія храмы XII ст. звычайна мелі падмуркі, выкладзеныя з камянёў насуха (без вапны), то падмурак церама, які меў таўшчыню 60—75 см (у малым памяшканні 50 см) і глыбіню 1,8 м, быў зроблены з дробных валуноў, шчыльна пасаджаных на вапнава-[[Цамянка|цамянкавы]] раствор. Такое адхіленне ад агульнапрынятага ў Полацку тыпу падмурка тлумачыцца асаблівасцямі свецкай архітэктуры — наяўнасцю ў цераме паўпадвальнага паверха{{sfn|Рапапорт|1994|с=101}}. Цікава, што цагляная вымостка вакол церама дакладна супадала з абрэзам паўночнай і ўсходняй сцен, тады як на заходняй сцяне яна выступала вонкі, утвараючы прыступку{{sfn|Рапапорт|1994|с=104, 172}}. Сцены будынка былі выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай полацкай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Аднак сцены княжацкага церама былі значна танчэйшымі за сцены нават самых невялікіх полацкіх храмаў. Гэта сведчыць аб тым, што палацавы будынак меў не цяжкія каменныя скляпенні, а больш лёгкія драўляныя бэлечныя перакрыцці паверхаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=117, 138}}. Полацкі церам меў некалькі паверхаў і разам з драўлянымі прыбудовамі ўтвараў маляўнічы архітэктурны выгляд. У [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] з паўночнага боку да палат быў прыбудаваны драўляны (з сасновых брусоў) квадратны ў плане (5,3x5,4 м) аб'ём, сцены якога ўнутры былі абмазаны [[Гліна|глінай]]. У палатах знаходзіліся [[Печ|печы]], у іх канструкцыі выкарыстаны гаршковыя, а пазней каробчатыя [[Кафля|кафлі]]. == Гістарычны кантэкст == Магчыма, выява полацкага церама змешчана на мініяцюры [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]], дзе згадваецца пра мор у Полацку [[1092]] года. У тэксце летапісу згаданы «хароміны», а на мініяцюры змешчана выява вузкага двухпавярховага будынка з дзвярамі на першым паверсе і вялікім акном на другім. Верагодна, менавіта гэты мураваны будынак ([[Грыдніца|грыдніца]]) прызначаўся для княжацкіх сходак і піроў{{sfn|Дук|2006}}. Бліжэйшыя аналагі гэтаму помніку можна знайсці ў [[Княжацкі церам (Гродна)|Гродне]], [[Княжацкі церам (Чарнігаў)|Чарнігаве]] і [[Княжацкі церам (Смаленск)|Смаленску]]. Напрыклад, княжацкія церамы ў Смаленску і Гродне былі размешчаны, як і полацкі, на краю [[Дзядзінец|дзядзінца]], над схілам да ракі{{sfn|Дук|2006}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Дзяніс Уладзіміравіч Дук|Дук Д. У.]] |загаловак=Гісторыя Полацка: Па матэрыялах археалагічных даследаванняў |месца=Наваполацк |выдавецтва= |год=2006 |старонак= |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/616/1/duk_985-418-434-%d0%a5.pdf |isbn= |ref=Дук}} * {{крыніцы/Дойлідства Беларусі}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Славутасці Полацка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Полацка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XVI стагоддзі]] sgcw8dtw5fg0fwrn34whgm9a8tsf1za 5134334 5134333 2026-05-01T07:30:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134334 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = Колішні палац | Назва = Княжацкі церам | Мясцовая назва = | Выява = Каменны церам і драўляная пабудова.jpg | Подпіс выявы = Каменны церам і драўляная пабудова (графічная рэканструкцыя) | Шырыня выявы = | Краіна = [[Беларусь]] | Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] | Аўтар праекта = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Будаўніцтва = Трэцяя чвэрць [[XII стагоддзе|XII ст.]] | Дата скасавання = [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] | Стан = Страчаны, часткова захаваліся падмуркі | Даследчык = [[Пётр Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Рапапорт]] | Commons = }} '''Княжа́цкі це́рам''' — колішні [[Палац|палац]] [[Полацкія князі|полацкіх князёў]], які існаваў у [[Полацк]]у ў [[XII стагоддзе|XII]]—[[XVI стагоддзе|XVI стст.]] Помнік грамадзянскай архітэктуры [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]]. Пабудаваны ў паўночнай частцы [[Полацкі дзядзінец|полацкага дзядзінца]] ў трэцяй чвэрці XII ст., найверагодней, разам з суседнім манументальным [[Княжацкі храм (Полацк)|Княжацкім храмам]]{{sfn|Дук|2006}}. Відаць, у [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] уваходзіў у палацавы комплекс [[Намеснік|полацкага намесніка]]. Рэшткі былі выпадкова адкрыты падчас пракладкі вадаправоднай траншэі ў [[1976]] годзе. У 1976—[[1977]] гадах ленінградскім археолагам [[П. А. Рапапорт|П. А. Рапапортам]] былі праведзены раскопкі помніка{{sfn|Дук|2006}}. Да нашага часу захаваліся [[Падмурак|падмурак]] і частка цаглянай сцяны. == Архітэктура і будаўнічыя асаблівасці == Асноўны мураваны будынак (4,7х4,2 м) амаль квадратны ў плане, з заходняга боку да яго быў прыбудаваны меншы аб'ём (2,5х2,4 м). Канструкцыя церама істотна адрознівалася ад культавых пабудоў полацкай школы таго часу. Калі полацкія храмы XII ст. звычайна мелі падмуркі, выкладзеныя з камянёў насуха (без вапны), то падмурак церама, які меў таўшчыню 60—75 см (у малым памяшканні 50 см) і глыбіню 1,8 м, быў зроблены з дробных валуноў, шчыльна пасаджаных на вапнава-[[Цамянка|цамянкавы]] раствор. Такое адхіленне ад агульнапрынятага ў Полацку тыпу падмурка тлумачыцца асаблівасцямі свецкай архітэктуры — наяўнасцю ў цераме паўпадвальнага паверха{{sfn|Рапапорт|1994|с=101}}. Цікава, што цагляная вымостка вакол церама дакладна супадала з абрэзам паўночнай і ўсходняй сцен, тады як на заходняй сцяне яна выступала вонкі, утвараючы прыступку{{sfn|Рапапорт|1994|с=104, 172}}. Сцены будынка былі выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай полацкай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Аднак сцены княжацкага церама былі значна танчэйшымі за сцены нават самых невялікіх полацкіх храмаў. Гэта сведчыць аб тым, што палацавы будынак меў не цяжкія каменныя скляпенні, а больш лёгкія драўляныя бэлечныя перакрыцці паверхаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=117, 138}}. Полацкі церам меў некалькі паверхаў і разам з драўлянымі прыбудовамі ўтвараў маляўнічы архітэктурны выгляд. У [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] з паўночнага боку да палат быў прыбудаваны драўляны (з сасновых брусоў) квадратны ў плане (5,3x5,4 м) аб'ём, сцены якога ўнутры былі абмазаны [[Гліна|глінай]]. У палатах знаходзіліся [[Печ|печы]], у іх канструкцыі выкарыстаны гаршковыя, а пазней каробчатыя [[Кафля|кафлі]]. == Гістарычны кантэкст == Магчыма, выява полацкага церама змешчана на мініяцюры [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]], дзе згадваецца пра мор у Полацку [[1092]] года. У тэксце летапісу згаданы «хароміны», а на мініяцюры змешчана выява вузкага двухпавярховага будынка з дзвярамі на першым паверсе і вялікім акном на другім. Верагодна, менавіта гэты мураваны будынак ([[Грыдніца|грыдніца]]) прызначаўся для княжацкіх сходак і піроў{{sfn|Дук|2006}}. Бліжэйшыя аналагі гэтаму помніку можна знайсці ў [[Княжацкі церам (Гродна)|Гродне]], [[Княжацкі церам (Чарнігаў)|Чарнігаве]] і [[Княжацкі церам (Смаленск)|Смаленску]]. Напрыклад, княжацкія церамы ў Смаленску і Гродне былі размешчаны, як і полацкі, на краю [[Дзядзінец|дзядзінца]], над схілам да ракі{{sfn|Дук|2006}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Дзяніс Уладзіміравіч Дук|Дук Д. У.]] |загаловак=Гісторыя Полацка: Па матэрыялах археалагічных даследаванняў |месца=Наваполацк |выдавецтва= |год=2006 |старонак= |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/616/1/duk_985-418-434-%d0%a5.pdf |isbn= |ref=Дук}} * {{крыніцы/Дойлідства Беларусі}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Славутасці Полацка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Полацка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XVI стагоддзі]] m60mey5wmhwy15wnzmzir1uemx2aum2 Царква на рове (Полацк) 0 213026 5134322 5133572 2026-05-01T07:18:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134322 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Страчаны храм |Беларуская назва = Царква на Рове |Арыгінальная назва = |Выява = Царква-на-рове, план.jpg |Подпіс выявы = План раскапаных рэшткаў Царквы на Рове |Шырыня выявы = |Сучасны статус = Страчана |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |На карце = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = Царква |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = другая палова [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = Разбурана |Сайт = |Commons = }} '''Царква́ на ро́ве''' — страчаны праваслаўны храм у [[Полацк]]у, які размяшчаўся на знешнім краю абарончага рова [[Полацкі дзядзінец|дзядзінца]]. Помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] другой паловы [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]. Падчас археалагічных раскопак была даследавана толькі ўсходняя частка царквы, ад якой заставаліся падмуркі і падмуркавыя равы. У наш час рэшткі помніка цалкам знішчаны. == Лакалізацыя і гісторыя даследавання == Рэшткі храма былі выяўлены на іншым баку рова дзядзінца (так званага [[Чорны ручай (Полацк)|Чорнага ручая]]) пры археалагічных раскопках [[Міхаіл Канстанцінавіч Каргер|М.&nbsp;К.&nbsp;Каргера]] ў 1962 і 1967 гадах, а пазней даследаваліся [[Павел Аляксандравіч Рапапорт|П.&nbsp;А.&nbsp;Рапапортам]] у 1976 і 1977 гадах. Менавіта тады аб’ект атрымаў сваю ўмоўную назву «Царква на Рове». Помнік быў канчаткова зрыты падчас будаўніцтва будынка школы №&nbsp;8, і для даследаванняў захаваліся толькі падмуркавыя равы і частка падмуркаў [[Апсіда|апсіды]]. Паводле беларускага археолага [[Сяргей Васільевіч Тарасаў|С.&nbsp;В.&nbsp;Тарасава]], размяшчэнне храма на беразе Чорнага ручая каля падэшвы [[Верхні замак (Полацк)|Верхняга замка]] (сёння гэта тэрыторыя паміж будынкамі вучэбнага корпуса [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|ПДУ]] і Верхнім замкам) тлумачыцца тым, што ён абслугоўваў патрэбы шматлікага гандлёвага люду каля гандлёва-вечавай плошчы [[Вялікі пасад (Полацк)|Вялікага пасада]] на месцы падвозу грузаў з [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] па прытоку ручая<ref>''Тарасаў С. В.'' Полацак IX—XVII стст.: Гісторыя і тапаграфія. — Мн., 1998.</ref>. На падставе аналізу корпуса пісьмовых і археалагічных крыніц [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVII стагоддзе|XVII]]&nbsp;стст. [[Дзяніс Уладзіміравіч Дук|Д.&nbsp;У.&nbsp;Дукам]] было выказана меркаванне аб прысвячэнні і сапраўднай назве храма ў гонар Раства Хрыстова{{sfn|Дук|2015}}. == Архітэктура і будаўнічыя асаблівасці == Рэшткаў мураваных сцен храма не захавалася нідзе, аднак ацалелыя часткі дазволілі вызначыць асноўныя параметры ўсходняй часткі будынка: даўжыня апсіды складала каля 7,5 м, шырыня — 7,1 м, шырыня сярэдняга [[неф]]а — 4,45 м. Падмуркі царквы мелі надзвычай спецыфічную канструкцыю, абумоўленую складаным рэльефам мясцовасці. У асноўнай частцы будынка звычайны падмурак быў заглыблены на 1,05 м, прычым ніжнія яго 10—15 см былі ўрэзаны ў шчыльны мацярык. Аднак ва ўсходняй частцы храма ўзровень глебы рэзка паніжаўся, і таму тут будаўнікі змянілі падыход: глыбіня рова складала ўсяго 70 см (з якіх 30 см у мацерыку). Каб выраўнаваць падмурак па гарызанталі, вышэй за ўзровень зямлі была зроблена спецыяльная штучная падсыпка з пласта [[Вапна|вапны]], што давяло агульную вышыню падмурка ў гэтай частцы прыкладна да 1 метра{{sfn|Рапапорт|1994|с=105}}. На месцы пабудовы была знойдзена [[плінфа]], якая на сваім пасцелістым (шырокім) баку мела буйныя выпуклыя «княжацкія» знакі (напрыклад, у выглядзе [[Трызуб|трызубцаў]]). Гэта сведчыць пра тое, што знакі былі выразаны на падкладной дошцы пры фармоўцы цэглы і з’яўляліся асабістымі родавымі знакамі заказчыка{{sfn|Рапапорт|1994|с=36—37}}. Наяўнасць гэтых знакаў, а таксама знойдзены паблізу [[шыфер]]ны [[саркафаг]] сведчаць аб тым, што царква з’яўлялася пахавальняй кагосьці з нашчадкаў князя [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]]. На падставе аналізу знакаў на плінфе і яе фармату П.&nbsp;А.&nbsp;Рапапорт аднёс помнік да трэцяй або чацвёртай чвэрці XII&nbsp;ст.{{sfn|Рапапорт|1994|с=36—37}}{{sfn|Лазука|2007|с=40}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва |том=1 |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2007 |старонак=252 |спасылка= |isbn= |ref=Лазука}} * {{кніга |аўтар=[[Дзяніс Уладзіміравіч Дук|Дук Д. У.]] |загаловак=Гісторыя Полацка: па матэрыялах археалагічных даследаванняў |месца=Наваполацк |выдавецтва=ПДУ |год=2015 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Дук}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Полацка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XVI стагоддзі]] 1p2c8m3b90uf0u9xtn6sg909fckpmhr Царква на стрэлцы Ніжняга замка 0 213027 5134198 4945356 2026-04-30T21:55:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134198 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |На карце = |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Царква на стрэлцы Ніжняга замка''' — колішні праваслаўны храм [[XII ст.]] у [[Полацк]]у на ўскраіне [[Ніжні замак (Полацк)|Ніжняга замка]]. [[Стрэлка (геамарфалогія)|Стрэлка]], на якой стаяў храм, сёння выдаецца ў паўночным кірунку ў бок [[Палата|Палаты]], але да змены русла ракі ўтварала адно цэлае з гарадзішчам. Полацкае гарадзішча прыкладна ў [[XII ст.]] становіцца гарадскімі [[могілкі|могілкамі]], таму царква, верагодна, існавала пры манастыры каля гарадскіх могілак<ref name="ДУК">{{cite book|author=Д. У. Дук|title=Гісторыя Полацка: Па матэрыялах археалагічных даследаванняў|url=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/616/1/duk_985-418-434-%d0%a5.pdf|location=Наваполацк|year=2006}}</ref>. Царква на стрэлцы Ніжняга замка ўяўляла сабой першы вядомы на [[Русь|Русі]] храм, дзе выкарыстаны складаныя планы [[галерэя|галерэй]] з пашырэннем на вуглах. Багата аздобленыя фрэскавым роспісам усыпальні і [[шыфер]]ны [[саркафаг]] сведчаць пра прызначэнне храма як пахавальні [[полацкія князі|полацкіх князёў]]<ref name="ДУК"/>. == Гісторыя == Храмы-пахавальні на [[Ніжні замак (Полацк)|Ніжнім замку]] і ў Ефрасіннеўскім манастыры будавала адна [[арцель]], але храм-пахавальня Ефрасіннеўскага манастыра быў пабудаваны першым. Падчас раскопак было высветлена, што да перабудовы мураванай царквы на яе месцы існавала драўляная. Мураваная царква неаднаразова рамантавалася, аб чым сведчыць культурны пласт каля храма. Час разбурэння царквы вызначаны знаходкай [[дынарый|дынарыя]] [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] (1501—1506 гг.) у культурным пласце, які перакрывае царкву<ref name="ДУК"/>. == Архітэктура == Помнік уяўляў сабой чатырохслупавую аднаапсідную царкву шырынёй 14,1 м і даўжынёй (без апсіды) каля 14,5 м. Таўшчыня сцен ад 1,1 — 1,12 да 1,9 м, [[муроўка «са схаваным радам»]]. З паўночнага боку храма выяўлены невялікі фрагмент падмуркавай [[галерэя|галерэі]]. Падмуркі зроблены з каменю, пакладзенага без [[рошчын]]ы. Галерэя мела шырыню 2 м, каля заходніх вуглоў храма яна пашыралася, падобна да галерэі [[храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храма-пахавальні]] [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскага манастыра]]. Сцены галерэі былі значна больш тонкімі ў параўнанні са сценамі храма, усяго каля 0,75 м. [[П. А. Рапапорт]] прапанаваў графічную рэканструкцыю храма. Адметнасцю царквы з’яўляецца наяўнасць [[капліца|капліц]] каля ўсходняй [[Лапатка (архітэктура)|лапаткі]] паўночнай сцяны<ref name="ДУК"/>. Аднаапсіднасць вылучае полацкія храмы-пахавальні сярод усіх помнікаў [[Старажытнарускае дойлідства|усходнеславянскага дойлідства]], бо такія прыёмы будаўніцтва на Русі дагэтуль не сустракаліся. Новаўвядзенні, на думку П. А. Рапапорта, могуць тлумачыцца тым, што полацкія князі пры вяртанні са [[Візантыйская ссылка Рагвалодавічаў|ссылкі ў Візантыю]] маглі прывезці з сабой новага [[дойлід]]а, які развіў некаторыя мясцовыя традыцыі і ўключыў у іх новыя архітэктурныя прыёмы, напрыклад, шырока распаўсюджаную ў [[Візантыя|Візантыі]] муроўку сцен «са схаваным радам». Не выключана, што візантыйскі дойлід быў запрошаны ў Полацк да высылкі князей, г.зн. да [[1130]] г., што вельмі верагодна, калі ўлічыць даўнія сувязі [[Полацкае княства|Полацка]] з Візантыяй<ref name="ДУК"/>. === Інтэр’ер === Падчас раскопак былі выяўлены некаторыя элементы пачатковай унутранай аздобы царквы — пліткі падлогі, пакрытыя [[Паліва (кераміка)|палівай]] [[Жоўты колер|жоўтага]], [[Зялёны колер|зялёнага]] ці [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Карычневы колер|карычневага колераў]], і кавалкі [[тынкоўка|тынкоўкі]] з [[фрэска]]вым [[роспіс]]ам, які паходзіць з ніжняй часткі храма і зроблены ў разнастайнай тэхніцы: чырвона-карычневыя палоскі, «змейкі» [[арнамент]]у, «напырск» пад [[мармур]], белы [[Арнамент#Характар матываў|раслінны арнамент]] на карычневым фоне. Знойдзена некалькі фрагментаў [[амфара|амфар]] ад [[галаснік]]оў. Таксама быў знойдзены кавалак пліты [[саркафаг]]а, прывезенага з [[Валынь|Валыні]] для вельмі знатнага чалавека, з чырвонага [[пірафініт]]авага [[сланец|сланцу]] таўшчынёй ад 6 см з рэшткамі дэкаратыўнай [[Мастацкая разьба|разьбы]]. Рэшткі пахаванняў выяўлены на знешнім баку падмурка галерэі. Захаваліся сляды драўляных [[труна|трун]] разам з [[мужчына|мужчынскімі]] і [[жанчына|жаночымі]] пахаваннямі, гэта значыць, царква не была манастырскай. == Даследаванне == Знойдзены магільны склеп і рэшткі багата аздобленага саркафага, што сведчыць аб знатнасці пахаванага ў ёй чалавека. На думку П. А. Рапапорта, гэтая царква з’яўлялася [[Князі полацкія|княжацкай]] [[пахавальня]]й. [[М. К. Каргер]] зафіксаваў наяўнасць развалу плінфы, аднак сам храм так і не быў адкрыты. У [[1976]] г. [[Г. В. Штыхаў|Г. В. Штыхавым]] быў выяўлены фрагмент старажытнага падмурка ў раёне дамоў № 22 і 23 па вул. Горкага. У [[1977]] г. П. А. Рапапортам зроблены раскоп. Большая частка помніка занятая гаспадарчымі пабудовамі, садам і агародам. {{зноскі}} {{полацкая школа дойлідства}} [[Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Полацка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XVI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Ніжні замак (Полацк)]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] ad9s5gygwl9sapv6eu61af1hbvofs6p 5134323 5134198 2026-05-01T07:21:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134323 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Страчаны храм |Беларуская назва = Царква на стрэлцы Ніжняга замка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = Страчана |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |На карце = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = Царква-ўсыпальніца |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = |Скасаваны = [[XVI стагоддзе]] |Пачатак будаўніцтва = Першая палова [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = Разбурана, часткова захаваліся падмуркі |Сайт = |Commons = }} '''Царква́ на стрэ́лцы Ні́жняга за́мка''' — колішні праваслаўны храм першай паловы [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]] ў [[Полацк]]у на ўскраіне [[Ніжні замак (Полацк)|Ніжняга замка]]. [[Стрэлка (геамарфалогія)|Стрэлка]], на якой стаяў храм, сёння выдаецца ў паўночным кірунку ў бок [[Палата|Палаты]], але да змены рэчышча ракі ўтварала адно цэлае з гарадзішчам. Полацкае гарадзішча прыкладна ў XII ст. стала гарадскімі [[Могілкі|могілкамі]], таму царква, верагодна, існавала пры манастыры каля гарадскіх могілак{{sfn|Дук|2006}}. Царква на стрэлцы Ніжняга замка ўяўляла сабой першы вядомы на [[Русь|Русі]] храм, дзе выкарыстаны складаныя планы [[Галерэя|галерэй]] з пашырэннем на вуглах. Багата аздобленыя фрэскавым роспісам усыпальні і [[шыфер]]ны [[саркафаг]] сведчаць пра прызначэнне храма як пахавальні [[Полацкія князі|полацкіх князёў]]{{sfn|Дук|2006}}. == Гісторыя == Храмы-пахавальні на Ніжнім замку і ў [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскім манастыры]] будавала адна і тая ж будаўнічая [[арцель]], але [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храм-пахавальня Ефрасіннеўскага манастыра]] быў пабудаваны раней. Падчас раскопак было высветлена, што да пабудовы мураванай царквы на яе месцы існавала больш ранняя драўляная, якая згарэла. З-за гэтага, верагодна, і ўзнікла неабходнасць у складанай сістэме штучнай падсыпкі грунта пры ўзвядзенні каменнага храма{{sfn|Рапапорт|1994|с=106}}. Мураваная царква неаднаразова рамантавалася, аб чым сведчыць культурны пласт вакол храма. Час канчатковага разбурэння царквы быў вызначаны дзякуючы знаходцы [[Дынарый|дынарыя]] вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] (1501—1506 гг.) у культурным пласце, які перакрывае рэшткі будынка{{sfn|Дук|2006}}. == Архітэктура і будаўнічыя тэхналогіі == Помнік уяўляў сабой чатырохслуповую аднаапсідную царкву шырынёй 14,1 м і даўжынёй (без [[Апсіда|апсіды]]) каля 14,5 м. Таўшчыня сцен складала ад 1,1—1,12 да 1,9 м. Муроўка сцен вялася ў традыцыйнай полацкай тэхніцы «[[Муроўка са схаваным радам|са схаваным радам]]». З паўночнага боку храма быў выяўлены невялікі фрагмент падмуркавай галерэі шырынёй 2 м. Каля заходніх вуглоў храма гэтая галерэя пашыралася, падобна да галерэі храма-пахавальні Ефрасіннеўскага манастыра. Сцены галерэі былі значна больш тонкімі ў параўнанні са сценамі галоўнага аб’ёму храма — усяго каля 0,75 м. Яшчэ адной адметнасцю царквы з’яўлялася наяўнасць невялікіх [[Капліца|капліц]] каля ўсходняй [[Лапатка (архітэктура)|лапаткі]] паўночнай сцяны{{sfn|Дук|2006}}. [[Пвел Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Рапапорт]] прапанаваў графічную рэканструкцыю гэтага помніка. Царква вызначалася цалкам унікальнай для Старажытнай Русі канструкцыяй падмурка. З-за асаблівасцей мясцовасці і, верагодна, наяўнасці рэшткаў згарэлай папярэдняй царквы, будаўнікі выкапалі траншэі ў магутным культурным пласце, не даходзячы да шчыльнага мацерыка. Пасля гэтага ўся пляцоўка была штучна паднята на 70 см падсыпкай з чыстага ярка-жоўтага суглінку. Каменныя падмуркі, якія былі выкладзены з валуноў насуха (без [[вапна]]вага раствору), таксама былі падняты на гэтую вышыню. У выніку агульная вышыня падмурка дасягнула прыкладна 1 метра{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 106}}. Аднаапсіднасць вылучае полацкія храмы-пахавальні сярод усіх помнікаў усходнеславянскага дойлідства, бо такія прыёмы будаўніцтва на Русі дагэтуль не сустракаліся. На думку П. А. Рапапорта, гэтыя новаўвядзенні могуць тлумачыцца тым, што полацкія князі пры вяртанні з [[Візантыйская ссылка Рагвалодавічаў|высылкі ў Візантыю]] маглі прывезці з сабой новага [[дойлід]]а. Ён развіў некаторыя мясцовыя традыцыі і ўключыў у іх новыя архітэктурныя прыёмы, напрыклад, мадыфікацыю шырока распаўсюджанай у Візантыі муроўкі сцен «са схаваным радам». Не выключана, што візантыйскі дойлід быў запрошаны ў Полацк яшчэ да высылкі князей (г. зн. да [[1130]] г.), што вельмі верагодна, улічваючы даўнія і моцныя сувязі Полацкага княства з Візантыяй{{sfn|Дук|2006}}. === Інтэр’ер === Падчас раскопак былі выяўлены некаторыя элементы пачатковай унутранай аздобы царквы. Падлога была выкладзена пліткамі, пакрытымі [[Паліва (кераміка)|палівай]] [[Жоўты колер|жоўтага]], [[Зялёны колер|зялёнага]] ці [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Карычневы колер|карычневага колераў]]. Знойдзены кавалкі [[Тынкоўка|тынкоўкі]] з [[фрэска]]вым [[роспіс]]ам, які паходзіў з ніжняй часткі храма і быў выкананы ў разнастайнай тэхніцы: прысутнічалі чырвона-карычневыя палоскі, «змейкі» [[арнамент]]у, «напырск» пад [[мармур]], а таксама белы раслінны арнамент на карычневым фоне. Таксама знойдзена некалькі фрагментаў [[Амфара|амфар]] ад [[Галаснік|галаснікоў]], што сведчыць пра іх выкарыстанне ў скляпеннях храма. Быў знойдзены фрагмент пліты ад саркафага, які быў прывезены з [[Валынь|Валыні]] для пахавання вельмі знатнага чалавека. Саркафаг быў зроблены з чырвонага пірафілітавага [[Сланец|сланцу]] (так званага «чырвонага шыферу») таўшчынёй ад 6 см і меў рэшткі дэкаратыўнай разьбы{{sfn|Дук|2006}}. Рэшткі пахаванняў выяўлены таксама на знешнім баку падмурка галерэі: захаваліся сляды драўляных [[Труна|трун]] разам з мужчынскімі і жаночымі пахаваннямі. Наяўнасць жаночых пахаванняў сведчыць аб тым, што царква, верагодна, не была мужчынскай манастырскай. == Даследаванні == Наяўнасць магільных скляпоў і рэшткі багата аздобленага шыфернага саркафага сведчаць аб знатнасці пахаваных там асоб. На думку П. А. Рапапорта, гэтая царква з’яўлялася княжацкай пахавальняй дынастыі полацкіх князёў. Першыя сляды помніка (развал плінфы) зафіксаваў [[Міхаіл Канстанцінавіч Каргер|М. К. Каргер]], аднак сам храм ім не быў адкрыты. У [[1976]] годзе беларускі археолаг [[Георгій Васільевіч Штыхаў|Г. В. Штыхаў]] выявіў фрагмент старажытнага падмурка ў раёне дамоў № 22 і 23 па вуліцы Горкага. У [[1977]] годзе П. А. Рапапортам быў закладзены паўнавартасны раскоп, які дазволіў даследаваць помнік. Сёння большая частка помніка занятая сучаснымі гаспадарчымі пабудовамі, садам і агародам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Дзяніс Уладзіміравіч Дук|Дук Д. У.]] |загаловак=Гісторыя Полацка: Па матэрыялах археалагічных даследаванняў |месца=Наваполацк |выдавецтва= |год=2006 |старонак= |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/616/1/duk_985-418-434-%d0%a5.pdf |isbn= |ref=Дук}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Полацкая школа дойлідства}} [[Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Полацка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XVI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Ніжні замак (Полацк)]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] 578s1454nlb1ix2bc9fedh20eiv6mxv 5134326 5134323 2026-05-01T07:23:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Архітэктура і будаўнічыя тэхналогіі */ 5134326 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Страчаны храм |Беларуская назва = Царква на стрэлцы Ніжняга замка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = Страчана |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |На карце = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = Царква-ўсыпальніца |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = |Скасаваны = [[XVI стагоддзе]] |Пачатак будаўніцтва = Першая палова [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = Разбурана, часткова захаваліся падмуркі |Сайт = |Commons = }} '''Царква́ на стрэ́лцы Ні́жняга за́мка''' — колішні праваслаўны храм першай паловы [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]] ў [[Полацк]]у на ўскраіне [[Ніжні замак (Полацк)|Ніжняга замка]]. [[Стрэлка (геамарфалогія)|Стрэлка]], на якой стаяў храм, сёння выдаецца ў паўночным кірунку ў бок [[Палата|Палаты]], але да змены рэчышча ракі ўтварала адно цэлае з гарадзішчам. Полацкае гарадзішча прыкладна ў XII ст. стала гарадскімі [[Могілкі|могілкамі]], таму царква, верагодна, існавала пры манастыры каля гарадскіх могілак{{sfn|Дук|2006}}. Царква на стрэлцы Ніжняга замка ўяўляла сабой першы вядомы на [[Русь|Русі]] храм, дзе выкарыстаны складаныя планы [[Галерэя|галерэй]] з пашырэннем на вуглах. Багата аздобленыя фрэскавым роспісам усыпальні і [[шыфер]]ны [[саркафаг]] сведчаць пра прызначэнне храма як пахавальні [[Полацкія князі|полацкіх князёў]]{{sfn|Дук|2006}}. == Гісторыя == Храмы-пахавальні на Ніжнім замку і ў [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскім манастыры]] будавала адна і тая ж будаўнічая [[арцель]], але [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храм-пахавальня Ефрасіннеўскага манастыра]] быў пабудаваны раней. Падчас раскопак было высветлена, што да пабудовы мураванай царквы на яе месцы існавала больш ранняя драўляная, якая згарэла. З-за гэтага, верагодна, і ўзнікла неабходнасць у складанай сістэме штучнай падсыпкі грунта пры ўзвядзенні каменнага храма{{sfn|Рапапорт|1994|с=106}}. Мураваная царква неаднаразова рамантавалася, аб чым сведчыць культурны пласт вакол храма. Час канчатковага разбурэння царквы быў вызначаны дзякуючы знаходцы [[Дынарый|дынарыя]] вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] (1501—1506 гг.) у культурным пласце, які перакрывае рэшткі будынка{{sfn|Дук|2006}}. == Архітэктура і будаўнічыя тэхналогіі == Помнік уяўляў сабой чатырохслуповую аднаапсідную царкву шырынёй 14,1 м і даўжынёй (без [[Апсіда|апсіды]]) каля 14,5 м. Таўшчыня сцен складала ад 1,1—1,12 да 1,9 м. Муроўка сцен вялася ў традыцыйнай полацкай тэхніцы «[[Муроўка са схаваным радам|са схаваным радам]]». З паўночнага боку храма быў выяўлены невялікі фрагмент падмуркавай галерэі шырынёй 2 м. Каля заходніх вуглоў храма гэтая галерэя пашыралася, падобна да галерэі [[Храм-пахавальня Ефрасіннеўскага манастыра|храма-пахавальні Ефрасіннеўскага манастыра]]. Сцены галерэі былі значна больш тонкімі ў параўнанні са сценамі галоўнага аб’ёму храма — усяго каля 0,75 м. Яшчэ адной адметнасцю царквы з’яўлялася наяўнасць невялікіх [[Капліца|капліц]] каля ўсходняй [[Лапатка (архітэктура)|лапаткі]] паўночнай сцяны{{sfn|Дук|2006}}. [[Павел Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Рапапорт]] прапанаваў графічную рэканструкцыю гэтага помніка. Царква вызначалася цалкам унікальнай для Старажытнай Русі канструкцыяй падмурка. З-за асаблівасцей мясцовасці і, верагодна, наяўнасці рэшткаў згарэлай папярэдняй царквы, будаўнікі выкапалі траншэі ў магутным культурным пласце, не даходзячы да шчыльнага мацерыка. Пасля гэтага ўся пляцоўка была штучна паднята на 70 см падсыпкай з чыстага ярка-жоўтага суглінку. Каменныя падмуркі, якія былі выкладзены з валуноў насуха (без [[вапна]]вага раствору), таксама былі падняты на гэтую вышыню. У выніку агульная вышыня падмурка дасягнула прыкладна 1 метра{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 106}}. Аднаапсіднасць вылучае полацкія храмы-пахавальні сярод усіх помнікаў усходнеславянскага дойлідства, бо такія прыёмы будаўніцтва на Русі дагэтуль не сустракаліся. На думку П. А. Рапапорта, гэтыя новаўвядзенні могуць тлумачыцца тым, што полацкія князі пры вяртанні з [[Візантыйская ссылка Рагвалодавічаў|высылкі ў Візантыю]] маглі прывезці з сабой новага [[дойлід]]а. Ён развіў некаторыя мясцовыя традыцыі і ўключыў у іх новыя архітэктурныя прыёмы, напрыклад, мадыфікацыю шырока распаўсюджанай у Візантыі муроўкі сцен «са схаваным радам». Не выключана, што візантыйскі дойлід быў запрошаны ў Полацк яшчэ да высылкі князей (г. зн. да 1130 г.), што вельмі верагодна, улічваючы даўнія і моцныя сувязі Полацкага княства з Візантыяй{{sfn|Дук|2006}}. === Інтэр’ер === Падчас раскопак былі выяўлены некаторыя элементы пачатковай унутранай аздобы царквы. Падлога была выкладзена пліткамі, пакрытымі [[Паліва (кераміка)|палівай]] [[Жоўты колер|жоўтага]], [[Зялёны колер|зялёнага]] ці [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Карычневы колер|карычневага колераў]]. Знойдзены кавалкі [[Тынкоўка|тынкоўкі]] з [[фрэска]]вым [[роспіс]]ам, які паходзіў з ніжняй часткі храма і быў выкананы ў разнастайнай тэхніцы: прысутнічалі чырвона-карычневыя палоскі, «змейкі» [[арнамент]]у, «напырск» пад [[мармур]], а таксама белы раслінны арнамент на карычневым фоне. Таксама знойдзена некалькі фрагментаў [[Амфара|амфар]] ад [[Галаснік|галаснікоў]], што сведчыць пра іх выкарыстанне ў скляпеннях храма. Быў знойдзены фрагмент пліты ад саркафага, які быў прывезены з [[Валынь|Валыні]] для пахавання вельмі знатнага чалавека. Саркафаг быў зроблены з чырвонага пірафілітавага [[Сланец|сланцу]] (так званага «чырвонага шыферу») таўшчынёй ад 6 см і меў рэшткі дэкаратыўнай разьбы{{sfn|Дук|2006}}. Рэшткі пахаванняў выяўлены таксама на знешнім баку падмурка галерэі: захаваліся сляды драўляных [[Труна|трун]] разам з мужчынскімі і жаночымі пахаваннямі. Наяўнасць жаночых пахаванняў сведчыць аб тым, што царква, верагодна, не была мужчынскай манастырскай. == Даследаванні == Наяўнасць магільных скляпоў і рэшткі багата аздобленага шыфернага саркафага сведчаць аб знатнасці пахаваных там асоб. На думку П. А. Рапапорта, гэтая царква з’яўлялася княжацкай пахавальняй дынастыі полацкіх князёў. Першыя сляды помніка (развал плінфы) зафіксаваў [[Міхаіл Канстанцінавіч Каргер|М. К. Каргер]], аднак сам храм ім не быў адкрыты. У 1976 годзе беларускі археолаг [[Георгій Васільевіч Штыхаў|Г. В. Штыхаў]] выявіў фрагмент старажытнага падмурка ў раёне дамоў № 22 і 23 па [[Вуліцы Горкага (Полацк)|вуліцы Горкага]]. У 1977 годзе П. А. Рапапортам быў закладзены паўнавартасны раскоп, які дазволіў даследаваць помнік. Сёння большая частка помніка занятая сучаснымі гаспадарчымі пабудовамі, садам і агародам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Дзяніс Уладзіміравіч Дук|Дук Д. У.]] |загаловак=Гісторыя Полацка: Па матэрыялах археалагічных даследаванняў |месца=Наваполацк |выдавецтва= |год=2006 |старонак= |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/616/1/duk_985-418-434-%d0%a5.pdf |isbn= |ref=Дук}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Полацкая школа дойлідства}} [[Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Полацка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XVI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Ніжні замак (Полацк)]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] 3yqfn4yg6suy26tazpj6y4ycbdc2ca1 Лазар Саулавіч Ран 0 218914 5134163 5002893 2026-04-30T20:37:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134163 wikitext text/x-wiki {{Мастак | партрэт =Лазар Ран.jpg }} '''Лазар Саулавіч Ран''' ({{ДН|18|4|1909|5}}, {{МН|Дзвінск|у Даўгаўпілсе|Даўгаўпілс}} — {{ДС|5|8|1988}}, Мінск) — беларускі савецкі [[Графіка (мастацтва)|графік]], жывапісец, скульптар, паходзіў з яўрэяў горада Даўгаўпілс. == Біяграфія == === Даваенны перыяд === Калі Лазару споўнілася шэсць гадоў, сям’я пераехала ў беларускі горад [[Полацк]]. Мастацкую адукацыю атрымаў у [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|Віцебскім мастацкім вучылішчы]] (1928—1932) у мастакоў [[Яфім Сямёнавіч Мінін|Я. С. Мініна]], [[Фёдар Адольфавіч Фогт|Ф. А. Фогта]], [[Міхаіл Георгіевіч Эндэ|М. Г. Эндэ]]. У гады вучобы дружыў з [[Анатоль Валянцінавіч Волкаў|Анатолем Волкавым]], [[Абрам Барысавіч Забораў|Абрамам Заборавым]], [[Адольф Самойлавіч Гугель|Адольфам Гугелем]], [[Раіса Уладзіміраўна Кудрэвіч|Раісай Кудрэвіч]]. Пасля заканчэння вучобы Лазар Ран працаваў ілюстратарам кніг у [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржвыдавецтве БССР]] у Мінску. З канца 1930-х ён паспяхова ўдзельнічаў у мастацкіх выстаўках, у асноўным як жывапісец. Жанрам і тэматыкай яго прац былі партрэты, гістарычныя кампазіцыі ў рэалістычным напрамку. Творам уласцівы эмацыйнасць, жыццёвая праўдзівасць, тонкі псіхалагізм. У лістападзе 1932 года быў арыштаваны за антысавецкую агітацыю і потым асуджаны [[Асобая нарада пры НКУС СССР|Асобай нарадай пры Калегіі АГПУ]]. Некалькі месяцаў правеў за кратамі, але быў вызвалены (рэабілітаваны Пракуратурай БССР 31 мая 1989)<ref>[http://lists.memo.ru/index17.htm Источник: Белорусский «Мемориал»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150423123658/http://lists.memo.ru/index17.htm |date=23 красавіка 2015 }} {{ref-ru}}</ref>. Пасля выхаду на волю, Лазар Ран з’ехаў у Маскву і быў вымушаны заставацца там да вызвалення Беларусі ў 1944 годзе. У час вайны мастак маляваў партрэты партызанскіх камандзіраў, падпольшчыкаў, якія прыбылі з-за лініі фронту. Гераічная тэма, тэма Вялікай Айчыннай вайны — традыцыйныя для беларускага мастацтва ХХ стагоддзя. Вядомы яго жывапісныя партрэты і сюжэтна-тэматычныя карціны: * Партрэт Героя Савецкага Саюза [[Ганна Іванаўна Маслоўская|Г. Маслоўскай]] * Партрэт камісара партызанскага атрада [[Уладзімір Еўдакімавіч Крайко|У. Крайко]], 1945 * Партрэт прафесара [[Леанід Мікалаевіч Ніканаў|Л. Ніканава]], 1948 * «Акупанты», 1948 * «Дзядуля-герой», 1957 * «Весткі з Петраграда», 1957 * «Сталявары», 1958 * «Беларуская легенда», 1960 * Партрэт [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], 1963 Сябра [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў БССР]] з [[1940 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1940]] года. === Пасляваенны перыяд === {{main|Мінскае гета (серыя афортаў)}} Вярнуўшыся ў 1944 годзе ў Мінск, Лазар Ран дазнаўся аб гібелі ў гета сваёй сям’і, усіх родных, што засталіся ў горадзе. Гэтая трагедыя вызначыла тэму ўсёй далейшай творчасці мастака. У сярэдзіне 1950-х гадоў ён пачаў працаваць над серыяй афортаў «[[Мінскае гета (серыя афортаў)|Мінскае гета]]», якая не мае аналагаў. Мастак на працягу 20 гадоў працаваў над гэтым цыклам, стварае ўсё новыя і новыя варыянты, часам неаднаразова вяртаючыся да адной і той жа кампазіцыі, імкнучыся дамагчыся максімальнай выразнасці і тэхнічнай дасканаласці. Гэты цыкл з’яўляецца адным з самых пранізлівых твораў, прысвечаных трагедыі [[Халакост|Халакосту]]. У серыю ўвайшлі 17 лістоў, сярод якіх: * «Пекла» * «Вар’ятка» * «За калючым дротам» * «Музыка» * «Паэт» * «Птушкі» * «Расстрэл» * «У схроне» * «Філосаф» * «Хворая маці» * «Шчасліўчык» * «[[Яма (мемарыял)|Яма]]» Серыя афортаў Лазара Рана «[[Мінскае гета (серыя афортаў)|Мінскае гета]]» доўгія гады не экспанавалася на выстаўках. У 1979 годзе пры пасрэдніцтве нямецкай мастачкі [[Леа Грундзіг]] альбом гэтых гравюр закупіла [[Дрэздэнская карцінная галерэя]]. Толькі ў 1991 годзе афорты былі паказаны на выставе ў Палацы культуры тонкасуконнага камбіната імя [[Ціхан Якаўлевіч Кісялёў|Ц. Я. Кісялёва]]. Пасля гэтага ў канцы 90-х гадоў, мастацтвазнаўца [[Ларыса Давыдаўна Фінкельштэйн|Ларыса Фінкельштэйн]] зноў экспанавала гэтыя творы ў сваёй галерэі «Брама»<ref>[http://mishpoha.org/n25/25a12.php ''МІШПОХА'' Іна Герасімава. «Галоўная тэма Лазара Рана»]</ref>. Тэму Мінскага гета мастак працягнуў іншымі творамі ў літаграфіі, скульптуры, жывапісу. У якасці мастацкага элемента Лазар Ран уводзіць у літаграфіі «Кажыце, слухайце, памятаеце», «Фашысцкія забойцы» і «Рэквіем» надпісы на мове [[ідыш]], якія даносяць да гледача галоўныя думкі і пачуцці мастака. У адрозненне ад афортаў, дзе пераважае маляўнічае спалучэнне цёмнага і светлага тонаў, літаграфіі выглядаюць як скульптурныя рэльефы. Дзве літаграфіі — «Мадонна з гета» і «Прысвячэнне [[Абрам Бразер|Абраму Бразеру]]» выкананы ў выглядзе надмагільных камянёў. Абрам Бразер, беларускі скульптар, жывапісец, графік быў сябрам мастака і загінуў у Мінскім гета разам са сваім сынам. Пасля вайны Ран звярнуўся да графікі, да новых для яго тэхнікам [[афорт]]а і [[літаграфія|літаграфіі]]. З гэтага часу графіка стала адным з асноўных відаў яго творчасці. Мастак стварыў серыі афортаў: * «[[Брэсцкая крэпасць]]» (15 лістоў), 1952 * «Мой Родны Кут, як ты мне мілы…» (паводле твору [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]), 1958—1960 * «Якуб Колас у [[Навагрудак|Навагрудку]]», 1960 * «Па Родных Мясцінах» (паводле твораў [[Янка Купала|Янкі Купалы]]), 1970 * «Яўрэйскія пісьменнікі», 1962—1972 * «Сустрэча ў Вільне», 1980 * «Янка Купала і [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Цётка]] каля Чорнага возера», 1983 * «[[Кіжы]]» * «Беларуская архітэктура» Лазар Ран таксама вядомы як жывапісец і скульптар. У яго бронзавых рэльефах «Загінулым у гета прысвячаецца», «Музыка», «Памяці [[Януш Корчак|Януша Корчака]]», выкананага да 100-годдзя з дня нараджэння педагога, які загінуў разам з дзецьмі ў канцлагеры, выкарыстаны сімвалы яўрэйскіх святыняў і тэксты на мове ідыш. Бронзавая скульптура задумвалася мастаком як помнік загінулым у Мінскім гета. Некаторыя жывапісныя палотны — «Хворая маці», «Музыка», «У схроне» паўтараюць кампазіцыі афортаў і бронзавых рэльефаў, прысвечаных Мінскаму гета. Мастак у творчасці ўвесь час вяртаўся да трагедыі свайго народа. Працягваў таксама ілюстраваць кнігі: «Муму» [[Іван Тургенеў|І. Тургенева]] (1953 г.), «Дзіцячы сад» [[Анатоль Сцяпанавіч Вялюгін|А. Вялюгіна]], «Джым-ліфцёр» {{нп3|Н. Кальма|Н. Кальмы|ru|Н. Кальма}} (1954 г.) і іншыя. === «Ідышэ шрайбер» === У цыкл літаграфій «Яўрэйскія пісьменнікі» ўвайшлі партрэты вядомых пісьменнікаў і паэтаў, якія жылі ў розныя эпохі і ўнеслі вялікі ўклад у развіццё яўрэйскай культуры. Больш за 20 партрэтаў усёй серыі размешчаны на традыцыйных разьбяных надмагільных камянях — [[Мацэйва|мацэйвах]]. На загалоўным лісце серыі намаляваны камень з ільвом (сюжэт традыцыйнага яўрэйскага народнага арнаменту, сімвал адвагі), які трымае запаленую свечку над надпісам «Яўрэйскія пісьменнікі». Лазар Ран зрабіў вобразы класікаў яўрэйскай літаратуры, на творах якіх ён быў выхаваны: [[Шолам-Алейхем]], [[Мендэле Мойхер-Сфорым]], [[Сямён Акімавіч Ан-скі|Шалом Ан-скі]], {{нп3|Саул Гутманавіч Чарніхоўскі|Шауль Чарніхоўскі|ru|Черниховский, Саул Гутманович}}, {{нп3|Іцхак-Лейбуш Перац|Іцык Лейбуш Перац|ru|Перец, Ицхок-Лейбуш}}. Працягнулі цыкл партрэты сучаснікаў мастака: {{нп3|Ісаак Эмануілавіч Бабель|Ісак Маньевіч Бабель|ru|Бабель, Исаак Эммануилович}}, [[Ізі Харык]]а, {{нп3|Перац Давыдавіч Маркіш|Пераца Маркіша|ru|Маркиш, Перец Давидович}} і іншых. Партрэты пісьменнікаў рэалістычныя і вядомыя. Для раскрыцця іх вобразаў, пры стварэнні сюжэтаў і дэталяў, мастак выкарыстоўваў разнастайныя прыёмы. Адным з такіх стылістычных прыёмаў сталі надпісы на мове ідыш імёнаў і прозвішчаў персанажаў цыклу, якія раскрываюць стаўленне майстра да творчасці пісьменнікаў. У некаторыя партрэты майстар уключыў дадатковыя тэксты, урыўкі з вершаў ([[Ізі Харык]]а, {{нп3|Перац Давыдавіч Маркіш|Пераца Маркіша|ru|Маркиш, Перец Давидович}}, [[Самуіл Залманавіч Галкін|Шмуэла Галкіна]]), асобныя выразы ([[Шолам-Алейхем]]), назвы твораў ([[Сямён Акімавіч Ан-скі|Шалом Ан-скі]]). Некаторыя партрэты мастак змясціў на пабітыя камяні. Першапачаткова яны складалі асобную серыю «Разбітыя надмагіллі» («Цубрахене мацэйвес»). Пазней Ран аб’яднаў усе партрэты ў агульны цыкл «Яўрэйскія пісьменнікі». У арыгіналах усе творы цыклу створаны ў спалучэнні двух колераў — чорнага і залатога. == Памяць == У лістападзе 2009 года ў Расійскай дзяржаўнай бібліятэцы мастацтваў адкрылася выстаўка «Расстраляная літаратура». Яўрэйскія пісьменнікі ў графіцы Лазара Рана". Выстаўка была арганізавана бібліятэкай сумесна з Музеем гісторыі і культуры яўрэяў Беларусі (Мінск). У экспазіцыі было прадстаўлена 16 арыгінальных графічных работ Лазара Рана з цыклу «Яўрэйскія пісьменнікі». Творы мастака захоўваюцца, у асноўным, у прыватных калекцыях Беларусі, ЗША, а таксама ў сям’і сына мастака. {{зноскі}} == Літаратура == * Лазарь Ран. Минское гетто: графика, скульптура, живопись. Альбом. Сост. Инна Герасимова, Андрей Скребков. — Минск: Кнігазбор, 2008. — ISBN 978-985-6852-70-4. * Р. Шаура. Ран Лазар Саулавіч. Мінск: Беларусь, 1975. * Выстаўка твораў мастака Л. С. Рана: [каталог / аўтар прадмовы У. Бойка]. — Мінск: Полымя, 1973. * Выстаўка твораў Лазара Саулавіча Рана, прысвечаная 30-годдзю творчай дзейнасці: каталог. — Мінск, 1963. * Н. Агафонаў. Думаць аб будучыні… // Мастацтва Беларусі, № 5/1990. -- С. 22-24. == Спасылкі == * [http://www.myreklama.com/myreklama/index.php?option=com_content&view=article&id=2588%3A-l-r&Itemid=28 ''Борис Цынман''. Лазарь Ран и его серия офортов «Еврейские писатели».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305101537/http://www.myreklama.com/myreklama/index.php?option=com_content&view=article&id=2588:-l-r&Itemid=28 |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-rus}} * [http://artdic.ru/artis/016/ran.htm Лазарь Ран.] {{ref-rus}} * [http://www.meod.by/ru/arhiv-novostej/16-2009/1922-2011-07-21-16-20-22.html МЕОД. Имена, лица и судьбы еврейской культуры…]{{Недаступная спасылка}} {{ref-rus}} * [http://minsknews.by/blog/2014/07/03/ofortyi-lazarya-rana-stali-osnovoy-ekspozitsii-pamyati-minskogo-getto-v-istoricheskom-muzee/ В Национальном историческом музее Республики Беларусь открылась выставка «Памяти Минского гетто».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305012119/http://minsknews.by/blog/2014/07/03/ofortyi-lazarya-rana-stali-osnovoy-ekspozitsii-pamyati-minskogo-getto-v-istoricheskom-muzee/ |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-rus}} * [http://belapan.by/archive/2014/07/02/media_vystava_ran/ БЕЛАПАН. В столице открылась выставка офортов Лазаря Рана, посвященная памяти Минского гетто.] {{ref-rus}} * [http://mishpoha.org/imya/122-razbitye-pamyatniki Разбитые памятники] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ран Лазар Саулавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага Народнага мастацкага вучылішча]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Члены Саюза мастакоў БССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] [[Катэгорыя:Вучні Фёдара Фогта]] 9kdcxonbr0nyvdph4fa5ao3cvtjwkbn Лагазінскі сельсавет 0 220337 5134147 4752843 2026-04-30T19:50:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134147 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лагазінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лагойскі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лагаза]] |Датаўтварэння = [[24 мая]] [[1960]] |Скасаванне = [[28 мая]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1224 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 83,43 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лагазі́нскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Лагаза]]. Непасрэдна прымыкаў да раённага цэнтра [[Лагойск]]а з паўночнага захаду. Утвораны 24 мая 1960 года ў складзе Лагойскага раёна Мінскай вобласці [[БССР]]. У склад сельсавета ўключаны 28 населеных пунктаў: [[Малінаўка (Гайненскі сельсавет)|Малінаўка]] і [[Медухава (Лагойскі раён)|Медухава]] — з адміністрацыйнага падпарадкавання Лагойскага пассавета; [[Кандратавічы (Лагойскі раён)|Кандратавічы]], [[Лабуншчына]] і [[Чудзенічы]] — са складу [[Астрошыцкі сельсавет|Астрошыцкага сельсавета]]; [[Альхавец (Лагойскі раён)|Альхавец]], [[Закрынічча (Лагойскі раён)|Закрынічча]], [[Прудзішча (Лагойскі раён)|Прудзішча]], [[Рэбрышча]], [[Селішча (Гайненскі сельсавет)|Селішча]], [[Сухая Гара]], [[Сямкова (Лагойскі раён)|Сямкова]] і [[Тукалаўка]] — са складу [[Бяларуцкі сельсавет|Бяларуцкага сельсавета]]; [[Загор’е (Гайненскі сельсавет)|Загор’е]], [[Заельнік (Лагойскі раён)|Заельнік]], [[Зялёны Сад (Лагойскі раён)|Зялёны Сад]], [[Лагаза]], [[Новае Гарадзішча (Лагойскі раён)|Новае Гарадзішча]], [[Старое Гарадзішча]] і [[Сялец (Лагойскі раён)|Сялец]] — са складу [[Гайненскі сельсавет|Гайненскага сельсавета]]; [[Беланы]], [[Дабрэнева]], [[Красны Бор (Лагойскі раён)|Красны Бор]], [[Кузевічы]], [[Лагаза I]], [[Лагаза II]], [[Новае Жыццё (Лагойскі раён)|Новае Жыццё]], [[Сураеўшчына]] — са складу скасаванага [[Кузевіцкі сельсавет|Кузевіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. 28 ліпеня 1966 года ў склад Астрошыцкага сельсавета перададзены 4 населеныя пункты (Кандратавічы, Лабуншчына, Рэбрышча і Чудзенічы), у склад Бяларуцкага сельсавета — 6 населеных пунктаў (Альхавец, Закрынічча, Прудзішча, Сухая Гара, Сямкова і Тукалаўка)<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 28 ліпеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 26 (1146).</ref>. 28 мая 2013 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Гайненскі сельсавет|Гайненскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1224 чалавекі<ref>{{Cite web |title=Насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm |accessdate=25 кастрычніка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150629200220/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm |archivedate=29 чэрвеня 2015 |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,8 % — [[беларусы]], 3,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=25 кастрычніка 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 13 населеных пунктаў: [[Беланы]], [[Дабрэнева]], [[Зялёны Сад (Лагойскі раён)|Зялёны Сад]], [[Кузевічы]], [[Лагаза]], [[Малінаўка (Гайненскі сельсавет)|Малінаўка]], [[Медухава (Лагойскі раён)|Медухава]], [[Новае Гарадзішча (Лагойскі раён)|Новае Гарадзішча]], [[Новае Жыццё (Лагойскі раён)|Новае Жыццё]], [[Селішча (Гайненскі сельсавет)|Селішча]], [[Старое Гарадзішча]], [[Сыраеўшчына]] і [[Сялец (Лагойскі раён)|Сялец]]. На тэрыторыі сельсавета знаходзіліся прадпрыемствы «Гайна» і «Беланы». {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лагойскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1960 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] 4ejvl8eborcisblfgr4ncb23v2khxm1 Луіс Адрыяну 0 225356 5134520 4914610 2026-05-01T11:42:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134520 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст | імя = Луіс Адрыяну | выява = | апісанне выявы = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Бразілія}} | рост = | вага = | пазіцыя = [[нападнік (футбол)|нападнік]] | цяперашні клуб = {{Сцяг|Бразілія}} [[ФК Інтэрнасьянал|Інтэрнасьянал]] | нумар = | маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |2004—2005|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Інтэрнасьянал|Інтэрнасьянал]]|}} | клубы = {{футбольная кар’ера |2006—2007|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Інтэрнасьянал|Інтэрнасьянал]]|10 (1) |2007—2015|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр (Данецк)]]|162 (79) |2015—2017|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Мілан|Мілан]]|33 (4) |2017—2019|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]|59 (19) |2019—2021|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Палмейрас|Палмейрас]]|76 (23) |2022—2023|{{Сцяг|Турцыя||20px}} [[ФК Антальяспор|Антальяспор]]|34 (6) |2023—|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Інтэрнасьянал|Інтэрнасьянал]]| }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2007|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[Маладзёжная зборная Бразіліі па футболе|Бразілія (да 20)]]|6 (2) |2014—2015|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]|4 (0) }} | медалі = {{турнір|Дзяржаўныя ўзнагароды}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн За мужнасць III ступені}} {{!!}} {{Заслужаны майстар спорту Украіны}} {{!}}} | абнаўленне даных пра клуб = 22 лютага 2023 | абнаўленне даных пра зборную = 31 ліпеня 2019 }} '''Луі́с Адрыя́ну ды Соза да Сі́лва'''{{Практычная транскрыпцыя|pt}} або '''Луіс Адрыяна''' ({{lang-pt|Luiz Adriano de Souza da Silva}}; нар. {{ДН|12|4|1987}}, {{МН|Порту-Алегры|у Порту-Алегры|}}, [[Бразілія]]) — бразільскі футбаліст, нападнік клуба [[ФК Інтэрнасьянал|«Інтэрнасьянал»]] з [[Порту-Алегры]] і ігрок [[Зборная Бразіліі па футболе|нацыянальнай зборнай Бразіліі]]. == Кар’ера == Кар’еру пачаў у клубе [[ФК Інтэрнасьянал|«Інтэрнасьянал»]], аднак ужо ў хуткім часе перайшоў у склад данецкага [[ФК Шахцёр Данецк|«Шахцёра»]] за 3 млн еўра. Ужо 19 сакавіка 2007 года малады бразілец дэбютаваў у [[Чэмпіянат Украіны па футболе|чэмпіянаце Украіны]] ў данецкім дэрбі супраць [[ФК Металург Данецк|«Металурга»]]. 21 кастрычніка 2014 года ў матчы Лігі чэмпіёнаў супраць беларускага [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] Луіс адзначыўся пяццю забітымі галамі, паўтарыўшы дасягненне [[Ліянель Месі|Ліянеля Месі]] па колькасці забітых мячоў у адным матчы турніру. Акрамя таго, нападнік стаў першым, хто здолеў вызначыцца чатыры разы за першы тайм, да таго ж ён усталяваў новы рэкорд, забіўшы чатыры галы за 16 хвілін<ref>[http://by.tribuna.com/football/1024416064.html БАТЭ — «Шахтер». Луис Адриано сделал покер за 16 минут]. by.tribuna.com</ref>. У гэтым жа матчы Адрыяну абышоў [[Андрэй Варабей|Андрэя Вараб’я]] і стаў найлепшым бамбардзірам у гісторыі клуба. === «Мілан» === 2 ліпеня 2015 года нападнік афіцыйна перайшоў у італьянскі [[ФК Мілан|«Мілан»]], падпісаўшы пяцігадовы кантракт. Сума трансферу склала 8 млн еўра<ref>[http://football.by/news/71866.html «Милан» объявил о подписании Луиса Адриану]. by.tribuna.com</ref>. У складзе «Мілана», аднак, не здолеў замацавацца ў аснове, прайграўшы канкурэнцыю [[Карлас Бака|Карласу Баку]], стаў толькі зрэдку выхадзіць на замену. Па выніках 2016 года італьянскае выданне [[La Repubblica]] прызнала Луіса Адрыяну найгоршым іграком чэмпіянату. === «Спартак» === 16 студзеня 2017 года было афіцыйна абвешчана аб пераходзе Луіса Адрыяну ў маскоўскі [[ФК Спартак Масква|«Спартак»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1047529218.html «Спартак» объявил о переходе Луиса Адриано] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190225024203/https://by.tribuna.com/football/1047529218.html |date=25 лютага 2019 }}. by.tribuna.com</ref>. == Апошнія гады === У ліпені 2019 года вярнуўся ў Бразілію, падпісаўшы чатырохгадовы кантракт з [[ФК Палмейрас|«Палмейрасам»]]. У лютым 2022 года падпісаў з турэцкім [[ФК Антальяспор|«Антальяспорам»]] кантракт на 1,5 гады. У лютым 2023 года папоўніў склад [[ФК Інтэрнасьянал|«Інтэрнасьянала»]]. == Дасягненні == '''«Інтэрнасьянал»''': * Пераможца [[Клубны чэмпіянат свету па футболе|клубнага чэмпіянату свету]]: 2006 '''«Шахцёр»''': * [[Чэмпіянат Украіны па футболе|Чэмпіён Украіны]] (6): 2008, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014 * Уладальнік [[Кубак Украіны па футболе|Кубка Украіны]] (4): 2008, 2011, 2012, 2013 * Уладальнік [[Суперкубак Украіны па футболе|Суперкубка Украіны]] (5): 2008, 2010, 2012, 2013, 2014 * Уладальнік [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]]: 2009 '''«Мілан»''': * Уладальнік [[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубка Італіі]]: 2016 '''«Спартак»''': * [[Чэмпіянат Расіі па футболе|Чэмпіён Расіі]]: 2017 * Уладальнік [[Суперкубак Расіі па футболе|Суперкубка Расіі]]: 2017 '''«Палмейрас»''': * [[Ліга Паўліста|Чэмпіён штата Сан-Паўлу]]: 2020 * Уладальнік [[Кубак Бразіліі па футболе|Кубка Бразіліі]]: 2020 * Уладальнік [[Кубак Лібертадорэс|Кубка Лібертадорэс]] (2): 2020, 2021 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://shakhtar.com/ru/team/player/?id=170|title=Профіль на сайце «Шахцёра» (Данецк)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140923085948/http://shakhtar.com/ru/team/player/?id=170|archivedate=23 верасня 2014|accessdate=15 сакавіка 2015|url-status=dead}} * [http://thetopforward.com/view?id=62 Луіс Адрыяну на Topforward] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Адрыяну Луіс}} [[Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнасьянал]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Данецк]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Спартак Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Палмейрас]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Антальяспор]] 7xhvu8ksawnqkjb1ne7sbdjf3ju1ufz Альбом Віленскі 0 228182 5134177 4946163 2026-04-30T21:13:01Z Аляксандр Белы 46814 удакладненні (першыя 2 сказы) 5134177 wikitext text/x-wiki «'''Альбом Віленскі'''» ({{lang-fr|Album de Wilna}});({{lang-pl|Album Wileńskie}}) ― серыя альбомаў [[Літаграфія|літаграфій]] з відамі [[Вільнюс|Вільні]] і яе наваколля, помнікамі архітэктуры, партрэтамі гістарычных дзеячаў, характэрнымі сацыяльнымі тыпажамі Літвы, [[Беларусь|Беларусі]] і [[Польшча|Польшчы]]. == Выданні Альбома == [[File:Vilenski albom, Pahonia. Віленскі альбом, Пагоня (E. Hauger, 1848).jpg|250px|thumb|«Альбом Віленскі»]] Выхад альбому стаў магчымым у атмпсферы адноснага змякчэння рэпрэсій у Літве і Беларусі пасля [[Амністыя 1841 года|амністыі 1841 году]], якая характэрызавалася пошукам новых сімвалаў літоўскай ідэнтычнасці. Альбомы выходзілі ў [[1842]] ― [[1875]] гг. па ініцыятыве віленскага лекара і мецэната {{нп3|Ян Казімір Вільчынскі|Яна Вільчынскага|ru|Вильчинский, Ян Казимир}} ― у шасці выпусках, неаднолькавых па аб'ёме і фармату, у двух варыянтах ― больш дарагія каляровыя літаграфіі і больш танныя манахромныя<ref name=Wilczyński>{{cite book|author=Jan Kazimierz Wilczyński|title=Album wileńskie J. K. Wilczyńskiego, obywatela powiatu wiłkomierskiego (Vilnian Album of J.K. Wilczyński, a citizen of the powiat of Wiłkomierz)|year=1847|language=pl}}</ref>. == Мастакі «Альбома Віленскага» == Арыгіналамі ілюстрацый сталі каля 350 работ беларускіх, польскіх і рускіх мастакоў, якія жылі ці пабылі ў Літве і Беларусі: [[Ян Дамель]], [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхал Андрыёлі]], [[Канстанцін Фадзеевіч Кукевіч|Канстанцін Кукевіч]], [[Іван Фаміч Хруцкі|Іван Хруцкі]], {{нп3|Васіль Сямёнавіч Садоўнікаў|Васіль Садоўнікаў|ru|Садовников, Василий Семёнович}}, [[Марцін Залескі]] і інш. Эстампы з іх прац рабілі парыжскія мастакі-літографы {{нп3|Жан Батыст Адольф Лафос|Адольф Лафос|ru|Лафосс, Жан Батист Адольф}}, Франсуа Грэнье, {{нп3|Адольф Жан-Батыст Баё|Адольф Баё||Adolphe Jean-Baptiste Bayot}}, [[Філіп Бенуа]] ({{lang-fr|Philippe Benoist}}; 1813-1905) і інш. Альбомы друкавала парыжская друкарня Лемерсье<ref>{{кніга|аўтар=|загаловак= Album de Vilna|спасылка=|месца= Paris|выдавецтва= R. J. Lemercier, W drukarni Wl. L. Anczyca i Spolki|год=1845-1875|старонак=|isbn=}}</ref>. == Сюжэты «Альбома Віленскага» == [[File:Jan Kazimierz Wilczyński Album Wileńskie.jpg|250px|thumb|left|Адно з выданняў Альбома]] Вялікая колькасць прац ў Альбоме прысвечана Вільні і яе наваколіцам: гэта гарадскія вуліцы, гістарычныя будынкі (універсітэт, сабор св. Станіслава, касцёлы і інш.). Разнастайныя па выкананні партрэты дзяржаўных і грамадскіх дзеячаў ― [[Стэфан Баторый|Стефана Баторыя]], [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]], [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Юндзіла]], [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]], [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] і інш. Трэцяя серыя «Віленскага альбома» ([[1850]]) ўяўляла дзевяць эстампаў з медных гравюр па малюнках [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]] на тэмы польскай гісторыі («Прысяга Тадэвуша Касцюшкі на кракаўскім рынку»), («Смерць Хадкевіча»), («Уступленне Баляслава Храбрага ў Кіеў»)<ref>{{cite web|url=http://pogon.lt/zdjecia/453-album-wilenskie-jana-kazimierza-wilczynskiego.html|title= Album Wileńskie Jana Kazimierza Wilczyńskiego|publisher=|accessdate=}}</ref>. У Музеі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] захоўваецца 163 літаграфіі з Альбома. У віленскай карціннай галерэі адна зала цалкам прысвечана «Альбому Віленскаму»<ref>{{cite web|url=http://www.muziejus.vu.lt/en/collections/graphics-arts|title=Музей Вильнюсского ун-та|publisher=|accessdate=|archive-date=5 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005609/http://www.muziejus.vu.lt/en/collections/graphics-arts|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.ldm.lt/VPG/Vilcinskis_2009.htm|title= Vilniaus tema Jono Kazimiero Vilčinskio leidiniuose|publisher= Vilniaus paveikslų galerijos|archiveurl= https://web.archive.org/web/20091113035415/http://www.ldm.lt/VPG/Vilcinskis_2009.htm|archivedate= 13 лістапада 2009|url-status= dead}}</ref>. == З «Альбома Віленскага» == <gallery> File:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552361) (cropped).jpg|[[Ян Дамель]]. Адступленне французскай арміі па Ратушнай плошчы ў 1812 годзе File:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552457) (cropped).jpg|[[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|Кафедральны сабор Святога Станіслава, Вільнюс]] File:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552347) (cropped).jpg|Вострая брама File:Album Wilenskie. 1845-1875 (5553003) (cropped).jpg|[[Касцёл Святых Янаў]] File:MatkaBoskaOstrobramska.jpg|Абраз Маці Божай Вастрабрамскай File:JanSniadecki.jpg|Ян Снядзецкі File:Bonifacy Jundzill (5553233).jpg|Станіслаў Боніфацы Юндзіл File:Mereszowszczyzna.jpg|Радавая сядзіба Касцюшкаў у Мерачоўшчыне </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар= Гасюнас В.|загаловак = Из художественных хранилищ|спасылка= |выданне=Вільнюс|тып = часопіс|месца = Вільня|выдавецтва=|год=1996|нумар=6|старонкі=98—114|issn = 0236-2203}} * Pranciškus Smuglevičius ir jo epocha. Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 1997. — {{ISSN|1392-0316}} == Спасылкі == * [http://www.odisea2008.com/2014/09/album-de-vilna.html Album de Vilna] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/mvilcinskis.htm Album de Vilna. 1845–1875]: * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis3.htm A View of Vilnius from the Northwest] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis6.htm Dominikonu St. in Vilnius] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis5.htm Gates of Dawn St] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis2.htm Governor General’s Residence, and Astronomic Observatory in Vilnius] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis4.htm The French Army in the Town Hall Square] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis8.htm Verkiai] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis7.htm Vilnius Cathedral] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis1.htm Vilnius University] * [http://www.radzima.org/ru/foto/16081.html Двор Петра Скарги (Великий) и костёл святых Янов (с “Album de Wilna” Я.Вильчинского) ] [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва Літвы]] [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва Беларусі]] i06xk4ib4l7ca2w8cubjhmdn9v4uoc1 5134368 5134177 2026-05-01T08:53:13Z M.L.Bot 261 5134368 wikitext text/x-wiki «'''Альбом Віленскі'''» ({{lang-fr|Album de Wilna}}, {{lang-pl|Album Wileńskie}}) ― серыя альбомаў [[Літаграфія|літаграфій]] з відамі [[Вільнюс|Вільні]] і яе наваколля, помнікамі архітэктуры, партрэтамі гістарычных дзеячаў, характэрнымі сацыяльнымі тыпажамі Літвы, [[Беларусь|Беларусі]] і [[Польшча|Польшчы]]. == Выданні Альбома == [[Файл:Vilenski albom, Pahonia. Віленскі альбом, Пагоня (E. Hauger, 1848).jpg|thumb|«Альбом Віленскі»]] Выхад альбому стаў магчымым у атмасферы адноснага змякчэння рэпрэсій у Літве і Беларусі пасля [[Амністыя 1841 года|амністыі 1841 года]], якая характарызавалася пошукам новых сімвалаў літоўскай ідэнтычнасці. Альбомы выходзілі ў 1842―1875 гадах ініцыятывай віленскага лекара і мецэната {{нп3|Ян Казімір Вільчынскі|Яна Вільчынскага|ru|Вильчинский, Ян Казимир}} ― у шасці выпусках, неаднолькавых па аб’ёме і фармату, у двух варыянтах ― больш дарагія каляровыя літаграфіі і больш танныя манахромныя<ref name=Wilczyński>{{cite book|author=Jan Kazimierz Wilczyński|title=Album wileńskie J. K. Wilczyńskiego, obywatela powiatu wiłkomierskiego (Vilnian Album of J.K. Wilczyński, a citizen of the powiat of Wiłkomierz)|year=1847|language=pl}}</ref>. == Мастакі «Альбома Віленскага» == Арыгіналамі ілюстрацый сталі каля 350 твораў беларускіх, польскіх і рускіх мастакоў, якія жылі ці бывалі ў Літве і Беларусі: [[Ян Дамель]], [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхал Андрыёлі]], [[Канстанцін Фадзеевіч Кукевіч|Канстанцін Кукевіч]], [[Іван Фаміч Хруцкі|Іван Хруцкі]], {{нп3|Васіль Сямёнавіч Садоўнікаў|Васіль Садоўнікаў|ru|Садовников, Василий Семёнович}}, [[Марцін Залескі]] і іншыя. Эстампы з іх прац рабілі парыжскія мастакі-літографы {{нп3|Жан Батыст Адольф Лафос|Адольф Лафос|ru|Лафосс, Жан Батист Адольф}}, Франсуа Грэнье, {{нп3|Адольф Жан-Батыст Баё|Адольф Баё||Adolphe Jean-Baptiste Bayot}}, [[Філіп Бенуа]] ({{lang-fr|Philippe Benoist}}; 1813—1905) і іншыя. Альбомы друкавала парыжская друкарня Лемерсье<ref>{{кніга|аўтар=|загаловак= Album de Vilna|спасылка=|месца= Paris|выдавецтва= R. J. Lemercier, W drukarni Wl. L. Anczyca i Spolki|год=1845-1875|старонак=|isbn=}}</ref>. == Сюжэты «Альбома Віленскага» == [[Файл:Jan Kazimierz Wilczyński Album Wileńskie.jpg|thumb|left|Адно з выданняў Альбома]] Вялікая колькасць твораў у Альбоме прысвечана Вільні і яе ваколіцам — гарадскім вуліцам, гістарычным будынкам (універсітэт, сабор св. Станіслава, касцёлы і іншае). Разнастайныя па выкананні партрэты дзяржаўных і грамадскіх дзеячаў ― [[Стэфан Баторый|Стефана Баторыя]], [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]], [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Юндзіла]], [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]], [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] і інш. Трэцяя серыя «Віленскага альбома» (1850) складалася з дзевяці эстампаў з медных гравюр па рысунках [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]] на тэмы польскай гісторыі («Прысяга Тадэвуша Касцюшкі на кракаўскім рынку», «Смерць Хадкевіча», «Уступленне Баляслава Храбрага ў Кіеў»)<ref>{{cite web|url=http://pogon.lt/zdjecia/453-album-wilenskie-jana-kazimierza-wilczynskiego.html|title= Album Wileńskie Jana Kazimierza Wilczyńskiego|publisher=|accessdate=}}</ref>. У Музеі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] захоўваецца 163 літаграфіі з Альбома. У віленскай карціннай галерэі адна зала цалкам прысвечана «Альбому Віленскаму»<ref>{{cite web|url=http://www.muziejus.vu.lt/en/collections/graphics-arts|title=Музей Вильнюсского ун-та|publisher=|accessdate=|archive-date=5 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005609/http://www.muziejus.vu.lt/en/collections/graphics-arts|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.ldm.lt/VPG/Vilcinskis_2009.htm|title= Vilniaus tema Jono Kazimiero Vilčinskio leidiniuose|publisher= Vilniaus paveikslų galerijos|archiveurl= https://web.archive.org/web/20091113035415/http://www.ldm.lt/VPG/Vilcinskis_2009.htm|archivedate= 13 лістапада 2009|url-status= dead}}</ref>. == З «Альбома Віленскага» == <gallery> File:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552361) (cropped).jpg|[[Ян Дамель]]. Адступленне французскай арміі па Ратушнай плошчы ў 1812 годзе File:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552457) (cropped).jpg|[[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|Кафедральны сабор Святога Станіслава, Вільнюс]] File:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552347) (cropped).jpg|Вострая брама File:Album Wilenskie. 1845-1875 (5553003) (cropped).jpg|[[Касцёл Святых Янаў]] File:MatkaBoskaOstrobramska.jpg|Абраз Маці Божай Вастрабрамскай File:JanSniadecki.jpg|Ян Снядзецкі File:Bonifacy Jundzill (5553233).jpg|Станіслаў Боніфацы Юндзіл File:Mereszowszczyzna.jpg|Радавая сядзіба Касцюшкаў у Мерачоўшчыне </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар= Гасюнас В.|загаловак = Из художественных хранилищ|спасылка= |выданне=Вільнюс|тып = часопіс|месца = Вільня|выдавецтва=|год=1996|нумар=6|старонкі=98—114|issn = 0236-2203}} * Pranciškus Smuglevičius ir jo epocha. Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 1997. — {{ISSN|1392-0316}} == Спасылкі == * [http://www.odisea2008.com/2014/09/album-de-vilna.html Album de Vilna] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/mvilcinskis.htm Album de Vilna. 1845—1875]: * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis3.htm A View of Vilnius from the Northwest] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis6.htm Dominikonu St. in Vilnius] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis5.htm Gates of Dawn St] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis2.htm Governor General’s Residence, and Astronomic Observatory in Vilnius] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis4.htm The French Army in the Town Hall Square] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis8.htm Verkiai] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis7.htm Vilnius Cathedral] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis1.htm Vilnius University] * [http://www.radzima.org/ru/foto/16081.html Двор Петра Скарги (Великий) и костёл святых Янов (с «Album de Wilna» Я.Вильчинского) ] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва Літвы]] [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва Беларусі]] 244g52c77tmn4jz7zk4b9jaonqpv3p1 5134370 5134368 2026-05-01T08:54:49Z M.L.Bot 261 алф.парадак 5134370 wikitext text/x-wiki «'''Альбом Віленскі'''» ({{lang-fr|Album de Wilna}}, {{lang-pl|Album Wileńskie}}) ― серыя альбомаў [[Літаграфія|літаграфій]] з відамі [[Вільнюс|Вільні]] і яе ваколіц, помнікамі архітэктуры, партрэтамі гістарычных дзеячаў, характэрнымі сацыяльнымі тыпажамі [[Беларусь|Беларусі]], Літвы і [[Польшча|Польшчы]]. == Выданні Альбома == [[Файл:Vilenski albom, Pahonia. Віленскі альбом, Пагоня (E. Hauger, 1848).jpg|thumb|«Альбом Віленскі»]] Выхад альбому стаў магчымым у атмасферы адноснага змякчэння рэпрэсій у Літве і Беларусі пасля [[Амністыя 1841 года|амністыі 1841 года]], якая характарызавалася пошукам новых сімвалаў літоўскай ідэнтычнасці. Альбомы выходзілі ў 1842―1875 гадах ініцыятывай віленскага лекара і мецэната {{нп3|Ян Казімір Вільчынскі|Яна Вільчынскага|ru|Вильчинский, Ян Казимир}} ― у шасці выпусках, неаднолькавых па аб’ёме і фармату, у двух варыянтах ― больш дарагія каляровыя літаграфіі і больш танныя манахромныя<ref name=Wilczyński>{{cite book|author=Jan Kazimierz Wilczyński|title=Album wileńskie J. K. Wilczyńskiego, obywatela powiatu wiłkomierskiego (Vilnian Album of J.K. Wilczyński, a citizen of the powiat of Wiłkomierz)|year=1847|language=pl}}</ref>. == Мастакі «Альбома Віленскага» == Арыгіналамі ілюстрацый сталі каля 350 твораў беларускіх, польскіх і рускіх мастакоў, якія жылі ці бывалі ў Літве і Беларусі: [[Ян Дамель]], [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхал Андрыёлі]], [[Канстанцін Фадзеевіч Кукевіч|Канстанцін Кукевіч]], [[Іван Фаміч Хруцкі|Іван Хруцкі]], {{нп3|Васіль Сямёнавіч Садоўнікаў|Васіль Садоўнікаў|ru|Садовников, Василий Семёнович}}, [[Марцін Залескі]] і іншыя. Эстампы з іх прац рабілі парыжскія мастакі-літографы {{нп3|Жан Батыст Адольф Лафос|Адольф Лафос|ru|Лафосс, Жан Батист Адольф}}, Франсуа Грэнье, {{нп3|Адольф Жан-Батыст Баё|Адольф Баё||Adolphe Jean-Baptiste Bayot}}, [[Філіп Бенуа]] ({{lang-fr|Philippe Benoist}}; 1813—1905) і іншыя. Альбомы друкавала парыжская друкарня Лемерсье<ref>{{кніга|аўтар=|загаловак= Album de Vilna|спасылка=|месца= Paris|выдавецтва= R. J. Lemercier, W drukarni Wl. L. Anczyca i Spolki|год=1845-1875|старонак=|isbn=}}</ref>. == Сюжэты «Альбома Віленскага» == [[Файл:Jan Kazimierz Wilczyński Album Wileńskie.jpg|thumb|left|Адно з выданняў Альбома]] Вялікая колькасць твораў у Альбоме прысвечана Вільні і яе ваколіцам — гарадскім вуліцам, гістарычным будынкам (універсітэт, сабор св. Станіслава, касцёлы і іншае). Разнастайныя па выкананні партрэты дзяржаўных і грамадскіх дзеячаў ― [[Стэфан Баторый|Стефана Баторыя]], [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]], [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Юндзіла]], [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]], [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] і інш. Трэцяя серыя «Віленскага альбома» (1850) складалася з дзевяці эстампаў з медных гравюр па рысунках [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]] на тэмы польскай гісторыі («Прысяга Тадэвуша Касцюшкі на кракаўскім рынку», «Смерць Хадкевіча», «Уступленне Баляслава Храбрага ў Кіеў»)<ref>{{cite web|url=http://pogon.lt/zdjecia/453-album-wilenskie-jana-kazimierza-wilczynskiego.html|title= Album Wileńskie Jana Kazimierza Wilczyńskiego|publisher=|accessdate=}}</ref>. У Музеі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] захоўваецца 163 літаграфіі з Альбома. У віленскай карціннай галерэі адна зала цалкам прысвечана «Альбому Віленскаму»<ref>{{cite web|url=http://www.muziejus.vu.lt/en/collections/graphics-arts|title=Музей Вильнюсского ун-та|publisher=|accessdate=|archive-date=5 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005609/http://www.muziejus.vu.lt/en/collections/graphics-arts|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.ldm.lt/VPG/Vilcinskis_2009.htm|title= Vilniaus tema Jono Kazimiero Vilčinskio leidiniuose|publisher= Vilniaus paveikslų galerijos|archiveurl= https://web.archive.org/web/20091113035415/http://www.ldm.lt/VPG/Vilcinskis_2009.htm|archivedate= 13 лістапада 2009|url-status= dead}}</ref>. == З «Альбома Віленскага» == <gallery> File:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552361) (cropped).jpg|[[Ян Дамель]]. Адступленне французскай арміі па Ратушнай плошчы ў 1812 годзе File:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552457) (cropped).jpg|[[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|Кафедральны сабор Святога Станіслава, Вільнюс]] File:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552347) (cropped).jpg|Вострая брама File:Album Wilenskie. 1845-1875 (5553003) (cropped).jpg|[[Касцёл Святых Янаў]] File:MatkaBoskaOstrobramska.jpg|Абраз Маці Божай Вастрабрамскай File:JanSniadecki.jpg|Ян Снядзецкі File:Bonifacy Jundzill (5553233).jpg|Станіслаў Боніфацы Юндзіл File:Mereszowszczyzna.jpg|Радавая сядзіба Касцюшкаў у Мерачоўшчыне </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар= Гасюнас В.|загаловак = Из художественных хранилищ|спасылка= |выданне=Вільнюс|тып = часопіс|месца = Вільня|выдавецтва=|год=1996|нумар=6|старонкі=98—114|issn = 0236-2203}} * Pranciškus Smuglevičius ir jo epocha. Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 1997. — {{ISSN|1392-0316}} == Спасылкі == * [http://www.odisea2008.com/2014/09/album-de-vilna.html Album de Vilna] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/mvilcinskis.htm Album de Vilna. 1845—1875]: * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis3.htm A View of Vilnius from the Northwest] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis6.htm Dominikonu St. in Vilnius] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis5.htm Gates of Dawn St] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis2.htm Governor General’s Residence, and Astronomic Observatory in Vilnius] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis4.htm The French Army in the Town Hall Square] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis8.htm Verkiai] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis7.htm Vilnius Cathedral] * [http://www.unesco.org/webworld/mdm/visite/vilnius/grafika/vilcinskis/avilcinskis1.htm Vilnius University] * [http://www.radzima.org/ru/foto/16081.html Двор Петра Скарги (Великий) и костёл святых Янов (с «Album de Wilna» Я.Вильчинского) ] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва Літвы]] [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва Беларусі]] aoe6kwcttfegrk67ghoky3s1jv5jdou Вежанка 0 230925 5134479 5118732 2026-05-01T11:09:18Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Вяжанка]] у [[Вежанка]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134478#Вынік 2]] 5118732 wikitext text/x-wiki {{перанесці|Вежанка}} {{НП-Польшча |статус = вёска |беларуская назва = Вежанка |арыгінальная назва = Wieżanka |ваяводства = Падляскае |павет = Гайнаўскі |гміна = Чыжы (гміна) |гміна_назва = Чыжы |ранейшыя імёны = Выгода-Вежанка }} '''Ве́жанка'''<ref>Менавіта такая назва ўжываецца ў мясцовай газеце [[Ніва (газета)]]. Гл.: {{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:niva.bialystok.pl%20%D0%92%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0&sclient=gws-wiz-serp|title=niva.bialystok.pl Вежанка|website=www.google.com|access-date=2026-01-28}}</ref>, часам '''Вяжа́нка''' ({{lang-pl|Wieżanka}}, [[Падляскія дыялекты|па-падляску]]: ''Viežanka'') — прысёлак [[вёска|вёскі]] [[Волька, гміна Чыжы|Волька]] ў [[Гайнаўскі павет|Гайнаўскім павеце]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]] [[Польшча|Польшчы]], у гміне [[Чыжы (гміна)|Чыжы]]. == Гісторыя == Вежанка была заснавана Яўстафім Халецкім каля [[1570]] г. у [[Бельская пушча|Бельскай пушчы]]. Да [[1742]] г. была каралеўскай уласнасцю, пасля была аддана Яну Юзафу Вільчэўскаму. Каля [[1793]] г. Вільчэўскія фундавалі тут уніяцкую капліцу (праўдападобна была пасля перанесеная ў [[Кленікі]], а ў [[1864]] г. у [[Козлікі, Гайнаўскі павет|Козлікі]]). Вядома, што на пачатку [[19 ст.]] належала да ўніяцкай парафіі ў [[Кленікі|Кленіках]], а ў [[1903]] г. да парафіі ў [[Ласінка, Падляскае ваяводства|Ласінцы]]<ref name="sosna">Grzegorz Sosna, Antonina Troc-Sosna: ''Łosinka — Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej'', Bielsk Podlaski — Ryboły: Stowarzyszenie Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach, 2009, s. 186—188</ref>. У міжваенны перыяд Вежанка прыналежала да [[гміна Ласінка|гміны Ласінка]] [[Бельскі павет (Гродзенская губерня)|Бельскага павета]] [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства]]. Паводле польскага перапісу насельніцтва 1921 г. пражывала тут 16 жыхароў (9 каталікоў і 7 праваслаўных, 8 жыхароў было палякамі і 8 беларусамі)<ref name="autonazwa2">{{cite web|url = http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=27140&dirids=1|title = ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej : opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 5. Województwo białostockie'', с. 22|date = 18 мая 2015|language = pl}}</ref>. Пасля Другой сусветнай вайны Вежанка была далучана да [[Чыжы (гміна)|гміны Чыжы]]. == Насельніцтва == Жыхары вёскі этнічныя [[Беларусы ў Польшчы|беларусы]], якія гавораць [[Падляскія дыялекты|падляскім дыялектам]], праваслаўныя (прыход Святога Антонія Пячорскага ў [[Курашэва|Курашэве]]<ref name="kurašfbprav">{{cite web|url = https://pl-pl.facebook.com/pages/Cerkiew-%C5%9Bw-Antoniego-Pieczerskiego-w-Kuraszewie/548030121952392|title = Cerkiew św. Antoniego Pieczerskiego w Kuraszewie. Фейсбук.|date = 18 мая 2015|language = pl}}</ref>). Невялікую частку насельніцтва складаюць палякі-каталікі (парафія Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Святога Біскупа Станіслава ў [[Нараў (Падляскае ваяводства)|Нараве]]<ref name="hajparkatkim">{{cite web|url = http://www.drohiczynska.pl/?action=parafia&id=50|title = NAREW - Parafia Wniebowzięcia NMP i św. Stanisława Biskupa i Męczennika|work = Diecezja drohiczyńska|date = 18 мая 2015|language = pl}}</ref>). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} dt7x7lvcsplwrw60ijkllovhmtscmr0 5134481 5134479 2026-05-01T11:09:28Z MocnyDuham 99818 [[Адмысловае:PermanentLink/5134478#Вынік 2]] 5134481 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = вёска |беларуская назва = Вежанка |арыгінальная назва = Wieżanka |ваяводства = Падляскае |павет = Гайнаўскі |гміна = Чыжы (гміна) |гміна_назва = Чыжы |ранейшыя імёны = Выгода-Вежанка }} '''Ве́жанка'''<ref>Менавіта такая назва ўжываецца ў мясцовай газеце [[Ніва (газета)]]. Гл.: {{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:niva.bialystok.pl%20%D0%92%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0&sclient=gws-wiz-serp|title=niva.bialystok.pl Вежанка|website=www.google.com|access-date=2026-01-28}}</ref>, часам '''Вяжа́нка''' ({{lang-pl|Wieżanka}}, [[Падляскія дыялекты|па-падляску]]: ''Viežanka'') — прысёлак [[вёска|вёскі]] [[Волька, гміна Чыжы|Волька]] ў [[Гайнаўскі павет|Гайнаўскім павеце]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]] [[Польшча|Польшчы]], у гміне [[Чыжы (гміна)|Чыжы]]. == Гісторыя == Вежанка была заснавана Яўстафім Халецкім каля [[1570]] г. у [[Бельская пушча|Бельскай пушчы]]. Да [[1742]] г. была каралеўскай уласнасцю, пасля была аддана Яну Юзафу Вільчэўскаму. Каля [[1793]] г. Вільчэўскія фундавалі тут уніяцкую капліцу (праўдападобна была пасля перанесеная ў [[Кленікі]], а ў [[1864]] г. у [[Козлікі, Гайнаўскі павет|Козлікі]]). Вядома, што на пачатку [[19 ст.]] належала да ўніяцкай парафіі ў [[Кленікі|Кленіках]], а ў [[1903]] г. да парафіі ў [[Ласінка, Падляскае ваяводства|Ласінцы]]<ref name="sosna">Grzegorz Sosna, Antonina Troc-Sosna: ''Łosinka — Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej'', Bielsk Podlaski — Ryboły: Stowarzyszenie Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach, 2009, s. 186—188</ref>. У міжваенны перыяд Вежанка прыналежала да [[гміна Ласінка|гміны Ласінка]] [[Бельскі павет (Гродзенская губерня)|Бельскага павета]] [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства]]. Паводле польскага перапісу насельніцтва 1921 г. пражывала тут 16 жыхароў (9 каталікоў і 7 праваслаўных, 8 жыхароў было палякамі і 8 беларусамі)<ref name="autonazwa2">{{cite web|url = http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=27140&dirids=1|title = ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej : opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 5. Województwo białostockie'', с. 22|date = 18 мая 2015|language = pl}}</ref>. Пасля Другой сусветнай вайны Вежанка была далучана да [[Чыжы (гміна)|гміны Чыжы]]. == Насельніцтва == Жыхары вёскі этнічныя [[Беларусы ў Польшчы|беларусы]], якія гавораць [[Падляскія дыялекты|падляскім дыялектам]], праваслаўныя (прыход Святога Антонія Пячорскага ў [[Курашэва|Курашэве]]<ref name="kurašfbprav">{{cite web|url = https://pl-pl.facebook.com/pages/Cerkiew-%C5%9Bw-Antoniego-Pieczerskiego-w-Kuraszewie/548030121952392|title = Cerkiew św. Antoniego Pieczerskiego w Kuraszewie. Фейсбук.|date = 18 мая 2015|language = pl}}</ref>). Невялікую частку насельніцтва складаюць палякі-каталікі (парафія Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Святога Біскупа Станіслава ў [[Нараў (Падляскае ваяводства)|Нараве]]<ref name="hajparkatkim">{{cite web|url = http://www.drohiczynska.pl/?action=parafia&id=50|title = NAREW - Parafia Wniebowzięcia NMP i św. Stanisława Biskupa i Męczennika|work = Diecezja drohiczyńska|date = 18 мая 2015|language = pl}}</ref>). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} j9in8ph2ljp626po9f2tcoztcsm5jhz Рамальдава 0 233425 5134499 5133437 2026-05-01T11:22:15Z Peisatai 111348 /* Назва */ Суперанская тут без патрэбы, бо пытанне па жучкевіцкай эвалюцыі Рамуальд- > Рамальд. 5134499 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рамальдава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 45|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 31|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет2 = Арэхаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 0,2478 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243042617 }} '''Рама́льдава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ramaĺdava}}, {{lang-ru|Ромальдово}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Арэхаўскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Клюкаўскі сельсавет|Клюкаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm Решение Витебского областного Совета депутатов от 10.10.2013 N 292 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205035428/http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. == Назва == Беларускі савецкі географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] назву вёскі Рамальдава, не тлумачачы гукавай эвалюцыі, выводзіў ад імені Рамуальд<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 325.</ref>. З іншага боку, аднаўляецца старажытнае балцка-літоўскае двухасноўнае імя ''Ro-maldas''.<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. C. 110.</ref> У 19 ст. фіксавалася [[Гудагай (вёска)|гудагайскае]] прозвішча Ромальд<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMP-X9R9?i=309&cat=2325442&lang=ru</ref>. == Славутасці == * [[Рамальдаўскі камень]] — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Рамальдава| ]] 3disjplytasx65zrkjjxpybafh33rg4 Шэмберава 0 233485 5134482 5124670 2026-05-01T11:09:46Z Peisatai 111348 /* Назва */ так карэктней 5134482 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шэмберава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 36|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 15|lon_sec = 55 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043636 }} '''Шэ́мберава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šembierava}}, {{lang-ru|Шемберово}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Межаўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 15 мая 1981 года — у склад [[Малотынскі сельсавет|Малотынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 15 мая 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 18 (1680).</ref>. == Гісторыя == У 1676 годзе згадваецца як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. == Назва == Ёсць літоўскае прозвішча ''Šemberas'', якое лічыцца складзеным у старажытны спосаб з дзвюх асноў<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 908.</ref>''.'' З іншага боку, ёсць нямецкае прозвішча [[:de:Schember|''Schember'']]<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/14246/1 Schamber // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>, а ў Чэхіі існаваў замак [[:cs:Šember|''Šember'']]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] keixlt893iyqrv6alfcogr65utliqgz Жвірыні 0 234111 5134532 4892683 2026-05-01T11:53:04Z Peisatai 111348 5134532 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Жвірыні |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет2 = Мяжанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Жвіры́ні'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žviryni}}, {{lang-ru|Жвирини}}) — [[вёска]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мяжанскі сельсавет (Браслаўскі раён)|Мяжанскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Зарачскі сельсавет|Зарачскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Назва == Фіксавалася старое літоўскае прозвішча Жвірынь<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/267114321/316068393/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=69</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Мяжанскі сельсавет (Браслаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мяжанскі сельсавет (Браслаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] nqnpz83q0t7rgxyjvx25omggqqkov37 Кісялі (Верхнядзвінскі раён) 0 234636 5134123 4893171 2026-04-30T18:17:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134123 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Кісялі}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Кісялі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 58|lat_sec = 03 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 12|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Каханавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243024079 }} '''Кісялі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kisiali}}, {{lang-ru|Кисели}}) — былая [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Каханавіцкі сельсавет|Каханавіцкага сельсавета]]. У 1924—1927 гадах цэнтр [[Кісялёўскі сельсавет|Кісялёўскага сельсавета]]. Да 31 сакавіка 1977 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>, да 8 красавіка 2004 года — у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. Ліквідавана ў 2013 годзе<ref>[http://www.pravoby.info/reg/16/502.htm Решение Верхнедвинского районного Совета депутатов от 25.06.2013 N 141 "Об упразднении и образовании сельских населенных пунктов Верхнедвинского района"]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} 0ejx8x5vq9fotk69y0185onlio95hc5 Вольберавічы 0 236063 5134518 5131876 2026-05-01T11:40:40Z Peisatai 111348 5134518 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вольберавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Volbieravičy, Uźvižanskaja. Вольберавічы, Узьвіжанская (1900).jpg |подпіс =Крыжаўзвіжанская царква ў Вольберавічах (1914 г.) |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 52|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 55|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет2 = Бярэзінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243016813 }} '''Во́льберавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Во́йберавічы'''</ref> ''Вольбаравічы'', ''Ольбаравічы'', ''Вярбілава''<ref>Бунто, Я. У. Беразвечча / Я. У. Бунто // {{Крыніцы/ЭГБ|2|}} — С. 16.</ref> ({{lang-be-trans|Voĺbieravičy}}, {{lang-ru|Вольберовичи}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бярэзінскі сельсавет (Докшыцкі раён)|Бярэзінскага сельсавета]]. За 14 кіламетраў на ўсход ад г. Докшыцы, 226 кіламетраў ад Віцебска, 26 кіламетраў ад станцыі Параф’янава. == Назва == Фіксавалася старое літоўскае [[Трокі|троцкае]] прозвішча Вальбэровіч (''Wolberowicz'')<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-DS4G-T?i=632&cat=2317996</ref>. == Гісторыя == Першая ўзгадка датуецца 1407 г. як уладанне віленскага ваяводы [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] адначасова з [[Докшыцы|Докшыцамі]] і [[Гняздзілава (Докшыцкі раён)|Гняздзілавам]]. Пазней было разам з [[Докшыцы|Докшыцамі]] ва ўладанні роду Манівідаў. У XVII—XVIII стагоддзях згадваюцца як уласнасць [[Кармеліты|кармелітаў]]. Уваходзілі ў [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскі павет]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1793 года ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у складзе [[Докшыцкі павет|Докшыцкага]], з 1797 года — [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]]. З 1924 года вёска ў Бярэзінскім сельсавеце [[Бягомльскі раён|Бягомльскага]], у 1962—1965 гадах [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], у 1960—1962 гадах і з 1965 — [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]]. == Насельніцтва == * 350 жыхароў, 36 двароў (1886) * 69 жыхароў, 37 двароў (1996) == Страчаная спадчына == * Крыжаўзвіжанская царква. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} * [[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага раёна / Рэдкал. Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]; уклад. А. В. Скараход; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2004. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бярэзінскі сельсавет, Докшыцкі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бярэзінскі сельсавет (Докшыцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] d8l69f1e05mg9pt46i21r9peonumok4 Кісева 0 236105 5134507 5129300 2026-05-01T11:27:23Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5134507 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кісева |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет = Валкалацкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Кі́сева'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kisieva}}, {{lang-ru|Кисево}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валкалацкі сельсавет|Валкалацкага сельсавета]]. == Назва == Было [[Германавічы|германавіцкае]] прозвішча Кісевіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-XQV5-H?i=595&cc=4166194&cat=1116636</ref>. На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы ''Кісько, Кіскевіч, Кисин, Кискин'' звязаныя з расійскім, украінскім ''киса'' - «кашалёк, машна», «мех, мяшок»<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 203.</ref>. Ёсць украінскае прозвішча ''Кись''<ref>Ю. К. Редько. Довідник українських прізвищ. Київ, 1968. С. 124.</ref>. З іншага боку, ёсць літоўскае патранімічнае ''Kisūnas'', латышскае ''Kīss''<ref>https://uzvardi.lv/surname/791298 https://pavardes.lki.lt/?pv=5884e6aaf174b44c296102eaeff32cd5</ref>. Было двухасноўнае заходнелітоўскае прозвішча Кістоўт<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext/view/268100120</ref>. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёскі Кісева I i Кісева II ў складзе гміны Валкалата [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Струцкі сельсавет|Струцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 132 жыхары, 25 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 37.</ref>. * 1931 год — 128 жыхароў, 29 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 43</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|VI|110|Kisiewo, wieś, powiat wilejski, gmina Wołkołata}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Валкалацкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валкалацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] 9gywoxeqfou51bxzi224qf0d5lmmxo9 Гічы 0 236351 5134487 5124681 2026-05-01T11:13:26Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5134487 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 42|lat_sec = 28 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 54|lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Дубровенскі |сельсавет = Асінторфскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243046392 }} '''Гічы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hičy}}, {{lang-ru|Гичи}}) — [[вёска]] ў [[Дубровенскі раён|Дубровенскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асінторфскі сельсавет|Асінторфскага сельсавета]]. Да 2017 года ўваходзіла ў склад [[Засценкаўскі сельсавет|Засценкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917v0085296&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 14 сентября 2017 г. № 218 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Дубровенского района Витебской области]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва гэтай вёскі паходзіць ад тэрміна ''гічы'' — буйныя і жорсткія сцёблы травяністай расліннасці, бур'ян<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 70-71.</ref>. З іншага боку, з [[Моўчадзь (вёска)|Моўчадзі]] было прозвішча Гіч, з [[Відзы|Відзаў]] - Гічэвіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636S-1?mode=g</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9T3-LGYT?i=522&cat=2356543&lang=pl</ref>. Беларускі савецкі антрапаніміст [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірыла]] прозвішчы тыпу ''Гіч, Гічэвіч'' параўноўваў з бел. ''гічан'' «бацвінне, цяўнік», рус. ''гич'' тое ж, укр. ''гич, гича'' тое ж<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 109-110.</ref>. Ёсць украінскае прозвішча ''Гича''<ref>Ю. К. Редько. Довідник українських прізвищ. Київ, 1968. С. 48.</ref>. З іншага боку, ёсць ідэнтычнае літоўскае ''Gičys''<ref>[https://www.spauda2.org/karys/archive/1955/1955-nr04-KARYS.pdf Karys] // Nr. 4. Balandis, 1955. C. 21.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асінторфскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асінторфскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дубровенскага раёна]] 0b0akgvqadn8y6ibt7cxev9yfp358yo Бутары 0 239011 5134523 5131082 2026-05-01T11:44:45Z Peisatai 111348 5134523 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бутары |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 31|lat_sec = 16 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 27|lon_sec = 44 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Талачынскі |сельсавет = Валосаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243029771 }} '''Бу́тары'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Butary}}, {{lang-ru|Буторы}}) — [[вёска]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскага сельсавета]]. Да 17 жніўня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Валосаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>, да 18 сакавіка 1963 года — у склад [[Плоскаўскі сельсавет (Талачынскі раён)|Плоскаўскага сельсавета]], да 7 чэрвеня 1966 года — у склад [[Навасельскі сельсавет (Талачынскі раён)|Навасельскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. == Назва == Фіксавалася старое літоўскае прозвішча Бутар, з-пад Івянца было Бутарэвіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-JQQQ-2?i=313</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-69S6-6?i=33&cat=1409299</ref>. Беларускі савецкі антрапаніміст [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірыла]] прозвішча ''Бутар'' звязваў са словам [[Расейская мова|расійскай мовы]] ''бутор, бутар'' «трызненне», «крык, шум, гам», «унутранасці жывёліны», «хлам, непатрэбныя рэчы»<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 72.</ref>. З іншага боку, у старадаўніх балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах былі асновы ''Bu-, Tar-''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 79, 147-148.</ref>. == Славутасці == * Рэшткі драўлянай царквы Святых Пятра і Паўла ([[1907]]) * Каменныя крыжы == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/butory/index.htm}} {{Валосаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валосаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]] k15wm3iuzbjvfc3khofcd8uyxj3y95z Лобжа 0 242649 5134336 5128980 2026-05-01T07:32:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134336 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Лобжа |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 35|lat_sec = 49 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 46|lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Клімавіцкі |сельсавет = Лабжанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243045043 }} '''Ло́бжа'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ло́бжыц, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Lobža}}, {{lang-ru|Лобжа}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909m0027874&q_id=3960075|title=Решение Климовичского районного Совета депутатов от 25 ноября 2009 года № 19-6 "О преобразовании некоторых населенных пунктов Климовичского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Лабжанскі сельсавет|Лабжанскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 10 км у напрамку на захад ад [[Клімавічы|Клімавічаў]], за 134 км ад [[Магілёў|Магілёва]], каля ракі Калінка (прыток Лабжанкі)<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||332}}</ref>. Праз аграгарадок пралягае аўтамабільная дарога {{таблічка-by|Н|10530}}. == Насельніцтва == * [[1999]] год — 379 жыхароў у 137 дварах<ref name="bel9" />. == Памятныя мясціны == * Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]<ref name="bel9" /> * Помнік [[Янка Купала|Я. Купалу]]<ref name="bel9" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||332}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=20|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://klimovichi.gov.by/index.php/sel-sov/item/781-agrogorod Агрогородок Лобжа // Климовичский районный исполнительный комитет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201009030938/http://klimovichi.gov.by/index.php/sel-sov/item/781-agrogorod |date=9 кастрычніка 2020 }}{{ref-ru}} * {{Commons|Category:}} {{Лабжанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лабжанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клімавіцкага раёна]] 0vx84zuvbmfil5iey2i6ck4fb6qee6z Боўсевічы 0 243171 5134526 5133426 2026-05-01T11:49:00Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5134526 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Боўсевічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 05|lat_sec = 15 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 35|lon_sec = 23 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Круглянскі |сельсавет = Цяцерынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243030400 }} '''Бо́ўсевічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Boŭsievičy}}, {{lang-ru|Бовсевичи}}) — [[вёска]] ў [[Круглянскі раён|Круглянскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цяцерынскі сельсавет|Цяцерынскага сельсавета]]. Да 21 снежня 2011 года вёска ўваходзіла ў склад [[Шапялевіцкі сельсавет|Шапялевіцкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области». Решение Могилевского областного Совета депутатов от 21 декабря 2011 г. № 13-9] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190414013031/http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf |date=14 красавіка 2019 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Назва == Фіксавалася старое літоўскае падвіленскае прозвішча Баўсэвіч (''Bowsewicz''), было паўночналітоўскае Баўсіс.<ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=1400%2F1%2F22</ref><ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=669%2F1%2F2169</ref> З іншага боку, у іншым краі Еўропы ёсць нямецкія ''Baus''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/3857/1 Baus // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>, ''Bauss''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/78621/1 Bauss // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>, ''Bauß''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/22201/1 Bauß // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цяцерынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цяцерынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Круглянскага раёна]] 2zwicwkmlhvylr6to2wlvr6gdoa1cxi Боўшава 0 243398 5134492 5124775 2026-05-01T11:17:19Z Peisatai 111348 бовш- ня роўна болш-, прэч. 5134492 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Боўшава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 42|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 10|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Магілёўскі |сельсавет = Дашкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043399 }} '''Бо́ўшава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Boŭšava}}, {{lang-ru|Бовшево}}) — [[вёска]] ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дашкаўскі сельсавет|Дашкаўскага сельсавета]]. Размешчана за 29 км на поўдзень ад [[Магілёў|Магілёва]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Дашкаўка (станцыя)|Дашкаўка]] на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]. Рэльеф раўнінны, на захадзе і ўсходзе мяжуе з лесам. На ўсходзе цячэ р. [[Лахва (рака)|Лахва]] (прыток р. [[Дняпро (рака)|Дняпро]]). Транспартныя сувязі па мясцовай дарозе і далей па шашы [[Магілёў]]—[[Бабруйск]]. == Назва == Яшчэ адно [[Боўшава (Краснінскі раён)|Боўшава]] (рус. ''Бовшево'') у Смаленскай вобласці, побач з расійска-беларускай мяжой. Апроч таго, сяло [[:uk:Бовшів|Боўшаў]] (укр. ''Бовшів'') ёсць на захадзе Украіны (Івана-Франкоўшчына). З-пад Ваўкавыску фіксавалася прозвішча Боўш<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-L98N-HLDV?i=298&cat=2323279</ref>. Ёсць літоўскія аднаасноўныя ''Baušys, Bauša''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=45c784ccc951c7e070b394be6974c522</ref>. З іншага боку, вядомыя нямецкія прозвішчы ''Bausch''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/1840/1 Bausch // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>, ''Bausche''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/148073/1 Bausche // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. == Гісторыя == Вядома ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з [[XVIII ст.]] У [[1777]] годзе вёска ў [[Старабыхаўскі павет|Старабыхаўскім павеце]]. У [[1880]] годзе частка вяскоўцаў займалася кравецкім промыслам. У [[1908]] годзе адкрыта земская школа, для якой у тым жа годзе пабудавана памяшканне. === Найноўшы час === [[25 сакавіка]] [[1918]] года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. [[1 студзеня]] [[1919]] года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала яе разам з іншымі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічна беларускімі тэрыторыямі]] ў склад [[РСФСР]]. У сакавіку [[1924]] года вёску [[Першае ўзбуйненне БССР|вярнулі]] [[БССР]], з [[17 ліпеня]] [[1924]] года ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] (да [[26 ліпеня]] 1930), з [[20 лютага]] [[1938]] года ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. На базе дарэвалюцыйнай створана працоўная школа І-й ступені, у якой у [[1925]] годзе было 52 вучні, дзейнічаў ленінскі куток. У [[1930]] годзе арганізаваны калгас «Новы будаўнік». У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з ліпеня [[1941]] года да [[27 чэрвеня]] [[1944]] года акупіравана [[нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкімі захопнікамі]]. У [[1975]] годзе да вёскі далучана в. [[Боўшавец]]. У [[1990]] годзе ў складзе калгаса «Чырвоная зорка» (цэнтр — в. [[Дашкаўка (Магілёўскі раён)|Дашкаўка]]). Размяшчаліся вытворчая брыгада і ферма буйной рагатай жывёлы, дзейнічалі клуб, [[бібліятэка]], фельчарска-акушэрскі пункт, магазін. У [[2007]] годзе працаваў магазін. == Планіроўка == Планіровачна складаецца з працяглай крывалінейнай вуліцы з завулкамі, арыентаванай з паўднёвага захаду на паўночны ўсход і забудаванай двухбакова, шчыльна традыцыйнымі драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': ** [[1858]] — 93 жыхары мужчынскага полу. ** [[1880]] — 36 двароў, 274 жыхары. * '''[[XX стагоддзе]]''': ** [[1990]] — 126 гаспадарак, 253 жыхары. * '''[[XXI стагоддзе]]''': ** [[2007]] — 51 гаспадарка, 78 жыхароў. == Славутасці == * Драўляная капліца на могілках. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|Магілёўская-2|Боўшава}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|https://globustut.by/bovshevo/index.htm}} {{Дашкаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Дашкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Магілёўскага раёна]] fdnx8q10zywioq3pkgutqijooqx1ros Аелі (Астравецкі раён) 0 248798 5134419 5039373 2026-05-01T10:38:11Z Peisatai 111348 5134419 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Аелі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ае́лі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ajeli}}, {{lang-ru|Аели}}) — [[хутар]] у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. Да 26 чэрвеня 1965 года хутар уваходзіў у склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Назва == З [[Ішчална|Ішчалны]] фіксавалася прозвішча Аель.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-L9F2-1YGC?i=947&cat=2325345</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] j4czl63kp3j0imgxwd4f0iliwroxw3y Апушыны 0 248800 5134461 5052927 2026-05-01T10:59:55Z JerzyKundrat 174 5134461 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Апушыны |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Апушы́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Apušyny}}, {{lang-ru|Апушины}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. == Назва == Ва ўжытку [[Гервяцкі край|літоўскамоўных аўтахтонных жыхароў]] — ''Apušinai'', ад літоўскага ''apušė'' "асіна"<ref>Kazimieras Garšva. Gudijos Astravo rajono vietovardžiai ir pavardės [Тапонімы і прозвішчы Астравецкага раёна Беларусі] // Gimtasai kraštas. 2017, t. 13. C. 25.</ref>. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] gfwnd57c1smoraz7jbhl4rk2xef867k Бразіня 0 248805 5134464 5039419 2026-05-01T11:01:15Z JerzyKundrat 174 5134464 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бразіня |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Бразі́ня'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Brazinia}}, {{lang-ru|Бразиня}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] 845fs39seocnclxfh38ymxkklcivi1q Вердзялішкі 0 248806 5134434 5039378 2026-05-01T10:48:39Z Peisatai 111348 5134434 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Вердзялішкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Вердзялі́шкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vierdziališki}}, {{lang-ru|Верделишки}}) — [[хутар]] у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. Да 26 чэрвеня 1965 года хутар уваходзіў у склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Назва == Поўны адпаведнік - былы старапрускі тапонім ''Werdelischken [https://lt.wikipedia.org/wiki/Verdeli%C5%A1kiai]''(літ. ''Verdeliškiai''). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] n5d1dsrjfnw8aalqdakcuzkbb8c6p0m Вялікія Свіраны 0 248807 5134472 5039421 2026-05-01T11:04:57Z JerzyKundrat 174 5134472 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вялікія Свіраны |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Вялі́кія Свіра́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вялі́кія Свіра́нкі'''</ref> ({{lang-be-trans|Vialikija Svirany}}, {{lang-ru|Великие Свиряны}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] e33pasywojr3d2wh1kan2n7dvqm2y7l Драўнэлі 0 248812 5134429 5039425 2026-05-01T10:44:15Z Peisatai 111348 5134429 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Драўнэлі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 52|lat_sec = 08 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 49|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242993580 }} '''Драўнэ́лі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Драўне́лі'''</ref> ({{lang-be-trans|Draŭneli}}, {{lang-ru|Дравнели}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Назва == У суседніх Кемелішках фіксавалася прозвішча Драўнэль, яно вядомае тут і з іншага боку цяперашняй літоўскай мяжы. Ёсць сучаснае літоўскае ''Draunys.''<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-K346-D?mode=g&i=784&cat=1565134</ref><ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=748%2F1%2F1</ref><ref>https://www.spauda2.org/britanijos_europos_lietuvis/archive/1957/1957-08-08-EUROPOS-LIETUVIS.pdf</ref> У гэтым жа рэгіёне з [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]] вядомае аформленае ўжо ў іншы спосаб прозвішча Драўніцкі.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-27ZL-6?cat=koha%3A1426404&i=400&lang=pl</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] lmq81c3ds5dhsezex1fovzdvkvtxmnt 5134430 5134429 2026-05-01T10:45:55Z JerzyKundrat 174 5134430 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Драўнэлі |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Драўнэ́лі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Драўне́лі'''</ref> ({{lang-be-trans|Draŭneli}}, {{lang-ru|Дравнели}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Назва == У суседніх Кемелішках фіксавалася прозвішча Драўнэль, яно вядомае тут і з іншага боку цяперашняй літоўскай мяжы. Ёсць сучаснае літоўскае ''Draunys.''<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-K346-D?mode=g&i=784&cat=1565134</ref><ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=748%2F1%2F1</ref><ref>https://www.spauda2.org/britanijos_europos_lietuvis/archive/1957/1957-08-08-EUROPOS-LIETUVIS.pdf</ref> У гэтым жа рэгіёне з [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]] вядомае аформленае ўжо ў іншы спосаб прозвішча Драўніцкі.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-27ZL-6?cat=koha%3A1426404&i=400&lang=pl</ref> == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] 4kspb6l5ho8pwyunuvuyrdfmu4zmp58 Пінанішкі 0 248839 5134431 5039436 2026-05-01T10:46:10Z Peisatai 111348 5134431 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пінанішкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 52|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 51|lon_sec = 20 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242993930 }} '''Пінані́шкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pinaniški}}, {{lang-ru|Пинанишки}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Назва == У пачатку 19 ст. фіксавалася браслаўскае каталіцкае прозвішча Пінанаў<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-viewer/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/266689276/273557841/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=3</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] gp3mwcd98ff3aj0c55d527v4gbclmst Рудзішкі (вёска, Рытанскі сельсавет) 0 248843 5134453 5039439 2026-05-01T10:55:24Z JerzyKundrat 174 5134453 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Рудзішкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рудзішкі |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Ру́дзішкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rudziški}}, {{lang-ru|Рудишки}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] n6v7paq4lvp8j7fhlk6hkpuyf7i3w68 Савішкі 0 248846 5134450 5039442 2026-05-01T10:54:39Z JerzyKundrat 174 5134450 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Савішкі |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Саві́шкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Са́вішкі'''</ref> ({{lang-be-trans|Saviški}}, {{lang-ru|Савишки}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] jjib23xgc4xx659ir7hiyd75up6t2m8 Стаскелы 0 248847 5134449 5039443 2026-05-01T10:54:00Z JerzyKundrat 174 5134449 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стаскелы |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Стаскелы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Стаске́лы, Стаскя́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Staskiely}}, {{lang-ru|Стаскелы}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] rxcgmstavmikkodlxzyx0pqpokpt6hh Стрыпуны (Астравецкі раён) 0 248848 5134447 5039444 2026-05-01T10:53:18Z JerzyKundrat 174 5134447 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Стрыпуны}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стрыпуны |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Стрыпу́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Strypuny}}, {{lang-ru|Стрипуны}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] 7mxg5xole7py7ibjvxjqu5rzidd5ham Сціпіны 0 248849 5134437 5039445 2026-05-01T10:50:24Z Peisatai 111348 5134437 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сціпіны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 51|lat_sec = 16 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 59|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 1996605276 }} '''Сціпіны́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Сціпі́ны'''</ref> ({{lang-be-trans|Scipiny}}, {{lang-ru|Стипины}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Назва == З-пад Воранава (Нача) вядомае прозвішча Сціпін<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-6XW5?cat=741675&i=38&cc=4166194</ref>. Ёсць паўночналітоўскі тапонім ''[[:lt:Stipinai|Stipinai]]'' ("Сціпіны"). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] ar9o16or80hocpl7dnkysob8804wjtv 5134441 5134437 2026-05-01T10:52:29Z JerzyKundrat 174 5134441 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сціпіны |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Сціпіны́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Сціпі́ны'''</ref> ({{lang-be-trans|Scipiny}}, {{lang-ru|Стипины}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. == Назва == З-пад Воранава (Нача) вядомае прозвішча Сціпін<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-6XW5?cat=741675&i=38&cc=4166194</ref>. Ёсць паўночналітоўскі тапонім ''[[:lt:Stipinai|Stipinai]]'' ("Сціпіны"). == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] ruksbc1tdja7rtvyntryt78v68lxgn5 Траццякі (Астравецкі раён) 0 248853 5134439 5039447 2026-05-01T10:51:32Z JerzyKundrat 174 5134439 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Траццякі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Траццякі |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Траццякі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Tracciaki}}, {{lang-ru|Третьяки}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] 0fzhhlxozj1yurofylagfvxmxjdpuze Чэхі (Рытанскі сельсавет) 0 248856 5134438 5039448 2026-05-01T10:50:44Z JerzyKundrat 174 5134438 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Чэхі (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Чэхі |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Чэ́хі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Чахі́'''</ref> ({{lang-be-trans|Čechi}}, {{lang-ru|Чехи}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] tplqui5n599v2sxuy73rru9t3mx3e37 Шадзюны 0 248857 5134436 5039449 2026-05-01T10:49:56Z JerzyKundrat 174 5134436 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шадзюны |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Шадзю́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šadziuny}}, {{lang-ru|Шадюны}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] emztancsv0mctzajy3i1s72qv2mrdj1 Юзафполле (Астравецкі раён) 0 248858 5134435 5039389 2026-05-01T10:48:54Z JerzyKundrat 174 5134435 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Юзафполле}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Юзафполле |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Юзафпо́лле'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Юзафпо́ле'''</ref> ({{lang-be-trans|Juzafpollie}}, {{lang-ru|Юзефполье}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] 7s22js0ws3jvd79i6qritze4y5n2mvu Пільвіны 0 248892 5134448 5039400 2026-05-01T10:53:53Z Peisatai 111348 5134448 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пільвіны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 51|lat_sec = 03 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 07|lon_sec = 01 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Міхалішкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242997199 }} '''Пільвіны́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пільві́ны'''</ref> ({{lang-be-trans|Piĺviny}}, {{lang-ru|Пильвины}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Міхалішкаўскі сельсавет|Міхалішкаўскага сельсавета]]. Да 3 красавіка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад [[Жукойненскі сельсавет|Жукойненскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 3 красавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 5.</ref>, пасля — у склад [[Спондаўскі сельсавет|Спондаўскага сельсавета]], да 26 чэрвеня 1965 года — у склад Міхалішкаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 17 лістапада 1986 года — у склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. == Назва == У гэтым жа рэгіёне (Міхалішкі) фіксавалася прозвішча Пільвін<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS97-T9Q3-Y?i=890&cat=1426404</ref>. Ёсць латышскае ''Pilvins''<ref>https://uzvardi.lv/surname/706195</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Міхалішкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Міхалішкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] tgfo1yj4kka05mzhfc9e4tezm8wmc5e 5134452 5134448 2026-05-01T10:54:55Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5134452 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пільвіны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 51|lat_sec = 03 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 07|lon_sec = 01 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Міхалішкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242997199 }} '''Пільвіны́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пільві́ны'''</ref> ({{lang-be-trans|Piĺviny}}, {{lang-ru|Пильвины}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Міхалішкаўскі сельсавет|Міхалішкаўскага сельсавета]]. Да 3 красавіка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад [[Жукойненскі сельсавет|Жукойненскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 3 красавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 5.</ref>, пасля — у склад [[Спондаўскі сельсавет|Спондаўскага сельсавета]], да 26 чэрвеня 1965 года — у склад Міхалішкаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 17 лістапада 1986 года — у склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. == Назва == У гэтым жа рэгіёне (Міхалішкі) фіксавалася прозвішча Пільвін, было старое літоўскае Пільвінас.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS97-T9Q3-Y?i=890&cat=1426404</ref><ref>https://www.epaveldas.lt/vbspi//content/biImage.jsp?biRecordId=3371&imageId=/vbspi/showImage.do?id=PG_S_23372_49</ref> Ёсць латышскае ''Pilvins''<ref>https://uzvardi.lv/surname/706195</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Міхалішкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Міхалішкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] rkpijrb5mtvdhgn1jcv7lluddcngb78 Буйкі (Астравецкі раён) 0 248911 5134465 4908853 2026-05-01T11:01:56Z JerzyKundrat 174 5134465 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Буйкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Буйкі |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Буйкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bujki}}, {{lang-ru|Буйки}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26.02.2013 N 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141112/http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] iltzpzrkv8sht8cpu6snbvjyz01b9o7 Буцюрмы 0 248912 5134467 4908854 2026-05-01T11:02:18Z JerzyKundrat 174 5134467 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Буцюрмы |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Буцюрмы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Buciurmy}}, {{lang-ru|Бутюрмы}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26.02.2013 N 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141112/http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] 1tgzl3v00ct9ntzk43f7o6hk4vqqjfr Варзяны 0 248913 5134469 4908855 2026-05-01T11:02:49Z JerzyKundrat 174 5134469 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Варзяны |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Варзя́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вардзя́ны'''</ref> ({{lang-be-trans|Varziany}}, {{lang-ru|Ворзяны}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26.02.2013 N 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141112/http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] hua3emg382fe9mc588ds1gexabqt3hh Вялікія Свіранкі 0 248915 5134470 4908857 2026-05-01T11:03:59Z JerzyKundrat 174 5134470 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вялікія Свіранкі |выява = Вялікія Свіранкі.jpg |подпіс = |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Вялі́кія Свіра́нкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialikija Sviranki}}, {{lang-ru|Большие Свирянки}}, {{Lang-pl|Wielkie Świranki}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. == Гісторыя == [[Файл:Брукаванка ў Вялікіх Свіранках.jpg|міні|злева|Брукаванка ў Вялікіх Свіранках]] Ранейшая назва — Свіранкі (Свіраны). Упершыню згадваюцца ў 1453 годзе, калі князь Петка Свірскі фундуе алтар у Свірскім касцёле са сродкаў Свіранскага маёнтка<ref>''Tęgowski, J.'' Rodowód kniaziów Świrskich do końca XVI wieku / J. Tęgowski // Biblioteka Genealogiczna. — Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2011. — Т. 9. — С. 60—61.</ref>. У 1454 г. маёнтак — уласнасць Андрэя Даўгірдавіча<ref>Брэгер, Г. М., Віталёва, В. В. З гісторыі населеных пунктаў / Г. М. Брэгер, В. В. Віталёва // Памяць. Астравецкі раён. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2004. — С. 554—555.</ref>. [[Касцёл Святога Юрыя (Вялікія Свіранкі)|Касцёл Святога Юрыя]] знаходзіцца ў цэнтры вёскі. На цэнтральнай вуліцы захавалася брукаванка. За вёскай знаходзяцца каталіцкія могілкі з пахаваннямі пачатку XIX ст. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26.02.2013 N 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141112/http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Касцёл Святога Юрыя (Вялікія Свіранкі)|Касцёл Святога Юрыя]] ў Вялікіх Свіранках — помнік драўлянага дойлідства ў стылі [[барока]] другой паловы XVII ст. Уключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] (шыфр 413Г000731). У склад архітэктурнага ансамбля касцёла ўваходзяць драўляныя будынкі [[Плябанія|плябаніі]] і шпіталя, рэшткі званіцы з мураванай агароджай і пахаванні святароў. <gallery> Файл:Касцёл Святога Юрыя (Вялікія Свіранкі), зіма 2023 г.jpg|Касцёл Святога Юрыя, зіма 2023 года. Файл:Касцёл Святога Юрыя (Вялікія Свіранкі). Зіма 2023 г.jpg|Касцёл Святога Юрыя, зіма 2023 года. Файл:Каля касцёла Святога Юрыя (Вялікія Свіранкі).jpg|Каля касцёла Святога Юрыя Файл:Касцёл Святога Юрыя (Вялікія Свіранкі). Від збоку (2018 г.).jpg|Касцёл Святога Юрыя, від збоку, 2018 год. Файл:Прыпыначны пункт Вялікія Свіранкі.jpg|Аўтобусны прыпынак у Вялікіх Свіранках. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Брэгер, Г. М.'', ''Віталёва, В. В.'' З гісторыі населеных пунктаў / Г. М. Брэгер, В. В. Віталёва // Памяць. Астравецкі раён. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2004. — С. 554—555. * Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гродзенская вобласць. — Мінск: Беларуская савецкая энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1986. — С. 88—89. * ''Габрусь, Т. В.'' Архітэктурныя помнікі Астравецкага раёна / Т. В. Габрусь // Памяць. Астравецкі раён. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2004. — С. 480—481. * ''Tęgowski, J.'' Rodowód kniaziów Świrskich do końca XVI wieku / J. Tęgowski // Biblioteka Genealogiczna. — Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2011. — Т. 9. {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] [[Катэгорыя:Вялікія Свіранкі| ]] gqot9xoik2hh4qwfozghj0ut7zpjxjd Ізары 0 248920 5134457 4908861 2026-05-01T10:58:09Z Peisatai 111348 5134457 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Ізары |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 50|lat_sec = 56 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 03|lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 1996605266 }} '''І́зары'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''І́зар, м.. Ізо́ры'''</ref> ({{lang-be-trans|Izary}}, {{lang-ru|Изоры}}) — [[хутар]] у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. Да 2013 года хутар уваходзіў у склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26.02.2013 N 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141112/http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Назва == Фіксавалася старое прозвішча Ізароўскі (Мёры)<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-L9XW-W3R4?i=403&cat=2325332</ref>. Ёсць латышскія ''Izars, Īzars''<ref>https://uzvardi.lv/surname/663965</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] fg2xbv0dnkhgy6l2z08u6ldxqderp5e Ясень (Астравецкі раён) 0 248936 5134432 4908877 2026-05-01T10:47:14Z JerzyKundrat 174 5134432 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Ясень (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ясень |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Рытанскі }} '''Я́сень'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jasień}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет|Рытанскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. Да 3 красавіка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад [[Жукойненскі сельсавет|Жукойненскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 3 красавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 5.</ref>, да 26 лютага 2013 года — у склад [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304210204/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рытанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] 00xw618dfsemv86zd5cmg5frihwjhhi Клюшчаны 0 248968 5134371 4908910 2026-05-01T08:55:10Z Peisatai 111348 5134371 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Клюшчаны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Клюшчаны. Плябань (02).jpg |подпіс = Плябанія і касцёльная агароджа |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 57|lat_sec = 53 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 09|lon_sec = 33 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Міхалішкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 28<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Насельніцтва па выніках перапісу 2009 года]</ref> |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Kliuščany |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 2004031914 }} '''Клюшча́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Клюшча́ні'''</ref> ({{lang-be-trans|Kliuščany}}, {{lang-ru|Клющаны}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Міхалішкаўскі сельсавет|Міхалішкаўскага сельсавета]]. == Назва == З-пад Ліды ([[Белагруда]]) фіксавалася прозвішча Клюшч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QSQ-G9FL-39F2-D?cat=2325345&i=890&lang=pl</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Падчас Другой беларускай каталіцкай пілігрымкі па ваколіцах Вільні. 1936.jpg|міні|злева|У Клюшчанах падчас Другой беларускай каталіцкай пілігрымкі па ваколіцах Вільні. 17 чэрвеня 1936 г.]] У 1940—1959 гадах цэнтр [[Клюшчанскі сельсавет|Клюшчанскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Спондаўскі сельсавет|Спондаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26.02.2013 N 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141112/http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Славутасці == * [[Капліца-пахавальня Сволкеняў]] (1841) — частка былога сядзібна-паркавага ансамбля Шайкуны, помнік архітэктуры [[неакласіцызм]]у. * [[Прыдарожная капліца (Клюшчаны)|Прыдарожная капліца]] (XIX ст.) — помнік архітэктуры [[класіцызм]]у. === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Яўхіма (Клюшчаны)|Касцёл Святога Яўхіма]] (1726) — помнік архітэктуры [[неаготыка|неаготыкі]], згарэў у 2017 годзе. == Вядомыя асобы == * [[Адольф Клімовіч]] (1900—1970) — беларускі грамадскі дзеяч, журналіст, выдавец. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://kraj.by/belarus/blog/leskiec/hronika-gitstsya-krayu-klyushchani-1920-1921-gadi/ Хроніка жыцця краю. Клюшчаны, 1920-1921 гады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200225181601/https://kraj.by/belarus/blog/leskiec/hronika-gitstsya-krayu-klyushchani-1920-1921-gadi/ |date=25 лютага 2020 }} {{Commons|Category:Kliuščany}} {{Міхалішкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Міхалішкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] [[Катэгорыя:Клюшчаны| ]] 11jofby16o9057l54jwfu60lfqbj1x7 Лінава 0 249759 5134489 5124695 2026-05-01T11:14:09Z Peisatai 111348 /* Назва */ дзе прозвішча, там і назва. тапанімічныя паралелі - у фон. 5134489 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |беларуская назва = Лінава |статус = аграгарадок |герб = |сцяг = |гімн = |дата заснавання = |першае згадванне = 1563 |статус з = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі |гарадскі савет = |від главы = |глава = |плошча = |вышыня цэнтра НП = 170 |унутраны падзел = |насельніцтва = 1691 |год перапісу = 2010 |нацыянальны склад = |двароў = |Крыніца колькасці двароў = |паштовы індэкс = 225149<ref>{{Спасылка|url = http://zip.belpost.by/street/linovo-brest-pruzhanskiy-linovskiy|загаловак = Алфавитный список улиц по Линово|выданне = Пружанский район|выдавецтва = [[Белпошта]]|дата = 28 кастрычніка 2011|мова = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref> |КААТА = 1256835021 |выява = |подпіс = |lat_deg = 52 |lat_min = 28 |lat_sec = 28 |lon_deg = 24 |lon_min = 31 |lon_sec = 5 |катэгорыя ў Commons = Linava |сайт = |OpenStreetMap = 242985324 }} '''Лі́нава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ліно́ва'''</ref> ({{lang-be-trans|Linava}}, {{lang-ru|Линово}}) — [[аграгарадок]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Назва == У гэтым рэгіёне фіксавалася [[Косава (горад)|косаўскае]] прозвішча Лін, было далейшае слонімскае Ліноўскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-4WMF?i=198&cat=1054770&cc=4166194</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9T3-L9MK-9?i=585&cat=2356543</ref>. Засведчанае віленскае Лінэйка<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-K36Q-F?cat=1647808&i=426&lang=pl</ref>. Ёсць літоўскія ''Linas, Linionis'', латышскія ''Lins,'' ''Līnis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=edc66028445f916bbb6f9c30faf1432a</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/798601</ref>. Аснова ''Lin''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 108.</ref>. Вёскі з такой жа назвай ёсць у Сумскай вобласці ([[:uk:Линове|Линове]]) і Пскоўскай ([[:ru:Линово (Псковская область)|Линово]]), у Чарнігаўскай ёсць [[:uk:Линовиця|Линовиця]]. == Гісторыя == Першыя згадкі пра вёску Лінава адносяцца да часоў [[ВКЛ]], калі яна з [[Лінаўскае войтаўства|аднайменным войтаўствам]] уваходзіла ў склад [[Кобрынская эканомія|Кобрынскай эканоміі]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляскага ваяводства]]. Паводле рэвізіі [[Дзмітрый Сапега|Дзмітрыя Сапегі]] [[1563]] года вёска мела 49 [[валока]]ў. [[Войтаўства]] складалася з вёсак Лінава, [[Сланімцы]], [[Гарадняны (Пружанскі раён)|Гарадняны]], [[Альшаны (Пружанскі раён)|Альшаніца]], Машчоны і Абшар<ref name="gskp">{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV-II|230}}</ref>. У 1567 уладальнікамі Лінава называюцца Ізбіцкія, аднак неўзабаве яны былі пазбаўлены правоў на маёнтак, які стаў каралеўскім уладаннем у складзе [[Ключ, маёнтак|Пружанскага ключу]]. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] маёнтак Лінава, які меў 4 тыс. дзесяцінаў зямлі, увайшоў у склад [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], цэнтр [[Лінаўская воласць|воласці]]. Расійская імператрыца [[Кацярына II]] падарыла гэтыя землі генералу [[Пётр Румянцаў-Задунайскі|Пятру Румянцаву]], нашчадкі якога неўзабаве па яго смерці распрадалі маёнткі розным уласнікам. Лінава з хутарам Ізабелін і ўрочышчам Ператэсы набыў Вінцэнт Трэмбіцкі (1762—1842) гербу «[[Слепаўрон]]», былы прэзідэнт судоў [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]], галоўны кобрынскі [[лоўчы]] і [[камергер|шамбелян]] апошняга караля Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]<ref name="aftanazy64">{{кніга|аўтар = [[Раман Афтаназы|Roman Aftanazy]].|частка = [http://orda.of.by/.lib/aftanazy/rezyd/t2/65 Linowa]|загаловак = [[Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej]]|месца = [[Уроцлаў|Wrocław]]|выдавецтва = [[Асалінеюм|Zakład Narodowy imienia Ossolińskich]]|год = 1992|том = 2. Województwa Brzesko-Litewskie, Nowogródzkie|старонкі = 64|isbn = 9788304037014}}</ref>. Тут было 52 двары, 751 мяшканец, 898 дзесяцін зямлі<ref name="gskp" />. Вінцэнт з жонкай Ізабелай з Пашкоўскіх заснавалі каля вёскі [[Палацава-паркавы комплекс Трэмбіцкіх|сядзібу]]. Пасля іх маёнтак перайшоў да сына Багуслава (1804—1896), пасля да яго сына Уладзіслава (1845—1907). У 1890 годзе зямельныя ўладанні маёнтку складалі 1970 дзесяцінаў<ref>{{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Берестейщины|артыкул = [http://orda.of.by/.add/gallery.php?internacio/manor_main/art/sub Линово]|старонкі = 285}}</ref>. Апошнім уладальнікам Лінава быў Казімір Трэмбіцкі, які перабудаваў родавую сядзібу. У 1903 у вёсцы атрымалі магчымасць сяліцца [[яўрэі]], у 1913 ім належалі ўсе 8 бакалейных шапікаў і шынок<ref>{{cite web|date = 15 лютага 2012|url = http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE|title = Линова|work = Российская еврейская энциклопедия|language = ru|access-date = 15 ліпеня 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304063039/http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE|archive-date = 4 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. За [[Другая Рэч Паспалітая|польскім]] часам — мястэчка, сядзіба [[гміна Лінова|гміны]] ў [[Пружанскі павет (1921—1940)|Пружанскім павеце]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]<ref>{{cite web | url = http://www.radzima.net/be/miejsce/linowo_3.html| title = Linowo, вёска| publisher = Radzima.net| date = 15 лютага 2012}}</ref>. У [[1939]] годзе [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўключаныя ў склад БССР]], з 1940 — Цэнтр [[Лінаўскі сельсавет|сельсавета]]. У чэрвені 1941 года занятае [[Трэці рэйх|нацысцкімі]] войскамі, тут размяшчалася ўправа [[Украінская дапаможная паліцыя|ўкраінскай паліцыі]]. Было створанае [[Лінаўскае гета|гета]], арганізаваны [[юдэнрат]]. Улетку [[1942]] года гета было ліквідавана, амаль усе яго насельнікі былі расстраляныя. У 1987 годзе да вёскі Лінава 1 была далучана суседняя вёска [[Лінава 2]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Насельніцтва == * 2010 год — 1691 чалавек * 1999 год — 1786 чалавек == Транспарт == [[Аранчыцы (станцыя)|Чыгуначная станцыя Аранчыцы]] на лініі [[Баранавічы]] — [[Брэст]]. Побач з вёскай праходзіць [[аўтамабільная дарога]] {{Код дарогі|Дарога Р81, Беларусь|Р81|red|white}} [[Пружаны]] — [[Беларуска-польская граніца|мяжа Рэспублікі Польшча]]. == Турыстычная інфармацыя == === Страчаная спадчына === * [[Ліноўскі касцёл|Драўляны касцёл]] 1936 г. Разбураны ў 1995 == Вядомыя асобы == * {{нп5|Бесі Абрамовіч Хілман||en|Bessie Abramowitz Hillman}} (1889—1970) — амерыканская прафсаюзная дзяячка. * [[Мікола Папека]] (нар. 1961) — беларускі [[паэт]], пчаляр. == Гл. таксама == * [[Сядзібна-паркавы комплекс Трэмбіцкіх (Інтэрнацыянальны)|Сядзіба Трэмбіцкіх «Лінова»]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * {{кніга|аўтар = [[Яўген Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]]|загаловак = Слоўнік назваў населеных пунктаў Брэсцкай вобласці|адказны = Рэд. П. П. Шуба|месца = {{Мн.}}|выдавецтва = [[Навука і тэхніка]]|год = 1980|старонак = 176}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Linava}} * {{Радзіма майго духу|linova}} * [http://globustut.by/linovo/index.htm Фатаздымкі]{{ref-ru}} на «[[Глобус Беларусі|Глобусе Беларусі]]» * [http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE Расійская яўрэйская энцыклапедыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304063039/http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE |date=4 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} * [http://www.linovo.by/ Лінава і наваколле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141013223119/http://www.linovo.by/ |date=13 кастрычніка 2014 }} {{Лінаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Лінава| ]] de69jzyhhwkvqzr55dddrkbnoebxud8 Жадзейкі (Дзятлаўскі раён) 0 251306 5134511 5129863 2026-05-01T11:29:32Z Peisatai 111348 /* Геаграфія */ 5134511 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Жадзейкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Жадзейкі |вобласць = Гродзенская |раён = Дзятлаўскі |сельсавет = Вензавецкі }} '''Жадзе́йкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žadziejki}}, {{lang-ru|Жадейки}}) — [[вёска]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вензавецкі сельсавет|Вензавецкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 6 км на паўднёвы захад ад [[Дзятлава]]. На ўсходзе мяжуе з лесам, на поўначы працякае ручай. Транспартныя сувязі па мясцовай дарозі і далей па шашы Дзятлава—Слонім. Некалькі традыцыйных драўляных сядзіб пастаўлены абапал дзвюх кароткіх узаемна перпендыкулярных вуліц шыротнай і мерыдыянальнай арыентацыі. Жадзейскае радовішча [[мел]]у знаходзіцца за 0,7 км на захад ад вёскі. Паклад у выглядзе [[адорвень|адорвеня]] ў тоўшчы марэнных супескаў і суглінкаў [[сожскае зледзяненне|сожскага зледзянення]]. Мел з рэдкімі ўключэннямі [[крэмень|крэмню]]. Радовішча распрацоўваецца<ref>{{Крыніцы/БЭ|2|Жадзейскае радовішча мелу|М. Ф. Янюк}}</ref>. == Назва == Фіксавалася прозвішча Жадэйка ([[Каменка (аграгарадок, Шчучынскі раён)|Каменка]]), было віленскае Жадэйкевіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-WSLV-N?cat=834470&i=869&lang=pl&cc=4166194</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-V7MZ-8?i=546&cat=1712245&lang=de</ref>. На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы тыпу ''Жадзейка, Жадзька'' паходзяць ад слова ''жадаць'' (з'яўляюцца памяншальнымі ад асновы ''жад, жадзь'')<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 144.</ref>. Ёсць літоўскія ''Žadeika, Žadeikis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=ca1b67ae7e057f16a3602d181fb50180</ref>''.'' Як імя фігуруе ў Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод літоўскага [[Упіцкі павет|ўпіцкага]] [[баярства]]: ''"Жадеико Номиковичъ".''<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 102.</ref> Антрапанімічны суфікс -''eik''- у балцка-літоўскіх прозвішчах адзін з найбольш папулярны''х<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 250.</ref>.'' Было лідскае прозвішча Жад''.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-9XJ8?i=755&cc=4166194&cat=741862</ref>'' Аснова ''Žad-'' выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 166.</ref>.'' Ёсць лакальны заходнеўкраінскі прозвішчны памяншальны суфікс -''ейка'' (-''ейко''), які ўтвораны ад суфіксаў -''ей-'' і ''-к-''<ref>Ю. К. Редько. Сучасні українські прізвища. Київ, 1966. С. 120.</ref>. У беларускай мове існуе суфікс назоўнікаў ''-ейк-а'', які мае памяншальна-ласкальнае значэнне або значэнне «носьбіт працэсуальнай прыметы», але гэта не датычыцца прозвішчаў<ref>Беларуская граматыка. Ч. 1. Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск. Мінск, 1985. С. 268, 295.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вензавецкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вензавецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна]] nk4dc8wmqirw31nz7v4vur0ju9ntl26 Жадзейкі (Зэльвенскі раён) 0 251638 5134510 5129338 2026-05-01T11:29:04Z Peisatai 111348 /* Назва */ расстаўлена па значнасці 5134510 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Жадзейкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Жадзейкі |вобласць = Гродзенская |раён = Зэльвенскі |сельсавет = Крамяніцкі }} '''Жадзе́йкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žadziejki}}, {{lang-ru|Жадейки}}) — [[вёска]] ў [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Крамяніцкі сельсавет|Крамяніцкага сельсавета]]. Да 24 жніўня 1981 года вёска ўваходзіла ў склад Крамяніцкага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 жніўня 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 31 (1693).</ref>, да 25 лістапада 2004 года — у склад [[Ялуцавіцкі сельсавет|Ялуцавіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2004-203/2004-203(002-011).pdf Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 ноября 2004 г. № 94 О решении вопросов административно-территориального устройства Зельвенского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191212213327/http://pravo.by/pdf/2004-203/2004-203(002-011).pdf|date=12 снежня 2019}}</ref>. == Назва == Фіксавалася прозвішча Жадэйка ([[Каменка (аграгарадок, Шчучынскі раён)|Каменка]]), было віленскае Жадэйкевіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-WSLV-N?cat=834470&i=869&lang=pl&cc=4166194</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-V7MZ-8?i=546&cat=1712245&lang=de</ref>. На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы тыпу ''Жадзейка, Жадзька'' паходзяць ад слова ''жадаць'' (з'яўляюцца памяншальнымі ад асновы ''жад, жадзь'')<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 144.</ref>. Ёсць літоўскія ''Žadeika, Žadeikis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=ca1b67ae7e057f16a3602d181fb50180</ref>''.'' Як імя фігуруе ў Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод літоўскага [[Упіцкі павет|ўпіцкага]] [[баярства]]: ''"Жадеико Номиковичъ".''<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 102.</ref> Антрапанімічны суфікс -''eik''- у балцка-літоўскіх прозвішчах адзін з найбольш папулярны''х<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 250.</ref>.'' Было лідскае прозвішча Жад''.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-9XJ8?i=755&cc=4166194&cat=741862</ref>'' Аснова ''Žad-'' выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 166.</ref>.'' Ёсць лакальны заходнеўкраінскі прозвішчны памяншальны суфікс -''ейка'' (-''ейко''), які ўтвораны ад суфіксаў -''ей-'' і ''-к-''<ref>Ю. К. Редько. Сучасні українські прізвища. Київ, 1966. С. 120.</ref>. У беларускай мове існуе суфікс назоўнікаў ''-ейк-а'', які мае памяншальна-ласкальнае значэнне або значэнне «носьбіт працэсуальнай прыметы», але гэта не датычыцца прозвішчаў<ref>Беларуская граматыка. Ч. 1. Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск. Мінск, 1985. С. 268, 295.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Крамяніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Крамяніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Зэльвенскага раёна]] rtxu4fy5ap9857a9cgtil7vsmpu3bkw Ластаўка (электрацягнік) 0 266165 5134249 4761037 2026-04-30T23:11:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134249 wikitext text/x-wiki {{Электрацягнік |Назва = Ластаўка |Серыя = ЭС1 / ЭС2Г (ЭС2ГП) |Выява = ES2G-001 Scherbinka.jpg |Каментарый да выявы = ЭС2Г-001 Ластаўка |Катэгорыя ў Commons = ES1 (Desiro RUS) |Галоўны канструктар = |Гады пабудовы = 2011 — 2014 |Краіна пабудовы = {{Сцягафікацыя|Германія}} |Завод = [[Крэфельд]] (ЭС1);<br>[[Уральскія лакаматывы]] (ЭС2Г, ЭС2ГП) |Вытворца = [[Siemens AG]];<br>[[Група Сінара|ЗАО «Група Сінара»]] |Саставаў пабудавана = па становішчу на сакавік 2017:<br>'''ЭС1:''' 54<ref name=TrainPix-ES1>[http://trainpix.org/list.php?mid=829 ЭС1 — список подвижного состава]</ref><br>'''ЭС2Г:''' 57<ref name=TrainPix-ES2G>[https://trainpix.org/list.php?mid=1388 ЭС2Г — список подвижного состава]</ref><br>'''ЭС2ГП:''' 1<ref name=TrainPix-ES2GP>[https://trainpix.org/list.php?mid=1652 ЭС2ГП — список подвижного состава]</ref> |Вагонаў пабудавана = па становішчу на сакавік 2017:<br>'''ЭС1:''' 270<br>'''ЭС2Г:''' 285<br>'''ЭС2ГП:''' 5 |Краіна эксплуатацыі = {{Сцягафікацыя|Расія}} |Кампанія = [[Расійскія чыгункі|ААТ «РЧ»]] |Дарога = '''ЭС1''': [[Маскоўская чыгунка|МЧ]], [[Акцябрская чыгунка|АЧ]], [[Горкаўская чыгунка|ГЧ]], [[Паўночна-Каўказская чыгунка|ПСКЧ]]<br>'''ЭС2Г''': [[Маскоўская чыгунка|МЧ]], [[Акцябрская чыгунка|АЧ]]], [[Свярдлоўская чыгунка|СвЧ]] |Абслугоўваныя лініі = |Дэпо = |Шырыня каляіны = [[Руская каляина|1520 мм]] |У эксплуатацыі = з 2013 года |Род службы = пасажырскі (прыгарадны, гарадскі, міжрэгіянальны) |Канструкцыйная скорасць = 160 км у гадзіну |Максімальная службовая скорасць = |Колькасць вагонаў у саставе = 5 (альбо 2×5 па [[Сістэма многіх адзінак|СМА]]) |Восевая формула = '''вагона Мг:''' 2<sub>0</sub>−2<sub>0</sub>;<br>'''вагона Пп:''' 2−2 |Умяшчальнасць = 453 (ЭС1 прыгарадны)<br>340 (ЭС1 прэміум)<br>372 (ЭС2Г прыгарадн)<br>336 (ЭС2Г гарадски) |Даўжыня састава = |Шырыня = 3 480 мм |Вышыня = 4 850 мм |Матэрыял вагона = [[алюміній]] |Працоўная маса = |Парожняя маса = 267 т |Нагрузка на вось = |Род току і напружанне ў кантактнай сетцы ='''ЭС1:''' =3 кВ/~25 кВ, 50 Гц<br>'''ЭС2Г:''' =3 кВ |Магутнасць ТЭД = '''ЭС1:''' 320 кВт<br>'''ЭС2Г:''' 366,5 кВт |Колькасць ТЭД = |Тармазная сістэма = пнеўматычная, электрычная |Тып тормазу = |Сістэма рэгулявання = |Дыяметр колаў = |Сістэма ацяплення = |Паскарэнне_пуск = 0,64 м/с² }} '''Ластаўка''' — [[Расія|расійскі]] хуткасны электрацягнік, выраблены кампаніяй [[Siemens]]<ref name="es1">{{cite web | url = http://www.rzd-expo.ru/innovation/stock/railcar_rolling_stock/Desiro%20RUS.pdf | title = Desiro RUS — перспективный пригородный электропоезд | author = Циглер В., Манглер Р. | publisher = Siemens | access-date = 11 жніўня 2015 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150924093049/http://www.rzd-expo.ru/innovation/stock/railcar_rolling_stock/Desiro%20RUS.pdf | archivedate = 24 верасня 2015 | url-status = dead }}</ref>. ==Агульная інфармацыя== У [[2009]] годзе «[[Расійскія жалезныя дарогі]]» замовілі кампаніі [[Siemens]] распрацоўку прыгараднага двухсістэмнага электрацягніка, адаптаванага да ўмоў Расіі. Новыя цягнікі планавалася выкарыстоўваць у Сочы для прыгарадных пасажырскіх перавозак падчас Зімовых Алімпійскіх гульняў 2014 года, а затым часткова перадаць на іншыя лініі для бесперасадачнага абслугоўвання маршрутаў, якія маюць ўчасткі як з пераменным, так і сталым токам. Раней кампаніяй Siemens для расійскіх чыгунак ужо выпускаліся двухсістэмныя электрацягнікі ЭВС1/ЭВС2 «Сапсан» (Velaro RUS) для высакахуткаснага паведамлення. Пры праектаванні новага электрацягніка за аснову была ўзятая мадэль пяцівагонных электрацягнікоў Siemens Desiro ML. 29 снежня [[2009]] года ААТ «Расійскія чыгункі» падпісала кантракт з нямецкай кампаніяй Siemens на пастаўку 54 электрацягнікоў Siemens Desiro RUS коштам 410 млн еўра. Электрацягнікі атрымалі абазначэнне серыі ЭС1 і камерцыйнае назва «Ластаўка». Першыя 38 складаў планавалася зрабіць у Германіі, астатнія 16 — у Расіі<ref name="es1"/>. Неабходнасць з'яўлення двухсістэмнаго цягніка, абсталяванага схемай аўтаматычнага пераходу з адной сістэмы на іншую, была выкліканая асаблівасцямі электрыфікацыі чыгуначных ліній у рэгіёне правядзення Алімпійскіх гульняў: асноўная чыгуначная сетка, якая пралягала на раўнінных участках ўздоўж ўзбярэжжа Чорнага мора, была электрыфікавана пастаянным токам напругай 3 кВ, у той час як будаваны горны ўчастак Адлер — Чырвоная паляна з прычыны крутасці ухілаў было вырашана электрыфікаваць пераменным токам напругай 25 кВ частаты 50 Гц. Таксама з'яўленне двухсістэмных электрацягнікоў дазваляла арганізаваць прыгарадныя чыгуначныя зносіны па маршрутах, якія ўключаюць ўчасткі як сталага, так і пераменнага току, у тым ліку без прыпынку на станцыі стыкавання, уключаючы маршрут Адлер — Краснадар са станцыяй стыкавання Гарачы Ключ. Усе тэхнічныя рашэнні, прынятыя кампаніяй Siemens пры праектаванні новага электрацягніка Desiro ML Rus, абмяркоўваліся з шырокім колам спецыялістаў профільных навукова-даследчых інстытутаў і ўзгадняліся з «РЖД». Многія рашэнні ў галіне канструкцыі праектаванага цягніка спецыялісты кампаніі Siemens запазычылі ў расійскіх спецыялістаў, якія займаліся арганізацыяй высакахуткаснага паведамленні ў Расiі, а таксама з вопыту, набытага пры стварэнні высакахуткасных электрацягнікоў Velaro RUS. У прыватнасці, базавая платформа электрацягніка Desiro ML зазнала адаптацыі да новых умоў эксплуатацыі на сеткі з шырынёй каляіны 1520 мм ва ўмовах суровай рускай зімы. Складаныя тапаграфічныя ўмовы рэгіену правядзення Алімпійскіх гульняў прад'яўлялі павышаныя патрабаванні да сістэм аўтатормазнага і цягавага абсталявання, у сувязі з чым электрацягнікі былі спраектаваны з улікам забеспячэння бяспечнай эксплуатацыі ў горным рэжыме на лініі з кіруючымі ўхіламі да 40 ‰. Дызайн, выкананне кабіны кіравання і пасажырскага салона абмяркоўваліся непасрэдна на базе макета галаўнога вагона электрацягніка. У сакавіку 2011 года ТАА «Уральскія лакаматывы» (СП «Сіменс АГ» і групы «Сінара») і ТАА «Аэроэкспресс» стварылі сумеснае прадпрыемства для лакалізацыі вытворчасці электрацягнікоў у Расеі. Вытворчасць складаў пачалася ажыццяўляцца «Уральскімі лакаматывамі» у Верхняй Пышме (Свярдлоўская вобласць)<ref>[http://www.vz.ru/news/2011/9/7/520516.html РЖД заказали у Siemens 1,2 тыс. вагонов]</ref>. Запуск вытворчасці стартаваў у канцы 2013 года. Згодна з планамі, завод будзе вырабляць для Расійскіх чыгунак каля 200 вагонаў штогод. Да 2017 годзе 80 працэнтаў вытворчасці гэтых цягнікоў павінна быць лакалізавана ў Расіі. 7 верасня [[2011]] года «РЖД» размясцілі заказ на пастаўку 1,2 тыс. вагонаў электрацягнікоў серыі Desiro RUS. Кантракт падпісалі прэзідэнт ААТ «РЖД» В. В. Якунін, прэзідэнт, старшыня праўлення Siemens Петэр Лешэр і прэзідэнт ЗАТ «Група Сінара» Дзмітрый Пумпянский на Міжнародным чыгуначным бізнес-форуме «Экспа 1520» ў Шчарбінцы. Расійскія чыгункі таксама заключылі з Siemens кантракт на тэхнічнае абслугоўванне 54 электрацягнікоў, якія РЖД замовілі ў [[2009]] і [[2010]] гадах. Кантракт ўступіў у сілу ў [[2013]] годзе і разлічаны на 40 гадоў. Сума дамовы складае больш за 500 млн еўра. Дакумент быў падпісаны В. Якуніным і. П. Лешэрам<ref>[http://www.vz.ru/news/2011/9/7/520516.html РЖД заказалі у Siemens 1,2 тыс. вагонаў]</ref>. {{зноскі}} ==Спасылкі== * Фатаграфіі і база прыпіскі электрацягнікоў [http://trainpix.org/list.php?mid=829 ЭС1] і [http://trainpix.org/list.php?mid=1388 ЭС2Г] на сайце «TrainPix» * Фатаграфіі і база прыпіскі электрацягнікоў [http://rus-etrain.ru/series/ЭС1 ЭС1] і [http://rus-etrain.ru/series/ЭС2Г ЭС2Г] на сайце «Расійскія электрацягнікі» * Фатаграфіі [http://parovoz.com/newgallery/index.php?SHOW_ALL=1&LNG=RU&DESCR=ЭС1- ЭС1] і [http://parovoz.com/newgallery/index.php?SHOW_ALL=1&LNG=RU&DESCR=ЭС2Г- ЭС2Г] на сайце [[Parovoz.com|«Паровоз ИС»]] * Фатаграфіі [http://train-photo.ru/categories.php?cat_id=735 ЭС1]{{Недаступная спасылка}} на сайце «Train Photo» [[Катэгорыя:Электрацягнікі Расіі]] 83r0eozykotimbw2ig7976jtdee4vq6 Лукас Лейва 0 267757 5134395 4915376 2026-05-01T10:11:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134395 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Лукас Лейва |поўнае імя = Лукас Пецыні Лейва |выява = |апісанне выявы = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Бразілія}}<br /> {{Сцягафікацыя|Італія}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] |цяперашні клуб = |нумар = |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |2004—2005|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Грэміу|Грэміу]]|}} |клубы = {{футбольная кар’ера |2005—2007|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Грэміу|Грэміу]]|38 (5) |2007—2017|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Ліверпул|Ліверпул]]|247 (1) |2017—2022|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Лацыа|Лацыа]]|155 (2) |2022—2023|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Грэміу|Грэміу]]|18 (3) }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2006—2007|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[Зборная Бразіліі па футболе U-20|Бразілія (да 20)]]|9 (4) |2008|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] (алімп.)|7 (0) |2007—2013|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]|24 (0) }} |медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Бронза|[[Летнія Алімпійскія гульні 2008|Пекін 2008]]|[[Футбол на летніх Алімпійскіх гульнях 2008, мужчыны|футбол]]}} |абнаўленне даных пра клуб = 18 сакавіка 2023 |абнаўленне даных пра зборную = 20 лістапада 2013 }} '''Лу́кас Пецы́ні Ле́йва'''{{Практычная транскрыпцыя|pt}} ({{lang-pt|Lucas Pezzini Leiva}}; нар. {{ДН|9|1|1987}}, [[Дарадус]], [[Бразілія]]) — [[Бразілія|бразільскі]] футбаліст, паўабаронца. Ігрок [[Зборная Бразіліі па футболе|нацыянальнай зборнай Бразіліі]] (2007—2013). Акрамя бразільскага пашпарта Лукас мае таксама італьянскі. == Клубная кар’ера == === «Грэміу» === Лукас пачаў сваю кар’еру ў [[ФК Грэміу|«Грэміу»]], якому ўжо ў першы свой сезон дапамог дамагчыся права выступаць у элітным дывізіёне [[чэмпіянат Бразіліі па футболе|чэмпіянату Бразіліі]]. У наступны год яго клуб атрымаў перамогу ў [[Ліга Гаўшу|Лігу Гаўшу]] і заняў трэцяе месца ў чэмпіянаце Бразіліі, а сам Лукас атрымаў ганаровую ўзнагароду ад часопіса [[Placar]]. === «Ліверпул» === 26 ліпеня 2007 года Лукас быў афіцыйна прадстаўлены ў якасці іграка [[ФК Ліверпул|«Ліверпула»]] і на наступны дзень дэбютаваў у новай камандзе ў фінальным матчы таварыскага турніру ў [[Ганконг]]у, у якім «чырвоныя» саступілі [[ФК Портсмут|«Портсмуту»]]. У складзе «Ліверпула» выступаў на працягу дзесяці гадоў. === «Лацыа» === У ліпені 2017 года перайшоў у італьянскі [[ФК Лацыа|«Лацыа»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1053107384.html «Ливерпуль» объявил о переходе Лукаса Лейвы в «Лацио»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Вяртанне ў «Грэміу» === У чэрвені 2022 года ў якасці свабоднага агента вярнуўся ў [[ФК Грэміу|«Грэміу»]], падпісаўшы кантракт да снежня 2023 года. У сакавіку 2023 года з-за праблем p сэрцам абвясціў пра завяршэнне кар’еры<ref>{{cite web|date = 2023-03-18|url = https://www.pressball.by/news/football/436435|title = Футбол. Лукас Лейва завершил карьеру из-за проблем с сердцем|website = pressball.by|accessdate = 2023-03-18|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20230318195610/https://www.pressball.by/news/football/436435|archivedate = 18 сакавіка 2023|url-status = dead}}</ref>. == Міжнародная кар’ера == 22 жніўня 2007 года адбыўся афіцыйны дэбют Лукаса Лейвы ў першай [[зборная Бразіліі па футболе|зборнай Бразіліі]], калі ён выйшаў на замену ў матчы супраць [[зборная Алжыра па футболе|зборнай Алжыра]]. == Дасягненні == '''«Грэміу»''': * [[Ліга Гаўшу|Чэмпіён штата Рыу-Гранды-ду-Сул]] (2): 2006, 2007 '''«Ліверпул»''': * Уладальнік [[Кубак Футбольнай лігі|Кубка Футбольнай лігі]]: 2012 '''«Лацыа»''': * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: 2019 * Уладальнік [[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубка Італіі]] (2): 2017, 2019 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Lucas Leiva}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Бразілія|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Бразіліі |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Алімпійскіх гульнях 2008 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2011 }} {{DEFAULTSORT:Лейва Лукас}} [[Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Грэміу]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ліверпул]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Лацыа]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года]] [[Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]] a174hlue5zjcr1t6xeheukjgatwnfhq Леблон (Рыа-дэ-Жанэйра) 0 267954 5134289 4017302 2026-05-01T03:17:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134289 wikitext text/x-wiki [[Файл:Praia do Leblon.JPG|thumb|Пляж Леблон]] {{іншыя значэнні|Леблон}} '''Лебло́н''' ({{lang-pt|Leblon}}) — прэстыжны раён у паўднёвай частцы [[Рыа-дэ-Жанэйра]] і размешчаны на ім знакаміты марскі [[пляж]]. Усходняй мяжой раёна з'яўляецца канал Жардын д'Ала ({{lang-pt|Jardim d’Allah}}), які аддзяляе Леблон ад [[Іпанема|Іпанемы]], на захадзе раён распасціраецца да гары [[гара Дойз-Ірманс|Дойз-Ірманс]], ля падножжа якой размешчана [[фавела]] Відыгал ({{lang-pt|Vidigal}})<ref>[http://www.nattrip.com.br/site/pt/aventuras/trilhas-rapel/252-morro-dois-irmaos-favela-vidigal.html Morro Dois Irmãos e Favela do Vidigal] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150714025205/http://www.nattrip.com.br/site/pt/aventuras/trilhas-rapel/252-morro-dois-irmaos-favela-vidigal.html |date=14 ліпеня 2015 }}</ref>. Да апошніх дзесяцігоддзяў [[XIX]] стагоддзя на месцы цяперашняга раёна Леблон была пясчаная тэрыторыя з некалькімі [[ферма]]мі. Гаспадаром адной з гэтых фермаў з [[1845]] года быў уладальнік [[кітабойны промысел|кітабойн]]ай кампаніі [[француз]] Карлус Леблон, у гонар якога і сталі называць мясцовасць<ref name = "leblon">{{Cite web |url=http://leblon.com.br/leblonhis1.shtml |title=A história do Leblon, Rio de Janeiro, Brasil |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=27 кастрычніка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121027013411/http://leblon.com.br/leblonhis1.shtml |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Іпанема]] * [[Капакабана]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Раёны Рыа-дэ-Жанэйра]] [[Катэгорыя:Пляжы Бразіліі]] bpig43f5izquslo6ykjls3nhovaop5u Лашанскі сельсавет (Мінскі раён) 0 269461 5134272 4651265 2026-04-30T23:53:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134272 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лашанскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лашанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мінскі раён]] |Уключае = 30 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лашаны (Мінскі раён)|Лашаны]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2172 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лаша́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Лашаны (Мінскі раён)|Лашаны]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Слабадскі сельсавет''' у складзе [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёна]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Слабада (Лашанскі сельсавет)|Слабада]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Заслаўскім раёне БССР. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Заслаўскім раёне Мінскай вобласці. З 8 жніўня 1959 года сельсавет у складзе Мінскага раёна. 8 чэрвеня 1981 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Лашаны, сельсавет перайменаваны ў Лашанскі. 28 мая 2013 года ў склад сельсавета з [[Рагаўскі сельсавет|Рагаўскога сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Агаркі]], [[Гуя]], [[Кальзберг]] і [[Лісіцы (Мінскі раён)|Лісіцы]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (26 населеных пунктаў) — 1736 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=31 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 89,7 % — [[беларусы]], 7,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[армяне ў Беларусі|армяне]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,6 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 верасня 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (30 населеных пунктаў) — 2172 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лашанскі сельсавет (Мінскі раён)}} {{Мінскі раён}} [[Катэгорыя:Лашанскі сельсавет (Мінскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Заслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] bwrn9d6dmw31n9kqlwsihfdmifkx07f Лугаваслабадскі сельсавет 0 269552 5134379 4651796 2026-05-01T09:25:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134379 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лугаваслабадскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мінскі раён]] |Уключае = 18 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лугавая Слабада]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 8874 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = https://mrik.gov.by/delenie/lugovoslobodskoj-selsovet |Заўвагі = }} '''Лугаваслабадскі́ сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Лугавая Слабада]]. [[Файл:Лугаваслабадскі сельскі ДК.jpg|міні|злева|Будынак сельсавета]] Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Абчацкі сельсавет''' у складзе [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкага раёна]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] БССР. Цэнтр — вёска [[Абчак]]. У 1926 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Лугаўская Слабада]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Смілавіцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года сельсавет у складзе [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] БССР. 25 ліпеня 1931 года ўключаны ў гарадскую рысу [[Мінск]]а. З 26 мая 1935 года сельсавет у складзе Мінскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Замастоцкі сельсавет (Мінскі раён)|Замастоцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 8 чэрвеня 1981 года сельсавет перайменаваны ў Лугаваслабадскі<ref>Рашэнне Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 чэрвеня 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 35 (1697).</ref>. У 1998 годзе скасавана вёска [[Калодзежкі]]. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 7188 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=31 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 92,4 % — [[беларусы]], 5,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,3 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=14 жніўня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 8874 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лугаваслабадскі сельсавет}} {{Мінскі раён}} [[Катэгорыя:Лугаваслабадскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Смілавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 8ddpnsqy8l1wk0wzj0q1aamda8fg5ir Ганёндз 0 269695 5134442 5082785 2026-05-01T10:52:44Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Гонёндз]] у [[Ганёндз]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134440#Вынік 2]] 5082785 wikitext text/x-wiki {{перанесці|Ганёндз}} {{НП-Польшча |беларуская назва = Ганёндз |статус = горад |арыгінальная назва = Goniądz |першае згадванне = 1547 |ваяводства = Падляскае |павет = Манецкі |гміна = Гонёндз (гміна) |гміна_назва = Гонёндз }} '''Ганё́ндз'''<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:niva.bialystok.pl%20%D0%93%D0%B0%D0%BD%D1%91%D0%BD%D0%B4%D0%B7&nfpr=1&aic=0|title=niva.bialystok.pl. Ганёндз|website=www.google.com|access-date=2026-01-16}}</ref>, таксама '''Го́нёндз'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Goniądz}}) — горад у [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Манецкі павет|Манецкага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]]. Сядзіба вяскова-гарадской [[Гонёндз (гміна)|гміны Гонёндз]]. Размешчаны на захадзе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнаграфічнай тэрыторыі]] [[беларусы|беларусаў]]<ref name="Алег Трусаў">[http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/trusau_01.htm Як мяняліся межы У XX ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408011556/http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/trusau_01.htm |date=8 красавіка 2009 }} // [[Алег Трусаў]]</ref>. Размешчаны ў паўночна-заходняй частцы [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]], на ўскрайку [[Бебжаўская катлавіна|Бебжаўскай катлавіны]], у даліне ракі [[Бебжа]]. Праз горад праходзіць водны турыстычны шлях па рацэ [[Бебжа]], які злучае [[Аўгустоўская раўніна|Аўгустоўскую раўніну]] і [[Элцкае паазер'е]] з [[Нараў|Наравам]]. == Назва == Назва горада хутчэй за ўсё мае [[балты|балцкае паходжанне]]. Нямецкія хронікі згадваюць пра даўнішнюю мяжу паміж балцкімі плямёнамі [[галінды|галіндаў]] і [[яцвягі|яцвягаў]] (судаваў). Мяжа паміж [[Галіндзія]]й і [[Судовія]]й праходзіла па рацэ [[Рака Элк |Элк]] і далей па рацэ [[Бебжа]]. Іншыя даследчыкі звязваюць паходжанне [[тапонім]]а Гонёндз з балцкім племем [[голядзь]]<ref>[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/475 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich] // Tom II // strona 475.</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Goniadz cmentarz.jpg|thumb|Капліца на могілках у Гонёндзе]] [[Файл:Goniądz001xx.jpg|thumb|Гонёндз]] [[Файл:Goniadz plaza.jpg|thumb|Бераг ракі [[Рака Бебжа|Бебжа]] ў Гонёндзе]] Першая пісьмовая згадка пра Гонёндз як горад [[Выская зямля|Выскай зямлі]] [[Мазовія|Мазовіі]] датуецца [[14 жніўня]] [[1358]] года. [[2 снежня]] [[1382]] года [[мазавецкія князі|мазавецкі князь]] [[Земавіт IV]] з братам [[Януш I|Янушам I]] заклалі замак [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] Вызна ў межах Ганёндзкага павета. [[30 снежня]] [[1401]] — [[Земавіт IV]] заклаў свайму брату [[Януш I|Янушу I]], князю чэрскаму, [[Выская зямля|Выскую зямлю]] разам з Ганёндзкім паветам. Назад [[Выская зямля|Выскую зямлю]] з Ганёндзкім паветам [[Земавіт IV]] выкупіў у [[Спіс вялікіх магістраў Тэўтонскага ордэна|Вялікага магістра]] [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] [[29 студзеня]] [[1402]] года. Але [[2 ліпеня]] [[1402]] года [[Спіс вялікіх магістраў Тэўтонскага ордэна|вялікі магістр]] [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] адмаўляе ў лісце [[Януш I|Янушу I]] і [[Земавіт IV|Земавіту IV]] па факту перадачы [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікаму князю літоўскаму]] [[Вітаўт]]у Ганёндзкага павета ў выніку далучэння яго да [[ВКЛ]]. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|Вялікі князь літоўскі]] [[Вітаўт]] да [[1430]] года засноўвае і фундуе парафіяльны [[касцёл]] Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Святога Яна Хрысціцеля і Святой Агнешкі. У 1501—1506 гадах Гонёндз знаходзіўся ва ўласнасці [[Міхал Глінскі|Міхала Глінскага]], князя літоўскага, военачальніка і дзяржаўнага дзеяча, які вёў сваё паходжанне ад [[татары|татараў]] [[ВКЛ]]. У [[1499]] стаў [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалкам]] [[ВКЛ]] і саветнікам караля. У [[1506]] перамог [[крымскія татары|крымскіх татараў]] у [[Клецкая бітва|бітве пад Клецкам]]. Ён быў памылкова абвінавачаны сваімі апанентамі ў спробе ўзначаліць [[Вялікае Княства Літоўскае]], таму [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонтам I Старым]] быў пазбаўлены свайго тытула. Забіў інтрыгуючага супраць яго ваяводу [[Ян Юр’евіч Забярэзінскі|Яна Забярэзінскага]]. Ініцыяваў паўстанне і перайшоў на бок [[Маскоўскае княства|Масквы]] ў [[1508]] годзе, у выпадку чаго страціў сваю маёмасць у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. [[Ваяводы віленскія|Віленскі ваявода]] [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалай Радзівіл]] у [[1511]] годзе пабудаваў у Ганёндзкім замку капліцу Тройцы, Маці Божай Марыі і Святых. [[4 студзеня]] [[1515]] года [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт І]] перадае землі Ганёндзка-райгарадскія ва ўласнасць [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалаю Радзівілу]]. [[23 красавіка]] [[1529]] кароль надарыў свайго сына [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] лясамі, сенажацямі і пусткамі, прылеглымі да Ганёндзкіх наваколляў. [[15 лютага]] [[1547]] года гораду было пададзена [[кульмскае права]] яго кіраўніком [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводай]] [[Станіслаў Давойна|Станіславам Давойнам]] з жонкай [[Петранела]]й. Упершыню горад атрымаў уласны герб, на якім намаляваны ў [[Залаты колер|залатым]] полі чорны [[мядзведзь]]<ref>[http://knihi.com/hierb/honia.html Беларуская Палічка] // А.Цітоў. Сімвалы незалежнасці. // Геральдыка беларускіх гарадоў. Мінск, 1998.</ref>. У [[1572]] годзе Гонёндз уваходзіць у Кнышынскае староства. У [[1573]] годзе [[сойм]] зацвердзіў права і свабоды горада. 28 мая 1621 года ў горадзе адбыўся пажар. [[7 сакавіка]] [[1667]] года [[сойм]] канстытуцыі стварае гарадскую раду. У [[1669]] годзе [[парафія]] Гонёндза ўваходзіць у склад Аўгустоўскага дэканата. [[15 лютага]] [[1676]] года [[Спіс каралёў польскіх|кароль польскі]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь літоўскі]] [[Ян Сабескі|Ян III Сабескі]] надаў войтаўства ў Гонёндзе. Станам на 1765 год у Гонёндзе налічвалася 243 будынкі і 1500 жыхароў. У 1775 годзе распачата будаўніцтва новага драўлянага касцёла. [[8 верасня]] [[1779]] года ў Гонёндзе адбыўся пажар. [[24 чэрвеня]] [[1794]] года падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання]] [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] паўстанцкія аддзелы перамаглі ў бітве з [[Прускае каралеўства|прускімі]] войскамі пад [[Асавец, Польшча|Асаўцом]] і [[Клімашэўніца]]й. У [[1795]] годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|III падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] Гонёндз адыходзіць [[Прускае каралеўства|Прускаму каралеўству]]; прускія ўлады анулёўваюць абавязковы да таго часу прывілей «de non tolerandis Judaeis», што паспрыяла значнаму прытоку [[Яўрэі|яўрэяў]], галоўным чынам так званых [[літвакі|літвакоў]]. З прускага вопісу горада [[1799]] года вынікае, што з 1373 жыхароў Гонёндза 498 чалавек складаюць [[Яўрэі|яўрэі]]. У [[1807]]—[[1915]] гадах Гонёндз уваходзіць у склад [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]]. У [[1860]] годзе [[парафія]] налічвала 5054 асобы. У [[1864]] годзе пачалося будаўніцтва капліцы Святога Фларыяна на ўзгорку, ў вёсцы старых могілак шпіталя. Станам на [[1897]] год Гонёндз налічвае 3402 жыхары. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] частка горада была разбурана, з-та таго, што па рацэ [[Бебжа]] праходзіла лінія фронту. [[26 верасня]] [[1921]] года адбыўся згарэў касцёл. [[15 верасня]] [[1924]] года быў асвечаны новы касцёл, пабудаваны па праекце архітэктара Оскара Сасноўскага. У верасні [[1939]] падчас першай нямецкай акупацыі ў Гонёндзе адбываюцца дзеянні антыяўрэйскага кірунку. У [[1939]]—[[1941]] гадах уваходзіць у склад [[БССР]]. [[22 чэрвеня]] [[1941]] года [[Нацысцкая Германія|Германія]] напала на [[Савецкі Саюз]], савецкія ўлады пакінулі горад, у выніку чаго горад застаўся без улады, і як следства, прайшлі польскія акты рабаванняў, пагромаў і самасудаў над яўрэйскім насельніцтвам горада. У чэрвені — ліпень [[1941]] годзе нямецкія войскі закатавалі 116 жыхароў Гонёндза, у асноўным [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання. З [[1941]] па [[1945]] гады горад знаходзіўся пад [[Нацысцкая Германія|нямецкай]] акупацыяй. [[10 жніўня]] [[1944]] года немцы падарвалі дзве вежы і частку сцен [[касцёл]]а, горад разбураны на 80 % з-за лініі фронту, якая зноў праходзіла па рацэ [[Бебжа]]. [[20 верасня]] [[1944]] года Гонёндз быў перададзены [[Польшча|Польшчы]], якая ў рамках абмену насельніцтвам з [[Савецкі Саюз|СССР]] пачала праводзіць [[палітыка гвалтоўнага высялення|палітыку гвалтоўнага высялення]] [[беларусы|беларусаў]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]<ref name="Спадчына">[http://spadchyna.org/index.php?view=details&id=1445%3A%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%9E+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D1%87%D1%8B&option=com_eventlist&Itemid=454 Перадаў Польшчы] // [http://spadchyna.org/ Spadchyna.org]</ref>. [[12 студзеня]] [[1945]] года [[Савецкі Саюз|савецкія войскі]] ўваходзяць у Гонёндз. У 1945—1989 гадах горад уваходзіў у склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У [[1955]] годзе завершана аднаўленне [[касцёл]]а. Станам на 30 снежня 1995 года насельніцтва горада складала 1907 жыхароў. == Архітэктура == [[Файл:POL_Goniadz_1.jpg|thumb|Касцёл Святой Агнешкі.]] * Капліца Святога Фларыяна * Касцёл Святой Агнешкі * Яўрэйскія могілкі * Старыя каталіцкія могілкі {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://radzima.org/be/miesca/gonyadzy.html Гонёндз] на [[Radzima.org]] {{Манецкі павет}} {{Падляскае ваяводства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гонёндз| ]] ol985a4hcan9j3akccgwwncefgl8piy 5134446 5134442 2026-05-01T10:53:11Z MocnyDuham 99818 [[Адмысловае:PermanentLink/5134440#Вынік 2]] 5134446 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |беларуская назва = Ганёндз |статус = горад |арыгінальная назва = Goniądz |першае згадванне = 1547 |ваяводства = Падляскае |павет = Манецкі |гміна = Гонёндз (гміна) |гміна_назва = Гонёндз }} '''Ганё́ндз'''<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:niva.bialystok.pl%20%D0%93%D0%B0%D0%BD%D1%91%D0%BD%D0%B4%D0%B7&nfpr=1&aic=0|title=niva.bialystok.pl. Ганёндз|website=www.google.com|access-date=2026-01-16}}</ref>, таксама '''Го́нёндз'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Goniądz}}) — горад у [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Манецкі павет|Манецкага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]]. Сядзіба вяскова-гарадской [[Гонёндз (гміна)|гміны Гонёндз]]. Размешчаны на захадзе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнаграфічнай тэрыторыі]] [[беларусы|беларусаў]]<ref name="Алег Трусаў">[http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/trusau_01.htm Як мяняліся межы У XX ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408011556/http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/trusau_01.htm |date=8 красавіка 2009 }} // [[Алег Трусаў]]</ref>. Размешчаны ў паўночна-заходняй частцы [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]], на ўскрайку [[Бебжаўская катлавіна|Бебжаўскай катлавіны]], у даліне ракі [[Бебжа]]. Праз горад праходзіць водны турыстычны шлях па рацэ [[Бебжа]], які злучае [[Аўгустоўская раўніна|Аўгустоўскую раўніну]] і [[Элцкае паазер'е]] з [[Нараў|Наравам]]. == Назва == Назва горада хутчэй за ўсё мае [[балты|балцкае паходжанне]]. Нямецкія хронікі згадваюць пра даўнішнюю мяжу паміж балцкімі плямёнамі [[галінды|галіндаў]] і [[яцвягі|яцвягаў]] (судаваў). Мяжа паміж [[Галіндзія]]й і [[Судовія]]й праходзіла па рацэ [[Рака Элк|Элк]] і далей па рацэ [[Бебжа]]. Іншыя даследчыкі звязваюць паходжанне [[тапонім]]а Гонёндз з балцкім племем [[голядзь]]<ref>[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/475 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich] // Tom II // strona 475.</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Goniadz cmentarz.jpg|thumb|Капліца на могілках у Гонёндзе]] [[Файл:Goniądz001xx.jpg|thumb|Гонёндз]] [[Файл:Goniadz plaza.jpg|thumb|Бераг ракі [[Рака Бебжа|Бебжа]] ў Гонёндзе]] Першая пісьмовая згадка пра Гонёндз як горад [[Выская зямля|Выскай зямлі]] [[Мазовія|Мазовіі]] датуецца [[14 жніўня]] [[1358]] года. [[2 снежня]] [[1382]] года [[мазавецкія князі|мазавецкі князь]] [[Земавіт IV]] з братам [[Януш I|Янушам I]] заклалі замак [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] Вызна ў межах Ганёндзкага павета. [[30 снежня]] [[1401]] — [[Земавіт IV]] заклаў свайму брату [[Януш I|Янушу I]], князю чэрскаму, [[Выская зямля|Выскую зямлю]] разам з Ганёндзкім паветам. Назад [[Выская зямля|Выскую зямлю]] з Ганёндзкім паветам [[Земавіт IV]] выкупіў у [[Спіс вялікіх магістраў Тэўтонскага ордэна|Вялікага магістра]] [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] [[29 студзеня]] [[1402]] года. Але [[2 ліпеня]] [[1402]] года [[Спіс вялікіх магістраў Тэўтонскага ордэна|вялікі магістр]] [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] адмаўляе ў лісце [[Януш I|Янушу I]] і [[Земавіт IV|Земавіту IV]] па факту перадачы [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікаму князю літоўскаму]] [[Вітаўт]]у Ганёндзкага павета ў выніку далучэння яго да [[ВКЛ]]. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|Вялікі князь літоўскі]] [[Вітаўт]] да [[1430]] года засноўвае і фундуе парафіяльны [[касцёл]] Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Святога Яна Хрысціцеля і Святой Агнешкі. У 1501—1506 гадах Гонёндз знаходзіўся ва ўласнасці [[Міхал Глінскі|Міхала Глінскага]], князя літоўскага, военачальніка і дзяржаўнага дзеяча, які вёў сваё паходжанне ад [[татары|татараў]] [[ВКЛ]]. У [[1499]] стаў [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалкам]] [[ВКЛ]] і саветнікам караля. У [[1506]] перамог [[крымскія татары|крымскіх татараў]] у [[Клецкая бітва|бітве пад Клецкам]]. Ён быў памылкова абвінавачаны сваімі апанентамі ў спробе ўзначаліць [[Вялікае Княства Літоўскае]], таму [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонтам I Старым]] быў пазбаўлены свайго тытула. Забіў інтрыгуючага супраць яго ваяводу [[Ян Юр’евіч Забярэзінскі|Яна Забярэзінскага]]. Ініцыяваў паўстанне і перайшоў на бок [[Маскоўскае княства|Масквы]] ў [[1508]] годзе, у выпадку чаго страціў сваю маёмасць у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. [[Ваяводы віленскія|Віленскі ваявода]] [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалай Радзівіл]] у [[1511]] годзе пабудаваў у Ганёндзкім замку капліцу Тройцы, Маці Божай Марыі і Святых. [[4 студзеня]] [[1515]] года [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт І]] перадае землі Ганёндзка-райгарадскія ва ўласнасць [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалаю Радзівілу]]. [[23 красавіка]] [[1529]] кароль надарыў свайго сына [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] лясамі, сенажацямі і пусткамі, прылеглымі да Ганёндзкіх наваколляў. [[15 лютага]] [[1547]] года гораду было пададзена [[кульмскае права]] яго кіраўніком [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводай]] [[Станіслаў Давойна|Станіславам Давойнам]] з жонкай [[Петранела]]й. Упершыню горад атрымаў уласны герб, на якім намаляваны ў [[Залаты колер|залатым]] полі чорны [[мядзведзь]]<ref>[http://knihi.com/hierb/honia.html Беларуская Палічка] // А.Цітоў. Сімвалы незалежнасці. // Геральдыка беларускіх гарадоў. Мінск, 1998.</ref>. У [[1572]] годзе Гонёндз уваходзіць у Кнышынскае староства. У [[1573]] годзе [[сойм]] зацвердзіў права і свабоды горада. 28 мая 1621 года ў горадзе адбыўся пажар. [[7 сакавіка]] [[1667]] года [[сойм]] канстытуцыі стварае гарадскую раду. У [[1669]] годзе [[парафія]] Гонёндза ўваходзіць у склад Аўгустоўскага дэканата. [[15 лютага]] [[1676]] года [[Спіс каралёў польскіх|кароль польскі]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь літоўскі]] [[Ян Сабескі|Ян III Сабескі]] надаў войтаўства ў Гонёндзе. Станам на 1765 год у Гонёндзе налічвалася 243 будынкі і 1500 жыхароў. У 1775 годзе распачата будаўніцтва новага драўлянага касцёла. [[8 верасня]] [[1779]] года ў Гонёндзе адбыўся пажар. [[24 чэрвеня]] [[1794]] года падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання]] [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] паўстанцкія аддзелы перамаглі ў бітве з [[Прускае каралеўства|прускімі]] войскамі пад [[Асавец, Польшча|Асаўцом]] і [[Клімашэўніца]]й. У [[1795]] годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|III падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] Гонёндз адыходзіць [[Прускае каралеўства|Прускаму каралеўству]]; прускія ўлады анулёўваюць абавязковы да таго часу прывілей «de non tolerandis Judaeis», што паспрыяла значнаму прытоку [[Яўрэі|яўрэяў]], галоўным чынам так званых [[літвакі|літвакоў]]. З прускага вопісу горада [[1799]] года вынікае, што з 1373 жыхароў Гонёндза 498 чалавек складаюць [[яўрэі]]. У [[1807]]—[[1915]] гадах Гонёндз уваходзіць у склад [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]]. У [[1860]] годзе [[парафія]] налічвала 5054 асобы. У [[1864]] годзе пачалося будаўніцтва капліцы Святога Фларыяна на ўзгорку, ў вёсцы старых могілак шпіталя. Станам на [[1897]] год Гонёндз налічвае 3402 жыхары. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] частка горада была разбурана, з-та таго, што па рацэ [[Бебжа]] праходзіла лінія фронту. [[26 верасня]] [[1921]] года адбыўся згарэў касцёл. [[15 верасня]] [[1924]] года быў асвечаны новы касцёл, пабудаваны па праекце архітэктара Оскара Сасноўскага. У верасні [[1939]] падчас першай нямецкай акупацыі ў Гонёндзе адбываюцца дзеянні антыяўрэйскага кірунку. У [[1939]]—[[1941]] гадах уваходзіць у склад [[БССР]]. [[22 чэрвеня]] [[1941]] года [[Нацысцкая Германія|Германія]] напала на [[Савецкі Саюз]], савецкія ўлады пакінулі горад, у выніку чаго горад застаўся без улады, і як следства, прайшлі польскія акты рабаванняў, пагромаў і самасудаў над яўрэйскім насельніцтвам горада. У чэрвені — ліпень [[1941]] годзе нямецкія войскі закатавалі 116 жыхароў Гонёндза, у асноўным [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання. З [[1941]] па [[1945]] гады горад знаходзіўся пад [[Нацысцкая Германія|нямецкай]] акупацыяй. [[10 жніўня]] [[1944]] года немцы падарвалі дзве вежы і частку сцен [[касцёл]]а, горад разбураны на 80 % з-за лініі фронту, якая зноў праходзіла па рацэ [[Бебжа]]. [[20 верасня]] [[1944]] года Гонёндз быў перададзены [[Польшча|Польшчы]], якая ў рамках абмену насельніцтвам з [[Савецкі Саюз|СССР]] пачала праводзіць [[палітыка гвалтоўнага высялення|палітыку гвалтоўнага высялення]] [[беларусы|беларусаў]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]<ref name="Спадчына">[http://spadchyna.org/index.php?view=details&id=1445%3A%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%9E+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D1%87%D1%8B&option=com_eventlist&Itemid=454 Перадаў Польшчы] // [http://spadchyna.org/ Spadchyna.org]</ref>. [[12 студзеня]] [[1945]] года [[Савецкі Саюз|савецкія войскі]] ўваходзяць у Гонёндз. У 1945—1989 гадах горад уваходзіў у склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У [[1955]] годзе завершана аднаўленне [[касцёл]]а. Станам на 30 снежня 1995 года насельніцтва горада складала 1907 жыхароў. == Архітэктура == [[Файл:POL_Goniadz_1.jpg|thumb|Касцёл Святой Агнешкі.]] * Капліца Святога Фларыяна * Касцёл Святой Агнешкі * Яўрэйскія могілкі * Старыя каталіцкія могілкі {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://radzima.org/be/miesca/gonyadzy.html Гонёндз] на [[Radzima.org]] {{Манецкі павет}} {{Падляскае ваяводства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гонёндз| ]] lr67ux0ux4yfxkni89mza18l8ves60s Лаўрышава 0 275587 5134278 5006300 2026-05-01T00:20:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134278 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лаўрышава |выява = Свята-Успенская царква, Лаўрышава.JPG |подпіс = Лаўрышава, [[Свята-Успенская царква (Лаўрышава)|Свята-Успенская царква]] (1775). |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 41|lat_sec = 28 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 09|lon_sec = 20 |CoordAddon = |вобласць = Гродзенская |раён = Навагрудскі |сельсавет = Шчорсаўскі |дата заснавання = XIII ст. |першае згадванне = 1424 }} '''Ла́ўрышава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Laŭryšava}}, {{lang-ru|Лавришево}}) — [[вёска]] ў [[Шчорсаўскі сельсавет|Шчорсаўскім сельсавеце]] [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Вядомасць звязана са [[Свята-Елісееўскі Лаўрышаўскі мужчынскі манастыр|Свята-Елісееўскім Лаўрышаўскім мужчынскім манастыром]], адным з самых старадаўніх у [[Беларусь|Беларусі]]. == Геаграфічныя звесткі == Размешчана па абодва бакі ракі [[Валоўка|Валоўкі]], паблізу яе ўпадзення ў [[Нёман]]; за 27 км на ўсход ад [[Навагрудак|Навагрудка]], 55 км ад чыгуначнай станцыі [[Наваельня (станцыя)|Наваельня]] (лініі [[Баранавічы-Палескія]] — [[Ліда]]). Транспартныя сувязі па аўтамабільнай дарозе з Навагрудкам. Назва, магчыма, паходзіць ад слова «[[лаўра]]» або ад імя ''Лаўрыш'' (Лаўрэнцій), якое магло быць [[Манах|манаскім]] імем аднаго з заснавальнікаў манастыра — князя [[Войшалк]]а. Сустракаюцца немясцовыя варыянты: ''Ла́ўрашава'', ''Ла́ўрушава''. == Гісторыя == === Старажытнасць === Вынікі археалагічных раскопак паказваюць, што першае пасяленне людзей на месцы вёскі існавала ў [[Першабытнае грамадства|першабытнаабшчынным часе]], задоўга да ўтварэння Лаўрышава. На беразе Валоўкі ў вёсцы знойдзены сляды паселішча, якое адносіцца да сярэдняга перыяду [[Каменны век|каменнага веку]] — [[мезаліт]]у (9-е — 5-е тысячагоддзі да н.э.)<ref>''Маслюкоў, Т. В.'' [http://gomelcivil.org/36-glavnaya/3881-ad-kamennaga-nazha-da-shakhmatnaj-figury-novyya-raskopki-la-ryshave Ад каменнага нажа да шахматнай фігуры: новыя раскопкі ў Лаўрышаве] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170101162846/http://gomelcivil.org/36-glavnaya/3881-ad-kamennaga-nazha-da-shakhmatnaj-figury-novyya-raskopki-la-ryshave |date=1 студзеня 2017 }} // gomelcivil.org. — [[2015]]. — [[15 жніўня]].</ref>. === У Сярэднявеччы === У XII ст. у [[Панямонне|Панямонні]] ўтварылася [[Навагрудскае княства]], у яго ўваходзіла і мясцовасць, дзе размешчана Лаўрышава. У сярэдзіне XIII ст., калі для [[Усходнія славяне|славян]] і [[Балты|балтаў]] узнікла пагроза з боку [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэну]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскага нашэсця]], княства стала часткай зямель, з якіх склалася новая цэнтралізаваная дзяржава — [[Вялікае Княства Літоўскае]], у далейшым яно аб’яднала ўсе княствы [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]. [[Файл:Войшалк засноўвае манастыр.jpg|thumb|left|150пкс|Войшалк засноўвае манастыр. <small>Мініяцюра з Астэрманаўскага І-га тому Ліцэвога летапіснага збору, XVI ст. Бібліятэка Расійскай акадэміі навук, г. Санкт-Пецярбург.</small>]] Паводле [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскага летапісу]], каля 1260 года сын першага вялікага князя літоўскага [[Міндоўг]]а — [[Войшалк]] (вялікі князь літоўскі ў 1264—1267) — заснаваў манастыр ''«на рацэ на Нёмане, паміж Літвой і Наваградкам, і там жыў»''<ref>[[Пераклад]] са [[Старажытнаруская мова|старажытнарускай мовы]] паводле артыкула: ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А. К.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/29/%D0%92%D0%BE%D0%B9%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%BA_%281264_-_1267_%D0%B3.%29._%D0%86%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BB%D1%96%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5.html Войшалк (1264—1267 г.). Інтэлігент на троне] // pawet.net. — [[2008]]. — [[27 чэрвеня]].</ref>. Згодна царкоўнаму паданню, манастыр быў заснаваны ў сярэдзіне XIII ст. прападобным ігуменам [[Елісей Лаўрышаўскі|Елісеем]]. Лаўрышаўскі манастыр з’яўляўся адным з важнейшых духоўных цэнтраў беларускіх зямель з часу [[Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага|ўтварэння ВКЛ]]. Не пазней 1329 года для манастыра было перапісана [[Лаўрышаўскае евангелле]] — выдатны прыклад [[Ілюстрацыя|ілюстраванай]] рукапіснай кнігі ў Беларусі XIV ст. [[Файл:Археалагічная экспедыцыя ў в. Лаўрышава.JPG|міні|Археалагічныя раскопкі ў Лаўрышаве, 2015.]] Каля 1350 года ў манастыры пабудавана царква св. Мікалая, на сродкі князя навагрудскага [[Карыят Гедзімінавіч|Міхаіла-Карыята Гедзімінавіча]], пасля яго вяртання з ардынска-маскоўскага палону. З мэтай вывучэння манастырскага селішча ў вёсцы [[Археалагічныя даследаванні ў Гнесічах і Лаўрышаве|праводзіліся археалагічныя даследаванні]], якія ў 2011—2015 гадах вялі [[Лаўрышаўскія археалагічныя экспедыцыі]]. У ходзе раскопак была выяўлена, у прыватнасці, частка каменна-цаглянага падмурку пабудовы XIV ст., якая суаднесена з гэтай царквой<ref>''[[Сяргей Рассадзін|Рассадин, С. Е.]]'' О предполагаемой постройке Михаила-Кориата [[Гедзімінавічы|Гедеминовича]] в Лавришевском [[Манастыр|монастыре]] {{ref-ru}} / С. Е. Рассадин // [[Навука|Наукові]] записки [Кіровоградського [[Дзяржава|державного]] [[Педагогіка|педагогічного]] [[Універсітэт|університету]] ім. Володимира Винниченка]. — Серія: [[Гісторыя|Історичні]] науки. — Выпуск 22. — [[Кіраваград|Кіровоград]], 2015. — С. 31—36.</ref>. У «Вопісу дакументаў, якія адносяцца да Лаўрышаўскага манастыра» (захоўваецца ў Інстытуце рукапісу [[Нацыянальная бібліятэка|Нацыянальнай бібліятэкі]] [[Украіна|Украіны]] імя В. І. Вернадскага), запісана, што ўжо ў неўзабаве па заснаванні манастыра яму належала сяло Лаўрышава, якое сфарміравалася з сялян, што паступова пасяліліся каля манастыра. Дакумент, які пацвярджае ўтварэнне вёскі, не захаваўся<ref name=Кац.>''Котельников, А''. [http://www.bogoslov.ru/text/2973415.html#_ftn3 Вклады в Лавришевский монастырь от основания (ок. 1250 г.) до принятия унии в 1596 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305144842/http://www.bogoslov.ru/text/2973415.html#_ftn3 |date=5 сакавіка 2016 }} // bogoslov.ru. — [[2012]]. — [[23 лістапада|23 ноября]]. {{ref-ru}}</ref>. У 1413 годзе мясцовасць увайшла ва ўтворанае Новагародскае намесніцтва [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]]. Лаўрышава згадваецца ў «Абмежаванні спрэчных зямель Лаўрышаўскага манастыра, якое выканана намеснікам навагародскім Петрашам Мантыгірдавічам па загадзе вялікага князя Вітаўта». У дакуменце пазначана, што ён ''«писанъ у Лавришовое»''<ref>Обмежевание спорных земель [[Свята-Елісееўскі Лаўрышаўскі мужчынскі манастыр|Лавришовского монастыря]], произведенное [[Навагрудак|Новгородским]] наместником [[Пётр Мантыгірдавіч|Петрашем Монтигирдовичем]], по приказанию [[Вялікі князь літоўскі|великого князя]] [[Вітаўт|Витовта]] // [http://www.runivers.ru/lib/book3036/9555/ Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 11.]{{Недаступная спасылка}} — [[Вільнюс|Вильна]]: Типография А. В. Сырнина, [[1880]]. — С. 3—4. {{ref-ru}}</ref>. Арыгінал дакумента не захаваўся, у копіі 1711 года пададзена дата 15 чэрвеня 1398 года, аднак гісторыкі лічаць яе памылковай з-за разыходжання з іншымі звесткамі ў дакуменце. Таму дакумент можа быць датаваны прыблізна канцом XIV — пачаткам XV ст., пасля 1392 года, пачатку вялікага княжання [[Вітаўт]]а<ref name=Кац. />. Даследчыкі мяркуюць, што найбольш верагодны год складання дакумента — 1424<ref>''Гудмантас, К.'' [https://arche.by/item/6164 «Натыфікацыя пра Лаўрышаўскі манастыр, выпісаная са старой летапіснай хронікі» Дзяметрыя Занкевіча. Даследаванне і публікацыя крыніцы]{{Недаступная спасылка}} / К. Гудмантас, А. Рычкоў // [[ARCHE Пачатак (1998)|Архэ. Пачатак.]] — 2016. — № 2. — С. 329—349.</ref>. У 1506 г. вёска ўвайшла ў [[Новагародскі павет]], які быў утвораны ў складзе [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]] (вылучана з Троцкага). === У Новы час === [[Файл:Vojshalk.png|міні|left|150пкс|Выява XVI—XVII ст. на абкладзе Лаўрышаўскага евангелля. <small>Срэбра, чаканка. Бібліятэка Чартарыйскіх, Кракаў, Польшча.</small>]] У 1775 г. пабудавана манастырская царква Успення прасвятой Багародзіцы, яна дзейнічае і зараз. З 1795 г., у выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|ІІІ падзелу Рэчы Паспалітай]] — у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1885 вёска Нягневіцкай воласці [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]; меліся школа, царква, капліца. У 1836 г. манастыр быў зачынены (а ў 1913—1915 і затым у 2007 г. адноўлены ля суседняй в. [[Гнесічы]]). З 25 сакавіка 1918 года Лаўрышава — у абвешчанай [[БНР]]. === У Найноўшы час === [[Файл:Łaŭryšava. Лаўрышава (1915-18).jpg|міні|Свята-Успенская царква, фота да 1919 г.]] З 1 студзеня 1919 — у [[ССРБ]], з 27 лютага 1919 — у [[Літбел ССР|ЛБССР]]. Пасля [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]] паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 г. — у [[Польшча|Польшчы]], вёска Нягневіцкай гміны Навагрудскага павета. У 1938 г. пабудавана 1-павярховая школа, будынак захаваўся да нашага часу. З 1939 г. у БССР, з 1940 цэнтр [[Лаўрышаўскі сельсавет|Лаўрышаўскага сельсавета]] [[Любчанскі раён|Любчанскага]], з 1956 — Навагрудскага раёнаў. З 1959 у [[Шчорсаўскі сельсавет|Шчорсаўскім сельсавеце]]. У складзе калгаса «Звязда» імя 50-годдзя СССР. У 1968 г. пабудавана няпоўная сярэдняя школа (дзейнічала да 2011). Працавалі таксама дзіцячы сад, дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, магазін. == Насельніцтва == [[Файл:Лаўрышава, 1937 г. Laŭryšava, 1937.jpg|міні|Паказ вырабаў Лаўрышаўскіх трыкатажных курсаў, 1937 год. <small>Любча, Навагрудскі павет.</small>]] * 1601 — 19 двароў<ref name=Кац. />. * 1885—460 жыхароў, 52 двары. * [[1908]] — 513 жых., 77 дв. * 1921—214 жых., 38 дв. * 1999—228 жых. * 2008—179 жых., 91 дв. * 2010—146 жых. == [[Сучаснасць|Сучасныя звесткі]] == У вёсцы дзейнічаюць (2016 г.): * машынны двор сельскагаспадарчага прадпрыемства «Шчорсы» * аддзяленне паштовай сувязі * фельчарска-акушэрскі пункт * дом сумеснага самастойнага пражывання для грамадзян сталага ўзросту * сельская бібліятэка * падвор’е Свята-Елісееўскага Лаўрышаўскага мужчынскага манастыра * царква Успення прасвятой Багародзіцы (Свята-Елісееўскага Лаўрышаўскага мужчынскага манастыра) Маюцца аўтобусныя прыпынкі на маршрутах [[Навагрудак]] — [[Гнесічы]], Гнесічы — Навагрудак (нештодзённыя рэйсы). == Помнікі == * [[Свята-Успенская царква (Лаўрышава)|Свята-Успенская царква]] — помнік драўлянага дойлідства канца XVIII ст., у цэнтры вёскі; дзяржаўны шыфр 413Г000748. Статус [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гісторыка-культурнай каштоўнасці]] (катэгорыя 3) нададзены Пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 02.08.2016 № 607<ref>[http://pda.government.by/upload/docs/filea684e47458a35885.PDF Пералік матэрыяльных аб’ектаў, якім надаюцца статус і катэгорыя гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Дадатак 1 да пастановы Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 02.08.2016 № 607.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191024015600/http://pda.government.by/upload/docs/filea684e47458a35885.PDF |date=24 кастрычніка 2019 }} // Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь.</ref>. * Помнік св. [[Елісей Лаўрышаўскі|Елісею Лаўрышаўскаму]] (1996), у двары царквы. * Помнік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] — скульптура воіна і партызанкі з аўтаматам і сцягам у руках, у цэнтры вёскі. == Вядомыя асобы == * [[Кастусь Качан|Кастусь (Канстанцін Іванавіч) Качан]] (нар. 1950) — беларускі мастак-пейзажыст, сябра [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]]. * [[Мікалай Фёдаравіч Марозік]] (1852— пасля 1913) — народны паэт-самавук. * [[Сямён Георгіевіч Шарэцкі]] (нар. 1936) — беларускі дзяржаўны дзеяч, трэці [[старшыня Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шчорсаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1424 годзе]] [[Катэгорыя:Лаўрышава| ]] gdwg7cectjeej9kuk3lyq2ssqvu8f60 Упірэвічы 0 277364 5134486 5131752 2026-05-01T11:12:40Z Peisatai 111348 Назва відавочна антрапонімнага паходжання, астатняе ўканец як фон. 5134486 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Упірэвічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Upirevičy_(01).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 08|lat_sec = 51 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 25|lon_sec = 40 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Барысаўскі |сельсавет = Перасадскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243023558 }} '''Упірэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Upirevičy}}, {{lang-ru|Упиревичи}}) — [[вёска]] ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Перасадскі сельсавет|Перасадскага сельсавета]]. [[Файл:Upirevičy, Trajeckaja. Упірэвічы, Траецкая (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|злева|міні|Свята-Траецкая цакрва ў 1911 годзе. Фотаздымак [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісака Сербава]]]] == Назва == Недалёка ад сучаснай латвійскай мяжы ([[Богіна]]) фіксавалася прозвішча Упіровіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99G3-59MT-X?i=498&cat=1397729&lang=pl</ref>. З-паблізу — латышскае ''Upirs''<ref>https://uzvardi.lv/surname/628994</ref>. З іншага боку, па-беларуску ''упір'' — тое ж самае, што й «[[вампір]]», «хадзячы мярцвяк»<ref>И. И. Носович. Словарь белорусского наречия. Санкт-Петербург, 1870. С. 661.</ref>. Ёсць і беларускае ''упірлівы'' "настойлівы"; заходне-бранскіх гаворках ''упір'' — «настойлівы, упарты»<ref>Чалавек: Тэматычны слоўнік. Мінск, 2006.</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Перасадскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Перасадскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Барысаўскага раёна]] l57zzwtay6jnnkeqcnoai37kqueph8b Размовы:Ганёндз 1 277708 5134444 2695057 2026-05-01T10:52:44Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Размовы:Гонёндз]] у [[Размовы:Ганёндз]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134440#Вынік 2]] 2695057 wikitext text/x-wiki Як правільна — "у Гонёндзы" або "у Гонёндзе"? Мне падаецца, што першае, бо тут "дз" зацвярдзелае (як "у палацы").--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:28, 23 верасня 2015 (MSK) rbsao90bzuriwahpt3a7kcwrljlq6hs Лозкі (Мінскі раён) 0 281284 5134341 5066196 2026-05-01T07:44:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134341 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Лозкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лозкі |выява = Lozki,_Minsk_District_(01).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Крупіцкі }} '''Ло́зкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lozki}}, {{lang-ru|Лозки}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Крупіцкі сельсавет|Крупіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1815 годзе вёска, належала да маёнтка [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] уласнасці [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Уваходзіла ў склад [[Мінскі павет|Мінскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Пасля 1861 года ў Самахвалавіцкай воласці Мінскага павета. Паводле перапісу 1897 года і пазнейшых перапісаў — [[засценак]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў Крупіцкім сельсавеце [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). З 18 студзеня 1931 года ў [[Койданаўскі раён|Койданаўскім раёне]]. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1815 год — 9 жыхароў мужчынскага полу * 1897 год — 3 двары, 25 жыхароў * 1908 год — 3 двары, 26 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=109}} * 1917 год — 5 двароў, 33 жыхары (усе [[беларусы]]){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=149}} * 1926 год — 7 двароў, 37 жыхароў * 1997 год — 10 двароў, 11 жыхароў * 1999 год — 9 жыхароў * 2009 год — 13 жыхароў * 2019 год — 10 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-12-08|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Лозкі|421—422}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5|765|Łozki|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Крупіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Крупіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] gaplnt4i6w389mlsczzs0azai1ha7l4 Паздзеркі 0 281285 5134477 5129336 2026-05-01T11:08:16Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5134477 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Паздзеркі |выява = Паздерки, юго-западная сторона.jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Крупіцкі }} '''Па́здзеркі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pazdzierki}}, {{lang-ru|Паздерки}}), раней '''Паздзёркі''' — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Грэбенка (рака)|Грэбенка]]. Уваходзіць у склад [[Крупіцкі сельсавет|Крупіцкага сельсавета]]. == Назва == З-пад [[Івянец|Івянца]] было прозвішча Паздзер, было [[Гродна|горадзенскае]] Паздзерскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-J9TC-5?i=193&cat=1107447 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-JS4M-4?i=253&cat=2323279</ref>. Ёсць латышскае ''Pasders''<ref>https://uzvardi.lv/surname/633552</ref>. На думку [[Алесь Мікус|Алеся Мікуса]], паходзіць ад старажытнага балцка-літоўскага двухасноўнага імені ''Pas-deras''<ref>Алесь Мікус. Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе. М., 2025. С. 27.</ref>. З іншага боку, ёсць чэшскае прозвішча [[:cs:Pazdera|''Pazdera'']]. == Гісторыя == Вядома з другой паловы XVIII стагоддзя, належала да маёнтка [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] уласнасці [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Уваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Маенскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1815 годзе была [[Уніяцтва|ўніяцкая]] капліца. Пасля 1861 года ў Самахвалавіцкай воласці Мінскага павета. На 1888 год у вёсцы сярод землеўладальнікаў былі: Ігнат Паўлаў Ламак (5 і 1/6 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяціны]] зямлі), Юрый Ігнатаў Ламак (5 і 1/6 дзесяціны), Якаў Ігнатаў Ламак (5 і 1/6 дзесяціны), Міхась Піліпаў Матрунчык (15 і 1/3 дзесяціны), усе праваслаўныя сяляне{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=34}}{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=38}}. У другой палове XIX стагоддзя на могілках была [[Праваслаўе|праваслаўная]] царква Святой Ганны, належала да парафіі [[Пяцеўшчына]]. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы была кузня. У 1912 годзе адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў Крупіцкім сельсавеце [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). З 18 студзеня 1931 года ў [[Койданаўскі раён|Койданаўскім раёне]]. З 23 сакавіка 1932 года ў падпарадкаванні Менскага гарсавета. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У часе рэпрэсій 1930-х гадоў прынамсі 1 жыхар вёскі быў расстраляны<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2793026|title=Списки жертв — Врублевский Иосиф Вдамирович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-09}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1815 год — 92 жыхары мужчынскага полу * 1897 год — 50 двароў, 268 жыхароў * 1908 год — 48 двароў, 591 жыхар{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=148}} * 1917 год — 44 двары, 298 жыхароў (усе [[беларусы]]){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=150}} * 1926 год — 42 двары, 226 жыхароў * 1997 год — 43 двары, 80 жыхароў * 1999 год — 54 жыхары * 2009 год — 43 жыхары * 2019 год — 35 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-12-08}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Паздзеркі|437—438}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7|926|Paździorki|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Крупіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Крупіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] qmjzwsdn9v2ps326mi32rrnza9jv55b Шыманы (Мядзельскі раён) 0 281680 5134495 5126470 2026-05-01T11:19:09Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5134495 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Шыманы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шыманы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 38|lat_sec = 35 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 51 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мядзельскі |сельсавет = Княгінінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 1173876880 }} '''Шы́маны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Шыманы́'''</ref> ({{lang-be-trans|Šymany}}, {{lang-ru|Шиманы}}) — [[вёска]] ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Княгінінскі сельсавет|Княгінінскага сельсавета]]. == Назва == Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], старабеларускае ''Шиман, Шимон'' — варыянты хрысціянскага імені ''Сімон''. Сюды ж польскае імя ''Szymon'', а таксама беларускія прозвішчы ''Шыман, Шымановіч, Шыманоўскі'' і да т. п.<ref>Бірыла М. В. Беларуская антрапанімія. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы. Мінск, 1966. С. 151-152.</ref>. Ёсць нямецкае прозвішча ''Schimann''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/25849/1 Schimann // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. З іншага боку, літоўскія прозвішчы ''Šimanas, Šimanis, Šimanys'' мяркуюцца ад старабалцкага двухасноўнага імені тыпу ''Ši-manas''<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 929.</ref>''.'' == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Касцяневічы (гміна)|гміны Касцяневічы]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |title=Архіўная копія |access-date=14 красавіка 2023 |archive-date=27 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 107 жыхароў, 20 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.</ref>. * 1931 год — 103 жыхары, 18 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 60</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Княгінінскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Княгінінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна]] pb017pijphxza08x89iuje3vy3l7mey Шэметава (вёска, Мядзельскі раён) 0 281866 5134024 5133270 2026-04-30T12:35:07Z K.shytal 58227 выдаліў фота (якое раней быў дадаўшы), бо памылкова ідэнтыфікаваў месца 5134024 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Шэметава}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шэметава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мядзельскі |сельсавет = Занарацкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = }} '''Шэ́метава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Шамято́ва'''</ref> ({{lang-be-trans|Šemietava}}, {{lang-ru|Шеметово}}) — [[вёска]] ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Занарацкі сельсавет|Занарацкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1940—1960 гадах — цэнтр [[Шэметаўскі сельсавет|Шэметаўскага сельсавета]]. У навагоднюю ноч 1942 года ў Шэметава [[савецкія партызаны|савецкімі партызанамі]] з атрада [[Фёдар Рыгоравіч Маркаў|Фёдара Маркава]] быў спалены сядзібны дом. Падчас атакі загінулі 19 мірных жыхароў, у тым ліку апошняя гаспадыня сядзібы Габрыела Скірмунт, яе дачка Лідзія Габрыела Карыбут-Дашкевіч, князь Юзэф Друцкі-Любецкі і адміністратар маёнтка Бачкоўскі<ref>[Гіль М., Драўніцкі Я. Былыя сядзібы і паркі Паазер’я. Мядзельшчына. — Паставы: Сумежжа, 2008. — 64 с. — С. 56]</ref>. Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Сырмежскі сельсавет|Сырмежскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Славутасці == * [[Касцёл Маці Божай Нястомнай Дапамогі (Шэметава)|Касцёл Маці Божай Нястомнай Дапамогі]] (кан. XVIII — пач. XIX ст., мураваны); * рэшткі сядзібы. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Занарацкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Занарацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Шэметава (вёска, Мядзельскі раён)| ]] jt1ozi61boq77uziznf2dwqwnwbdkyg Лукас Білья 0 282532 5134392 4914766 2026-05-01T10:08:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134392 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Лукас Білья |поўнае імя = Лукас Радрыга Білья |выява = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аргенціна}} <br />{{Сцягафікацыя|Італія}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] |цяперашні клуб = {{Сцяг|Турцыя}} [[ФК Фаціх Карагюмрук|Фаціх Карагюмрук]] |нумар = |клубы = {{футбольная кар’ера |2003—2005|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[ФК Аргенцінас Хуніярс|Аргенцінас Хуніярс]]|17 (1) |2005—2006|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[ФК Індэпенд’ентэ|Індэпенд’ентэ]]|49 (0) |2006—2013|{{Сцяг|Бельгія||20px}} [[ФК Андэрлехт|Андэрлехт]]|206 (14) |2013—2017|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Лацыа|Лацыа]]|109 (13) |2017—2020|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Мілан|Мілан]]|58 (2) |2020—|{{Сцяг|Турцыя||20px}} [[ФК Фаціх Карагюмрук|Фаціх Карагюмрук]]| }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2003|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[Юнацкая зборная Аргенціны па футболе, да 17 гадоў|Аргенціна (да 17)]]|3 (1) |2005|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[Маладзёжная зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна (да 20)]]|6 (0) |2011—2018|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]|58 (1) }} |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат свету па футболе 2014|Бразілія 2014]]}} {{турнір|[[Кубак Амерыкі па футболе|Кубкі Амерыкі]]}} {{медаль|Срэбра|[[Кубак Амерыкі па футболе 2015|Чылі 2015]]}} {{медаль|Срэбра|[[Кубак Амерыкі 2016|ЗША 2016]]}} |абнаўленне даных пра клуб = 15 верасня 2020 |абнаўленне даных пра зборную = 15 верасня 2020 }} '''Лукас Радрыга Білья''' ({{lang-es|Lucas Rodrigo Biglia}}; нар. {{ДН|30|1|1986}}, [[Мерседэс (Буэнас-Айрэс)|Мерседэс]], [[Аргенціна]]) — [[Аргенціна|аргенцінскі]] футбаліст, паўабаронца турэцкага клуба [[ФК Фаціх Карагюмрук|«Фаціх Карагюмрук»]] і былы ігрок [[зборная Аргенціны па футболе|нацыянальнай зборнай Аргенціны]]. == Кар’ера == === Клубная === Займаўся футболам у клубе [[ФК Эстудыянтэс|«Эстудыянтэс»]] з роднага горада Мерседэс і [[ФК Аргенцінас Хуніярс|«Аргенцінас Хуніярс»]], за апошні з якіх дэбютаваў у дарослым футболе ў 2003 годзе. У клубе правёў 2 сезоны, пасля чаго перайшоў у клуб [[ФК Індэпенд’ентэ|«Індэпенд’ентэ»]]. Сваёй гульнёй за «Індэпенд’ентэ» прыцягнуў увагу прадстаўнікоў трэнерскага штаба бельгійскага [[ФК Андэрлехт|«Андэрлехта»]], да складу якога далучыўся ў 2006 годзе. Згуляў за «Андэрлехт» наступныя сем сезонаў сваёй гульнявой кар’еры, правёўшы больш за 200 матчаў у [[Бельгійская Про Ліга|чэмпіянаце Бельгіі]]. 23 ліпеня 2013 года [[ФК Лацыа|«Лацыа»]] абвясціў пра пераход Більі ў свой склад. Ігрок падпісаў кантракт на пяць гадоў. У складзе «Лацыа» стаў адным з лідараў і капітанам каманды. У ліпені 2017 года быў набыты [[ФК Мілан|«Міланам»]], з якім падпісаў трохгадовы кантракт<ref>[https://by.tribuna.com/football/1053048702.html Биглия подписал трехлетний контракт с «Миланом»]{{Недаступная спасылка}}. by.tribuna.com.</ref>. Па заканчэнні сезона 2019/20 пакінуў «Мілан» у якасці свабоднга агента, і ў верасні 2020 года далучыўся да турэцкага клуба [[ФК Фаціх Карагюмрук|«Фаціх Карагюмрук»]], які выйшаў у Супер Лігу. === Міжнародная === У 2011 годзе Лукас дэбютаваў у афіцыйных матчах у складзе [[Зборная Аргенціны па футболе|нацыянальнай зборнай Аргенціны]]. == Дасягненні == '''«Андэрлехт»''' * [[Чэмпіянат Бельгіі па футболе|Чэмпіён Бельгіі]] (4): 2007, 2010, 2012, 2013 * Уладальнік [[Кубак Бельгіі па футболе|Кубка Бельгіі]]: 2007 * Уладальнік [[Суперкубак Бельгіі па футболе|Суперкубка Бельгіі]] (4): 2006, 2007, 2010, 2012 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{спасылкі-футбаліст}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.lucas.biglia.15226.en.html Профіль на сайце ''footballdatabase.eu''] {{ref-en}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Аргенціна|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Аргенціны |Склад зборнай Аргенціны па футболе на Кубку Амерыкі 2011 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на чэмпіянаце свету 2014 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на Кубку Амерыкі 2015 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на Кубку Амерыкі 2016 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на чэмпіянаце свету 2018 }} {{DEFAULTSORT:Білья Лукас}} [[Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Фаціх Карагюмрук]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Лацыа]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Андэрлехт]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Індэпенд’ентэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Аргенцінас Хуніярс]] issrh1zgr34oupycbu2u5i78dcok0z5 Лучкі (Пухавіцкі раён) 0 283122 5134488 5006282 2026-05-01T11:13:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134488 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лучкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лучкі |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 24|lat_sec = 15 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 49|lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Шацкі }} '''Лу́чкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lučki}}, {{lang-ru|Лучки}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Шаць]]. Уваходзіць у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]. == Гісторыя == Паселішча вядома з пачатку XX стагоддзя як вёска і [[засценак]] у [[Шацкая воласць|Шацкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Паводле перапісу 1917 года хутар. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1929 годзе створаны калгас «Новыя Лучкі». У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 28 траўня 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Вецярэвіцкі сельсавет|Вецярэвіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1908 год — вёска, 5 двароў, 45 жыхароў; засценак, 3 двары, 21 жыхар{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=112}} * 1917 год — 21 двор, 108 жыхароў{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=125}} * 1960 год — 50 жыхароў * 2002 год — 6 двароў, 7 жыхароў * 2009 год — 10 жыхароў<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Итоговые данные перепеси населения Республики Беларусь 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 2019 год — 3 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-05-29|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Лучкі|154}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] q48mjlrcxar34jn7swl5w9ezerh45z4 Ладымер 0 283285 5134157 5006653 2026-04-30T20:24:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134157 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ладымер |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 17|lat_sec = 31 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 49|lon_sec = 54 |CoordAddon = |CoordScale = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Шацкі }} '''Ла́дымер'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ладыме́р'''</ref> ({{lang-be-trans|Ladymier}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]. == Гісторыя == [[Файл:Parečča, Ładamir. Парэчча, Ладамір (Pisareŭski, 1897).jpg|міні|План урочышча Ладамір (Ладымер), вымежаванага з лясной дачы [[Парэчча (Пухавіцкі раён)|Парэчча]] правадзейнага стацкага саветніка Уладзіміра Лукіча Азмібава, прададзенага сялянам Міхаілу Беламу, Адаму, Фларыяну і Амвросію Арцюшэўскім, Францу Аксіневічу і Алене Пітрэвіч пры дапамозе сялянскага пазямельнага банка, 1897 г.|злева]] Паселішча вядома з канца XIX стагоддзя як [[урочышча]] Ладамір у [[Амяльнянская воласць|Амяльнянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Паводле перапісу 1917 года [[хутар]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Амяльнянскай воласці накіроўвалі звароты ў [[Народны Сакратарыят Беларусі]] са скаргамі на дзеянні нямецкіх акупацыйных улад<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў [[Варашылаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Кнорынскім сельсавеце]], з 1939 года ў Варашылаўскім сельсавеце. У 1930-я гады праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], некаторыя сяляне былі рэпрэсаваныя<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2822424|title=Списки жертв — Макаревич Антон Игнатьевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2822473|title=Списки жертв — Макаревич Станислав Игнатьевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-09}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]].Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Селецкі сельсавет|Селецкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. №222 "Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района"]{{ref-ru}}</ref>. З 2006 года па 28 мая 2013 года ў складзе [[Вецярэвіцкі сельсавет|Вецярэвіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 2 двары, 14 жыхароў * 1908 год — 9 двароў, 37 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=102}} * 1917 год — 10 двароў, 65 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=98}} * 1960 год — 82 жыхары * 2002 год — 2 двары, 4 жыхары * 2009 год — 3 жыхары<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Итоговые данные перепеси населения Республики Беларусь 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 2019 год — 1 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-05-28|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Ладымер|120}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] s4dnq12wcq7hm5kvrtl3veg47c1uzor Ленінск (Пухавіцкі раён) 0 283321 5134300 5122244 2026-05-01T04:52:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134300 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ленінск}} {{значэнні|Спасылка=Барок}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ленінск |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блужскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Барок |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ле́нінск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ле́нін, Ле́нінскі'''</ref> ({{lang-be-trans|Lieninsk}}, {{lang-ru|Ленинск}}; да 1920-х — '''Барок''') — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Блужскі сельсавет|Блужскага сельсавета]]. Месціцца за 19 км на паўднёвы ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 74 км ад [[Мінск]]а, 11 км ад чыгуначнай станцыі [[Талька (станцыя)|Талька]]. == Гісторыя == [[Пасёлак]] Ленінск заснаваны на месцы [[Засценак|засценка]] Барок у 1920-я гады, таксама як [[Калінаўка (Блужскі сельсавет)|Калінаўка]] і [[Чароты]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года тэрыторыя пасёлка пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У 1960 годзе пасёлак Леніна. Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад [[Талькаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Талькаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm Рашэнне Мінскага абласнога савета дэпутатаў ад 30.10.2009 № 219 «Аб змяненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Мінскай вобласці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131111231446/http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm |date=11 лістапада 2013 }}{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1926 год — 16 двароў, 79 жыхароў * 1960 год — 71 жыхар * 1999 год — 24 жыхары * 2002 год — 2 двары, 18 жыхароў * 2007 год — 19 жыхароў * 2009 год — 14 жыхароў<ref>{{cite web|url = http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm|title = Перапіс 2009 года|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150629200220/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm|archivedate = 29 чэрвеня 2015|url-status = dead}}</ref> * 2010 год — 16 жыхароў * 2012 год — 10 гаспадарак, 16 жыхароў * 2019 год — 12 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Ленінск|153}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Блужскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Блужскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] 01y7lw5c35k9rp9vpwk3h72addlxk26 Леніна (Пухавіцкі раён) 0 283341 5134299 4871190 2026-05-01T04:44:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134299 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}} {{значэнні|Спасылка=Ленін (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Леніна |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Турынскі }} '''Ле́ніна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}; раней таксама '''Ленін''') — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Турынскі сельсавет|Турынскага сельсавета]]. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] Ленін у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1999 год — 16 жыхароў * 2002 год — 8 двароў, 17 жыхароў * 2010 год — 11 жыхароў * 2019 год — 8 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Леніна|153}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Турынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Турынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] 42emt5deetlgewnx8as8lwznua0jqjt Кухараўка 0 283359 5134023 5122241 2026-04-30T12:32:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134023 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кухараўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Навапольскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243018135 }} '''Ку́хараўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kucharaŭka}}, {{lang-ru|Кухаревка}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навапольскі сельсавет|Навапольскага сельсавета]]. Месціцца за 28 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 44 км ад [[Мінск]]а, 6 км ад чыгуначнай станцыі [[Рудзенск (станцыя)|Рудзенск]] на лініі Мінск — Асіповічы, каля ракі [[Пціч (рака)|Пціч]]. == Назва == Назва ўтвораная ад прозвішча Кухар, Кухарэвіч, якое мае ў аснове слова ''кухар''. == Гісторыя == [[Файл:Kucharaŭka. Кухараўка (1867).jpg|міні|злева|Урочышча Кухараўка на плане Азярычына 1867 года.]] Пераход Кухараўка ўпамінаецца ў [[інвентары]] вёскі [[Азярычына]] 1701 года{{Sfn|Слаўнае сяло Азярычына|2019|с=29}}. Пад пераходам, верагодна, маецца на ўвазе брод на [[Пціч (рака)|Пцічы]]. Таксама [[Урочышча|ўрочышча]] Кухараўка пазначана на плане Азярычына 1867 года. Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], месца рассялення жыхароў Азярычына{{Sfn|Слаўнае сяло Азярычына|2019|с=335}}. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У ваколіцах дзейнічала савецкая [[партызанская брыгада «Беларусь»]]. У траўні 1944 года ў выніку нямецкай карнай аперацыі пасёлак быў спалены, забіты 5 жыхароў. Пасля вайны населены пункт быў адноўлены<ref name="энцык">{{Крыніцы/ГВБ|8-4|Кухараўка|152}}</ref>. Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Узлянскі сельсавет|Узлянскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1940 год — 30 двароў, 123 жыхары * 1999 год — жыхароў * 2002 год — 8 двароў, 13 жыхароў * 2010 год — 14 жыхароў * 2019 год — 14 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Спіс вуліц == * Зарэчная вуліца * Набярэжная вуліца<ref>{{cite web|url = http://gzk.nca.by/385c95be56d54fa4d06990bdb7ea3f94.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21278%26setstreet%3D%26rand%3D0.24244939468633442|title = Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher = Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Кухараўка|152}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} * {{кніга|аўтар = [[Зміцер Санько|Санько З]]., Санько Ю.|частка = |загаловак = Слаўнае сяло Азярычына: Свет нашых продкаў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = [[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналогія]]|год = 2019|том = |старонкі = |старонак = 352|серыя = |isbn = 978-985-458-302-0|тыраж = |ref = Слаўнае сяло Азярычына}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навапольскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Навапольскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] c3g0ttru53r05ko1777xg3bon4akog4 Ленінскі (Пухавіцкі раён) 0 283360 5134301 5122245 2026-05-01T04:56:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134301 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ленінскі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ленінскі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Lieninski (Puchavicki rajon).JPG |подпіс = Прыдарожная капліца да 2000-годдзя хрысціянства |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Навапольскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Азярычына |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 222844 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ле́нінскі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lieninski}}, {{lang-ru|Ленинский}}; да 1920-х гадоў — частка вёскі '''Азяры́чына''') — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на правым беразе ракі [[Пціч (рака)|Пціч]] (прыток [[Прыпяць|Прыпяці]]). Уваходзіць у склад [[Навапольскі сельсавет|Навапольскага сельсавета]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Азярычына}} [[Файл:Aziaryčyna. Азярычына (1867) (cropped).jpg|міні|злева|[[Азярычына]] на плане 1867 года.]] [[Файл:Rečki (Lieninski)2.jpg|міні|злева|Скасаваны пасёлак Рэчкі.]] [[Файл:Lieninski, Puchavicki rajon. Centraĺnaja.jpg|міні|злева|Цэнтральная вуліца.]] Вёска заснаваная ў 1920-я гады праз падзел вёскі [[Азярычына]], першапачаткова мела статус [[Пасёлак|пасёлка]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года акупаваная нацысцкай [[Трэці рэйх|Германіяй]]. Дзейнічала савецкае падполле, савецкая [[партызанская брыгада «Беларусь»]]. У часе карных нямецкіх аперацый у ліпені 1943 года і сакавіку 1944 года былі спаленыя ўсе 40 дамоў. Пасля вайны пасёлак адноўлены. 24 лістапада 1966 года да вёскі далучаныя тэрыторыі скасаваных пасёлкаў Рэчкі і вёскі Астраўкі Узлянскага сельсавета. Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Узлянскі сельсавет|Узлянскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 83 жыхары * 2002 год — 41 двор, 68 жыхароў * 2010 год — 43 жыхары * 2019 год — 37 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Славутасці == * '''Капліца'''. Месціцца пры ўездзе ў вёску. Збудаваная [[Алесь Гуркоў|Алесем Гурковым]] у гонар 2000-годдзя хрысціянства. == Спіс вуліц == * Кічкі вуліца * Няміга вуліца * Рэчкі вуліца * Салаўіная вуліца<ref>{{cite web|url = http://gzk.nca.by/4f4895771932785bf877a7b2b46e1248.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21279%26setstreet%3D%26rand%3D0.6393510062448653|title = Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher = Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Ленінскі|153}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навапольскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Навапольскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] jvrp1hbfwq01xxick9dljsup4zbbf7m Ушаловічы 0 283429 5134490 5124732 2026-05-01T11:14:48Z Peisatai 111348 /* Назва */ удмурцкія, татарскія слоўцы - бяссувязна. 5134490 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ушаловічы |вобласць = Мінская |раён = Слуцкі |сельсавет = Бокшыцкі }} '''Ушало́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ušalovičy}}, {{lang-ru|Ушаловичи}}) — [[вёска]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бокшыцкі сельсавет|Бокшыцкага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назвы вёсак Ушалы, Ушаловічы ўтвораны ад прозвішчаў Ушал, Ушаловіч<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 387.</ref>. Фіксавалася старое літоўскае прозвішча Ушаль, было падвіленскае Ушаловіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-F9RG-T?i=454</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-G3Y6-M?i=488&cat=1566392</ref>. Ёсць латышскае ''Ušals''<ref>https://uzvardi.lv/surname/613343</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Міхась Лазарук]] (1926—2000) — беларускі літаратуразнавец, крытык, педагог. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бокшыцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бокшыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слуцкага раёна]] l8d5br74idr8czu02o44dl3mc9y13q1 Брэсцкі кадэцкі корпус 0 284125 5134525 5133939 2026-05-01T11:48:57Z Krupski Oleg 16820 дапаўненне 5134525 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Аляксандраўскі Брэсцкі кадэцкі корпус |Скарачэнне = Брэсцкі кадэцкі корпус |выява = Bieraście, Bernardynski. Берасьце, Бэрнардынскі (1855) (2).jpg |подпіс = Будынак у Брэсце ў 1841-1854 гадах, дзе размяшчаўся Брэсцкі кадэцкі корпус. |Заснаваны = 1841 |Зачынена = 1863 |Тып = [[кадэцкі корпус]] |Дэвіз = * «Жыццё — Радзіме. Душа — Богу. Сэрца — людзям. Гонар — нікому!» * «Кадэт для кадэта — сябар і брат» |Адрас = * [[Брэст]] (з 1841) * [[Масква]] (з 1854) * [[Вільня]] (1860-1863) |краіна = [[Расійская імперыя]] |Commons = Brest Cadet Corps }} '''Брэсцкі кадэцкі корпус''' або '''Аляксандраўскі Брэсцкі кадэцкі корпус''', з 1857 — '''Аляксандраўскі кадэцкі корпус''' — [[кадэцкі корпус]], [[Расійская імперыя|расійская]] сярэдняя ваенна-навучальная ўстанова закрытага тыпу ў [[Брэст|Брэсце]] для падрыхтоўкі дваранскіх дзяцей да вайсковай службы. == Гісторыя корпуса == [[Файл:(1888) жетон Александровского Брестского кадетского корпуса.jpg|thumb|right|150px|Жэтон Аляксандраўскага Брэсцкага кадэцкага корпуса 1888 года выпуску.]] Дзейнічаў у 1842—1863 гадах. Заснаваны на сродкі скарбу, а таксама памешчыкаў [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай губерняў]]. Найменне «Аляксандраўскі» — у імя будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], які ў 1849—1855 гадах быў галоўным начальнікам (шэфам) кадэцкіх карпусоў Расіі. Размяшчаўся ў пераабсталяваным будынку бернардзінскага кляштара на [[Валынскае ўмацаванне|Валынскім умацаванні]] [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]]. Быў разлічаны на 400 навучэнцаў (кадэтаў). На вучобу прымаліся дзеці дваран, штаб- і обер-афіцэраў узростам 9,5—11,5 гадоў. Выкладаліся агульнаадукацыйныя прадметы за курс гімназіі (мовы, прыродазнаўчыя і грамадазнаўчыя навукі), страявая падрыхтоўка, верхавая язда, ружэйная стральба, фехтаванне, гімнастыка, плаванне, музыка і танцы. Выпускнікоў накіроўвалі пераважна ў юнкерскія вучылішчы<ref>{{Cite web|url=http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1731_1862/al-brest/comm.htm|title=Александровский Брестский кадетский корпус|website=www.ruscadet.ru|access-date=2025-11-20}}</ref>. [[Файл:(1894) реверс жетона Брестского кадетского корпуса.jpg|thumb|right|150px|Рэверс значка Аляксандраўскага Брэсцкага кадэцкага корпуса 1894 года выпуску.]] У сувязі з пачаткам [[Крымская вайна|Крымскай вайны 1853—1856 гадоў]] і абвяшчэннем ваеннага становішча ў Брэсцкай крэпасці Брэсцкі кадэцкі корпус у 1854 годзе пераведзены ў Маскву, а ў 1860 годзе — у [[Вільнюс|Вільню]], дзе ў 1863 годзе скасаваны з рэформай ваенна-навучальных устаноў. Многія з выхаванцаў корпуса пазней сталі дзеячамі рэвалюцыйнага руху ў Расіі, кіраўнікамі і ўдзельнікамі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] у Беларусі, [[Літва|Літве]] і [[Польшча|Польшчы]], у тым ліку [[П. І. Адамовіч]], [[Я. В. Дамброўскі]], [[Я. Ф. Кульчыцкі]], [[Б. В. Люгайла]], [[І. А. Падбельскі]], [[З. У. Падлеўскі]], [[Б. С. Паўловіч]], [[Я. А. Пыдзеўскі]], [[М. В. Сакалоў]], [[А. Г. Стаброўскі]], [[П. Ф. Уладычанскі]] і іншыя. У Брэсцкім кадэцкім корпусе навучаўся будучы беларускі мастак [[Апалінар Гараўскі]] і яго браты. У кадэцкім корпусе мастацкія здольнасці Апалінара заўважыў адзін з выхавальнікаў, палкоўнік Бенуа, заахвочваў маляваць і пазнаёміў з сваім братам вядомым архітэктарам [[Мікалай Бенуа|Мікалаем Бенуа]]. == Дырэктары == * 1842—1852 — {{нп1|Аляксандр Пятровіч Гельмерсэн|Аляксандр Пятровіч Гельмерсэн|uk|Гельмерсен Олександр Петрович}}; * 12 мая 1852 — 9 чэрвеня 1852 — Мэйнандэр; * 9 чэрвеня 1852 — 25 сакавіка 1854 — {{нп1|Уладзімір Мікалаевіч Назімаў|Уладзімір Мікалаевіч Назімаў|uk|Назімов Володимир Миколайович}}; * з вясны 1854 — {{нп1|Фёдар Філіпавіч Рэдыгер|Фёдар Філіпавіч Рэдыгер|uk|Редігер Федір Пилипович}}; * 1859—1863 — {{нп1|Мікалай Карлавіч Баўмгартэн|Мікалай Карлавіч Баўмгартэн|uk|Баумгартен Микола Карлович}}. == Педагогі == * {{нп1|Мікалай Вікенцьевіч Альберціні|Мікалай Вікенцьевіч Альберціні|uk|Альбертіні Микола Вікентійович}}; * {{нп1|Антон Іванавіч Лакс|Антон Іванавіч Лакс|uk|Лакс Антон Іванович}}; * {{нп1|Мікалай Пятровіч Някрасаў|Мікалай Пятровіч Някрасаў|uk|Некрасов Микола Петрович}}; * {{нп1|Аляксандр Дзмітрыевіч Гарамыкін|Аляксандр Дзмітрыевіч Гарамыкін|uk|Горемикін Олександр Дмитрович}}; * Канстанцін Мацвеевіч Хадкевіч, * Васіль Барысавіч Чысцякоў, * Іван Ягоравіч Цюрын, * Мікалай Пятровіч Лектарскі, * Эрнэст Лаўрэнцьевіч Жэрбе, * Ілля Сцяпанавіч Едзінеўскі, * Мікіта Аляксеевіч Гарызонтаў, * Генрых Карлавіч Ланкенау, * Карл Карлавіч Марэль, * Роберт Іванавіч Джозефсан, * Адам Іванавіч Казьмян і іншыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{ВТ-ВЭС | Александровский Брестский кадетский корпус | аўтар = | том = 1 | старонкі = 252—253 }}{{Ref-ru}} * {{кніга |спасылка = https://www.academia.edu/77244554/From_Publishing_to_the_Publisher_Portugal_and_Changes_in_the_World_of_Print_in_the_Nineteenth_Century |загаловак = Мятежный корпус: из истории Александровского Брестского кадетского корпуса (1842–1863) |аўтар = П. И. Бригадин, А. М. Лукашевич |месца = [[Мінск|Минск]] |выдавецтва = ГИУСТ [[БДУ|БГУ]] |год = 2007 |старонак = 183 |isbn = 978-985-6739-74-6 |ref = БГУ}}{{Ref-ru}} * ''Еленский Осип'' «Мои воспоминания о забытом корпусе» // Русская старина.&nbsp;— [[1895]].&nbsp;— [https://www.prlib.ru/item/362600 Т.83. №&nbsp;6.&nbsp;— С.143—169]; [https://www.prlib.ru/item/362525 Т.84. №&nbsp;11.&nbsp;— С.185—203].{{ref-ru}} * Кадэцкі корпус // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 тамах / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]; Навуковыя кансультанты: Я. К. Анішчанка [і інш.]. Том 2: К — Я. — 2-е выданне. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — С.9. == Спасылкі == * [http://mnsvu.org/index.php/option/content/task/view/id/300 Брестский Александровский кадетский корпус] // Сайт выпускников Минского СВУ * [http://www.armymuseum.ru/kad20_r.html Кадеты и кадетские корпуса российской империи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101119205016/http://armymuseum.ru/kad20_r.html |date=19 лістапада 2010 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Брэста]] [[Катэгорыя:Кадэцкія карпусы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1841 годзе]] bur6q1dnd7a1i1pan2phf8q36z66sva Вялікі сабор Бельчыцкага манастыра 0 291935 5134202 4841252 2026-04-30T21:56:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Архітэктура */ 5134202 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Вялікі сабор |Арыгінальная назва = | Выява = Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1866).jpg | Подпіс выявы =Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]] (1866). Злева [[Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра|Барысаглебская]], справа — [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкая царква]], на пярэднім плане бачны падмуркі Вялікага сабора | Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = Полацкае княства |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Полацк |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = Праваслаўе |Епархія = Полацкая |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = полацкая школа дойлідства |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = XI |Заканчэнне будаўніцтва = XII |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Вялікі сабор''', або '''Успенскі сабор'''<ref>Л. В. Алексеев. Западные земли домонгольской Руси. Очерки истории, археологии, культуры. Книга 2. Москва: «Наука», 2006 ст.81</ref>{{efn|Яго сапраўдная назва невядома}} — адна з чатырох вядомых цэркваў [[Бельчыцкі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў [[Полацк]]у. Храм быў узведзены на мяжы [[XI]]—[[XII]] стст<ref name="Хозеров"/>. Іншыя даследчыкі схіляюцца да больш позняй даты — 20-я, а то і 30-я гады XII ст<ref>Раппопорт ПА. Древнерусская архитектура. СПб., 1993. С. 268.</ref>. З будаўніцтвам храма ўзнаўляецца манументальнае будаўніцтва, спыненае пасля ўзвядзення [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]] ў сярэдзіне [[XI стагоддзе|XI ст.]] гадах<ref name="Хозеров">Хозеров ИМ. Белорусское и Смоленское зодчество XI—XIII вв. Мн., 1994. С. И;</ref><ref name="Воронин">Воронин Н. Н. Бельчицкие руины // Архитектурное наследство. М., 1956. Т. 6. С. 16.</ref>. Разбураны ў [[XVI ст.]] Праз месца, дзе размяшчаўся Вялікі сабор, цяпер праходзіць дарога, якая перасякае ўсю тэрыторыю манастыра. У пачатку [[2015]] года пры пракладцы газаправода ў [[Юбілейны завулак, Полацк|Юбілейным завулку]] быў пашкоджаны падмурак будынкаў Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра. [[Экскаватар]]ам была пракапана траншэя шырынёй 40 сантыметраў і глыбінёй 180. Коўш экскаватара зачапіў частку падмурка меркаванага Вялікага сабора манастыра. Разбурэнне археалагічнага помніка гісторыкам удалося спыніць толькі праз тыдзень. Падчас працы гісторыкаў на месцы раскопа было знойдзена мноства кавалкаў старажытнай [[плінфа|плінфы]]<ref>[http://ont.by/news/our_news/v-polocke-pri-zemlyanih-rabotah-povredili-ostatki-monastirya-hii-veka У Полацку пры земляных працах пашкодзілі рэшткі манастыра ХII стагоддзя] // [[АНТ]]</ref>. == Архітэктура == [[Файл:Вялікі сабор у Бельчыцах.jpg|міні|злева|План Вялікага сабора]] Вялікі сабор вылучаўся сярод астатніх храмаў [[Бельчыцкі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] значнымі памерамі, якія мала саступалі Сафійскаму сабору і складалі ў даўжыю без [[прытвор]]а 22,5 м, а ў шырыню — 16,5 м. Верагодна, гэта быў галоўны храм манастыра. Яго разбурылі ўжо ў [[XVI ст.]], і ў пачатку [[XX ст.]], калі пачалося вывучэнне Бельчыцкага манастырскага комплексу, меліся толькі падмуркі ды сціплыя апісанні ў літаратурных крыніцах. Таму рэканструкцыя першапачатковага выгляду Вялікага сабора, яго архітэктурнай пластыкі дастаткова прыблізная. Разам з тым супастаўленне выяўленых матэрыялаў — памераў і канструкцыі падмуркаў, кавалкаў кладкі, элементаў дэкору — дазваляюць канстатаваць, што гэта быў [[слуп|шасціслуповы]], [[неф|трохнефавы]] сабор з трыма [[апсіда]]мі. Да яго паўднёвага, паўночнага і заходняга фасадаў прымыкалі амаль квадратныя ў плане прытворы, надаючы царкве крыжовасць<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.36-37</ref>. Сцены Вялікага сабора выкладзены таксама ў тэхніцы візантыйскай [[Муроўка «са схаваным радам»|муроўкі «са схаваным радам»]] з устаўкамі вялікіх апрацаваных камянёў. Але ў адрозненне ад Полацкай Сафіі Бельчыцкі храм упрыгожвалі знадворку і ўнутры плоскія лапаткі. Іх памеры і размяшчэнне адпавядалі ўнутранаму [[Чляненне (архітэктура)|чляненню]] царквы шасцю крыжовымі ў плане слупамі. Новым у будынку было таксама месца размяшчэнне купала. Ён абапіраўся не на ўсходнія, а на заходнія пары слупоў і, такім чынам, быў крыху ссунуты ад цэнтра да ўвахода. Наяўнасць у Бельчыцкім саборы прытвораў, ніжэйшых за асноўны аб'ём, ссунутасць купала ў заходні бок надавалі яго знешняму выгляду выцягнутыя ўверх прапорцыі. Гэта адметнасць стане ў далейшым характэрнай рысай большасці храмаў Полацкага княства. Вялікі сабор у Бельчьшкім манастыры быў упрыгожаны фрэскавымі роспісамі, а яго падлога ў алтары выкладзена ўзорамі з паліваных керамічных плітак<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.37</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр}} {{полацкая школа дойлідства}} [[Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Полацка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Бельчыцкі манастыр]] qxg3xmnufaa3hmv6i5siz42ez90tsqg Авады 0 294562 5134512 5129354 2026-05-01T11:30:02Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5134512 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Авады |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 06|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 19|lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Кобрынскі |сельсавет = Хідрынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242983711 }} '''Авады́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Avady}}, {{lang-ru|Оводы}}) — [[вёска]] ў [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хідрынскі сельсавет|Хідрынскага сельсавета]]. == Назва == У гэтым рэгіёне ў пачатку 19 ст. фіксавалася берасцейскае прозвішча Авадовіч (''Owadowicz''). З Вялікай Бераставіцы было Авадзінскі. Было віленскае Авадзевіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-DQ82-6?i=787&cat=1652220</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-L9DF-5C98?i=912&cat=23252</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-Q9XL-B?cat=1422093&i=714&lang=pl</ref> На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішча Авада паходзіць ад ст. рус. ''овада'' «нагавор, паклёп» або ад беларускага рэгіянальнага ''авад'' «[[авадні|авадзень]]»<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 16.</ref>. З іншага боку, ёсць латышскае ''Avads''<ref>https://uzvardi.lv/surname/733005</ref>''.'' == Вядомыя асобы == * [[Мікалай Дзмітрыевіч Юшчук]] (нар. 1940) — доктар медыцынскіх навук, прафесар. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хідрынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хідрынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кобрынскага раёна]] 7j5dfgn3yg807cqqd7r9h7r51n4558l Шані (Пружанскі раён) 0 295261 5134514 5129365 2026-05-01T11:32:02Z Peisatai 111348 Не трэба нагрувашчваць усякага смецця. Або сціпла, або спарадкаваць. Імя не балцкае, відаць, але гэта не дае права рабіць тут сметніцы. 5134514 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Шані |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 31|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 23|lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шаняўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 242983771 }} {{Значэнні2|Шані}} '''Шані́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šani}}, {{lang-ru|Шени}}) — [[аграгарадок]] у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шаняўскі сельсавет|Шаняўскага сельсавета]]. == Назва == У "Рэвізіі Кобрыньскай эканоміі" 1563 г. тут, у вёсцы са зніклай на сёння назвай "Асавая" (побач Шанёў або самі Шані) засведчаныя "''Шень Ухачевичъ''" і "''Дуль Ухачевичъ''"<ref>Ревизия Кобринской экономии: составленная в 1563 году королевским ревизором Дмитрием Сапегой. Вильна, 1876. С. 186.</ref>. Праз стагоддзе, у 1687 г., у Шанях фіксуюцца жыхары з прозвішчамі Шаневіч і Дулевіч<ref>Інвентар Чахецкага лясніцтва 1687 г. https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/inventories/attachments/1012225</ref>. Прозвішчы Ухач, Ухачэвіч, Ухачэўскі фіксаваліся на захадзе Ўкраіны ([[:uk:Струсів|Струсаў]], [[:uk:Тартаків|Тартакаў]] і інш.), у тым жа заходнеўкраінскім рэгіёне вядомыя і прозвішчы Шэнь, Дуль<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:33S7-9RQ3-9LTV?i=138&cc=1910265&cat=279812 http://agadd2.home.net.pl/metrykalia/301/sygn.%201892/pages/1_301_0_0_1892_0148.htm http://agadd.home.net.pl/metrykalia/301/sygn.%20812/pages/PL_1_301_812_0102.htm http://agadd.home.net.pl/metrykalia/301/sygn.%201701/pages/PL_1_301_1701_0004.htm</ref>. Тыпалагічная паралель — літоўскія прозвішчы ''Šenas'', ''Dulіs, Dulaitis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=f8afc7ac943b60f9c3a6fd3a1dbaad25 https://pavardes.lki.lt/?pv=8a910f4cda1d78282c172656e34ecb02</ref>. Не звяртаўшыся да мясцовай іменна-прозвішчнай спадчыны, беларускі савецкі тапаніміст [[В. Жучкевіч]] назву Шанёў звязваў з літоўскім ''šenai'' "сюды, па гэты бок"<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 409.</ref>. == Геаграфія == Знаходзіцца за 7 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Пружаны]], за 82 км ад [[Брэст]]а, за 19 км ад чыгуначнай станцыі [[Аранчыцы (станцыя)|Аранчыцы]]<ref name="БЭ17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}}</ref>. == Насельніцтва == * [[2003]] год — 436 жыхароў, 163 двары<ref name="БЭ17" />. == Памятныя мясціны == * [[Мемарыяльная дошка]] ва ўшанаванне памяці першага старшыні сельсавета І. М. Дыбы, загубленага акупантамі ў [[1942]] годзе<ref name="БЭ17" />. * Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Шані}} — С. 369. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шаняўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шаняўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] tonvsudsv7whggiq82c89grxpciko0m Крыжоўка 0 303942 5134506 5129275 2026-05-01T11:26:42Z Peisatai 111348 /* Назва */ для носьбітаў усходнеславянскіх моў дастаткова - крыж дый годзе. 5134506 wikitext text/x-wiki Назву '''Крыжо́ўка''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Гродзенская вобласць]]: ** [[Крыжоўка (вёска, Астравецкі раён)|Крыжоўка]] — вёска ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] ** [[Крыжоўка (хутар)|Крыжоўка]] — былы хутар у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] ** [[Крыжоўка (Іўеўскі раён)|Крыжоўка]] — былы хутар у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Крыжоўка (Мінскі раён)|Крыжоўка]] — вёска ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] == Назва == Назвы тыпу Крыжоўка беларускія і ўкраінскія тапанімісты звязвалі са словам ''крыж'' і вытворнымі ад яго (''крыжоўка'')<ref>І. Я. Яшкін. Беларускія геаграфічныя назвы. Тапаграфія. Гідралогія. Мінск, 1971. С. 98.</ref><ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 186.</ref><ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 290.</ref>. З іншага боку, як імя - у Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод [[Жамойць|жамойцкага]] вяшвянскага баярства: "''Крижь Юревичъ''"<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 166.</ref>. Фіксаваліся прозвішчы Крыж ([[Струбніца]]), Крыжэль ([[Дэмбрава]]), Крыжэўскі (Горадня).<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-F927-F?i=882&cat=2323279</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-Q3MY-B?i=539&cat=1057212</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZSYB-Q?i=696&cat=1046007</ref> Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], ад слова ''крыж'' паходзяць прозвішчы ''Крыж, Крыжэвіч, Крыжык, Крыжэўскі''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 222.</ref>. Ёсць літоўскія ''Križys, Križius''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=9869d01c592c8d7d4e4b3a7b4cbeee5d</ref>.{{Неадназначнасць}} abgxl10wrxhrehht1f0jyk7zxccjssa Крыжы 0 303943 5134491 5124769 2026-05-01T11:16:33Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5134491 wikitext text/x-wiki Назву '''Крыжы́''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Крыжы (Глыбачанскі сельсавет)|Крыжы]] — вёска ў [[Глыбачанскі сельсавет|Глыбачанскім сельсавеце]] [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]] ** [[Крыжы (Сарочынскі сельсавет)|Крыжы]] — вёска ў [[Сарочынскі сельсавет|Сарочынскім сельсавеце]] [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]] == Назва == Паводле [[Іван Якаўлевіч Яшкін|І. Яшкіна]] і [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва Крыжы проста ад слова ''крыж''<ref>І. Я. Яшкін. Слоўнік беларускіх мясцовых геаграфічных тэрмінаў: Тапаграфія. Гідралогія. Мінск, 2005. С. 370.</ref><ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 186.</ref>. Вёска [[:uk:Крижі (Україна)|Крыжы]] ёсць у Цярнопальскай вобласці. Украінскі тапаніміст В. Лучык ад слова ''крыж'' тлумачыць украінскія тапонімы ''Крижі, Криж, Крижик, Крижища, Крижівки'' і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 290.</ref>. З іншага боку, як імя - у Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод [[Жамойць|жамойцкага]] вяшвянскага баярства: "''Крижь Юревичъ''"<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 166.</ref>. Фіксаваліся прозвішчы Крыж ([[Струбніца]]), Крыжэль ([[Дэмбрава]]), Крыжэўскі (Горадня).<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-F927-F?i=882&cat=2323279</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-Q3MY-B?i=539&cat=1057212</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZSYB-Q?i=696&cat=1046007</ref> Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], ад слова ''крыж'' паходзяць прозвішчы ''Крыж, Крыжэвіч, Крыжык, Крыжэўскі''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 222.</ref>. Ёсць літоўскія ''Križys, Križius''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=9869d01c592c8d7d4e4b3a7b4cbeee5d</ref>.{{Неадназначнасць}} 0anoknt4fpi48mytz43muqiv1dk56ou Лаік Рэмі 0 308052 5134276 4917143 2026-05-01T00:06:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134276 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Лаік Рэмі |поўнае імя = |выява = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Францыя}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[Нападнік (футбол)|нападнік]] |цяперашні клуб = |нумар = |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |1994—1999|{{Сцяг|Францыя||20px}} АСПТТ Ліён| |1999—2006|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Алімпік Ліён|Ліён]]| }} |клубы = {{футбольная кар’ера |2006—2008|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Алімпік Ліён|Ліён]]|12 (0) |2008|{{арэнда}} {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Ланс|Ланс]]|10 (3) |2008—2010|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Ніца|Ніца]]|68 (26) |2010—2013|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Алімпік Марсель|Марсель]]|68 (27) |2013—2014|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Куінз Парк Рэйнджэрс|Куінз Парк Рэйнджэрс]]|16 (6) |2013—2014|{{арэнда}} {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Ньюкасл Юнайтэд|Ньюкасл Юнайтэд]]|26 (14) |2014—2017|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Чэлсі|Чэлсі]]|32 (8) |2016—2017|{{арэнда}} {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Крыстал Пэлас|Крыстал Пэлас]]|5 (0) |2017—2018|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Лас-Пальмас|Лас-Пальмас]]|12 (5) |2018|{{арэнда}} {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Хетафэ|Хетафэ]]|11 (3) |2018—2020|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Ліль|Ліль]]|46 (14) |2020—2022|{{Сцяг|Турцыя||20px}} [[ФК Рызеспор|Рызеспор]]|27 (7) |2022|{{Сцяг|Турцыя||20px}} [[ФК Адана Дэмірспор|Адана Дэмірспор]]|2 (0) |2023|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Брэст (Францыя)|Брэст]]|0 (0) }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2007|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[Зборная Францыі па футболе U-20|Францыя (да 20)]]|5 (2) |2007—2008|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[Зборная Францыі па футболе U-21|Францыя (да 21)]]|11 (3) |2009—2014|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]|30 (7) }} |абнаўленне даных пра клуб = 31 кастрычніка 2023 |абнаўленне даных пра зборную = 30 жніўня 2016 }} '''Лаі́к Рэмі́''' ({{lang-fr|Loïc Rémy}}; нар. {{ДН|2|1|1987}}, [[Рыё-ла-Пап]], [[Францыя]]) — [[Францыя|французскі]] футбаліст, нападнік. Ігрок [[Зборная Францыі па футболе|нацыянальнай зборнай Францыі]] (2009—2014). == Клубная кар’ера == Рэмі пачаў сваю кар’еру ў моладзевай камандзе «АСПТТ Ліён». Там яго знайшлі скаўты клуба «[[ФК Алімпік Ліён|Ліён]]», якія запрасілі маладога футбаліста да сябе. Пасля некалькіх гадоў у акадэміі клуба 11 кастрычніка 2006 года Рэмі падпісаў свой першы прафесійны кантракт тэрмінам на 3 гады. Праз 3 дні, 14 кастрычніка, дэбютаваў у асноўным складзе каманды ў матчы супраць «[[ФК Сент-Эцьен|Сент-Эцьена]]», замяніўшы на 73 хвіліне [[Сільвен Вільтор|Сільвена Вільтора]]. У 2008 годзе, не маючы дастатковай гульнявой практыкі, Лаік на правах арэнды перайшоў у склад клуба «[[ФК Ланс|Ланс]]». 5 чэрвеня 2008 года Рэмі перайшоў у склад «[[ФК Ніца|Ніцы]]». Сума трансферу склала 8 млн еўра, стаўшы найбуйнейшай у гісторыі клуба<ref>{{cite web|date = |url = http://www.football365.fr/france/infos-clubs/nice/article_242762_Nice-Arrivee-de-Remy.shtml|title = Nice: Arrivée de Rémy|publisher = Football365|access-date = |archive-url=https://web.archive.org/web/20090529201421/http://www.football365.fr/france/infos-clubs/nice/article_242762_Nice-Arrivee-de-Remy.shtml |archive-date=2009-05-29|language = fr }}</ref>. Ігрок дэбютаваў у складзе новай каманды 9 жніўня ў матчы супраць «[[ФК Гаўр|Гаўра]]», у якім яго каманда трывала паражэнне з лікам 0:1. У наступных 6 гульнях Рэмі забіў 6 галоў, у лік якіх увайшоў мяч у браму свайго былога клуба, «Ліёна». Надалей Лаік паказваў выдатную гульню, дзякуючы чаму быў запрошаны ў «[[ФК Алімпік Марсель|Марсель]]». Сума трансферу не была выкрытая, аднак, паводле некаторых звестак, яна ацэньваецца ў 15 млн еўра<ref>{{cite web|date = |url = http://www.guardian.co.uk/football/2010/aug/19/marseille-nice-loic-remy|title = Marseille set to seal £12.4m deal for Nice striker Loïc Rémy|publisher = The Guardian|access-date = |language = en }}</ref>. 13 студзеня 2013 года Рэмі афіцыйна далучыўся да складу англійскага клуба «[[ФК Куінз Парк Рэйнджэрс|Куінз Парк Рэйнджэрс]]», які на той час імкнуўся захаваць месца ў [[Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лізе]], аднак паводле вынікаў сезона клуб вылецеў у дывізіён ніжэй. 5 жніўня ігрок на правах арэнды перайшоў у клуб «[[ФК Ньюкасл Юнайтэд|Ньюкасл Юнайтэд]]». Пасля цудоўных выступаў за «Ньюкасл» у 2014 годзе ігрок вярнуўся ў «Куінз Парк Рэйнджэрс», які зноў патрапіў у Прэм’ер-лігу, аднак у хуткім часе перайшоў у «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]». У лонданскім клубе Лаік стаў звычайна выхадзіць на замену [[Дыегу да Сілва Коста|Дыегу Коста]] ў канцы матча. 30 жніўня 2016 года на правах арэнды перайшоў у «[[ФК Крыстал Пэлас|Крыстал Пэлас]]»<ref>{{cite web|date = |url = http://by.tribuna.com/football/1043480621.html|title = «Кристал Пэлас» арендовал у «Челси» Реми|website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru }}</ref>. 1 верасня 2017 года, пакінуўшы «Чэлсі», падпісаў двухгадовы кантракт з іспанскім «[[ФК Лас-Пальмас|Лас-Пальмасам]]»<ref>{{cite web|date = |url = https://by.tribuna.com/football/1055278599.html|title = Реми подписал двухлетний контракт с «Лас-Пальмас»|website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru|url-status = dead}}</ref>. У студзені 2018 года з-за канфлікту з галоўным трэнерам адправіўся ў арэнду ў «[[ФК Хетафэ|Хетафэ]]»<ref>{{cite web|date = |url = https://by.tribuna.com/football/1059702138.html|title = Реми перешел в «Хетафе»|website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru }}</ref>. У ліпені 2018 года стаў іграком «[[ФК Ліль|Ліля]]»<ref>{{cite web|date = |url = https://by.tribuna.com/football/1065207345.html|title = Лоик Реми перешел в «Лилль»|website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru }}</ref>. У жніўні 2020 года перайшоў у турэцкі «[[ФК Рызеспор|Рызеспор]]», а ў лютым 2022 года далучыўся да клуба «[[ФК Адана Дэмірспор|Адана Дэмірспор]]», дзе гуляў да канца сезона 2021/22. У лютым 2023 года падпісаў кантракт з «[[ФК Брэст (Францыя)|Брэстам]]». Пакінуў клуб летам 2023 года, а ў кастрычніку 2023 года абвясціў пра завяршэнне прафесійнай кар’еры. == Міжнародная кар’ера == 24 сакавіка 2008 года з-за траўмы [[Цьеры Анры]] Рэмі ўпершыню быў выкліканы ў склад [[зборная Францыі па футболе|зборнай Францыі]] на таварыскія гульні супраць [[зборная Англіі па футболе|зборнай Англіі]] і [[зборная Малі па футболе|Малі]]. Рэмі выйшаў на поле ў матчы супраць зборнай Малі, замяніўшы на 54-й хвіліне сустрэчы [[Самір Насры|Саміра Насры]]. 9 кастрычніка 2010 года Лаік забіў першы мяч за зборную, паразіўшы браму [[зборная Румыніі па футболе|зборнай Румыніі]] ў адборачным раўндзе да [[чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|чэмпіянату Еўропы 2012]]. == Дасягненні == '''«Ліён»''': * [[Чэмпіянат Францыі па футболе|Чэмпіён Францыі]] (2): 2007, 2008 * Уладальнік [[Суперкубак Францыі па футболе|Суперкубка Францыі]]: 2007 '''«Марсель»''': * Уладальнік [[Кубак французскай лігі па футболе|Кубка французскай лігі]]: 2011 * Уладальнік [[Суперкубак Францыі па футболе|Суперкубка Францыі]]: 2011 '''«Чэлсі»''': * [[Чэмпіянат Англіі па футболе|Чэмпіён Англіі]]: 2015 * Уладальнік [[Кубак Футбольнай лігі|Кубка Футбольнай лігі]]: 2015 == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 2014}} {{DEFAULTSORT:Рэмі Лаік}} [[Катэгорыя:Футбалісты Францыі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Францыі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпік Ліён]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ланс]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ніца]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпік Марсель]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Куінз Парк Рэйнджэрс]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ньюкасл Юнайтэд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлсі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Крыстал Пэлас]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Лас-Пальмас]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Хетафэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ліль]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рызеспор]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Адана Дэмірспор]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Брэст]] jsj4cjqsqs2djn2xh2ynvr7zf2q3qs4 Анастасія Мікалаеўна 0 311210 5134046 5055071 2026-04-30T13:50:44Z Pabojnia 135280 /* Характар. Сучаснікі пра Анастасію */ афармленне 5134046 wikitext text/x-wiki {{Пра|дачку Мікалая II|Анастасію Мікалаеўну — жонку вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]]|Анастасія Чарнагорская}} {{пра|хрысціянскую новапакутніцу XX стагоддзя|іншых святых з тым жа імем|Святая Анастасія}} {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Анастасія Мікалаеўна |арыгінал імя = {{lang-ru|Анастасия Николаевна}}<br/>{{Lang-ru-dor|Анастасія Николаевна}} |выява = Grand Duchess Anastasia Nikolaevna.jpg |шырыня = 280 |апісанне выявы = Фатаграфія княжны Анастасіі |герб = Lesser CoA of the daughters of the emperor of Russia.svg |подпіс герба = Малы герб Іх Імператарскіх Высокасцей, Вялікіх Княжнаў, дачок Імператара Расіі. |шырыня герба = |пасада = Вялікая княжна |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |пахавана = |род = |бацька = |маці = |аўтограф = Anasig-1-.gif |узнагароды = }} '''Анастасі́я Мікала́еўна''' ('''Рама́нава'''); ({{ДН|18|6|1901|5}}, [[Пецяргоф]] — у ноч з [[16 ліпеня|16]] на [[17 ліпеня]] [[1918]], [[Екацярынбург]]) — вялікая княжна, чацвёртая дачка імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] і [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандры Фёдараўны]]. [[Расстрэл царскай сям’і|Расстраляная разам з сям’ёй]] у {{нп3|Дом Іпацьева|доме Іпацьева|ru|Дом Ипатьева}}. Пасля яе смерці каля 30 жанчын аб’яўлялі сябе «вялікай княжной, якая дзівам выратавалася», але ўсе рана ці позна былі выкрыты як {{нп3|Самазванец|самазванкі|ru|Самозванец}}. [[кананізацыя|Услаўлена]] разам з бацькамі, сёстрамі і братам у [[Сабор святых навамучанікаў і спаведнікаў Царквы Рускай|саборы навамучанікаў Расійскіх]] як [[Пакутнік|пакутніца]] на юбілейным {{нп3|Архірэйскі сабор|Архірэйскім саборы|ru|Архиерейский собор}} [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] ў жніўні [[2000]] года. Раней, у [[1981]] годзе, яны ж былі кананізаваны [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквой за мяжой]]. Памяць — 4 ліпеня па [[Юліянскі каляндар|юліянскаму календару]]. == Біяграфія == === Нараджэнне === Нарадзілася {{OldStyleDate|18|чэрвеня|1901|5}} года ў [[Пецяргоф]]е. Да моманту яе з’яўлення ў царскай пары былі ўжо тры дачкі — [[Вольга Мікалаеўна, вялікая кнжна|Вольга]], [[Таццяна Мікалаеўна (вялікая княжна)|Таццяна]] і [[Марыя Мікалаеўна (вялікая княжна)|Марыя]]. Адсутнасць спадчынніка напальвала палітычнае становішча: паводле Акта пра атрыманне прастола ў спадчыну, прынятаму [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]], жанчына магла ўзысці на прастол толькі пасля спынення ўсіх мужчынскіх ліній кіруючай дынастыі (паўсаліцкае ўспадкоўванне), таму спадчыннікам лічыўся малодшы брат Мікалая II [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл Аляксандравіч]], што не падабалася многім, і перадусім — імператрыцы [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандры Фёдараўне]]. У спробах вымаліць у Бога сына, у гэты час яна ўсё больш і больш апускаецца ў {{нп3|містыцызм|містыцызм|ru|Мистицизм}}. Да двара пры спрыянні чарнагорскіх прынцэс {{нп3|Міліца Чарнагорская|Міліцы Мікалаеўны|ru|Милица Черногорская}} і {{нп3|Анастасія Чарнагорская|Анастасіі Мікалаеўны|ru|Анастасия Черногорская}} прыбыў нейкі {{нп3|Нізье Антэльм Філіп|Філіп|ru|Филипп, Низье Антельм}}, француз па нацыянальнасці, які абвясціў сябе [[гіпноз|гіпнатызёрам]] і спецыялістам па нярвовых захворваннях{{efn|На радзіме ён меў рэпутацыю шарлатана і нават пераследаваўся судом за медычную практыку без адпаведнай адукацыі.}}. Філіп прадказаў Аляксандры Фёдараўне нараджэнне сына, аднак, на свет з’явілася дзяўчынка — Анастасія. Мікалай запісаў у сваім дзённіку: {{цытата|Каля 3 гадзін у Алікс пачаліся моцныя болі. У 4 гадзіны я ўстаў і пайшоў да сябе і апрануўся. Роўна ў 6 раніцы нарадзілася дачка Анастасія. Усё адбылося пры выдатных умовах хутка і, дзякуй Богу, без ускладненняў. Дзякуючы таму, што ўсё пачалося і скончылася, пакуль усё яшчэ спалі, у нас абодвух было пачуццё спакою і адзіноты! Пасля гэтага засеў за напісанне тэлеграм і абвестку сваякоў ва ўсе канцы свету. На шчасце, Алікс пачуваецца добра. Малая важыць 11½ фунтаў і ўзрост мае ў 55 см<ref name="tsarevich">{{cite web | author = Макеевич, А. | coauthors = Макеевич, Г. | url = http://tsarevich.spb.ru/tses-ozhidanie.php | title = В ожидании престолонаследника | work = Цесаревич Алексей | access-date = 21 августа 2008 | archive-url = https://www.webcitation.org/612t3jFoK?url=http://tsarevich.spb.ru/tses-ozhidanie.php | archive-date = 19 жніўня 2011 | url-status = dead }}</ref>.|}} Запіс у дзённіку імператара супярэчыць цверджанням некаторых даследчыкаў, якія лічаць, што расчараваны нараджэннем дачкі Мікалай доўгі час не вырашаўся наведаць нованароджаную і жонку<ref>Massie (1967), p. 153</ref>. {{нп3|Ксенія Аляксандраўна|Вялікая княгіня Ксенія|ru|Ксения Александровна}}, сястра імператара, таксама адзначыла гэту падзею: {{цытата|Якое расчараванне! 4-я дзяўчынка! Яе назвалі Анастасія. Мама мне тэлеграфавала пра тое жа і піша: «Алікс ізноў нарадзіла дачку!»<ref name="tsarevich" />|}} Вялікая княжна была названа ў гонар чарнагорскай прынцэсы [[Анастасія Чарнагорская|Анастасіі Мікалаеўны]], блізкай сяброўкі імператрыцы<ref name="freewebs"/>. «[[Гіпноз|Гіпнатызёр]]» Філіп, не разгубіўшыся пасля няўдалага прароцтва, неадкладна прадказаў ёй «дзіўнае жыццё і асаблівы лёс»<ref name="freewebs"/>. {{нп3|Маргарэт Ігер|Маргарэт Ігер|ru|Игер, Маргарита}}, аўтар мемуараў «Шэсць гадоў пры рускім імператарскім двары», успамінала, што Анастасія была названа ў гонар таго, што імператар памілаваў і аднавіў у правах студэнтаў [[Санкт-Пецярбург]]скага ўніверсітэта, якія бралі ўдзел у нядаўніх хваляваннях<ref name="игер"> {{кніга |аўтар = Eagar, Margaret |загаловак = Six Years at The Russian Court |спасылка = http://www.alexanderpalace.org/eagar/eagar.html |выдавецтва = C.L. Bowman |год = 1906 |старонак = 283 }}</ref>, бо само імя «Анастасія» значыць «вернутая да жыцця», на выяве гэтай святой звычайна прысутнічаюць ланцугі, разарваныя напалову. === Дзяцінства === [[Файл:Anastasia1904.jpg|thumb|left|Вялікая княжна Анастасія. Тры гады.]] Поўны тытул Анастасіі Мікалаеўны гучаў як ''Яе імператарская высокасць вялікая княжна расійская Анастасія Мікалаеўна'', аднак ім не карысталіся, у афіцыйнай гаворцы завучы яе па імі і імі па бацьку, а дома клікалі «маленькай, Настаськай, Настай, скарбонкай» — за невялікі ўзрост (157 см) і кругленькую фігуру і «швыбзікам» — за рухомасць і невычэрпнасць у вынаходстве свавольстваў<ref>Kurth (1983), p. 309</ref>. Паводле ўспамінаў сучаснікаў, дзяцей імператара не песцілі раскошай. Анастасія дзяліла пакой са старэйшай сястрой Марыяй. Сцены пакоя былі шэрымі, столь упрыгожаная выявамі матылькоў<ref name="freewebs">{{cite web | url = http://www.freewebs.com/anastasia_nicholaievna/herstory.htm | title = Anastasia Nicholaievna Romanova | work = Anastasia Nicholaievna Romanova - Russia's Favorite Young Woman | access-date = 18 августа 2008 | lang = en | archive-url = https://web.archive.org/web/20090124032233/http://www.freewebs.com/anastasia_nicholaievna/herstory.htm | archive-date = 24 студзеня 2009 | url-status = dead }}</ref>. На сценах — абразы і фатаграфіі. Мэбля вытрымана ў белых і зялёных тонах, абстаноўка простая, амаль спартанская, кушэтка з вышытымі падушачкамі і ваенны ложак, на якой вялікая княжна спала круглы год. Гэты ложак рухаўся па пакоі, каб узімку апынуцца ў больш асветленай і цёплай частцы пакоя, а ўлетку часам выцягваўся нават на балкон, каб можна было адпачыць ад задухі і спякоты. Гэты ж ложак бралі з сабой на вакацыі ў [[Лівадыйскі палац]], на ім жа вялікая княжна спала ў час сібірскай спасылкі<ref name="itstlawuedu">{{cite web | url = http://it.stlawu.edu/~rkreuzer/pengelbrecht/lifeasagrandduchess.htm | title = Life as a Young Grand Duchess | work = Anastasia. Her Life and Legend | access-date = 18 августа 2008 | archive-url = https://www.webcitation.org/612t6LtBC?url=http://it.stlawu.edu/~rkreuzer/pengelbrecht/lifeasagrandduchess.htm | archive-date = 19 жніўня 2011 | url-status = dead }}</ref>. Адзін вялікі пакой па суседстве, падзелены фіранкай напалову, служыў вялікім княжнам агульным [[будуар]]ам і ваннай. Жыццё вялікіх княжнаў было досыць аднастайным. Сняданак у 9 гадзін, падабед — у 13:00 ці ў 12:30 па нядзелях. У пяць гадзін — чай, у восем — агульная вячэра, прытым ежа была досыць простай і непатрабавальнай. Па вечарах дзяўчынкі развязвалі шарады і займаліся [[вышыўка]]й, тым часам як бацька чытаў ім. Рана раніцай належала прымаць халодную ванну, увечар — цёплую, у якую дадавалася некалькі кропляў духоў, прытым Анастасія аддавала перавагу духам {{нп3|Франсуа Каці|Каці|ru|Коти, Франсуа}} з пахам фіялак. Гэта традыцыя захавалася з часу [[Кацярына I|Кацярыны I]]. Калі дзяўчынкі былі малыя, вёдры з вадой насіла ў ванную прыслуга, калі яны падраслі — рабілі гэта самі. Ваннаў было дзве — першая вялікая, засталася з часу валадарання [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] (па традыцыі ўсё, хто мыліся ў ёй, пакідалі на борціку свой аўтограф), іншая — меншага памеру — прызначалася для дзяцей. Нядзель чакалі з асаблівым нецярпеннем — у гэты дзень вялікія княжны наведвалі дзіцячыя балі ў сваёй цёткі — {{нп3|Вольга Аляксандраўна|Вольгі Аляксандраўны|ru|Ольга Александровна}}. Асабліва цікавы быў вечар, калі Анастасіі дазвалялі танцаваць з маладымі афіцэрамі. {{цытата|Дзяўчынкі цешыліся кожнай хвілінай, успамінала вялікая княгіня Вольга Аляксандраўна. — Асабліва цешылася мая любая хросніца Анастасія, паверце, я дагэтуль чую, як звініць у пакоях яе смех. Танцы, музыка, шарады — яна пагружалася ў іх з галавой.|}} [[Файл:Letter by Anastasia Nikolaevna of Russia.jpg|thumb|left|Ліст вялікай княжны Анастасіі стрыечніку Дзіку: ''«[[17 мая]] [[1910]]. Дарагі мой Дзік. Мне хочацца з табой убачыцца. Якое ў вас цяпер надвор’е? Ты цяпер у [[Лондан]]е зусім адзін? Калі ў цябе атрымаецца сустрэцца са сваімі сёстрамі?»'']] Як іншыя дзеці імператара, Анастасія атрымала хатнюю адукацыю. Навучанне пачалося, калі княжне было восем, у праграму ўваходзілі французская, англійская і нямецкая мовы, [[гісторыя]], [[геаграфія]], Закон Боскі, прыродазнаўчыя навукі, [[маляванне]], [[граматыка]], [[арыфметыка]], а таксама танцы і музыка. Стараннасцю ў навуцы Анастасія не адрознівалася, яна цярпець не магла граматыку, пісала з жахлівымі памылкамі, а арыфметыку з дзіцячай непасрэднасцю называла «свінствам»<ref name="freewebs"/>. Выкладчык англійскай мовы {{нп3|Чарльз Сідней Гібс|Сідней Гібс|ru|Гиббс, Чарльз Сидней}} успамінаў, што аднойчы яна спрабавала падкупіць яго букетам кветак, каб павялічыць ацэнку, а пасля яго адмовы аддала гэтыя кветкі настаўніку рускай мовы — Пятру Васільевічу Пятрову<ref>[http://www.bookrags.com/biography/anastasia-nicholaievna-romanov/5.html Anastasia Nicholaievna Romanov Biography. Encyclopedia of World Biography Biography]</ref>. Галоўным чынам сям’я жыла ў {{нп3|Аляксандраўскі палац|Аляксандраўскам палацы|ru|Александровский дворец}}, займаючы толькі частку з некалькіх дзясяткаў пакояў. Часам пераязджалі ў [[Зімовы палац]], пры тым, што ён быў вельмі вялікім і халодным, дзяўчынкі Таццяна і Анастасія тут часта хварэлі. У сярэдзіне чэрвеня сям’я адпраўлялася ў вандраванні на {{нп3|Штандар, яхта, 1895|імператарскай яхце «Штандар»|ru|Штандарт (яхта, 1895)}}, звычайна — па фінскім [[Шхеры|шхерам]], высаджваючыся час ад часу на астравы для кароткіх экскурсій. Асабліва імператарскай сям’і спадабалася невялікая бухта, якую ахрысцілі Бухтай Штандара. У ёй уладкоўвалі пікнікі ці гулялі ў [[тэніс]] на корце, які імператар уладкаваў уласнымі рукамі. Адпачывалі і ў [[Лівадыйскі палац|Лівадыйскім палацы]]. У асноўных памяшканнях размяшчалася імператарская сям’я, у прыбудовах — некалькі прыдворных, ахова і слугі. Купаліся ў цёплым моры, будавалі крэпасці і вежы з пяску, часам выходзілі ў горад, каб пакатацца на вазку па вуліцах ці наведаць крамы. У Пецярбургу гэта рабіць не атрымвалася, бо кожнае з’яўленне царскай сям’і на людзях стварала таўханіну і ажыятаж. Бывалі часам у польскіх маёнтках, што належалі царскай сям’і, дзе Мікалай любіў паляваць<ref name="itstlawuedu"/>. === Рыгор Распуцін === {{main|Рыгор Яфімавіч Распуцін}} Як вядома, Рыгор Распуцін быў прадстаўлены імператрыцы Аляксандры Фёдараўне [[1 лістапада]] [[1905]] года. Хвароба цэсарэвіча трымалася ў таямніцы, таму з’яўленне пры двары «мужыка», які амаль неадкладна набыў там значны ўплыў, выклікала дапушчэнні і пляткарства. Пад уплывам маці ўсе пяцёра дзяцей абвыклі цалкам давяраць «святому старцу» і падзяляцца з ім сваімі перажываннямі і думкамі. Вялікая княгіня Вольга Аляксандраўна ўспамінала, як аднойчы ў суправаджэнні цара прайшла ў дзіцячыя спальні, дзе Распуцін багаслаўляў апранутых у белыя начныя кашулі вялікіх княжнаў на сон будучы. {{Цытата|Мне здалося, што ўсе дзеці вельмі прывязаны да яго, — адзначала вялікая княгіня. — Яны адчувалі да яго поўны давер<ref>Massie (1967), pp. 199–200</ref>.}} Той жа ўзаемны давер і прыхільнасць бачыцца ў лістах «старца Рыгора», якія ён пасылаў імператарскай сям’і. Вось вытрымка з аднаго з лістоў, датаванага [[1909]] годам: {{Цытата|Міленькія дзеці! Дзякуй за памяць, за салодкія словы, за чыстае сэрца і за любоў да Боскіх людзей. Любіце Боскую прыроду, усё стварэнне Яго, найбольш святло. [[Багародзіца|Маці Боская]] ўсё займалася кветкамі і самаробкаю<ref>[http://www.russ.ru/teksty/rasputin_i_carskij_dom Фрагмент из книги ''Варламов А. Н. Григорий Распутин. - М: Молодая гвардия, 2007. - ил. - (Жизнь замечат. людей)'']</ref><ref>Maylunas, Andrei, Mironenko, et al. (1997), p. 321</ref>.}} Анастасія пісала Распуціну: {{Цытата|Мой любы, каштоўны, адзіны сябар.<br /> Як мне хочацца сустрэцца з вамі зноў. Сёння я бачыла вас у сне. Я заўсёды даведваюся ў мама́, калі вы наведаеце нас у наступны раз, і шчаслівая, што маю магчымасць адправіць вам гэта віншаванне. Віншую вас з [[Новы год|Новым годам]], і хай ён прынясе вам здароўе і шчасце. Я заўсёды помню пра вас, мой дарагі сябар, таму што вы заўсёды былі добрыя да мяне. Я даўно не бачыла вас, але кожны вечар успамінала вас неадменна. Я жадаю вам усяго самага лепшага. Мама абяцае, што калі вы прыедзеце зноў, мы абавязкова сустрэнемся ў Ані. Гэта думка надае мне радасці. Ваша Анастасія<ref>{{cite web | url = http://www.freewebs.com/anastasia_nicholaievna/herletters.htm | title = Anastasia's Letters | work = Anastasia Nicholaievna Romanova - Russia's Favorite Young Woman | access-date = 18 августа 2008 | lang = en | archive-url = https://web.archive.org/web/20100227101402/http://www.freewebs.com/anastasia_nicholaievna/herletters.htm | archive-date = 27 лютага 2010 | url-status = dead }}</ref>.}} Гувернантка імператарскіх дзяцей Соф’я Іванаўна Цютчава была шакавана тым, што Распуцін меў неабмежаваны доступ у дзіцячыя спальні і данесла пра гэта цару. Цар падтрымаў яе вымогу, але Аляксандра Фёдараўна і самі дзяўчынкі былі цалкам на боку «святога старца». {{quote|Я так баюся, што С. І. скажа пра нашага сябра штосьці нядобрае, — пісала маці Таццяна [[8 сакавіка]] [[1910]] года. — Я спадзяюся, што наша няня будзе да яго добрая<ref name="MAMi330">Maylunas, Andrei, Mironenko, et al. (1997), p. 330</ref>.}} [[Файл:Anastasia Nikolaevna of Russia on the balcony of the Alexander Palace.gif|thumb|left|Вялікая княжна Анастасія, каля 1912 года.]] Па патрабаванні імператрыцы Цютчава была звольнена. Напэўна, ніякіх вольнасцей «святы старац» сабе не дазваляў, аднак па Пецярбургу папаўзлі чуткі гэтак брудныя, што супраць Распуціна настроіліся браты і сёстры імператара, прытым Ксенія Аляксандраўна адправіла брату асабліва рэзкі ліст, вінавацячы Распуціна ў «{{нп3|хлысты|хлыстаўстве|ru|Хлысты}}», пратэстуючы супраць таго, што гэты «хлуслівы стары» мае беззабаронны доступ да дзяцей. З рук у рукі перадаваліся падкінутыя лісты і карыкатуры, на якіх былі намаляваны адносіны старца з імператрыцай, дзяўчынкамі і {{нп3|Ганна Аляксандраўна Вырубава|Ганнай Вырубавай|ru|Вырубова, Анна Александровна}}<ref>Christopher, Kurth, Radzinsky (1995), p. 115</ref>. Для таго, каб патушыць скандал, да большага незадавальнення імператрыцы, Мікалай змушаны быў часова выдаліць Распуціна з палаца, і той адправіўся ў паломніцтва па [[Іерусалім|святым месцам]]<ref>Christopher, Kurth, Radzinsky (1995), p. 116</ref>. Нягледзячы на чуткі, адносіны імператарскай сям’і з Распуціным працягваліся аж да яго забойства [[17 снежня]] [[1916]] года. А. А. Мардвінаў успамінаў, што пасля забойства Распуціна ўсе чацвёра вялікіх княжнаў «здаваліся прыцішэлымі і заўважна прыгнечанымі, яны сядзелі цесна прыціснуўшыся адзін да аднаго» на канапе ў адной са спальняў, як быццам разумеючы, што Расія прыйшла ў рух, які хутка стане некантралюемым<ref>Maylunas and Mironenko (1997), p. 507</ref>. На грудзі Распуціну паклалі абразок, падпісаны імператарам, імператрыцай і ўсімі пяццю дзецьмі. Разам з усім імператарскім прозвішчам [[21 снежня]] 1916 года Анастасія была на адпяванні. Над магілай «святога старца» вырашана было ўзвесці капліцу, аднак з-за [[Лютаўская рэвалюцыя|наступных падзей]] гэта задума не была рэалізаваная<ref>Maylunas and Mironenko (1997), p. 511</ref>. === Першая сусветная вайна === [[Файл:MariaAnastasiasoldiers1915.jpg|thumb|Марыя і Анастасія ў шпіталі ў [[Царскае Сяло|Царскім Сяле]].]] Паводле ўспамінаў сучаснікаў, услед за маці і старэйшымі сёстрамі, Анастасія горка плакала ў дзень абвяшчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У дзень чатырнаццацігоддзя па традыцыі кожная з дачок імператара рабілася ганаровым камандзірам аднаго з расійскіх палкоў. У [[1901]] годзе, пасля яе нараджэння, імя св. Анастасіі ў гонар княжны атрымаў {{нп3|Каспійскі 148-ы пяхотны полк|Каспійскі 148-ы пяхотны полк|ru|Каспийский 148-й пехотный полк}}. Сваё палкавое свята ён стаў адзначаць [[22 снежня]], у дзень святой. Палкавая царква была збудавана ў [[Пецяргоф]]е архітэктарам Міхаілам Фёдаравічам Вяржбіцкім<ref>{{артыкул | аўтар = Абасалиев, Руслан | загаловак = К истории 148-го пехотного Каспийского полка | спасылка = http://magazines.russ.ru/neva/2007/10/abna14.html | выданне = Нева | год = 2007 | нумар = 10 }}</ref>. У 14 малодшая дачка імператара стала яго ганаровым камандзірам (палкоўнікам), пра што Мікалай зрабіў адпаведны запіс у сваім дзённіку. З гэтага часу полк стаў афіцыйна называцца ''148-ы Каспійскі Яе імператарскай высокасці вялікай княжны Анастасіі пяхотны полк''. У час вайны імператрыца аддала пад шпітальныя памяшканні многія з палацавых пакояў. Старэйшыя сёстры Вольга і Таццяна разам з маці сталі [[Медыцынская сястра|міласэрнымі сёстрамі]]; Марыя і Анастасія, як занадта юныя для такой цяжкай працы, сталі патранэсамі шпіталя. Абедзве сястры аддавалі ўласныя грошы на закуп лекаў, чыталі параненым услых, вязалі ім рэчы, гулялі ў карты і ў шашкі, пісалі пад іх дыктоўку лісты дахаты і па вечарах забаўлялі тэлефоннымі гутаркамі, шылі бялізну, рыхтавалі бінты і корпію<ref name="кравцова">{{кніга |аўтар = Кравцова, М. |частка = Воспитание дочерей |загаловак = Воспитание детей на примере святых Царственных Мучеников |спасылка = http://www.st-nikolas.orthodoxy.ru/biblio/tzar/pedagogy/glava9_5.html |выдавецтва = Православное издательство «Благо» |год = 2002 |isbn = 9785947920048 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070323170804/http://www.st-nikolas.orthodoxy.ru/biblio/tzar/pedagogy/glava9_5.html |archive-date = 23 сакавіка 2007 }}</ref>. [[Файл:Anastasia1916.jpg|thumb|left|Вялікая княжна Анастасія ([[1916]]).]] {{Цытата|Сёння я сядзела каля нашага салдата і вучыла яго чытаць, яму гэта вельмі падабаецца, — адзначала Анастасія Мікалаеўна. — Ён стаў вучыцца чытаць і пісаць тут, у шпіталі. Двое няшчасных памерлі, а яшчэ ўчора мы сядзелі каля іх<ref name="freewebs"/>.|}} Марыя і Анастасія давалі параненым канцэрты і ўсімі сіламі імкнуліся адцягнуць іх ад цяжкіх думак. Дні напралёт яны праводзілі ў шпіталі, неахвотна адрываючыся ад працы дзеля ўрокаў. Анастасія да канца свайго жыцця ўспамінала пра гэтыя дні: {{Цытата|Мне помніцца як мы даўным-даўно наведвалі шпіталь. Спадзяюся, усе нашы параненыя ў канчатковым выніку засталіся жывыя. Амаль усіх потым павезлі з Царскага сяла. Ты помніш Луканава? Ён быў так няшчасны, і так ласкавы адначасна, і заўсёды гуляў як дзіцё з нашымі бранзалетамі. Яго візітная картка засталася ў маім альбоме, але сам альбом, на жаль, застаўся ў Царскім. Цяпер я ў спальні, пішу на стале, а на ім стаяць фатаграфіі нашага любімага шпіталя. Ведаеш, гэта быў цудоўны час, калі мы наведвалі шпіталь. Мы часта ўспамінаем пра гэта, і нашыя вечаровыя гутаркі па тэлефоне і пра ўсё іншае…<ref name="freewebs"/>|}} === Пад хатнім арыштам === [[Файл:TatianaAnastasiaOrtino.jpg|thumb|Таццяна і Анастасія з сабакам Арціна. Царскасельскі парк (вясна [[1917]]).]] Паводле ўспамінаў {{нп3|Юлія Аляксандраўна Дэн|Лілі Дэн|ru|Ден, Юлия Александровна}} (Юліі Аляксандраўны фон Дэн), блізкай сяброўкі Аляксандры Фёдараўны, у лютым [[1917]] года, у самы разгар [[Лютаўская рэвалюцыя|рэвалюцыі]], дзеці адзін за адным захварэлі [[адзёр]]ам. Анастасія злегла апошняй, калі царскасельскі палац ужо атачалі паўсталыя войскі. Цар быў у гэты час у стаўцы галоўнакамандуючага, у [[Магілёў|Магілёве]], у палацы заставаліся толькі імператрыца з дзецьмі. У ноч на [[2 сакавіка]] 1917 года Лілі Дэн заставалася начаваць у палацы, у Малінавым пакоі, разам з вялікай княжной Анастасіяй. Дзецям, каб яны не хваляваліся, тлумачылі, што войскі, што акружылі палац, і далёкія стрэлы — вынік праводжаных вучэнняў. Аляксандра Фёдараўна меркавала «хаваць ад іх праўду так доўга, як толькі будзе магчыма». У 9 гадзін 2 сакавіка пазналі пра адрачэнне цара. У сераду, [[8 сакавіка]], у палацы з’явіўся граф {{нп3|Павел Канстанцінавіч Бенкендорф|Павел Бенкендорф|ru|Бенкендорф, Павел Константинович}} з паведамленнем, што [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] прыняў рашэнне пасадзіць імператарскую сям’ю пад хатні арышт у Царскім сяле. Было прапанавана скласці спіс людзей, якія хацелі застацца з імі. [[Юлія Аляксандраўна Дэн|Лілі Дэн]] неадкладна прапанавала свае паслугі<ref>{{кніга |аўтар = Madame Lili Dehn |загаловак = The Real Tsaritsa |спасылка = http://www.alexanderpalace.org/realtsaritsa/contents.html |выданне = 2-ое |выдавецтва = Royalty Digest |год = 1995 }}</ref>. [[9 сакавіка]] пра адрачэнне бацькі паведамілі дзецям. Праз некалькі дзён вярнуўся Мікалай. Жыццё пад хатнім арыштам апынулася досыць ніштаватым. Давялося зменшыць колькасць страў падчас абеду, бо меню царскай сям’і час ад часу абвяшчалася публічна, і не трэба было даваць лішнюю нагоду для правакавання і без таго раз’юшанага натоўпу. Цікаўныя часта глядзелі праз дубцы агароджы, як сям’я гуляе па парку і часам сустракалі яе свістам і лаянкай, так што шпацыры давялося скараціць. [[22 чэрвеня]] 1917 года вырашана было пагаліць дзяўчынкам галовы, бо валасы ў іх вывальваліся з-за тэмпературы, якая ўстойліва трымалася, і моцных лекаў. Аляксей настаяў, каб яго пагалілі таксама, чым выклікаў крайняе незадавальненне ў маці. Нягледзячы ні на што, адукацыя дзяцей працягвалася. Увесь працэс узначаліў {{нп3|П'ер Жыльяр|Жыльяр|ru|Жильяр, Пьер}}, выкладчык французскай; сам Мікалай вучыў дзяцей геаграфіі і гісторыі; {{нп3|Сафія Карлаўна Буксгеўдэн|баранэса Буксгеўдэн|ru|Буксгевден, София Карловна}} узяла на сябе ўрокі англійскай і музыкі; мадэмуазэль Шнайдар выкладала арыфметыку; графіня {{нп3|Анастасія Васільеўна Гендрыкава|Гендрыкава|ru|Гендрикова, Анастасия Васильевна}} — маляванне; доктар [[Яўгеній Сяргеевіч Боткін]] — рускую мову; Аляксандра Фёдараўна — Закон Боскі. [[Файл:Otmaa1917 1-1-.jpg|thumb|left|Анастасія, Вольга, Аляксей, Марыя і Таццяна пасля [[адзёр]]у (чэрвень [[1917]] года).]] Старэйшая, Вольга, нягледзячы на тое, што яе адукацыя была скончана, часта была на ўроках і шмат чытала, дасканалячыся ў тым, што было ўжо засвоена. У гэты час была яшчэ надзея для сям’і былога цара з’ехаць за мяжу; але [[Георг V]], чыя папулярнасць сярод падданых імкліва падала, вырашыў не рызыкаваць і вырашыў ахвяраваць царскай сям’ёй, выклікаўшы тым самым шок ва ўласным кабінеце міністраў<ref>{{cite web | author = Макаренко, Светлана | datepublished = 2000-12-12 | url = http://www.peoples.ru/family/children/princesses/ | title = Русские Принцессы | work = peoples.ru | access-date = 19 августа 2008 | archive-url = https://archive.today/20120917184757/http://www.peoples.ru/family/children/princesses/ | archive-date = 17 верасня 2012 | url-status = dead }}</ref>. У канчатковым выніку Часовы ўрад прыняў рашэнне пра перавод сям’і былога цара ў [[Табольск]]<ref>King and Wilson (2003), pp. 57-59</ref>. У апошні дзень перад ад’ездам яны паспелі развітацца са слугамі, у апошні раз наведаць улюбёныя месцы ў парку, ставы, астравы. Аляксей запісаў у сваім дзённіку, што ў гэты дзень прымудрыўся сапхнуць у ваду старэйшую сястру Вольгу. [[12 жніўня]] 1917 года цягнік пад сцягам [[Японія|японскай]] місіі [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] ў строгай таямніцы адбыў з запаснога шляху. === Табольск === [[Файл:RomanovsatTobolsk.jpg|thumb|Злева направа — Вольга, Мікалай, Анастасія, Таццяна. Табольск (зіма [[1917]]).]] [[26 жніўня]] на параходзе «Русь» імператарская сям’я прыбыла ў Табольск. Дом, прызначаны для іх, яшчэ не быў гатовы, таму першыя восем дзён яны правялі на параходзе. Нарэшце пад канвоем, імператарская сям’я была дастаўлена ў двухпавярховы [[губернатар]]скі асабняк, дзе ім з гэтага часу ім трэба было жыць. Дзяўчынкам адвялі вуглавую спальню на другім паверсе, дзе яны размясціліся ўсё на тых жа ваенных ложках, узятых з Аляксандраўскага палаца. Анастасія дадаткова ўпрыгожыла свой куток любымі фатаграфіямі і малюнкамі. Жыццё ў губернатарскім асабняку было досыць аднастайным; галоўная забаўка — назіраць за мінакамі з акна. З 9:00 да 11:00 — урокі. Гадзінны перапынак на шпацыр разам з бацькам. Ізноў урокі з 12:00 да 13:00. Абед. З 14:00 да 16:00 шпацыры і няхітрыя забаўкі накшталт хатніх спектакляў, ці ўзімку — катанні з уласнаруч выбудаванай горкі. Анастасія, паводле ўласных слоў, з захапленнем нарыхтоўвала дровы і шыла. Далей па раскладзе шлі вечаровая служба і адыход да сну. У верасні ім дазволілі выходзіць у бліжэйшую царкву да ранішняй службы. Ізноў жа, салдаты ўтваралі жывы калідор аж да самых царкоўных дзвярэй. Дачыненне мясцовых жыхароў да царскай сям’і было хутчэй зычлівым. Нечакана Анастасія стала набіраць вагу, прытым працэс ішоў досыць хуткімі тэмпамі, так што нават імператрыца, турбуючыся, пісала сяброўцы: {{Цытата|Анастасія да роспачы свайму патаўсцела і выглядам сваім у дакладнасці напамінае Марыю некалькі гадоў назад — такі ж велізарны стан і кароткія ногі… Будзем спадзявацца, з узростам гэта пройдзе…}} {{Цытата|Жудасна добра ўладкавалі [[іканастас]] да [[Вялікдзень|Вялікадня]], усё ў елцы, як і належыць тут, і кветкі. Здымаліся мы, спадзяюся выйдзе. Я працягваю маляваць, кажуць — не благое, вельмі прыемнае. Качаліся на арэлях, вось калі я валілася, такое было выдатнае падзенне!.. ды ўжо! Я гэтулькі раз учора расказвала сёстрам, што ім ужо надакучыла, але я магу яшчэ масу разоў расказваць, хоць ужо няма каму. Зусім мне вагон рэчаў расказаць Вам і табе. Мой Джымі прачнуўся і кашляе, таму сядзіць дома, шлём паклоны. Вось было надвор'е! Проста крычаць можна было ад прыемнасці. Я больш усіх загарэла, як ні дзіўна, адкрыта акрабатка! А гэтыя дні нудныя і брыдкія, холадна, і мы сёння раніцай памерзлі, хоць дахаты да канца не ішлі… Вельмі прашу прабачэння, забылася Вас Усіх маіх любых павіншаваць са святамі, цалую не тры, а масу разоў Усіх. Усе цябе душка вельмі дзякуюць за ліст<ref name="Diaries and Letters">[http://www.alexanderpalace.org/palace/anastasiaexile.html Diaries and Letters — Lettters from Anastasia in Exile in English and Russian compiled by Sarah Miller]</ref>.}} пісала яна сястры Марыі ў вялікодны тыдзень 1917 года. [[Файл:Drawing of Anastasia Nikolaevna of Russia.png|thumb|left|«Букет». Акварэльны малюнак вялікай княжны.]] {{Цытата|Гэтыя дні ў нас амаль увесь час сонца, і ўжо пачынае грэць, так прыемна! Імкнёмся таму больш быць на паветры. — З гары мы больш не катаемся (хоць яна яшчэ стаіць), бо яе сапсавалі і пракапалі папярок роў, для таго, каб мы не ездзілі, ну, і хай; здаецца на гэтым пакуль супакоіліся, бо ўжо даўно яна шмат чым здаецца лезла ў вочы. Жудасна дурна і слаба, праўда. — Ну, а мы зараз знайшлі сабе новы занятак. Пілуем і сячом дровы, гэта карысна і вельмі весела працаваць. Ужо выходзіць даволі добра. І гэтым мы яшчэ многім дапамагаем, а нам гэта забаўка. Чысцім яшчэ дарожкі і пад'езд, ператварыліся ў дворнікаў. — Пакуль я яшчэ не звярнулася ў слана, але гэта яшчэ можа быць у хуткай будучыні, ужо не ведаю чаму раптам, можа быць мала рухаў, хоць не ведаю. — Прашу прабачэння за жудасны почырк, штосьці рука дрэнна рухаецца. Мы ўсе на гэтым тыдні гавеем і самі спяваем у нас дома. Былі ў цэрквы, нарэшце. І [[Еўхарыстыя|прычасціцца]] таксама можна будзе там. — Ну, а як Вы ўсе пажываеце і што парабляеце. Асаблівага ў нас нічога няма, што можна напісаць. Зараз трэба сканчаць, бо цяпер мы пойдзем на наш двор, працаваць і да т.п. — Усё Цябе моцна абдымаюць і я таксама і ўсіх астатніх таксама. Усяго добрага, Цётка душка<ref name="Diaries and Letters"/>. }} гэта радкі з іншага ліста, адрасаванага вялікай княгіні [[Ксенія Аляксандраўна|Ксеніі Аляксандраўне]]. === Екацярынбург === У красавіку [[1918]] года Прэзідыум [[Усерасійскі Цэнтральны Выканаўчы Камітэт|Усерасійскага Цэнтральнага выканаўчага камітэта]] чацвёртага склікання прыняў рашэнне пра перавод былога цара ў Маскву дзеля суда над ім. Пасля доўгіх ваганняў, Аляксандра вырашылася суправаджаць мужа, «для дапамогі» з ёй павінна была з’ехаць Марыя. Астатнія павінны былі чакаць іх у [[Табольск]]у, у абавязкі Вольгі ўваходзіла клапаціцца пра хворага брата, Таццяны — весці хатнюю гаспадарку, Анастасіі — «усіх забаўляць». Зрэшты, у пачатку з забаўкай ішло туга, у апошнюю ноч перад ад’ездам ніхто не стуліў вачэй, і калі раніцай да парога былі пададзены сялянскія падводы для цара, царыцы і суправаджальнікаў, тры дзяўчынкі — «тры фігуры ў шэрым» са слязьмі праводзілі тых, хто з’язджалі, да самых варот. У спусцелым доме жыццё працягвалася павольна і сумна. Варажылі па кнігах, чыталі адзін аднаму, гулялі. Анастасія па-ранейшаму качалася на арэлях, малявала і гуляла з хворым братам. Паводле ўспамінаў Глеба Боткіна, сына {{нп3|лейб-медык|лейб-медыка|ru|Лейб-медик}}, загінулага разам з царскай сям’ёй, аднойчы ён убачыў Анастасію ў акне, і пакланіўся ёй, але ахова неадкладна прагнала яго прэч, пагражаючы страляць, калі ён асмеліцца падысці так блізка яшчэ раз. [[3 мая]] 1918 гады стала ясна, што паводле нейкай прычыны ад’езд былога цара ў Маскву быў скасаваны і замест гэтага Мікалай, Аляксандра і Марыя змушаны былі спыніцца ў {{нп3|Дом Іпацьева|доме інжынера Іпацьева|ru|Дом Ипатьева}} ў Екацярынбургу, рэквізаваным новай уладай адмыслова дзеля таго, каб размясціць царскую сям’ю. У лісце, пазначанаму гэтай датай, імператрыца загадвала дочкам «слушна распарадзіцца медыкаментамі» — пад гэтым словам меліся на ўвазе каштоўнасці, якія атрымалася схаваць і захапіць з сабой. Пад кіраўніцтвам старэйшай сястры Таццяны, Анастасія зашыла астатнія ў яе ўпрыгожванні ў гарсэт сукенкі — пры ўдалым збегу абставін меркавалася за іх выкупіць сабе шлях да выратавання. [[19 мая]] нарэшце было вырашана, што астатнія дочкі і Аляксей, да таго чакай досыць падужэлы, далучацца да бацькоў і Марыі ў доме Іпацьева ў Екацярынбургу. На наступны дзень, [[20 мая]], усе чацвёра селі зноў на параход «Русь», які даставіў іх у [[Цюмень]]. Паводле ўспамінаў сведак, дзяўчынак везлі ў зачыненых на ключ каютах, Аляксей ехаў разам са сваім дзеншчыком па прозвішчы Нагорны, доступ да іх у каюту быў забаронены нават для лекара. [[22 мая]] параход прыбыў у Цюмень, і далей на адмысловым цягніку чацвярых дзяцей даставілі ў [[Екацярынбург]]. Анастасія захоўвала пры гэтым выдатны настрой, у лісце, што расказвае пра падарожжа, чуюцца ноткі гумару: {{Цытата|Мой дарагі сябар, Раскажу табе, як мы ехалі. Мы выйшлі рана раніцай, потым селі ў цягнік і я заснула, а ўслед за мной усе астатнія. Мы ўсе вельмі стаміліся, таму што не спалі да гэтага цэлую ноч. Першы дзень было вельмі душна і запылена, і даводзілася на кожнай станцыі зашморгваць фіранкі, каб нас ніхто не мог бачыць. Аднойчы ўвечары я вызірнула, калі мы спыніліся ля маленькага дома, станцыі там не было, і можна было глядзець вонкі. Да мяне падышоў маленькі хлопчык, і папрасіў: «Дзядзька, дай газету, калі ў цябе знойдзецца». Я сказала: «Я не дзядзька, а цётка, і газеты ў мяне няма». Я спачатку не зразумела, чаму ён вырашыў, што я «дзядзька», а потым успомніла, што валасы ў мяне былі коратка абстрыжаны і разам з салдатамі, якія нас суправаджалі, мы доўга смяяліся з гэтай гісторыі. Увогуле, у дарозе было шмат пацешнага, і калі будзе час, я раскажу табе пра вандраванне з пачатку і да канца. Даруй, не забывай мяне. Усё цябе цалуюць. Твая Анастасія.}} [[23 мая]] ў 9 гадзін раніцы цягнік прыбыў у Екацярынбург. Тут ад дзяцей выдалілі прыбылых разам з імі выкладчыка французскай мовы Жыльяра, матроса Нагорнага і {{нп3|Фрэйліна|фрэйлін|ru|Фрейлина}}. Да цягніка былі пададзены экіпажы і ў 11 гадзін раніцы Вольга, Таццяна, Анастасія і Аляксей былі нарэшце дастаўлены ў дом інжынера Іпацьева. Жыццё ў «доме асаблівага прызначэння» было аднастайным, нудным — але не больш за тое. Уздым у 9 гадзін, сняданак. У 2.30 — абед, у 5 — паўдзённы чай і вячэра ў 8. Спаць сям’я клалася ў 10.30 вечара. Анастасія разам з сёстрамі шыла, гуляла па садзе, гуляла ў карты і чытала маці ўслых духоўныя выданні. Крыху пазней дзяўчынак навучылі пекчы хлеб і яны з захапленнем аддаваліся гэтаму занятку. У аўторак [[18 чэрвеня]] 1918 года, Анастасія адсвяткавала свой апошні, 17-ы дзень нараджэння. Надвор’е ў той дзень стаяла выдатнае, толькі да вечара грымнула невялікая навальніца. Квітнелі бэз і мядунка. Дзяўчынкі спяклі хлеб, потым Аляксея вывезлі ў сад, і ўся сям’я далучылася да яго. У 8 вечара павячэралі, згулялі некалькі партый у карты. Спаць ляглі ў звычайны час, у 10.30 вечара. === Расстрэл === {{main|Расстрэл царскай сям'і}} [[Файл:Ipatyev house basement.jpg|thumb|Падвал Іпацьеўскага дома. Фатаграфія зроблена падчас расследавання забойства Царскай Сям’і следчым Сакаловым.]] Афіцыйна лічыцца, што рашэнне пра расстрэл царскай сям’і было канчаткова прынята Уральскім саветам [[16 ліпеня]] ў сувязі з магчымасцю здачы горада белагвардзейскім войскам і змовай наконт выратавання царскай сям’і, якая нібы выявілася. У ноч з [[16 ліпеня|16]] на [[17 ліпеня]] ў 23 гадзіны 30 хвілін два асобаўпаўнаважаныя ад Уралсветам уручылі пісьмовы загад пра расстрэл камандзіру атрада аховы П. З. Ярмакову і каменданту дома камісару Надзвычайнай следчай камісіі {{нп3|Якаў Міхайлавіч Юроўскі|Я. М. Юроўскаму|ru|Юровский, Яков Михайлович}}<ref name=":0">[http://imperator.spbnews.ru/news_ru_view.phtml?view=56 Тайна Старой Коптяковской дороги. Часть 1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304125739/http://imperator.spbnews.ru/news_ru_view.phtml?view=56 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Пасля кароткай спрэчкі пра спосаб выканання пакарання смерцю, царскую сям’ю абудзілі і пад падставай магчымай страляніны і небяспекі быць забітымі кулямі, якія рыкашэцяць ад сцен, прапанавалі спусціцца ў вуглавы паўпадвальны пакой. Паводле справаздачы Якава Юроўскага, Раманавы да апошняга моманту ні пра што не падазравалі. У падвал па вымозе Я. М. Юроўскага<ref name=":0" /> былі прынесены крэслы, на якія селі імператрыца і Мікалай з сынам на руках. Анастасія разам з сёстрамі стаяла ззаду. Сёстры прынеслі з сабой некалькі сумачак, Анастасія захапіла таксама сабаку Джымі, якая суправаджала яе ўвесь час высылкі<ref name="Radzinsky380">Radzinsky (1992), pp. 380—393</ref>. Існуюць звесткі, што пасля першага залпа Таццяна, Марыя і Анастасія засталіся жывымі, іх выратавалі каштоўнасці, зашытыя ў гарсэты сукенак. Пазней дапытаныя следчым Сакаловым сведкі паказалі, што з царскіх дачок Анастасія даўжэй усіх супрацівілася смерці, ужо параненую яе «давялося» дабіваць багнетамі і прыкладамі<ref>{{кніга |аўтар = Соколов, Н.А. |частка = Показания свидетелей и объяснения обвиняемых об убийстве царской семьи |загаловак = Убийство Царской Семьи |спасылка = http://gatchina3000.ru/literatura/sokolov_n_a/murder_imperial_family50.htm |месца = М. |выдавецтва = Алгоритм, изд. «БСК» |год = 2007 |старонкі = 366 |старонак = 384 |isbn = 978-5-9265-0497-9 |тыраж = 4&nbsp;000 }}</ref>. Паводле матэрыялаў, выяўленых гісторыкам [[Эдвард Станіслававіч Радзінскі|Эдвардам Радзінскім]], даўжэй усіх жывой заставалася {{нп3|Ганна Сцяпанаўна Дзямідава|Ганна Дзямідава|ru|Демидова, Анна Степановна}}, прыслуга Аляксандры, якой атрымалася абараніць сябе падушкай, напоўненай каштоўнасцямі<ref name="Radzinsky380"/>. Разам з трупамі сваякоў цела Анастасіі загарнулі ў просціны, знятыя з ложкаў вялікіх княжнаў, і вывезлі ва {{нп3|Ганіна Яма|ўрочышча Чатыры Браты|ru|Ганина Яма}} для пахавання. Там трупы, знявечыўшы да поўнай непазнавальнасці ўдарамі прыкладаў і [[Серная кіслата|сернай кіслатой]], скінулі ў адну са старых шахтаў. Пазней следчы Сакалоў выявіў тут труп сабакі Арціна. Пасля расстрэлу ў пакоі вялікіх княжнаў быў знойдзены апошні малюнак, зроблены рукой Анастасіі, — арэлі паміж дзвюх бяроз<ref name="новелла">{{cite web | author = Макаренко, С. | datepublished = 2005-03-01 | url = http://www.peoples.ru/family/children/anastasia_romanova/index.html | title = Новелла о «зеркальной» Цесаревне или трёх Анастасиях Романовых | work = peoples.ru | access-date = 19 августа 2008 | archive-url = https://www.webcitation.org/612t8DAXg?url=http://www.peoples.ru/family/children/anastasia_romanova/index.html | archive-date = 19 жніўня 2011 | url-status = live }}</ref>. == Характар. Сучаснікі пра Анастасію == [[Файл:Imp Grand Duchess Anastasia Nikolaevna of Russia.jpg|thumb|left|Анастасія ў чарговай мімічнай сцэнцы.]] Паводле ўспамінаў сучаснікаў, Анастасія была маленькай і сытнай, з русымі з рыжынкай валасамі, з вялікімі блакітнымі вачамі, успадкаванымі ад бацькі. Фігурай Анастасія адрознівалася даволі сытнай, як і яе сястра Марыя. Шырокія сцёгны, стройны стан і добры бюст яна ўспадкавала ад маці. Анастасія была невысокай, моцна збітай, але ў той жа час, здавалася трохі паветранай. Тварам і целаскладам была праставатая, саступаючы станістай Вользе і далікатнай Таццяне. Анастасія адзіная ўспадкавала ад бацькі форму твару-злёгку выцягнутую, з выступаючымі скуламі і шырокім ілбом. Яна зусім вельмі была падобная на бацьку. Буйныя рысы твару — вялікія вочы, буйнаваты нос, мяккія вусны, рабілі Анастасію падобнай на юную Марыю Фёдараўну — яе бабулю. Анастасія мела хвалістыя валасы, даволі цвердаватыя. Гаварыла хутка, але выразна. Голас мела высокі, глыбокі. Мела звычку гучна смяяцца і рагатаць. Дзяўчынка адрознівалася лёгкім і жыццярадасным характарам, любіла гуляць у {{нп3|лапта|лапту|ru|Лапта}}, у фанты, у серсо, магла гадзінамі без стомы насіцца па палацы, гуляючы ў хованкі. Лёгка лазіла па дрэвах, і часта з чыстага свавольства адмаўлялася спусціцца на зямлю. Яна была невычарпальная на выдумкі, да прыкладу, любіла размалёўваць шчокі і насы сясцёр, брата і маладых [[фрэйліна|фрэйлін]] духмяным [[Кармін (колер)|кармінам]] і клубнічным сокам. З яе лёгкай рукі ў моду ўвайшло ўплятаць у валасы кветкі і стужкі, чым маленькая Анастасія вельмі ганарылася. Была неразлучная са старэйшай сястрой Марыяй, любіла брата, і магла гадзінамі забаўляць яго, калі Аляксея ўкладвала ў пасцелю чарговая хвароба. [[Ганна Аляксандраўна Вырубава|Ганна Вырубава]] ўспамінала, што «Анастасія была нібы зроблена з ртуці, а не з цела і крыві». Аднойчы, быўшы зусім малой, трох ці чатырох гадоў з роду, на прошаным прыёме ў [[Кранштат|Кранштаце]] яна залезла пад стол і стала скубаць прысутных за ногі, прадстаўляючы сабаку — за што атрымала неадкладную строгую вымову ад бацькі<ref>[http://www.internet-school.ru/Enc.ashx?item=5635 Великие княжны Мария, Татьяна, Анастасия, Ольга (Из книги А. А. Вырубовой «Неопубликованные воспоминания»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080914025608/http://www.internet-school.ru/Enc.ashx?item=5635 |date=14 верасня 2008 }}</ref>. Таксама яна адрознівалася выяўным талентам камічнай актрысы і любіла парадыраваць і перадражніваць атачальных, прытым рабіла гэта вельмі таленавіта і смешна. Аднойчы Аляксей сказаў ёй: {{цытата|Анастасія, табе трэба прадставіць у тэатры, будзе вельмі смешна, павер!|}} На што атрымаў нечаканы адказ, што вялікая княжна не можа выступаць у тэатры, у яе ёсць іншыя абавязкі<ref name="новелла"/>. Часам, зрэшты, яе жарты рабіліся небяскрыўднымі. Так яна нястомна дражніла сясцёр, аднойчы гуляючы ў снежкі з Таццянай, трапіла ёй у твар, ды так моцна, што старэйшая не змагла ўтрымацца на нагах; зрэшты, сама вінаватая, перапуджаная да смерці, доўга плакала на руках у маці. Вялікая княгіня {{нп3|Ніна Георгіеўна Раманава|Ніна Георгіеўна|ru|Романова, Нина Георгиевна}} пазней успамінала, што маленькая Анастасія ніяк не жадала прабачыць ёй высокага ўзросту, падчас гульняў спрабавала абхітрыць, падставіць ножку, і нават падрапаць саперніцу. [[Файл:Tma1908 1.jpg|thumb|З Таццянай і Марыяй ([[1908]]).]] {{quote|Яна ўвесь час даходзіла ў сваіх жартах да небяспечнай мяжы, — успамінаў Глеб Боткін, сын забітага разам з царскай сям'ёй лейб-медыка. — Яна ўвесь час рызыкавала быць пакаранай<ref>King and Wilson (2003), p. 250.</ref>.}} Асаблівай акуратнасцю і любоўю да парадку маленькая Анастасія таксама не адрознівалася, Хэлі Рыўз, жонка амерыканскага дыпламата, акрэдытаванага пры двары апошняга імператара, успамінала, як маленькая Анастасія, быўшы ў тэатры, ела шакалад, не знайшоўшы час зняць свае доўгія белыя пальчаткі, і перапэцкала сабе твар і рукі<ref>Lovell (1991), pp. 35-36</ref>. Яе кішэні былі ўвесь час забіты шакаладкамі і цукеркамі «Крэм-бруле», якімі яна шчодра падзялялася з атачальнымі. Яна таксама любіла жывёл. Спачатку ў яе жыў шпіц па імі Швыбзік, з ім таксама было звязана нямала пацешных і чуллівых выпадкаў. Так, вялікая княжна адмаўлялася класціся спаць, пакуль да яе не далучаўся сабака, а аднойчы, страціўшы свайго ўлюбёнца, клікала яго гучным брэхам — і атрымала поспех, Швыбзік адшукаўся пад канапай. У [[1915]] годзе, калі шпіц памёр ад інфекцыі, яна была няўцешная цягам некалькіх тыдняў. Разам з сёстрамі і братам, яны адспявалі сабачку і пахавалі яго ў Пецяргофе, на Дзіцячай выспе<ref name="freewebs"/>. Потым у яе жыў сабака па імі Джымі. [[Файл:Watercolor by Anastasia Nikolaevna of Russia.gif|thumb|left|Малюнак вялікай княжны Анастасіі.]] Яна любіла маляваць, прытым рабіла гэта вельмі нядрэнна, з задавальненнем гуляла з братам на гітары ці [[балалайка|балалайцы]], вязала, шыла, глядзела кінастужкі, захаплялася модным у той час фатаграфаваннем, прытым мела ўласны фотаальбом, любіла вісець на тэлефоне, чытаць ці проста валяцца ў пасцелі. Падчас вайны стала курыць, у чым кампанію ёй складалі старэйшыя сёстры<ref name="freewebs"/>. Вялікая княжна не адрознівалася добрым здароўем. З дзяцінства яна пакутавала ад болю ў ступнях — наступства прыроджанага скрыўлення вялікіх пальцаў ног<ref>Kurth (1983), p. 106</ref>, так званага {{lang-la|hallux valgus}} — сіндрому, па якім яе пазней пачнуць атаясамляць з адной з самазванак — [[Ганна Андэрсан|Ганнай Андэрсан]]. Мела слабую спіну, пры тым, што ўсімі сіламі ўхілялася ад патрабаванага для ўмацавання цягліц масажу, хаваючыся ад масажысткі ў буфет ці пад ложак<ref>Maylunas, Andrei, Mironenko, et al. (1997), p. 327</ref>. Нават пры невялікіх парэзах крывацёк не спыняўся анамальна доўга, з чаго лекары рабілі выснову, што ўслед за маці Анастасія з’яўляецца носьбіткай [[гемафілія|гемафіліі]]<ref>Vorres (1965), p. 115</ref>. Як сведчыў генерал [[Міхаіл Канстанцінавіч Дзітэрыхс|М. К. Дзітэрыхс]], які ўдзельнічаў у расследаванні забойства царскай сям’і: {{quote|Вялікая княжна Анастасія Мікалаеўна, нягледзячы на свае сямнаццаць гадоў, была яшчэ зусім дзіцём. Такое ўражанне яна вырабляла галоўным чынам сваім выглядам і сваім вясёлым характарам. Яна была нізенькая, вельмі сытная, — «скарбонка», як дражнілі яе сёстры. Яе адметнай рысай было прыкмячаць слабыя бакі людзей і таленавіта імітаваць іх. Гэта быў прыродны, здольны комік. Вечна, бывала, яна ўсіх смяшыла, захоўваючы штучна-сур'ёзны выгляд<ref name="кравцова"/>.}} Яна зачытвалася п’есамі [[Фрыдрых Шылер|Шылера]] і [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Гётэ]], любіла {{нп3|Гектар Мало|Мало|ru|Мало, Гектор}} і [[Мальер]]а, [[Чарльз Дыкенс|Дыкенса]] і [[Шарлота Бронтэ|Шарлоту Бронтэ]]. Добра іграла на раялі, і ахвотна выконвала з маці ў чатыры рукі п’есы [[Фрыдэрык Шапен|Шапена]], [[Эдвард Грыг|Грыга]], [[Сяргей Васільевіч Рахманінаў|Рахманінава]] і [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Чайкоўскага]]. Выкладчык французскай мовы [[П'ер Жыльяр|Жыльяр]] так успамінаў пра яе: {{quote|Яна была пястуха — недахоп, ад якога яна выправілася з гадамі. Вельмі ленаватая, як гэта бывае часам з вельмі здольнымі дзецьмі, яна валодала выдатным вымаўленнем французскай мовы і разыгрывала маленькія тэатральныя сцэны з сапраўдным талентам. Яна была гэтак вясёлая і так умела разагнаць маршчыны ў кожнага, хто быў не ў гумары, што некаторыя з атачальных сталі, успамінаючы мянушку, дадзеную яе маці пры англійскім двары, клікаць яе «Сонечны прамень»<ref>[http://www.st-nikolas.orthodoxy.ru/biblio/tzar/pedagogy/glava9_5.html Великая Княжна Анастасия Николаевна Романова -«сорванец» и утешительница. М.Кравцова. Воспитание детей на примере святых Царственных Мучеников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070323170804/http://www.st-nikolas.orthodoxy.ru/biblio/tzar/pedagogy/glava9_5.html |date=23 сакавіка 2007 }}</ref>.}} == Выяўленне рэшткаў == [[Файл:Ganina Jama monument.jpg|thumb|Крыж над Ганінай ямай.]] Урочышча «Чатыры браты» размешчана ў некалькіх кіламетрах ад вёскі Капцякі, недалёка ад [[Екацярынбург]]а. Адна з яго ям была абрана камандай Юроўскага для пахавання рэшткаў царскай сям’і і слуг. Утрымаць месца ў сакрэце не атрымалася адпачатку, з прычыны таго, што літаральна каля ўрочышча праходзіла дарога на Екацярынбург, рана раніцай працэсію бачыла сялянка сяла Капцякі Наталля Зыкава, і потым яшчэ некалькі чалавек. Чырвонаармейцы, пагражаючы зброяй, прагналі іх прэч. Пазней, у той жа дзень на ўрочышчы былі чутныя выбухі гранат. Зацікаўленыя дзіўным здарэннем, мясцовыя жыхары, праз некалькі дзён, калі ачапленне ўжо было знята, прыйшлі ва ўрочышча і здолелі выявіць некалькі каштоўнасцей, у паспеху не заўважаных забойцамі. З [[23 мая]] па [[17 чэрвеня]] [[1919]] года следчы Сакалоў вёў разведку мясцовасці і апытанне жыхароў сяла. З [[6 чэрвеня]] па [[10 ліпеня]] на загад адмірала [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Аляксандра Калчака]] пачаліся раскопы Ганінай ямы, якія былі перапынены з-за адступлення белых з горада<ref>[http://gatchina3000.ru/literatura/sokolov_n_a/murder_imperial_family47.htm 17—18 июля на руднике / Убийство Царской Семьи — Соколов Н. А. — The Murder of Russia’s Imperial Family]</ref>. [[11 ліпеня]] [[1991]] года ў Парасёнкавым логу блізу Екацярынбурга на глыбіні ледзь больш аднаго метра былі знойдзены рэшткі, ідэнтыфікаваныя як целы царскай сям’і і слуг. Цела, якое, напэўна, належала Анастасіі, было пазначана нумарам 6. У дачыненні яго паўсталі сумневы — увесь левы бок твару быў пабіты; расійскія [[антрапалогія|антраполагі]] спрабавалі злучыць знойдзеныя аскепкі разам, і скласці з іх патрэбную частку. Вынік досыць карпатлівай працы выклікаў сумневы. Расійскія даследчыкі паспрабавалі выходзіць з узросту знойдзенага шкілета, аднак, вымярэнні рабіліся з дапамогай параўнання фатаграфій і камп’ютарных мадэляў чэрапаў, знойдзеных у пахаванні, але дакладнасць дадзенага метаду была падвергнута сумневу амерыканскімі спецыялістамі<ref>Massie (1995), p. 67</ref>. Амерыканскія навукоўцы лічылі, што зніклае цела прыналежыць Анастасіі, таму што ніводны з жаночых шкілетаў не паказваў сведчанняў няспеласці, такіх як няспелая ключыца, неразвітыя зубы мудрасці ці няспелыя пазванкі ў спіне, якія яны вылічвалі выявіць у целе сямнаццацігадовай дзяўчыны. У 1998 годзе, калі рэшткі імператарскай сям’і канчатковы былі пахаваны, цела даўжынёй 5’7" (170 см.) было пахавана пад імем Анастасіі. Фатаграфіі дзяўчыны, якая стаіць побач са сваімі сёстрамі, зробленыя за паўгода да забойства, паказваюць, што Анастасія была на некалькі цаляў ніжэй іх. Імператрыца, каментуючы фігуру сваёй шаснаццацігадовай дачкі, у лісце да Ганны Вырубавай за сем месяцаў да забойства пісала: «Анастасія да роспачы свайму патаўсцела і выглядам сваім у дакладнасці напамінае Марыю некалькі гадоў назад — такі ж велізарны стан і кароткія ногі… Будзем спадзявацца, з векам гэта пройдзе…»<ref>Maylunas and Mironenko (1997), p. 595</ref>. Навукоўцы лічаць малаімаверным, каб у апошнія месяцы свайго жыцця яна моцна вырасла. Яе рэальны ўзрост быў прыблізна 5’2"<ref>King and Wilson (2003), p. 434</ref>. У той жа час крыміналіст В. Салаўёў лічыць, што довадам у карысць ідэнтыфікацыі цела як Анастасіі з’яўляецца яе спадніца<ref>{{артыкул|аўтар=Черникова Ю.|загаловак=Дело об убийстве царской семьи|спасылка=http://newtimes.ru/articles/detail/53593/|выданне=Новое время|нумар=21 (249) от 18 июня 2012 года}}</ref>. Канчаткова сумневы атрымалася вырашыць у [[2007]] годзе, пасля выяўлення ў Парасенкавым логу рэшткаў маладой дзяўчыны і хлопчыка, ідэнтыфікаваных пазней як цэсарэвіч Аляксей і Марыя<ref>{{cite web|last=Лебедев, Андрей; Попова, Кася|title=Алексей и Мария. Останки, найденные под Екатеринбургом, принадлежат царским детям|work=№ 4708|publisher=Российская газета|date=2008-07-17|url=http://www.rg.ru/2008/07/17/romanovy.html}}</ref>. {{нп3|Генетычная дактыласкапія|Генетычная экспертыза|ru|Генетическая дактилоскопия}} пацвердзіла ранейшыя высновы<ref>{{cite web|title=Останки детей Николая II признаны подлинными|publisher=KM.RU|date=2008-04-30|url=http://www.km.ru/news/view.asp?id=2DC7212A8C5E40DB83550F9DAB8A5F20|archive-url=https://web.archive.org/web/20080919003241/http://www.km.ru/news/view.asp?id=2DC7212A8C5E40DB83550F9DAB8A5F20|archive-date=19 верасня 2008|access-date=15 лютага 2016|url-status=dead}}</ref>. У ліпені [[2008]] года дадзеную інфармацыю афіцыйна пацвердзіў {{нп3|Следчы камітэт пры Пракуратуры Расійскай Федэрацыі|Следчы камітэт пры Пракуратуры РФ|ru|Следственный комитет при прокуратуре Российской Федерации}}, паведаміўшы, што экспертыза рэшткаў, знойдзеных у 2007 годзе на старой Капцякоўскай дарозе, усталявала: выяўленыя рэшткі прыналежаць вялікай княжне Марыі і цэсарэвічу Аляксею, які з’яўляўся спадчыннікам імператара<ref>{{cite web|last=Гладышева, Наталья|title=Святые на 100%|publisher=Газета.ру|date=2008-07-18|url=http://www.gazeta.ru/social/2008/07/18/2786403.shtml}}</ref>. Аднак, група вядомых генетыкаў (прымалых удзел ва ўсіх гэтых ДНК-тэстах) у выніковым артыкуле ў 2009 годзе піша<ref>[http://www.plosone.org/article/info:doi/10.1371/journal.pone.0004838 «Mystery Solved: The Identification of the Two Missing Romanov Children Using DNA Analysis». By Michael D. Coble, Odile M. Loreille, Mark J. Wadhams, Suni M. Edson, Kerry Maynard, Carna E. Meyer, Harald Niederstätter, Cordula Berger, Burkhard Berger, Anthony B. Falsetti, Peter Gill, Walther Parson, Louis N. Finelli. //PloS ONE. San Francisco, California: Public Library of Science, an interactive open-access journal for the communication of all peer-reviewed scientific and medical research, March 11, 2009](PLoS ONE 4 (3): e4838. doi:10.1371/journal.pone.0004838)</ref>: {{Пачатак цытаты}}Варта адзначыць, што атрымалыя шырокую агалоску прэнні пра тое, рэшткі Марыі ці Анастасіі знойдзены ў другім пахаванні не могуць быць урэгуляваны на грунце вынікаў праведзенага ДНК аналізу. Без спецыфікацыі дадзеных ДНК кожнай з сясцёр, мы можам канчаткова ідэнтыфікаваць толькі Аляксея — толькі сына Мікалая і Аляксандры.{{Канец цытаты}} {{Пачатак цытаты}}Ідэнтыфікаваць (рэшткі) як менавіта Марыю ці менавіта Анастасію з дапамогай аналізу ДНК не атрымалася.{{Канец цытаты}} Крымінальная справа пра гібель царскай сям’і афіцыйна закрыта<ref>{{cite web|title=Идентификация останков Романовых|publisher=Lenta.ru|url=http://lenta.ru/story/romanov/|archive-url=https://web.archive.org/web/20110829011433/http://lenta.ru/story/romanov/|archive-date=29 жніўня 2011|access-date=15 лютага 2016|url-status=live}}</ref>. У лютым [[2014]] года акадэмік РАН Веніямін Аляксееў апублікаваў новыя дадзеныя пра магчымае выратаванне Вялікай княжны<ref>{{cite web|last=Вениамин Алексеев|title=Академик РАН: Великая княжна Анастасия выжила и долгие годы жила под фамилией Чайковская|publisher=ИТАР-ТАСС|date=2014-02-25|url=http://itar-tass.com/ural-news/1001768}}</ref>. == Ілжэ-Анастасіі == [[Файл:Anna Anderson 1920.jpg|thumb|left|Самая вядомая з ілжэ-Анастасій — Ганна Андэрсан.]] Чуткі пра тое, што адной з царскіх дачок атрымалася выратавацца — ці то ўцёкшы з дома Іпацьева, ці то яшчэ да рэвалюцыі, быўшы падмененай на некага з прыслугі, сталі хадзіць сярод рускіх эмігрантаў амаль адразу пасля расстрэлу царскай сям’і. Спробы шэрага асоб выкарыстаць у карыслівых мэтах веру ў магчымае выратаванне малодшай княжны Анастасіі прывялі да з’яўлення звыш трыццаці ілжэ-Анастасій. Адной з найболей вядомых самазванак стала [[Ганна Андэрсан]], якая сцвярджала, што салдат па прозвішчы Чайкоўскі здолеў выцягнуць яе параненай з падвала дома Іпацьева пасля таго як убачыў, што яна яшчэ жывая<ref>Kurth (1983), pp. 33-39.</ref>. Іншую версію той жа гісторыі выказаў былы аўстрыйскі ваеннапалонны Франц Свобада на судзе, на якім Андэрсан спрабавала абараніць сваё права называцца вялікай княжной і атрымаць доступ да гіпатэтычнай спадчыны «бацькі». Свобада абвясціў сябе ратавальнікам Андэрсан, прытым, паводле яго версіі, параненая княжна была перапраўлена ў дом «закаханага ў яе суседа, нейкага Х.». Версія гэта, зрэшты, утрымвала досыць шмат выяўна непраўдападобных дэталей, прыкладам, пра парушэнне каменданцкай гадзіны, што было неймаверна ў той момант, пра афішы з аб’явай пра ўцёкі вялікай княжны, нібы разлепленыя па ўсім горадзе, і пра павальныя ператрусы, якія нічога не далі. Томас Хільдэбранд Прэстан, што быў у паказаны час генеральным консулам Вялікабрытаніі ў Екацярынбургу, адпрэчыў падобныя выдумкі<ref>Аффидевит Томаса Хильдебранда Престона, составленный для Йена Ворреса в книге: Vorres, Ian (2001 revised edition). The Last Grand Duchess. Key Porter Books. ISBN 978-1-55263-302-1.</ref>. Нягледзячы на тое, што Андэрсан да канца жыцця бараніла сваё «царскае» паходжанне, напісала кнігу «Я, Анастасія» і цягам некалькіх дзясяткаў гадоў вяла судовыя цяжбы, канчатковага рашэння пры яе жыцці вынесена не было<ref>{{артыкул | аўтар = Деко А. | загаловак = Анастасия | аўтар выдання = Непомнящий Н. Н. | выданне = 100 великих загадок | месца = М. | год = 2004 | старонкі = 127—152 }}</ref>. У 1995 і 2011 гадах генетычны аналіз пацвердзіў ужо метыя дапушчэнні, што Ганна Андэрсан была насамрэч Францыскай Шанцкоўскай, працоўнай берлінскага завода, што вырабляў выбуховыя рэчывы. Да 2011 года лічылася, што яна была сур’ёзна паранена ў выніку няшчаснага выпадку на вытворчасці (у 1916 годзе) і атрымала псіхічны шок, ад наступстваў якога не магла пазбыцца да канца жыцця<ref>См. [http://www.nature.com/ng/journal/v9/n1/abs/ng0195-9.html научную публикацию] коллектива авторов Stoneking ''et al.'' (1995).</ref>. У 2011 годзе амерыканцы Грэг Кінг і Пені Уілсан апублікавалі новае даследаванне пра Ганну Андэрсан і Францыску Шанцкоўскую — кнігу «''The Resurrection of the Romanovs: Anastasia, Anna Anderson, and the World’s Greatest Royal Mystery''» ({{lang-be|Ускрысенне Раманавых: Анастасія, Ганна Андэрсан і самая вялікая каралеўская таямніца ў свеце}}). У ёй яны сцвярджаюць, што, даследуючы фабрычныя архівы, высветлілі, што ў выніку няшчаснага выпадку на вытворчасці (у 1916 годзе) Шанцкоўская атрымала толькі лёгкія (неглыбокія, павярхоўныя) драпіны на галаве і канцавінах<ref>G.King, P.Wilson. The Resurrection of the Romanovs: Anastasia, Anna Anderson, and the World’s Greatest Royal Mystery. — John Wiley & Sons Inc., Hoboken, New Jersey. 2011 (p.283)</ref>, што ніяк не адпавядае зафіксаваным лекарамі глыбокім калецтвам за вухам, на целе і канцавінах Ганны Андэрсан. Апроч таго, Кінг і Уілсан не знайшлі сведчанняў пра тое, што Шанцкоўская была нараджалай жанчынай — тым часам як медычныя карты Ганны Андэрсан паказваюць, што яна нарадзіла дзіця (у 1919 годзе)<ref>Kurth, Peter (1983). Anastasia: The Riddle of Anna Anderson. Back Bay Books. ISBN 0-316-50717-2. (На русском языке: Курт, Питер. Анастасия. Загадка великой княжны. — М. «Захаров», 2005. ISBN 5-8159-0472-4).</ref>. Хоць крытыкі знайшлі ў кнізе Кінга і Уілсана каля 40 нестасовак<ref>[http://www.amazon.com/The-Resurrection-Romanovs-Anastasia-Anderson/product-reviews/0470444983/ref=cm_cr_pr_hist_1?ie=UTF8&filterBy=addOneStar&showViewpoints=0 Reviews on «The Resurrection of the Romanovs: Anastasia, Anna Anderson, and the World’s Greatest Royal Mystery»]</ref>, самі аўтары ў сваёй жа кнізе прыйшлі да высновы, што Ганна Андэрсан і Шанцкоўская былі адным і тым жа чалавекам. Яшчэ адной ілжэ-Анастасіяй выступіла {{нп3|Яўгенія Сміт|Яўгенія Сміт|ru|Смит, Евгения}} (Яўгенія Смятыска), мастачка, якая выпусціла ў [[ЗША]] «мемуары» пра сваё жыццё і цудоўнае выратаванне<ref>Autobiography of HIH Anastasia Nicholaevna of Russia, New York: Speller, 1963, ISBN 1-125-90647-2.</ref>. Ёй атрымалася прыцягнуць значную ўвагу да сваёй персоны і сур’ёзна падправіць фінансавае становішча, спекулюючы на цікавасці публікі. Чуткі пра выратаванне Анастасіі падаграваліся весткамі пра цягнікі і дамы, якія бальшавікі абшуквалі ў пошуку зніклай княжны<ref>Kurth (1983), p. 44.</ref>. Падчас кароткага зняволення ў Пермі ў [[1918]] годзе прынцэса {{нп3|Алена Пятроўна Сербская|Алена Пятроўна|ru|Елена Петровна Сербская}}, жонка далёкага сваяка Анастасіі, князя [[Іаан Канстанцінавіч Раманаў|Іаана Канстанцінавіча]], паведаміла, што ахова прыводзіла да яе ў камеру дзяўчынку, якая назвала сябе Анастасіяй Раманавай, і ці спытала, была дзяўчынка дачкой цара. Алена Пятроўна адказала, што яна не прызнала дзяўчынку, і ахова адвяла яе<ref name="Kurth43">Kurth (1983), p. 43.</ref>. Іншаму паведамленню дае больш верагоднасці адзін гісторык. Восем сведак паведамілі пра вяртанне маладой жанчыны пасля выяўнай спробы выратавання ў верасні 1918 года на чыгуначнай станцыі ў Запасным шляху 37, да паўночнага захаду ад Пермі. Гэтымі сведкамі быў Максім Грыгор’еў, Таццяна Сітнікава і яе сын Фёдар Сытнікаў, Іван Куклін і Марына Кукліна, Васіль Рабаў, Усціна Варакіна і доктар Павел Уткін, лекар, які аглядаў дзяўчынку пасля інцыдэнту<ref>Occleshaw (1993), p. 46.</ref>. Некаторыя сведкі апазналі дзяўчынку як Анастасію, калі ім паказалі фатаграфіі вялікай княжны следчыя Белай Арміі. Уткін таксама сказаў ім, што траўмаваная дзяўчынка, якую ён аглядаў у штабе ЧК у [[Перм]]і, сказала яму: «Я — дачка гасудара, Анастасія». Некаторыя сведкі апазналі дзяўчынку як Анастасію, калі ім паказалі фатаграфіі вялікай княжны следчыя Белай Арміі. Уткін таксама сказаў ім, што траўмаваная дзяўчынка, якую ён аглядаў у штабе ЧК у [[Перм]]і, сказала яму: «Я — дачка гасудара, Анастасія».<ref>Occleshaw (1993), p. 47</ref>. Аднак ёсць імавернасць, што сапраўды адзін ці некалькі ахоўнікаў маглі выратаваць некага з выжылых Раманавых. Якаў Юроўскі запатрабаваў, каб ахоўнікі прыехалі ў яго кантору і перагледзелі рэчы, якія яны ўкралі пасля забойства. Адпаведна быў прамежак часу, калі целы ахвяр засталіся без нагляду ў грузавіку, у падвале і ў калідоры дома. Некаторыя ахоўнікі, якія не бралі ўдзел у забойствах і спачувалі вялікім княжнам, паводле некаторых звестак засталіся ў падвале з целамі<ref>King and Wilson (2003), p. 314.</ref>. У [[1964]]—[[1967]] гадах падчас справы Ганны Андэрсан венскі кравец Генрых Клейбенцэтль ({{lang-de|Heinrich Kleibenzetl}}) сведчыў пра тое, што ён нібы бачыў параненую Анастасію неўзабаве пасля забойства ў Екацярынбургу [[17 ліпеня]] 1918 года. За дзяўчынкай даглядала яго домаўласніца, Ганна Баўдзін ({{lang-en|Anna Baoudin}}), у будынку насупраць дома Іпацьева. «Ніжняя частка яе цела была пакрыта крывёй, яе вочы былі закрыты, і яна была белая як палатно», — сведчыў ён. «Мы вымылі яе падбародак, фрау Ганначка і я, потым яна застагнала. Косткі, мабыць, былі зламаны… Потым яна расплюшчыла вочы на хвіліну». Клейбенцэтль сцвярджаў, што параненая дзяўчынка заставалася ў доме яго домаўласніцы цягам трох дзён. Чырвонаармейцы нібы прыходзілі ў дом, але ведалі яго домаўласніцу занадта добра і фактычна не сталі абшукваць дом. «Яны сказалі прыкладна так: Анастасія знікла, але яна не тут, гэта само сабой». Нарэшце, чырвонаармеец, той жа самы чалавек, які прынёс яе, прыехаў, каб забраць дзяўчынку. Клейбенцэтль пра яе далейшы лёс больш нічога не ведаў<ref name="Kurth339">Kurth (1983), p. 339.</ref>. Апошняя з ілжэ-Анастасій, Наталля Біліходзэ, памерла ў [[2000]] годзе<ref>{{cite web|last=Садков, Павел|title=Лженаследницы охотятся за золотом царей Романовых|publisher=Комсомольская правда|date=2007-09-13|url=http://www.kp.ru/daily/23967.3/73049/}}</ref>. Ізноў чуткі ажывіліся пасля выхаду кнігі Сярго Берыі «Мой бацька — [[Лаўрэнцій Берыя]]», дзе аўтар між іншым успамінае пра сустрэчу ў фае Вялікага тэатра з Анастасіяй, якая нібы выратавалася і стала настаяльніцай неназванага балгарскага манастыра<ref>[http://www.duel.ru/publish/beria/beria.html Серго Берия. Мой отец — Лаврентий Берия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080225133125/http://www.duel.ru/publish/beria/beria.html |date=25 лютага 2008 }}</ref>. Чуткі пра «цудоўнае выратаванне», якія быццам пацішэлі пасля таго, як царскія рэшткі былі падвергнуты навуковаму вывучэнню ў [[1991]] годзе, аднавіліся з новай сілай, калі ў прэсе з’явіліся публікацыі пра тое, што сярод знойдзеных цел адсутнічалі адна з вялікіх княжнаў (меркавалася, што гэта была Марыя) і цэсарэвіч Аляксей. Аднак, паводле іншай версіі, сярод рэшткаў магло не быць Анастасіі, якая была няшмат чым маладзей сёстры і амаль гэтак жа складзена, таму памылка ў ідэнтыфікацыі ўяўлялася імавернай. На ролю выратаванай Анастасіі гэтым разам прэтэндавала {{нп3|Надзея Уладзіміраўна Іванова-Васільева|Надзея Іванова-Васільева|ru|Иванова-Васильева, Надежда Владимировна}}, якая правяла большую частку жыцця ў Казанскай псіхіятрычнай лякарні, куды яна была вызначана Савецкай уладай, якая нібы асцерагалася выжылай царэўны<ref name="аиф">{{cite web | author = Кашницкий, Савелий | coauthors = Кожемякин, Владимир; Смирнов, Алексей | datepublished = 12 сентября 2007 | url = http://gazeta.aif.ru/online/aif/1402/43_01 | title = 30 Анастасий. Была ли среди них хоть одна настоящая царская дочь? | work = Аргументы и Факты | access-date = 18 августа 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121219180716/http://gazeta.aif.ru/online/aif/1402/43_01 | archive-date = 19 снежня 2012 | url-status = dead }}</ref>. Князь {{нп3|Дзмітрый Раманавіч Раманаў|Дзмітрый Раманавіч Раманаў|ru|Романов, Дмитрий Романович}}, прапраўнук Мікалая, падвёў вынік шматгадовай эпапеі самазванак: {{Цытата|Самазваных Анастасій на маёй памяці было ад 12 да 19. Ва ўмовах паваеннай дэпрэсіі многія схадзілі з розуму. Мы, Раманавы, былі б шчаслівыя, калі б Анастасія, нават у асобе гэтай самай Ганны Андэрсан, апынулася жывой. Але на жаль, гэта была не яна!<ref name="аиф"/>|}} Дадатковымі аргументамі сталі знаходка ў тым жа ўрочышчы ў [[2007]] годзе цел Аляксея і Марыі і антрапалагічная і генетычная экспертызы, што пацвердзілі, што выратаваных сярод царскай сям’і не было<ref>{{cite web|last=Боде, Вероника|title=Подлинность царских останков: тройная гарантия|publisher=Радио Свобода|date=2008-07-16|url=http://www.svobodanews.ru/Article/2008/07/16/20080716175735117.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080803030455/http://www.svobodanews.ru/Article/2008/07/16/20080716175735117.html|archive-date=3 жніўня 2008|access-date=15 лютага 2016|url-status=dead}}</ref>. == Кананізацыя == Кананізацыя сям’і апошняга цара ў чыне навамучанікаў была распачата [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай замежнай царквой]] у [[1981]] годзе. Падрыхтоўка да кананізацыі ў Расіі пачалася ў [[1991]] годзе, калі былі адноўлены раскопы ў Ганінай яме. Па дабраславенні архібіскупа Мелхіседэка [[7 ліпеня]] ва ўрочышчы быў усталяваны Паклонны крыж<ref>{{cite web|title=Слово наместника монастыря|publisher=Мужской монастырь во имя Святых Царственных Страстотерпцев|url=http://www.g-ya.ru/content/view/13/2/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915070759/http://www.g-ya.ru/content/view/13/2/|archive-date=15 верасня 2008|access-date=15 лютага 2016|url-status=dead}}</ref>. [[17 ліпеня]] [[1992]] года прайшоў першы [[Біскуп|архірэйскі]] {{нп3|хросны ход|хросны ход|ru|Крестный ход}} да месца пахавання рэшткаў царскай сям’і. Новы крыж з ківотам усталявала тут Брацтва ў імя Святых Царскіх Пакутнікаў. У ноч на [[17 ліпеня]] [[1995]] года ля крыжа была здзейснена першая Боская [[літургія]], якая праходзіць зараз кожны год. У [[2000]] годзе рашэнне пра [[кананізацыя|кананізацыю]] прыняла [[Руская праваслаўная царква]]<ref>{{cite web|title=О канонизации Царской семьи|publisher=pravaya.ru|date=2008-04-28|url=http://ei.pravaya.ru/content/view/2455/6/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080619084326/http://ei.pravaya.ru/content/view/2455/6/|archive-date=19 чэрвеня 2008|access-date=15 лютага 2016|url-status=live}}</ref>. У тым жа годзе па дабраславенні патрыярха было пачата будаванне {{нп3|Манастыр у гонар Святых Царскіх Пакутнікаў ва ўрочышчы Ганіна Яма|мужчынскага манастыра ў гонар царскай сям'і на Ганінай яме|ru|Монастырь в честь Святых Царственных Страстотерпцев в урочище Ганина Яма}}. {{Цытата|Спадзяёмся, што будаванне скіта на месцы знішчэння цел Царскіх Пакутнікаў у Ганінай яме, дзе па хуткім часе таксама будзе ўзносіцца царкоўная малітва, згладзіць наступствы страшных злачынстваў, што здзейсніліся на шматпакутнай уральскай зямлі<ref>{{cite web|title=Летопись почитания святых царственных страстотерпцев на Урале: монастырь на Ганиной яме — маленький островок «Деревянного царства» Старой Руси|publisher=Православная газета|url=http://orthodox.etel.ru/2008/28/_letopis2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914003632/http://orthodox.etel.ru/2008/28/_letopis2.htm|archive-date=14 верасня 2008|access-date=15 лютага 2016|url-status=dead}}</ref>.}} [[1 кастрычніка]] 2000 года Высокаправялебнейшы {{нп3|Вікенцій (Морар)|Вікенцій|ru|Викентий (Морарь)}}, [[архібіскуп]] Екацярынбургскі і Верхатурскі, заклаў першы камень у падставу будучай царквы ў гонар Святых Царскіх Пакутнікаў. Манастыр пабудаваны галоўным чынам з дрэва, у ім знаходзяцца сем асноўных цэркваў у прыватнасці — галоўны храм у гонар святых царскіх пакутнікаў, храм [[Серафім Сароўскі|св. Серафіма Сароўскага]] і інш. {{Цытата|О святии Царственнии великомученицы, Царице Александре, Царевны Ольго, Татиано, Марие, Анастасие, купно с Цесаревичем Алексием и преподобномученицами Елисаветою и Варварою! Приимите от покаянных сердец наших моление теплое сие, вам приносимое, и испросите нам у Всемилостиваго Владыки и Спаса нашего Иисуса Христа прощение за соизволение Цареубийства, на нас и отец наших павшаго, даже до седмаго колена. Яко же в житии вашем земнем неисчислимыя милости сотворили есте людям вашим, тако и ныне умилосердитеся на ны, грешныя, и извавити нас от скорбей лютых, от недуг душевных и телесных, от стихий, на ны попущением Божием восстающих, от браней вражиих и междуусобных и крови братския пролития. Укрепити нашу веру и упование и испросите нам у Господа терпение и вся благопотребная в жизни сей и к душевному спасению полезная. Утешите ны, скорбящия, и приведите ны ко спасению. Аминь<ref>[http://www.st-nikolas.orthodoxy.ru/questions/canon_tzar_martyres.html Канон царственным мученицам]</ref>.}} == Памяць == У яе гонар у [[1902]] годзе было названа сяло {{нп3|Сяло Анастасіеўка, Краснадарскі край|Анастасіеўка|ru|Анастасиевка (Краснодарский край)}} {{нп3|Чарнаморская губерня|Чарнаморскай губерні|ru|Черноморская губерния}}<ref>[http://kurorttuapse.narod.ru/history/a1.htm История образования посёлков Туапсинского района. Словарь посёлков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150430161752/http://kurorttuapse.narod.ru/history/a1.htm |date=30 красавіка 2015 }}</ref>. У снежні 2010 года ў гонар Анастасіі Раманавай быў названы набыты расійскай суднаходнай кампаніяй {{нп3|St. Peter Line|St. Peter Line|ru|St. Peter Line}} круізны паром — {{нп3|SPL Princess Anastasia, паром|Princess Anastasia|ru|SPL Princess Anastasia (паром)}}. У Санкт-Пецярбургу каля храма Ускрысення Хрыстова ля Варшаўскага вакзала стаіць помнік сям’і Раманавых. У Екацярынбургу на месцы расстрэлу царскай сям’і пабудаваны [[Храм-на-Крыві (Екацярынбург)|Храм-на-Крыві]]. Кампаніяй Fox Animation Studios быў выпушчаны мультфільм {{нп3|Анастасія, мультфільм|Анастасія|ru|Анастасия (мультфильм)}}. == Радавод == <center>{{Ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''Анастасія Мікалаеўна''' |2= [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] |3= [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандра Фёдараўна]] |4= [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] |5= [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыя Фёдараўна]] |6= [[Людвіг IV, вялікі герцаг Гесенскі|Людвіг IV Гесенскі]] |7= [[Аліса, вялікая герцагіня Гесенская|Аліса Гесенская]] |8= [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр II]] |9= [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыя Аляксандраўна]] |10= [[Крысціян IX]] |11= [[Луіза Гесен-Касельская]] |12= [[Карл Гесенскі]] |13= [[Лізавета Пруская]] |14= [[Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі]] |15= [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]] |16= [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] |17= [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая I)|Аляксандра Фёдараўна]] |18= [[Людвіг II, вялікі герцаг Гесенскі|Людвіг II Гесенскі]]{{efn|name=wel1|З’яўляўся бацькам як прынца [[Карл Гесенскі|Карла Гесенскага]], так і [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыі Аляксандраўны]], жонкі імператара Аляксандра II. Зрэшты, як лічаць біёграфы, у другім выпадку быў толькі намінальным бацькам, а біялагічным з’яўляўся барон Аўгуст фон Сенарклен дэ Гранмі, з якім з 1820 года жыла сумесна [[Вільгельміна Бадэнская]]}} |19= [[Вільгельміна Бадэнская]]{{efn|name=wel2|З’яўлялася маці як прынца [[Карл Гесенскі|Карла Гесенскага]], так і [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыі Аляксандраўны]], жонкі імператара Аляксандра II.}} |20= [[Фрыдрых Вільгельм Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбург-Глюксбургскі]] |21= [[Луіза Караліна Гесен-Касельская]] |22= [[Вільгельм Гесен-Касельскі]] |23= [[Луіза Шарлота Дацкая]] |24= [[Людвіг II, вялікі герцаг Гесенскі|Людвіг II Гесенскі]]{{efn|name=wel1}} |25= [[Вільгельміна Бадэнская]]{{efn|name=wel2}} |26= [[Вільгельм Прускі, 1783—1851|Вільгельм Прускі]] |27= [[Марыя Ганна Амалія Гесен-Гамбургская|Мар'яна Пруская]] |28= [[Эрнст I, герцаг Саксен-Кобург-Гоцкі|Фердынанд Эрнст Аўгуст Саксен-Кобургскі]] |29= [[Луіза Саксен-Гота-Альтэнбургская, 1800—1831|Луіза Саксен-Гота-Альтэнбургская]] |30= [[Эдуард Аўгуст, герцаг Кенцкі|Эдуард Аўгуст Кенцкі]] |31= [[Вікторыя Саксен-Кобург-Заальфельдская]] }}</center> == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * Танеева (Вырубова) А. А. [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?url=http%3A%2F%2Fwww.sakharov-center.ru%2Fasfcd%2Fauth%2Fauth_book.xtmpl%3Fid%3D86831%26aid%3D364&text=%D2%E0%ED%E5%E5%E2%E0%20(%C2%FB%F0%F3%E1%EE%E2%E0)%20%C0.%20%C0.%20%D1%F2%F0%E0%ED%E8%F6%FB%20%EC%EE%E5%E9%20%E6%E8%E7%ED%E8 Страницы моей жизни]{{Недаступная спасылка}} / Предисл. Ю. Ю. Рассулина. — М.: Благо, 2000. — 320 с<nowiki>.</nowiki> (Англ. пер.: Vyrubova, Anna. ''[http://www.alexanderpalace.org/russiancourt2006/ Memories of the Russian Court]''. ''alexanderpalace.org''.) * Dehn, Lili (1922). ''[http://www.alexanderpalace.org/realtsaritsa/ The Real Tsaritsa]''. ''alexanderpalace.org''. * Gilliard, Pierre. ''[http://www.alexanderpalace.org/2006pierre/introduction.html Thirteen Years at the Russian Court]'' ''alexanderpalace.org''. * [http://emalkrest.narod.ru/txt/zhiljar.htm Император Николай II и его семья. П.Жильяр. Вена, 1921] * Eagar, Margaret (1906). ''[http://www.alexanderpalace.org/eagar/eagar.html Six Years at the Russian Court]''. ''alexanderpalace.org''. * Kurth, Peter (1983). ''Anastasia: The Riddle of Anna Anderson''. Back Bay Books. ISBN 0-316-50717-2. (На русском языке: Курт, Питер. ''Анастасия. Загадка великой княжны''. — М. «Захаров», 2005. ISBN 5-8159-0472-4). * Massie, Robert K. (1967). ''Nicholas and Alexandra''. Dell Publishing Co. ISBN 0-440-16358-7. (На русском языке: Мэсси, Роберт. ''Николай и Александра. Биография''. — М. «Захаров», 2006. ISBN 5-8159-0630-1.) * Maylunas Andrei, Mironenko Sergei (eds), Galy, Darya (translator) (1997). ''A Lifelong Passion, Nicholas and Alexandra: Their Own Story''. Doubleday. ISBN 0-385-48673-1<nowiki>.</nowiki> (Русск. изд.: Мейлунас А., Мироненко С. Николай и Александра. Любовь и жизнь. — М.: Прогресс, 1998. — 655 с<nowiki>.</nowiki> — ISBN 5-93006-001-0.) * Christopher Peter, Kurth Peter, Radzinsky Edvard (1995). ''Tsar: The Lost World of Nicholas and Alexandra''. Little Brown and Co. ISBN 0-316-50787-3. * Maylunas Andrei, Mironenko Sergei (eds), Galy, Darya (translator) (1997). ''A Lifelong Passion, Nicholas and Alexandra: Their Own Story''. Doubleday. ISBN 0-385-48673-1<nowiki>.</nowiki> (Русск. изд.: Мейлунас А., Мироненко С. Николай и Александра. Любовь и жизнь. — М.: Прогресс, 1998. — 655 с<nowiki>.</nowiki> — ISBN 5-93006-001-0.) * King Greg, Wilson Penny (2003). ''The Fate of the Romanovs''. John Wiley and Sons, Inc. ISBN 0-471-20768-3. * Radzinsky, Edvard (1992). ''The Last Tsar''. Doubleday. ISBN 0-385-42371-3. (Русск. изд.: Радзинский Э. С. [http://www.radzinski.ru/books/nikolai2/ Николай II: жизнь и смерть.] — М.: АСТ, 2007. — 510 с<nowiki>.</nowiki> — ISBN 978-5-9713-4632-6<nowiki>.</nowiki>) * Lovell, James Blair (1991). ''Anastasia: The Lost Princess''. Regnery Gateway. ISBN 0-89526-536-2. * Vorres, Ian (1985). ''The Last Grand Duchess'' London, Finedawn Press (3rd edition) * Occleshaw, Michael (1993). ''The Romanov Conspiracies: The Romanovs and the House of Windsor''. Orion Publishing Group Ltd. ISBN 1-85592-518-4. * [http://emalkrest.narod.ru/txt/botkina.htm Воспоминания о Царской Семье. Т.Мельник-Боткина. Белград, 1921] == Спасылкі == * [http://tsarevich.spb.ru/pub/0057.php Правда о Лжеанастасии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090124080902/http://tsarevich.spb.ru/pub/0057.php |date=24 студзеня 2009 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Апошнія Раманавы}} [[Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Кананізаваныя князі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Петрапаўлаўскім саборы]] cn82c5877mks3ihu5bfx6u95ql2d15l Леў Маркавіч Літвінаў 0 325684 5134314 4645992 2026-05-01T06:53:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134314 wikitext text/x-wiki {{тэатральны дзеяч}} {{цёзкі2|Гурэвіч}} {{цёзкі2|Літвінаў}} '''Леў Маркавіч Літвінаў''' (сапраўднае імя: ''Леў Маркавіч Гурэвіч''; {{ДН|28|4|1899}}, [[Мінск]] — {{ДС|21|3|1963}}, [[Казань]]) — беларускі [[рэжысёр]], [[заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1946) і [[заслужаны дзеяч мастацтваў Татарстана|Татарстана]] (1953). == Біяграфія == У [[1926]] годзе скончыў яўрэйскую секцыю{{sfn|Беларусь|1995}} [[Беларуская драматычная студыя|Беларускай драматычнай студыі]] ў [[Масква|Маскве]]. У [[1927]]—[[1932]] гадах (і ў 1942—1943) Літвінаў з’яўляўся рэжысёрам [[Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР|Дзяржаўнага яўрэйскага тэатра БССР]]. Мастацкі кіраўнік (1932—1937), мастацкі кіраўнік і галоўны рэжысёр (1943—1948){{sfn|Беларусь|1995}}, рэжысёр (1948—1950){{sfn|Беларусь|1995}} [[Купалаўскі тэатр|Купалаўскага тэатра]]. У 1950 годзе пад націскам абвінавачанняў у фармалізме і касмапалітызме пакінуў тэатр{{sfn|Беларусь|1995}}. У 1950—1963 гадах — галоўны рэжысёр [[Казанскі вялікі драматычны тэатр імя В. І. Качалава|Казанскага дзяржаўнага акадэмічнага рускага Вялікага драматычнага тэатра імя В. І. Качалава]]. == Пастаноўкі == * «Бацькаўшына» [[Кузьма Чорны|К. Чорнага]] (1933) * «Салавей» [[Змітрок Бядуля|З. Бядулі]] (1937, разам з [[Леанід Рыгоравіч Рахленка|Л. Рахленкам]]) * «[[Паўлінка]]» [[Янка Купала|Я. Купалы]] (1944) * «Дзень цудоўных падманаў» [[Рычард Брынслі Шэрыдан|Р. Шэрыдана]] (1948) * «Гэта было ў Мінску» [[Алесь Кучар|А. Кучара]] (1949) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Літвінаў (сапр. Гурэвіч) Леў Маркавіч|432}} == Спасылкі == * ''Литвинов, Игорь.'' [http://www.mishpoha.org/imya/545-zhizn-eto-teatr-dramaticheskij Жизнь — это театр. Драматический. К 120-летию Льва Марковича Литвинова] * [http://www.rujen.ru/index.php/ Литвинов Лев Маркович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220621150657/https://www.rujen.ru/index.php/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 |date=21 чэрвеня 2022 }} (Российская еврейская энциклопедия) * [http://www.museumoffamilyhistory.com/yt/lex/L/litvinov-l.htm Lives in the Yiddish Theatre]{{ref-en}} * Таня Арцімовіч [https://journals.umcs.pl/sb/article/view/13956 '''«'''Cпектакль Паўлінка (1944–2021) Льва Літвінава як прастора барацьбы за памяць'''»'''] Studia Białorutenistyczne 1 (2022) {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Літвінаў Леў Маркавіч}} [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры СССР]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Дзяржаўнага яўрэйскага тэатра БССР]] 957lqe5bafgupacrtgr9lx043ovtb8u Лагер НКУС для нямецкіх ваеннапалонных № 189 0 342123 5134148 5009915 2026-04-30T19:58:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134148 wikitext text/x-wiki '''Лагер НКУС для нямецкіх ваеннапалонных № 189''' — канцэнтрацыйны лагер у г. [[Орша]], дзе трымалі нямецкіх ваеннапалонных, вайскоўцаў саюзных гітлераўскай Германіі армій і інтэрніраваных НКУС цывільных нямецкіх грамадзян. Дзейнічаў з 1944 г. па пач. 1950-х. Разлічаны на 6 тыс. чал<ref>В. Федорович [http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/10/ic_articles_116_167749 Пленные немцы в белорусских лагерях] // Naviny.by</ref>. Як і ў іншых аналагічных лагерах нацыянальны склад яго зняволеных быў разнастайным: акрамя немцаў, аўстрыйцаў і венграў маглі сустракацца «румыны, італьянцы, французы, палякі, чэхаславакі, яўрэі, югаславы, бельгійцы і нават люксембуржцы<ref>В. Черкасова [http://www.belgazeta.by/ru/2001_09_17/obschestvo/3129/ ЗАЛОЖНИКИ ВОЙНЫ. После окончания боев ими остаются военнопленные] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220815215955/http://www.belgazeta.by/ru/2001_09_17/obschestvo/3129/ |date=15 жніўня 2022 }}// Белгазета 17.09.2001, № 36 (302)</ref>». Як і ў іншых гарадах ваеннапалонныя былі «базай па забяспячэнню рабочай сілай» пры аднаўленні гаспадаркі Оршы<ref>[http://www.pobeda.witebsk.by/shadow/archive/orsha/ Весна Победы на Оршанщине]{{Недаступная спасылка}}//Выстояли и победили: cвидетельствуют архивы</ref>. == Гл. таксама == * [[Нямецкія вайсковыя могілкі 1941-1944 гг. пад Мінскам]] * [[Выкарыстанне прымусовай працы нямецкага цывільнага насельніцтва ў СССР]] * [[Інтэрніраванне немцаў у ЗША]] * [[Нямецкія ваеннапалонныя ў СССР]] {{зноскі}} {{Лагеры НКУС для нямецкіх ваеннапалонных у Беларусі}} [[Катэгорыя:Лагеры НКУС для нямецкіх ваеннапалонных|189]] [[Катэгорыя:Гісторыя Оршы]] kc99q9br2yp3x8gnizzgr8xfzvriwqq Удзельнік:Flamme-Bleue 2 342932 5134042 2381037 2026-04-30T13:44:56Z J ansari 72858 J ansari перанёс старонку [[Удзельнік:Danvintius Bookix]] у [[Удзельнік:Flamme-Bleue]]: Аўтаматычна перанесена старонка пры змене імя ўдзельніка з «[[Special:CentralAuth/Danvintius Bookix|Danvintius Bookix]]» на «[[Special:CentralAuth/Flamme-Bleue|Flamme-Bleue]]» 2381037 wikitext text/x-wiki {{#babel:ru|en-1|de-1|la-1|el-1}} m7stjqllb77lqvncyirfy1727t480d7 Лары (марз) 0 344367 5134221 4996114 2026-04-30T22:18:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134221 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Лары (значэнні)}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ларыйская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-hy|Լոռու մարզ}} |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Арменія]] |Гімн = |Статус = Вобласць |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = [[Ванадзор]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = [[Сцепанаван]], [[Спітак]],<br />[[Туманян]], [[Алавердзі]],<br />[[Ташыр]], [[Ахтала]], [[Шамлуг]] |Дата = [[7 лістапада]] [[1995]] г. |Глава = [[Андрэй Гукасян]] |Назва главы = Марзпет |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 235 537<ref name="Перепись 2011">[http://www.armstat.am/file/doc/99471368.pdf Предварительные итоги Переписи населения Республики Армения, проведённой 12-21 октября 2011 года] (на армянском языке).</ref> |Год перапісу = 2011 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = 6 |Шчыльнасць = 62,16 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 3 789 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта =Lori.svg |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Часавыпояс = [[GMT]] +4 |HASC = AM.LO |FIPS = AM06 |Сайт = http://lori.gov.am/ }} '''Ларыйская во́бласць''' ({{lang-hy|Լոռու մարզ}}) — вобласць на поўначы [[Арменія|Арменіі]]. == Нацыянальны склад == {| class="wikitable" |- ! Нацыянальнасць !! [[Перапіс насельніцтва Арменіі, 2001|Перапіс 2001 года]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2001.htm |title=Population statistics of Eastern Europe. Ethnic composition of Armenia 2001 |access-date=3 верасня 2016 |archive-date=4 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131204131535/http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2001.htm |url-status=dead }}</ref> !! Доля насельніцтва<br /> адм.-тэр. адзінкі !! [[Перапіс насельніцтва Арменіі, 2011|Перапіс 2011 года]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2011.htm |title=Population statistics of Eastern Europe. Ethnic composition of Armenia 2011 |access-date=3 верасня 2016 |archive-date=25 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425164302/http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2011.htm |url-status=dead }}</ref> !! Доля насельніцтва<br /> адм.-тэр. адзінкі |- | '''Усё насельніцтва''' || align="right"|286 408 || 100 % || align="right"|235 537 || 100 % |- | [[Армяне]] || align="right"|280 471 || 97,93 % || align="right"|231 066 || 98,10 % |- | [[Рускія]] || align="right"|3 882 || 1,36 % || align="right"|3 152 || 1,34 % |- | [[Езіды]] || align="right"|793 || 0,28 % || align="right"|652 || 0,28 % |- | [[Грэкі]] || align="right"|655 || 0,23 % || align="right"|360 || 0,15 % |- | [[Грузіны]] || align="right"|Няма дадзеных || Няма дадзеных || align="right"|100 || 0,04 % |- | [[Украінцы]] || align="right"|138 || 0,05 % || align="right"|91 || 0,04 % |- | Іншыя і тыя, хто не ўказалі || align="right"|469 || 0,16 % || align="right"|116 || 0,05 % |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.masstours.com/ru/regions/lori/lori.php Региональный туризм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131105162425/http://www.masstours.com/ru/regions/lori/lori.php |date=5 лістапада 2013 }} {{ref-ru}} * [http://www.masstours.com/ru/regions/lori/lori-l.html Списки памятников] {{ref-ru}} * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Rediscovering_Armenia_Guidebook-_Lori_Marz Путеводитель] {{ref-en}} * [http://cp-pic.quintagroup.com/www/aboutarmenia/lori Информация на сайте Министерства градостроительства Армении] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928041913/http://cp-pic.quintagroup.com/www/aboutarmenia/lori |date=28 верасня 2007 }} {{ref-en}} * [http://freenet.am/~davh/ Культурно-исторические памятники Лори] {{ref-en}} * [http://freenet.am/~davhak/ Храмы Лорийского региона] {{ref-en}} * [http://freenet.am/~davka/ Гостиницы Лорийского региона] {{ref-ru}} * [http://freenet.am/~liblori/ Региональная библиотека] {{ref-ru}} * [http://www.iatp.am/resource/artcult/szoryan/ Страничка дома музея Ст. Зоряна] {{ref-en}} {{Адміністрацыйны падзел Арменіі}} [[Катэгорыя:Лары (марз)| ]] 6qeuuijfkzl93wg95ly8voyatxxyfgy Нарэштар 0 347989 5134476 4549077 2026-05-01T11:08:14Z DenisBorum 139498 абнаўленне звестак 5134476 wikitext text/x-wiki {{НП |краіна = Азербайджан |статус = сяло |беларуская назва = Нарэштар |арыгінальная назва = {{lang-az|Nareştar}} |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 02 |lat_sec = 33 |lon_dir = E |lon_deg = 46 |lon_min = 24 |lon_sec = 34 |від рэгіёна = раён |рэгіён = Агдэрынскі раён |рэгіён у табліцы = |карта = Азербайджан |афіцыйная мова = |насельніцтва = 10 |год перапісу = 2005 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +4 }} '''Нарэштар''' ({{lang-az|Nareştar}}), '''Нарынчлар''' ({{lang-az|Narınclar}}) — сяло ў Агдэрынскім раёне Азербайджана. == Крыніцы == {{крыніцы}} enpxha0qlj9uij993uoaqe04acn420f Кілікійскае царства 0 350566 5134066 4961121 2026-04-30T15:49:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134066 wikitext text/x-wiki {{seealso|Кілікія, значэнні}} {{Гістарычная дзяржава |назва = Кілікійскае княства,<br />Кілікійскае каралеўства |саманазва = {{lang-hy|Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն}} |статус = |сцяг = FlagKilikia.png | 200 px |апісанне_сцяга = [[Хетуміды|Сцяг Кілікіі]] |герб = CoatKilikia.png | 100 px |апісанне_герба = [[Хетуміды|Герб Кілікіі]] |карта = Cilician Armenia-en.svg |апісанне = |утворана = [[1080]] |ліквідавана = [[1515]] |сталіца = [[Сіс, Кілікія|Сіс]], [[Тарс]] |мова = [[Сярэднеармянская мова|сярэднеармянская]]<br />[[Лацінская мова|лацінская]] <br /> [[Старафранцузская мова|старафранцузская]]<br /> [[Сярэднягрэчаская мова|сярэднягрэчаская]] |плошча = каля 30 — 35 тыс. км² |насельніцтва = [[армяне]], [[грэкі]], [[арабы]], [[яўрэі]],<ref name="НацСостав">Ani Atamian Boumoutian «Cilician Armenia» из «The Armenian People, From Ancient to Modern Times. Volume 1» под редакцией [[Рычард Аванісян|Р. Ованнисяна]], стр. 274. St. Martin's Press 1997: {{oq|en|Cilicia and its environs, populated in this period by Greeks, Arabs, and Jews as well, had been home to Armenians since the eleventh century.}}</ref> [[асірыйцы]], [[французы]] |форма_кіравання = Манархія |дынастыя = [[Рубеніды]] <br />[[Хетуміды]] <br />[[Лузіньяны]] |тытул_кіраўнікоў = Князь |кіраўнік1 = [[Рубен I]] |год_кіраўніка1 = [[1080]] |тытул_кіраўнікоў2 = Кароль |кіраўнік2 = [[Левон II]] |год_кіраўніка2 = [[1198]] |рэлігія = [[хрысціянства]] ([[Армянская каталіцкая царква|армяна-каталіцтва]] і [[ААЦ|апостальская царква]]){{sfn|К. Мутафян|2009|с=150—153}} |Этап1 =Заснаванне княства |Дата1 = |Год1 ='''1080''' |Этап2 =Левон&nbsp;II&nbsp;прымае <br />тытул&nbsp;цара |Дата2 = |Год2 ='''1198''' |Этап3 =Падзенне царства |Дата3 = |Год3 ='''1515''' |Этап4 =Горная&nbsp;Кілікія <br />захоплена&nbsp;асманамі |Дата4 = |Год4 ='''1424'''{{sfn|А. Сукиасян|1969|с=93}} |Этап5 =Раўнінная&nbsp;Кілікія <br />захоплена&nbsp;асманамі |Дата5 = |Год5 ='''1515''' |Этап6 = |Дата6 = |Год6 |да = Візантыйская імперыя |пасля = Мамлюкскі султанат }} {{Гісторыя Арменіі}} '''Кілікійская армянская дзяржава''' ({{lang-hy|''Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն''}}, [[Сярэднеармянская мова|сярэднеарм.]] ''Կիլիկիոյ Հայոց Թագաւորութիւն'', {{lang-fr|Le royaume de Petite-Arménie}}) — [[армяне|армянскае]] феадальнае княства, а затым каралеўства, якое існавала ў [[Кілікія|Кілікіі]] з [[1080]] па [[1515]] год, раўнінная Кілікія — да [[1515]]. == Перадгісторыя == === Першыя паселішчы === Першае з'яўленне армян у даліне адносіцца да I стагоддзя да н.э., калі армянскі цар [[Тыгран II]], далучыўшы гэту вобласць да [[Вялікая Арменія|Вялікай Арменіі]], размясціў тут як пасяленцаў мноства армян{{sfn|К. Мутафян|2009|с=18—19|}}. Неўзабаве цар пацярпеў паражэнне ў вайне з Рымам, а землі, заваяваныя раней, разам з аселымі армянамі адышлі да Рымскай імперыі. Аднак і пры рымскім валадарстве армяне складалі некаторую частку насельніцтва рэгіёна, так, многія з армянскіх мучанікаў таго часу былі выхадцамі з кілікійскай даліны, сярод якіх быў [[Паліеўкт Мелітэнскі]]. Далейшае пасяленне армян у рэгіёне тлумачыцца прыняццем у [[301]] годзе Арменіяй хрысціянства, з наступным непрыняццем у [[451]] годзе Халкідонскага сабору, а таксама экспансіяй ісламу, выкліканага арабскім нашэсцем{{sfn|К. Мутафян|2009|с=18—19}}. Пра буйны армянскі элемент у рэгіёне гаворыць і той факт, што пісьменнік [[IV]] стагоддзя [[Аміян Марцэл]] паведамляе, што Ісаскі заліў пэўны час называўся «[[Армянскі заліў|Армянскім залівам]]». У лісце, напісаным з Кілікіі ў [[V]] стагоддзі, [[Іаан Залатавуст]] паведамляў, што жыве ён у армянскай вёсцы і што ўласнікам акругі з'яўляецца армянскі князь. Да [[VI]] стагоддзя, пасля падзення дому Аршакідаў, колькасць армян у рэгіёне значна павялічваецца. Гэтаму спрыяла перасяленчая палітыка арабскіх халіфаў, якія гвалтоўным шляхам прымушалі армян пакідаць радзіму і пасяляцца на берагах Чорнага і Міжземнага мораў. З прычыны гэтага колькасць армянскага насельніцтва ў краінах на захад ад Еўфрата на працягу стагоддзяў увесь час павялічвалася{{sfn|А. Сукиасян|1969|с=5—24}}. З [[VII]] стагоддзя [[Кілікія]] з'яўлялася ў сваім родзе памежнай зонай паміж Візантыяй і арабскім халіфатам. У другой палове X стагоддзя, да моманту заваявання Візантыяй Кілікіі і Антыёхіі гэтыя землі ўжо мелі значнае армянскае насельніцтва, якое ў выніку цюркскіх уварванняў у Арменію ў [[XI]] стагоддзі яшчэ больш узрасло{{sfn|К. Мутафян|2009|с=18—19}} === Міграцыя армян у рэгіён === {{Main|Гістарычныя міграцыі армянскага насельніцтва}} У другой палове [[XI]] стагоддзя ўся тэрыторыя Арменіі, акрамя [[Сюнік]]а ([[Зангезур]]) і [[Ташыр-Дзарагецкае царства|Ташыр-Дзарагецкага царства]], падверглася нашэсцю [[Сельджукі|турак-сельджукаў]]<ref>{{кніга |аўтар= University of Cambridge. |загаловак = The Cambridge history of Iran |спасылка=http://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC&pg=PA64&dq=Siunik&hl=ru&ei=JVRUTKGFEsWOjAej0_jCBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDUQ6AEwAzgo#v=onepage&q=Siunik&f=false|выдавецтва = Cambridge University Press |год= 1991 |том= 5 |старонкі = 64}}</ref>. Страта нацыянальнай дзяржаўнасці пасля заваявання [[Візантыя]]й, а таксама нашэсце сельджукаў прывялі<ref>{{кніга |аўтар= Glanville Price. |загаловак = Encyclopedia of the languages of Europe |спасылка= http://books.google.com/books?id=CPX2xgmVe9IC&pg=PA17&dq=armenian+population+Shah+Abbas&lr=&as_brr=3&cd=18#v=onepage&q=armenian%20population%20Shah%20Abbas&f=false |выдавецтва = Wiley-Blackwell |год = 2000 |старонкі= 17}}</ref>{{sfn|Г. Шеффер|2003|с=59}} да масавага{{sfn|Г. Шеффер|2003|с=59}}<ref>{{кніга |аўтар= András Róna-Tas. |загаловак = Hungarians and Europe in the early Middle Ages: an introduction to early Hungarian history |выдавецтва = Central European University Press |год= 1999 |старонкі = 76}}</ref>{{sfn|И. Петрушевский|1949|с=}} перасялення армян у Кілікію і іншыя рэгіёны{{sfn|Г. Шеффер|2003|с=59}}{{sfn|И. Петрушевский|1949|с=}}<ref>{{кніга |частка= Искусство Армении |загаловак= Всеобщая история искусств |спасылка = http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000001/index.shtml |адказны = Под общей редакцией Б. В. Веймарна и Ю. Д. Колпинского |месца = М. |выдавецтва = Искусство |год= 1960 |том = Том 2, книга первая }}</ref><ref name="Nicola Migliorino">{{кніга |аўтар = Nicola Migliorino. |загаловак= (Re)constructing Armenia in Lebanon and Syria: ethno-cultural diversity and the state in the aftermath of a refugee crisis |спасылка = http://books.google.com/books?id=y_Sd32i-0owC&pg=PA9&dq=armenian+emigration&lr=&as_brr=3&cd=12#v=onepage&q=armenian%20emigration&f=false |выдавецтва = Berghahn Books |год = 2008 |том= Studies in forced migration. Vol. 21 |старонкі = 9}}</ref><ref name="Всемирная история. Энциклопедия. Глава XXXVII. 3">{{кніга |загаловак= Всемирная история |месца= М. |год = 1957 |том = 3, ч. IV, гл. XXXVII }}</ref>. З гэтага перыяду на [[Армянскае нагор'е|Армянскім нагор'і]] і ў Закаўказзі пачаўся шматвяковы працэс выцяснення армянскага і курдскага насельніцтва прышлым цюркскім<ref name="Гісторыя Усходу">[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] М., «Восточная литература», [[2002]]. ISBN 5-02-017711-3</ref>. З прычыны ж заваявання Візантыяй армянскіх зямель ад Эдэсы да Самасаты і Мелітэны, а таксама палітыкі, якую яна праводзіла, да пачатку [[XI]] стагоддзя на тэрыторыі Сірыі, Месапатаміі і малаазіяцкіх [[фема|фем]] Візантыі меліся значныя паселішчы армян {{sfn|В. Степаненко|1975|с=124—132}}. У канцы стагоддзя, пасля бітвы пад [[Манцыкерт]]ам (Маназкертам, {{lang-en|Մանազկերտ}}), сельджукамі была створана першая ўласная дзяржава — [[Канійскі султанат]], якая ўключала ўсю Арменію і ўнутраную частку Анатоліі, адкуль узмацнялася міграцыя армян да азіяцкіх прыбярэжных абласцей, асабліва ў Кілікію і [[Ефратэс]]{{sfn|К. Мутафян|2009|с=18—19}}. === Армянскія княствы === {{Main|Армянскія сярэдневяковыя княствы Малой Азіі}} Візантыйскай імперыі не ўдалося стварыць сабе апору сярод насельніцтва заваяваных армянскіх зямель. Не спрыяла ўмацаванню межаў Візантыі і перасяленне армян у памежныя фемы. У межах граніц імперыі ўзнік шэраг напаўнезалежных армянскіх княстваў, якія размяшчаліся ад Сірыі да Закаўказзя. Армяне захавалі сваю культуру, царкву і дзяржаўнасць. Кіраўнікі Візантыі, якія пераследвалі армянскіх валадароў і спрабавалі навязаць армянам халкіданіцтва, на ўсе жылы імкнуліся нівеліраваць спецыфіку новаўтвораных княстваў{{sfn|В. Степаненко|1975|с=124—132}}. Чым большай была пагроза з боку сельджукаў, тым настойлівей станавіліся спробы імперыі знішчыць армянскія княствы Малой Азіі, якія па меры аслаблення пазіцый цэнтральнага ўрада, станавіліся ўсё больш аўтаномнымі{{sfn|В. Степаненко|1988|с=26—29}}. Армяне, са свайго боку, гняліся апекай імперыі, і толькі сельджукскае ўварванне адтэрмінавала рух армян супраць Візантыі і ўтварэнне незалежнай армянскай дзяржавы ў Малой Азіі{{sfn|В. Степаненко|1975|с=124—132}}. У [[1070]] годзе армія, пад камандаваннем будучага прэтэндэнта на карону [[Нікіфар Мелісен|Нікіфара Мелісена]] і бацькі будучага імператара Аляксея Мануіла Камніна, была разбіта сельджукамі каля Севастыі. Армянскае насельніцтва з-за дыскрымінацыйнай палітыкі Візантыі абыякава паставілася да гэтай падзеі. Праз гады, ідучы ў паход супраць сельджукаў, [[Раман IV Дыяген|Раман Дыяген]] прыбыў у Севастыю, дзе яго прыдворныя выказалі шэраг прэтэнзій дзецям мясцовага армянскага князя. У выніку, па загадзе [[Раман IV Дыяген|Дыягена]] горад быў разрабаваны і спалены, а спроба [[Гагік II|Гагіка II]], які прыбыў у Севастыю, прымірыць варагуючыя бакі была беспаспяховай. Падзеі, якія адбыліся ў Севастыі, адзначылі сабой канчатковы разрыў адносін армянскіх князёў Малой Азіі з імперскім урадам, што ў выніку не спрыяла ўмацаванню пазіцый імператара напярэдадні вырашальнай сутычкі з сельджукамі пры [[Манцыкерт|Манцыкерц]]е{{sfn|В. Степаненко|1988|с=26—29}}. Пасля паражэння візантыйскіх войскаў у [[Бітва пад Манцыкертам (1071)|Манцыкерцкай бітвы]] і грамадзянскай вайной, якая рушыла за ёй, армянскія князі становяцца фактычна незалежнымі. Тым часам новы імператар [[Міхаіл VII Дука]] прызначае даместыкам схол Усходу свайго стрыечнага брата Андроніка Дуку. [[Філарэт Варажнуні]], які раней займаў гэту пасаду, не прызнае гэта прызначэнне. Не прызнаўшы ўладу [[Міхаіл VII Дука|Міхаіла]], [[Філарэт Варажнуні|Варажнуні]], які парваў з Візантыяй<ref>{{кніга |загаловак = Палестинский сборник |том = 28 |месца = М. |выдавецтва = Изд-во Академии наук СССР |год = 1986 |старонкі = 56 }}{{oq|be|Пасля 1071 г. з прычыны сельджукскай экспансіі ў Малой Азіі большая частка візантыйскіх уладанняў у Сірыі і Месапатаміі апынулася пад уладай Філарэта Варажнуні, у мінулым даместыка схол Усходу, які парваў з імперыяй. У 1076 г. яго войскі аблажылі намінальна візантыйскую Эдэсу, якая адкрыла брама палкаводцу Філарэта Васілу, сыну Абукаба, што стаў намеснікам горада ад імя Варажнуні}}</ref>, да [[1071]] года фактычна стаў кіраўніком незалежнай армянскай дзяржавы, умацаванню якой спрыяла міграцыя армян з тэрыторый, якія падвергліся сельджукскаму ўварванню{{sfn|В. Степаненко, № 12|1988|с=86—103}}<ref>{{кніга |аўтар = Г.Г Мкртумян |загаловак = Грузинское феодальное княжество Кахети в VIII—XI вв. и его взаимоотношения с Арменией |месца = Ереван |выдавецтва = Изд-во Армянской ССР |год = 1983 |старонкі = 137 }}{{oq|be|Пасля Манцыкерцкай бітвы Філарэт Варажнуні фактычна зрабіўся незалежным кіраўніком даручаных яму зямель з цэнтрам у г. Марашы (Германікея), у гарах [[Кілікія|Кілікійскага]] [[Таўр]]а. Сюды да яго сцякаліся пазбаўленыя сваіх уладанняў армянскія феадалы. Неўзабаве Філарэту падпарадкаваліся таксама важныя цэнтры, як Антыёхія і Эдэса}}</ref>. [[Выява:Map States Philaretos Brakhamios-fr.svg|260px|thumb|[[Царства Філарэта Варажнуні|Дзяржава Філарэта Варажнуні]], 1076 г.]] Стаўшы на чале армянскіх князёў [[Кападокія|Кападокіі]], [[Камагена|Камагены]], [[Кілікія|Кілікіі]], [[Сірыя|Сірыі]] і [[Месапатамія|Месапатаміі]], ён пераносіць прастол каталікоса ў свае ўладанні і далучае да сваёй дзяржавы армянскія княствы Мараша, [[Кесунскае княства|Кесуна]], [[Эдэскае княства|Эдэсы]], [[Шыракскае княства|Андрыўна]] (каля [[Кахраманмараш|Мараша]]), Цоўка (каля [[Газіянтэп|Айнтаба]]), [[Пірскае княства|Піра]] (каля [[Эдэса|Эдэсы]]) і шэраг іншых зямель{{sfn|А. Сукиасян|1969|с=5—24}}. Замежнапалітычны фактар прадвызначыў параўнальна спакойнае жыццё царства Варажнуні. Пералом наступіў у [[1081]] годзе, калі пасля пагаднення з Візантыяй пачалася экспансія Румскага сельджукскага султаната ў паўднёва-заходнім кірунку, ахвярамі якой сталі [[Царства Філарэта Варажнуні|дзяржава Філарэта Варажнуні]] і іншыя армянскія княствы Малой Азіі. Царства Варажнуні, якое працягнулася ад Месапатаміі ўздоўж Еўфрата да граніц Арменіі, ахоплівала Кілікію, [[Таўр]] і частку Сірыі з Антыёхіяй — праіснавала параўнальна нядоўга з [[1071]] па [[1086]] год. Пасля [[1086]] года, калі [[Філарэт Варажнуні|Варажнуні]] страціў апошнія гарады, дзе яшчэ знаходзіліся яго гарнізоны, на тэрыторыі Кілікіі і Прыеўфрацця ўтварыўся шэраг незалежных армянскіх княстваў. Нягледзячы на распад, царства Філарэта ва ўмовах сельджукскага нашэсця ў Закаўказзі стала цэнтрам для армянскіх эмігрантаў, раскіданых па ўсім Блізкім Усходзе. Яно мела велізарнае значэнне для кансалідацыі армян у пазнейшых дзяржаўных утварэннях, якія ўзніклі на развалінах [[Царства Філарэта Варажнуні|дзяржавы Варажнуні]]{{sfn|В. Степаненко, № 12|1988|с=86—103}}. Да [[1097]] года ў Прыеўфрацці і Кілікіі ўтвараецца шэраг незалежных армянскіх княстваў{{sfn|В. Степаненко|1980|с=34—44}}. На Еўфраце армянскія княствы, за выключэннем княства Каркар, праіснавалі аж да [[1116]]—[[1117]] гадоў, пасля чаго былі анексаваны крыжакамі{{sfn|В. Степаненко, № 12|1988|с=86—103}}. У Кілікіі ў другой палове XII стагоддзя армянскае княства Рубенідаў узмацнілася настолькі, што іншыя армянскія княствы вымушаны былі прызнаць залежнасць і ўвайсці ў яго склад. Такім чынам, у Кілікіі пачала паступова ўтварацца армянская феадальная манархія і іерархічная феадальная сістэма, якую ўзначальвалі Рубеніды{{sfn|А. Сукиасян|1969|с=25—47}} == Узнікненне == === Перыяд княства === ==== Рубен I. Заснаванне дзяржавы ==== {{main|Рубен I}} [[Выява:FlagKilikia.svg|thumb|160px|Сцяг дынастыі Рубінянаў]] Князь [[Рубен I|Рубен]], адзін з палкаводцаў і васалаў Варажнуні, якому была даручана абарона вобласці Антытаўра, у [[1080]] годзе паклаў пачатак новай армянскай дынастыі і з'явіўся заснавальнікам княства{{sfn|А. Сукиасян|1969|с=5—24}} ==== Кастандын I ==== {{main|Кастандын I}} [[Выява:The Barony of Cilician Armenia, 1080-1199.gif|thumb|Кілікійская Арменія ў 1080—1199]] Пасля смерці ў [[1095]] годзе заснавальніка княства Рубена прастол атрымаў у спадчыну яго сын [[Кастандын I|Кастандын]], які пашырыў уладу на Усход за горы [[Антытаўр]]а<ref name='Runciman'>{{cite book | last = Runciman | first = Steven | title = A History of the Crusades — Volume I.: The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem}}</ref>. На той момант галоўным ворагам армянскіх княстваў Малой Азіі і Блізкага Усходу былі орды сельджукаў, менавіта таму армянскае насельніцтва, пры з'яўленні ў рэгіёне крыжакоў першапачаткова разглядала ўдзельнікаў крыжовага паходу як саюзнікаў, здольных супрацьстаяць сельджукам{{sfn|В. Степаненко, № 12|1988|с=86—103}}. Падчас [[Аблога Антыёхіі|аблогі Антыёхіі]] Кілікійскія князі і манахі Чорнай Гары дапамагалі крыжакам войскам і правіянтам{{sfn|В. Степаненко|1985|с=82—92}}. [[Кастандын I]], які пашырыў сваё княства на Усход за горы Антытаўра<ref>Runciman Steven A History of the Crusades — Volume I.: The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem.</ref>, за дапамогу [[Першы крыжовы паход|першым крыжакам]], асабліва ў выгнанні сельджукаў з [[Антыёхія|Антыёхіі]], быў ганараваны тытуламі ''Комс'' (Граф) і ''Барон''<ref name='Kurkjian'>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/27*.html|title=A History of Armenia|publisher=Bill Thayer|work=Website|date=2005-04-05|author=Vahan M. Kurkjian|access-date=2009-07-18}} [http://www.peeep.us/ea873c7b архіў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140408221501/http://www.peeep.us/ea873c7b |date=8 красавіка 2014 }}</ref>. ==== Тарос I ==== {{main|Тарос I}} Першапачаткова адносны спакой і незалежнасць княства абумоўліваліся геаграфічным фактарам. На княства, размешчанае ў горнай частцы рэгіёна, спачатку не прэтэндавалі ні сельджукі, ні крыжакі. Пасля стабілізацыі становішча ў рэгіёне і ўтварэння шэрагу дзяржаў княства апынулася ізаляваным. [[Выява:Anazarbus klikya city south gate.jpg|230px|thumb|Разваліны Аназарба — сталіцы княства Рубенідаў]] Геаграфічнае становішча стала перашкодай для развіцця дзяржавы Рубенідаў, да таго ж каля [[1100]] года калі памёр [[Кастандын I]], яго княства распалася на два ўдзелы яго сыноў Левона і [[Тарос I|Тароса]]. Для аб'яднання патрабавалася вярнуць пад свой кантроль населеныя армянамі прыбярэжныя землі. Да моманту, калі Рубеніды былі гатовыя да гэтага, Раўнінная Кілікія стала аб'ектам барацьбы паміж Візантыяй і Антыяхійскім княствам, вайна паміж якімі ішла з пераменным поспехам<ref name="Rub" />. Аднак гэта не перашкодзіла [[Тарос I|Таросу]] праводзіць актыўную знешнюю палітыку. Ён пашырыў межы свайго княства і ўшчыльную наблізіўся да граніц Кілікійскай раўніны, разбіўшы спачатку сельджукскія, а затым візантыйскія войскі. Таросам была занята, адбудавана і заселена крэпасць [[Аназарб]], якая мела стратэгічнае размяшчэнне. З крыжакамі, якіх армянскі князь падтрымліваў у войнах з мусульманскімі кіраўнікамі, ён меў саюзніцкія адносіны{{sfn|К. Мутафян|2009|с=26—27}} ==== Левон I ==== {{main|Левон I}} Пасля смерці ў [[1129]] годзе [[Тарос I|Тароса I]] і забойства ў [[Аназарб]]е яго спадчынніка Кастандына II, на прастол узышоў дзядзька апошняга [[Левон I]]. Пад уладай новага кіраўніка, у выніку аб'яднання двух удзелаў, яго і брата, княства было адноўлена як адзінае цэлае, пасля чаго яно стала здольным праводзіць яшчэ больш актыўную знешнюю палітыку. Аб'яднанне княства вельмі хвалявала суседзяў, князя [[Антыяхійскае княства|Антыёхіі]] і эміра Данішменда, якія паспрабавалі ўвесці свае войскі на яго тэрыторыю. Аднак [[Левон I]] спачатку ў раёне сваёй сталіцы [[Аназарб]]а, разбівае конніцу эміра, а затым каля Партэлы - атрад крыжакоў Антыёхіі, вяртаючы пад кантроль Раўнінную Кілікію<ref name="Rub">Княжество Рубенидов Киликии в международных отношениях на Ближнем Востоке в 20-30е годы XII в. //Византийский временник //Институт истории // том 55; стр-ца 163; — 1994 г. [http://www.hist.msu.ru/Byzantine/http://www.hist.msu.ru/Byzantine/BB%2055_1%20%281994%29/BB%2055_1%20%281994%29%20167.pdf{{Недаступная спасылка}}]</ref>. [[Выява:Map Crusader states 1135-en.svg|thumb|280px|left|Кілікійскае армянскае царства і дзяржавы Крыжакоў — [[1135]] г.]] Прыкладна ў гэты ж час гіне ў баі [[Баэмунд II (князь Антыёхіі)|Баэмунд II]], пасля чаго ў самым княстве разгарнулася спрэчка наконт права на атрыманне ў спадчыну трона [[Антыяхійскае княства|Антыёхіі]]. Скарыстаўшыся момантам, [[Левон I]] атакаваў праходы Аманскага хрыбта і ў [[1135]] годзе авалодаў крэпасцю [[Сервантыкар]]. Новы кіраўнік [[Раймунд дэ Пуацье]], які ўзыйшоў на прастол [[Антыяхійскае княства|Антыёхіі]], перш за ўсё вырашыў утаймаваць амбіцыі армян. У [[1136]] годзе з ухвалення караля [[Фульк Іерусалімскі|Фулька Іерусалімскага]] пачаў вайну супраць Кілікіі. Разам з Балдуінам Марашскім ён напаў на ўладанні [[Левон I|Левона]], але апошні з дапамогай свайго пляменніка, графа [[Жаслен II (граф Эдэсы)|Жаслена Эдэскага]] адбіў напад крыжакоў Антыёхіі. Пасля здабытай перамогі [[Левон I|Левон]] пагадзіўся на перамовы з Антыяхійскім княствам, аднак ён быў заваблены ў пастку, дзе быў палонены і адпраўлены ў Антыёхію{{sfn|К. Мутафян|2009|с=26—27}}. Карыстаючыся адсутнасцю армянскага кіраўніка, данішмендскі эмір Мухамад уварваўся ў Кілікію і знішчыў увесь ураджай. Узрушаны гэтым бедствам, Левон выкупіў сваю свабоду, адмовіўшыся ад Сервантыкара, Маместыі і Аданы на карысць [[Раймунд дэ Пуацье|Раймунда]], а таксама заплаціўшы вялікі выкуп<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/27*.html|title=A History of Armenia|publisher=Bill Thayer|work=Website|date=2005-04-05|author=Vahan M. Kurkjian|access-date=2009-07-19}}</ref>. Літаральна адразу ж пасля вызвалення з палону армянскі князь вярнуў сабе гэтыя гарады. Вайна разгарэлася зноў, пакуль у пачатку [[1137]] года, высілкамі [[Жаслен II (граф Эдэсы)|Жаслена]] не было ўсталявана перамір'е паміж двума княствамі. Абодва манархі разумелі, што паход візантыйскага імператара Іаана пагражаў і Кілікіі, і Антыёхіі, таму ім прыйшлося сфарміраваць альянс супраць візантыйцаў<ref name='Kurkjian' />. Але створаны альянс не змог супрацьстаяць Візантыі, у выніку чаго княствы былі заваяваны. У чэрвені [[1137]] года візантыйскія войскі захапілі раўнінную Кілікію, затым, пасля 37-дзённай аблогі, — сталіцу княства Рубенідаў — [[Аназарб]]. Праз некаторы час быў узяты ў палон армянскі князь, які схаваўся ў сваім радавым замку [[Вахка]]. Палонены [[Левон I]] разам з жонкай і двума сынамі — Рубенам і Таросам, быў адпраўлены ў [[Канстанцінопаль]]<ref name="rikonti-khalsivar.narod.ru-2">{{кніга |аўтар = Успенский Ф. И. |загаловак = История Византийской Империи |частка= Отдел VI. Комнины, Глава X. Восточные дела |спасылка =http://rikonti-khalsivar.narod.ru/Usp4.10.htm |год = 2005 }}</ref>. Два іншыя сыны — Млех і Стэфан, знаходзіліся ў бяспецы ў [[Эдэскае графства|Эдэскім графстве]], у [[Беатрыса, Рубеніды|Беатрыс]], сястры [[Левон I|Левона]] і маці графа [[Жаслен II (граф Эдэсы)|Жаслен II]]{{sfn|К. Мутафян|2009|с=26—27}}. Пасля падпарадкавання Кілікіі візантыйцамі, кіраўнік [[Антыяхійскае княства|Антыёхіі]] [[Раймунд дэ Пуацье|Раймунд]] прызнае сябе васалам [[Іаан II Камнін|Іаана Камніна]]. ==== Тарос II ==== {{main|Тарос II}} У 40-х гадах [[XII]] стагоддзя, сын [[Левон I|Левона I]] царэвіч Тарос бег з візантыйскага палону. З'явіўшыся ў [[1145]] годзе ў роднай Кілікіі, ''Тарос, магутны прынц армян'' спачатку вяртае пад свой кантроль невялікі рэгіён [[Таўр|Таўрскіх гор]] з радавымі крэпасцямі [[Вахка]] і [[Амуд]]. Затым у [[1151]] годзе, ажаніўшыся з дачкой сеньёра Рабана і заключыўшы саюз з крыжакамі, Тарос адваёўвае раўнінную Кілікію, захопленую візантыйцамі ў яго бацькі. У выніку ваенных аперацый, узяўшы ў палон візантыйскага стаўленіка, армянскі князь вяртае пад кантроль [[Аназарб]], [[Тарс]], Маместыю і дамінуючы над праходамі Аманскіх гор Тыл ([[Тапрак-кале]]). Даведаўшыся пра гэта [[Мануіл I Камнін|Мануіл Камнін]], які спадзяваўся на дапамогу пра-візантыйскіх армянскіх князёў Ламброна і Паперона, пасылае ў Кілікію войска на чале з Андронікам Камнінам. Візантыйская армія, якая ўвайшла ў рэгіён, сутыкнулася з арміяй [[Тарос II|Тароса II]]. Візантыйцы, якія пацярпелі шэраг паражэнняў і панеслі адчувальныя страты, былі вымушаны пакінуць Кілікію{{sfn|К. Мутафян|2009|с=30—33}}. Пасля перамогі над візантыйцамі адбылася першая спроба аб'яднання двух варагуючых родаў — Рубенідаў і [[Ашыніды|Ашынідаў]], якія прытрымліваліся візантыйскай арыентацыі, апошнія нават пачалі ўдзельнічаць у выступленнях супраць грэкаў. Саюз павінен быў быць змацаваны шлюбам паміж малалетнімі дзецьмі, сынам Ашына — Хетумам III, і адной з дочак Тароса II{{sfn|К. Мутафян|2009|с=30—33}}. Неўзабаве, пасля вяртання пераможанага [[Андронік I Камнін|Андроніка]] ў Канстанцінопаль, [[Мануіл I Камнін|Мануіл Камнін]], які быў не ў стане ўмяшацца, у [[1156]] годзе нацкаваў двух суседзяў супраць Тароса: спачатку сельджукаў, армія якіх была разгромлена армянамі на подступах да Таўрскіх гор, а затым і прынца Антыёхіі [[Рэно дэ Шацільён|Рэно дэ Шаціёна]]. Апошні, пасля таго як візантыйскі імператар не стрымаў слова, перайшоўся на бок армянскага князя. У [[1158]] годзе [[Мануіл I Камнін|Мануіл Камнін]] ужо сам узначальвае трэцюю і апошнюю кампанію ў Кілікіі і Сірыі. Візантыйскія войскі з баямі захопліваюць кілікійскую раўніну, у выніку чаго Тарос, адступіўшы, замацоўваецца ў гарах. Адразу пасля гэтага [[Рэно дэ Шацільён|Рэно дэ Шаціён]] прымае прысягу на вернасць візантыйскаму імператару{{sfn|К. Мутафян|2009|с=30—33}}. Праз некаторы час паміж [[Мануіл I Камнін|Мануілам]] і Таросам складаецца мірны дагавор, паводле якога апошні атрымлівае частку імператарскіх паўнамоцтваў, пры гэтым у Кілікіі, паводле гэтага ж дагавора, павінен быў увесь час знаходзіцца візантыйскі стаўленік з ваенным гарнізонам{{sfn|К. Мутафян|2009|с=30—33}}. Аднак дзейнічала пагадненне не доўга. Першы ж з візантыйскіх намеснікаў — Андронік Эўфарбенас, які даводзіўся кузенам [[Мануіл I Камнін|Мануілу]], вылучыўся тым, што ў [[1162]] годзе арганізаваў забойства брата [[Тарос II|Тароса]] — [[Стэфан Рубенід|Стэфана]], які пашыраў свае тэрыторыі і не лічыў сябе абавязаным падпарадкоўвацца Візантыі. Армянскі князь, нягледзячы на тое, што візантыйскі стаўленік быў заменены [[Канстанцін Каламан|Каламанам]], так і не дараваў забойства брата{{sfn|К. Мутафян|2009|с=30—33}}. Тым часам сітуацыя на хрысціянскім усходзе працягвала пагаршацца. У [[1164]] годзе ўтварылася хрысціянская кааліцыя, у якую ўвайшлі: новы прынц Антыёхіі [[Баэмунд III]], [[граф Трыпалі]], візантыйскі палкаводзец Каламан і армянскі князь [[Тарос II|Тарос]]. Саюзнікі, якія не прыслухаліся да просьбы Тароса дачакацца далучэння да кааліцыі [[кароль Іерусаліма|караля Іерусаліма]], кінулі выклік уладару [[Халеб]]а. Як вынік, адбылася «Харымская катастрофа», [[Нур ад-Дзін]]ам былі захоплены ў палон усе хрысціянскія лідары, за выключэннем [[Тарос II|Тароса]]. Да гэтага моманту саюз паміж двума армянскімі родамі, змацаваны шлюбамі дзяцей дзесяццю гадамі раней, у выніку антывізантыйскай дзейнасці [[Тарос II|Тароса II]], які так не дараваў забойства свайго брата, быў на грані разрыву. Занепакоены гэтымі звадамі, каталікос армян [[Грыгор III Пахлавуні]] пасылае да [[Тарос II|Тароса]] свайго брата [[Нерсес IV|Нерсеса Шнаралі]], якому паспяхова ўдалося загасіць канфлікт{{sfn|К. Мутафян|2009|с=30—33}}. Адразу пасля паланення свайго прадстаўніка [[Мануіл I Камнін|Мануіл]] накіроўвае Аляксея Аксуха на вакантную пасаду ў Кілікію. Новы стаўленік быў добрым тэолагам. Ён горача захапіўся гутаркамі з Нерсесам Шнаралі ў выніку чаго ў [[1165]] годзе ўзніклі ідэі экуменізму паміж армянскай і грэчаскай цэрквамі. Але армяна-грэчаскаму збліжэнню не наканавана было ажыцявіцца, праз год гэтаму перашкодзілі дзве падзеі: Аляксей Аксух быў агавораны і сасланы ў манастыр, а Нерсес Шнаралі стаў новым каталікосам і пазбавіўся магчымасці свабодна падарожнічаць. Пасля ссылкі Аксуха [[Мануіл I Камнін|Мануіл Камнін]] на яго месца прызначае [[Андронік I Камнін|Андроніка]], які пацярпеў 15 гадоў таму паражэнне ад армянскага князя. У [[1167]] годзе, з-за разгульнага ладу жыцця, [[Андронік I Камнін|Андронік]] быў адкліканы, а на яго месца быў прызначаны выкуплены з палону Каламан. Апошняму было даручана імператарам пазбавіць [[Тарос II|Тароса]] ўлады над Кілікіяй. Аднак гэты план праваліўся — армянскія войскі ўзялі Каламана ў палон, і [[Мануіл I Камнін|Мануіл]] ізноў быў вымушаны яго выкупіць{{sfn|К. Мутафян|2009|с=30—33}}. Праз год у [[1168]] годзе памёр [[Тарос II]]. Падчас свайго кіравання, нягледзячы на шэраг спроб, [[Тарос II|Тарос]] так і не змог падпарадкаваць род [[Хетуміды|Хетумідаў]] ([[Хетуміды|Ашынідаў]]), які сапернічаў з ім. Аднак ён адвёў усе візантыйскія замахі на Кілікію, тым самым паклаўшы пачатак канчатковаму ўсталяванню ў рэгіёне армянскай улады{{sfn|К. Мутафян|2009|с=30—33}}. ==== Рубен II ==== {{Main|Рубен II}} Рубен быў сынам армянскага кіраўніка [[Тарос II|Тароса II]] і яго другой жонкі<ref name="Cawley">Charles Cawley // [http://fmg.ac/Projects/MedLands/ARMENIA.htm#_Toc184469941 «Lords of the Mountains, Kings of (Cilician) Armenia (Family of Rupen)»] // Medieval Lands. Foundation of Medieval Genealogy</ref>. Па праве ўспадкоўвання, ён, пасля смерці свайго бацькі павінен быў сесці на трон Кілікіі. Аднак, калі ў [[1169]] годзе памёр яго бацька [[Тарос II]], Рубен яшчэ не дасягнуў паўналецця, з-за чаго ў Кілікіі разгарнулася барацьба за ўладу. Рэгентам маладога спадчынніка стаў яго дзядуля па матчынай лініі — [[Тамас, рэгент|Тамас]] (паводле іншай версіі Фама). Аднак гэта не спадабалася брату памерлага кіраўніка — [[Млех]]у, які вымусіў прызнаць сябе спадчыннікам свайго брата{{sfn|К. Мутафян|2009|с=30—33}}, узурпаваўшы правы законнага спадчынніка. Пасля страты трона, [[Тамас, рэгент|Тамас]] адвёў Рубена II у Антыёхію, дзе той сканаў праз некалькі гадоў. ==== Млех ==== {{Main|Млех}} Справу ўмацавання армянскай дзяржавы працягнуў брат памерлага кіраўніка — [[Млех]]. Пасля смерці [[Тарос II|Тароса II]], ён, у [[1169]] годзе ўзурпаваўшы правы непаўналетняга Рубена II (сына і законнага спадчынніка [[Тарос II|Тароса II]]), прымусіў прызнаць сябе спадчыннікам свайго брата. Літаральна адразу, пасля смерці свайго цесця [[Тарос II|Тароса]] князь [[Хетум III]] скасаваў шлюб, заключаны ў свой час для змацавання перамір'я паміж дзвюма дынастыямі. Адразу пасля гэтага [[Млех]] беспаспяхова спрабаваў штурмам узяць радавы замак [[Хетуміды|Хетумідаў]] — [[Ламброн, крэпасць|Ламброн]]. Так і не вымусіўшы скарыцца Хетумідаў, [[Млех]], імкнучыся забяспечыць незалежнасць Кілікіі, цалкам змяніў кірунак у знешняй палітыцы. Вырашыўшы раз і назаўжды пакласці канец спробам візантыйцаў і лацінян авалодаць Кілікіяй, ён ідзе на саюз з сірыйскім кіраўніком [[Нур ад-Дзін]]ам. [[Млех]]перанёс сталіцу ў [[Сіс]], з дапамогай новага саюзніка адбіў напад крыжакоў і, разбіўшы візантыйскую армію, выгнаў тых з раўніннай Кілікіі. Праз год у [[1175]] годзе ў выніку змовы армянскіх князёў Млех быў забіты{{sfn|К. Мутафян|2009|с=30—33}} ==== Рубен III ==== {{Main|Рубен III}} Пасля смерці [[Млех]]а, улада ў Кілікіі перайшла не да прамых нашчадкаў, а да яго пляменніка [[Рубен III|Рубена III]], сына забітага візантыйцамі [[Стэфан, Рубеніды|Стэфана]]. Адначасова з гэтым, у [[1175]] годзе, [[Мануіл I Камнін|Мануіл Камнін]], які скарыстаўся смерцю [[Млех]]а, зрабіў апошнюю спробу авалодаць Кілікіяй. Для заваявання імператарам была ўведзена армія на чале з яго сваяком [[Ісак Камнін, імператар Кіпра|Ісакам Камнінам]]. Аднак у Кілікіі візантыйскі военачальнік, пацярпеўшы шэраг паражэнняў, быў палонены [[Рубен III|Рубенам]]. Знаходзячыся ў армянскім палоне [[Ісак Камнін, імператар Кіпра|Ісак Камнін]] ажаніўся з дачкой [[Тарос II|Тароса II]], пасля чаго ў [[1182]] годзе быў выдадзены [[Баэмунд III (князь Антыёхіі)|князю Антыёхіі]]{{sfn|К. Мутафян|2009|с=38—39}}.<br /> Разбіўшы і канчаткова выгнаўшы візантыйцаў з краіны, [[Рубен III]], занепакоены магчымай пагрозай з боку мусульманскіх кіраўнікоў памежных тэрыторый, ідзе на саюз з крыжакамі. Каб змацаваць гэты саюз, у [[1181]] годзе, ён ажаніўся з прынцэсай Ізабель дэ Тарон. Адразу пасля гэтага, ведучы свае войскі на [[Ламброн, крэпасць|Ламброн]], ён вырашыў скарыць род Хетумідаў, які не падпарадкоўваўся Рубенідам. Але планам армянскага кіраўніка не наканавана было спраўдзіцца, паход [[Рубен III|Рубена III]] таксама, як і паход яго папярэдніка [[Млех]]а апынуўся няўдалым. Прыкладна ў гэты ж час пагаршаюцца адносіны з князем Антыёхіі [[Баэмунд III (князь Антыёхіі)|Баэмундам III]], які скарыстаўшыся здрадай у атачэнні армянскага князя, бярэ таго ў палон. Вызваліць [[Рубен III|Рубена]] [[Баэмунд III (князь Антыёхіі)|Баэмунд]] пагадзіўся толькі за шэраг тэрытарыяльных саступак на карысць Антыёхіі. Пазней армянскі кіраўнік без асаблівых намаганняў вярнуў страчаныя тэрыторыі, якія Антыёхія ўжо была не ў стане абараніць{{sfn|К. Мутафян|2009|с=38—39}}. ==== Левон II ==== {{Main|Левон II}} [[Выява:Crusader States 1190.svg|thumb|Кілікійская Арменія і дзяржавы Крыжакоў — [[1190]] г.]] Пасля таго як у [[1187]] годзе памёр [[Рубен III]], пераемнікам на троне стаў яго брат [[Левон II]], узыходжанне якога супала з узяццем Іерусаліма [[Саладзін]]ам. У [[1188]] годзе ажаніўшыся з лацінскай князёўнай Ізабелай, [[Левон II|Левон]], імкнучыся зрабіць уладу ў краіне больш цэнтралізаванай, пачаў рэарганізацыю сваёй дзяржавы. Жадаючы пабудаваць сваю дзяржаву на ўзор заходніх, армянскі кіраўнік прыцягваў да сябе на службу еўрапейцаў, якіх прызначаў на важныя дзяржаўныя пасады. Апроч гэтага [[Левон II|Левон]] даў дазвол на вяртанне ў Тарс і Маместыю выгнаных раней лацінскіх царкоўнікаў. Ён спрыяў рыцарскім ордэнам, для знаці і арміі па яго распараджэнні ўводзіліся французскія тытулы, у крыжакоў ім быў запазычаны кодэкс законаў і пададзены прывілеі еўрапейскім гандлярам. Пры гэтым, калі закраналіся інтарэсы армянскай дзяржавы, Левон не вагаючыся нападаў на любую апору еўрапейцаў{{sfn|К. Мутафян|2009|с=38—39}}. Кіраванне [[Левон II|Левона]] супала з пачаткам трэцяга паходу крыжакоў, у якім прынялі ўдзел чацвёра самых магутных [[еўропа|еўрапейскіх]] [[манарх]]аў — германскі [[імператар]] [[Фрыдрых I Барбароса]], французскі [[кароль]] [[Філіп II Аўгуст]], аўстрыйскі [[герцаг]] [[Леапольд V (герцаг Аўстрыі)|Леапольд V]] і англійскі кароль [[Рычард I Ільвінае Сэрца]]. Германскі імператар, у адрозненне ад іншых манархаў, якія выбралі марскі шлях дастаўкі сваіх армій, аддаў перавагу весці армію сушай. Ён прайшоў праз Дарданэлы, атрымаўшы шэраг перамог, прайшоў праз уладанні сельджукаў і падышоў да Кілікіі. У той час тэрыторыя армянскай дзяржавы ўключала велізарныя ўладанні, заходняя мяжа якіх даходзіла да [[Караман|Ларанды]] (уключаючы [[Ісаўрыя|Ісаўрыю]] і [[Селеўкія|Селеўкію]]){{sfn|К. Мутафян|2009|с=38—39}}. Перад пачаткам крыжовага паходу [[Клімент III|Папа Рымскі Клімент III]] звярнуўся з пасланнем да каталікоса армян [[Грыгорый IV, каталікос армян|Грыгорыя IV]] з просьбай дапамагчы праходжанню арміі. Армянская дзяржава паўстала перад складаным выбарам вызначэння сваёй пазіцыі. Педантычнасць пытання складалася ў тым, што на той момант, нягледзячы на папярэднія канфлікты, Кілікія знаходзілася ў нядрэнных адносінах як з хрысціянскім Захадам, так і з мусульманскім Усходам. Падтрымка аднаго з бакоў азначала б аўтаматычнае пагаршэнне адносін з іншым. У выпадкі ж нейтралітэту і адмовы каму-небудзь у падтрымцы, адносіны маглі пагоршыццца з абодвума бакамі канфлікту, што ў сваю чаргу магло пацягнуць за сабой ваенную агрэсію з любога з бакоў. У маі [[1190]] года, з набліжэннем да заходніх граніц Кілікіі арміі імператара [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрыха I]], [[Левон II|Левон]] вырашыў параіцца з [[Грыгорый IV, каталікос армян|Грыгорыем IV]], для чаго армянскім кіраўніком да каталікоса была адпраўлена дэлегацыя. Але ёй было не наканавана дабрацца да пункта прызначэння, з-за таго, што рэзідэнцыя каталікоса знаходзілася ў [[Громкла|Громкле]], якая з'яўлялася ў гэты момант армянскім анклавам у мусульманскіх уладаннях. Дэлегацыя пад кіраўніцтвам [[Нерсес Ламбранацы|Нерсеса Ламбранацы]] каля Мараша падверглася нападу туркаў, пасля чаго была вымушана вярнуцца. У сваю чаргу імператар да двара армянскага кіраўніка адправіў трох паслоў, якія таксама не дасягнулі мэты. Праз нейкі час, пакідаючы Конью, [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрых]] атрымаў ліст ад каталікоса, з паведамленнем пра прыём, які рыхтуецца ў яго гонар. Даведаўшыся пра гэта, імператар паведаміў, што ў адказ на патрабаванні [[Левон II|Левона]] вязе каралеўскую карону для армян. Пасля ўваходу імператарскай арміі ў [[Ісаўрыя|Ісаўрыю]], да яе далучылася дэлегацыя знатных армян, пасланая Левонам, які збіраўся выступіць насустрач. Ужо ў дарозе, [[10 чэрвеня]] [[1190]] года, стала вядома, што [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрых]] патануў у рацэ. Малодшы сын памерлага імператара апынуўся не здольны працягнуць справу бацькі, і германская армія фактычна выбыла з удзелу ў крыжовым паходзе. Пасля смерці германскага кіраўніка армяне разумелі ўсю важнасць тонкай дыпламатыі ў адносінах з Саладзінам. Менавіта тады і з'явіўся ліст каталікоса, у якім адзначалася, што армяне прыклалі максімум высілкаў для таго, каб адгаварыць праходзіць [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрыха]] праз Кілікію, што бачыцца цалкам магчымым{{sfn|К. Мутафян|2009|с=38—39}}. Дзеянні [[Левон II|Левона]] на міжнароднай арэне змяняліся ў залежнасці ад інтарэсаў сваёй краіны. У [[1191]] годзе карабель [[Рычард I Львінае Сэрца|Рычарда Львінае Сэрца]], які ішоў у Палесціну, пацярпеў крушэнне каля берагоў Кіпра. Кіраўнік вострава [[Ісак Камнін, імператар Кіпра|Ісак Камнін]], адмовіўшы ў дапамозе крыжакам, выклікаў іх лютасць. У выніку чаго [[Рычард I Львінае Сэрца|Рычард I]] пры падтрымцы [[Левон II|Левона]] і шэрагу сіньёраў, за месяц скарыў Кіпр. Пасля Кіпрскага паходу Левон вырашыў вярнуць пад свой кантроль галоўны праход, які злучаў [[Кілікія|Кілікію]] з [[Антыёхія]]й. Праход кантраляваўся з замка [[Баграс]], які [[Саладзін]] адабраў у тампліераў. Даведаўшыся пра будучы наступ германскіх рыцараў, Саладзін пакінуў крэпасць, папярэдне знішчыўшы ўсе фартыфікацыйныя збудаванні. Скарыстаўшыся гэтым момантам [[Левон II|Левон]] займае замак, пасля чаго праводзіць рамонт і ўзводзіць новыя ўмацаванні. Тампліеры, даведаўшыся пра гэта, запатрабавалі ў армянскага кіраўніка аддаць крэпасць, на што Левон адказаў адмовай. У выніку адбыўся разрыў адносін з ордэнам тампліераў і папствам Антыёхіі{{sfn|К. Мутафян|2009|с=42—43}}. У [[1194]] годзе [[Левон II|Левон]] каля [[Баграс]]а паланіў [[Баэмунд III (князь Антыёхіі)|Баэмунда III]], для вызвалення якога спатрэбілася асабістае прыбыццё ў [[Сіс, Кілікія|Сіс]] караля [[Іерусалім]]а [[Генрых II (граф Шампані)|Генрыха Шампанскага]]. Умовай вызвалення была адмова ад прэтэнзій Баэмунда III на Баграс, і шлюб Алісы, дачкі [[Рубен III|Рубена III]], з Раймондам, старэйшым сынам Баэмунда III. Паводле гэтага ж дагавора магчымы спадчыннік гэтага саюза атрымліваў карону Антыёхіі{{sfn|К. Мутафян|2009|с=42—43}}. Да канца [[XII]] стагоддзя, [[Левон II]] стаў самым магутным кіраўніком у рэгіёне. На ўсходзе ўзнікла ідэя армяна-франкскай дзяржавы, на поўдні ў [[Левон II|Левона]] былі цудоўныя адносіны з [[Амары II Іерусалімскі|Амары Лузіньянам]], на захадзе ён скарыў амаль усю Ісаўрыю, нарэшце на поўначы, вайна за ўладу паміж спадчыннікамі [[Кылыч-Арслан III|Кылыч-Арслана]] прынесла яму мір. Такім чынам, усё спрыяла задуме [[Левон II|Левона]]: прызнанню еўрапейцамі, пабудаванай ім на заходні ўзор дзяржавы — каралеўствам{{sfn|К. Мутафян|2009|с=42—43}}. === Пераўтварэнне ў Царства === ==== Каранацыя князя Левона II у якасці караля Левона I ==== [[Выява:Leo II of Armenia.jpg|thumb|200px|[[Левон II]] (I) — першы кароль Кілікійскай Арменіі]] [[Левон II|Левону II]], які жадаў быць прызнаным і каранаваным паводле заходне-еўрапейскіх традыцый, дасягнуць сваіх мэт было нялёгка. З аднаго боку яму трэба было паспрабаваць не справакаваць разрыў адносін з [[Візантыя]]й, а з іншага — неабходна было хоць бы знешне пайсці на саступкі Рымскай царкве, каб укаранаванне некаталіцкага караля было ўхвалена [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. Армянскі кіраўнік, з мэтай дамагчыся свайго, адправіў дэлегацыі да двара Папы [[Цэлестын III|Цэлестына III]] і 31-гадовага імператара [[Генрых VI Гогенштаўфен|Генрыха VI]]. Адначасова іншая дэлегацыя, якую ўзначальваў [[Нерсес Ламбранацы]], каб уладзіць магчымыя ўскладненні, адправілася ў [[Канстанцінопаль]]. Са свайго боку Левон пераканаў армянскіх святароў фармальна прыняць умовы лацінскай царквы, якія не маюць прынцыповага значэння. У канчатковым выніку, дзякуючы сваёй майстэрскай палітыцы, [[6 студзеня]] [[1198]] года князь [[Левон II]] стаў каралём [[Левон II|Левонам I]], каранацыя была праведзена з вялікай пышнасцю ў [[Тарс]]е біскупам Конрадам дэ Хільдэшаймам. Цырымонія праходзіла ў прысутнасці папскага легата Конрада, архібіскупа майнцкага, каталікоса Грыгорыя VI, армянскай знаці, а таксама лацінскіх, грэчаскіх і сірыйскіх саноўнікаў. У той жа час, дзякуючы высілкам [[Нерсес Ламбранацы|Нерсеса Ламбранацы]], армянскі кіраўнік атрымаў карону і з [[Візантыя|Візантыі]]. Такім чынам, каранацыя Левона стала завяршальным этапам у рэарганізацыі армянскай дзяржавы з княства ў каралеўства{{sfn|К. Мутафян|2009|с=42—43}}. == Левон I == === Унутраная палітыка === Ва ўнутранай палітыцы Левон, яшчэ да каранацыі, сутыкнуўся з шэрагам праблем. У прыватнасці, яго не задавольваў рост уплыву і незалежнасць рэлігійнай улады каталікасата ў [[Громкла|Громкле]], які знаходзіўся ўдалечыні ад [[Казан|Сіса]]. З мэтай уплыву на яго, у [[1193]] годзе, пасля смерці каталікоса Грыгорыя IV, ён збіраўся зрабіць галовай Армянскай царквы свайго кузена [[Нерсес Ламбранацы|Нерсеса Ламбранацы]]. Аднак кандыдатура Левона, вядомая сваёй лацінскай арыентацыяй, была адпрэчана армянскім духавенствам. Пасля гэтага Левон узвёў на прастол пляменніка памерлага каталікоса — [[Грыгорый V Каравежа|Грыгорыя V]]. Аднак і ён праз год быў скінуты. Кіраўніком армянскай царквы стаў стары [[Грыгорый VI Апірат]], які каранаваў Левона. Пасля яго смерці ў [[1203]] годзе род [[Пахлавуні]] пазбавіўся «манаполіі» на прастол каталікоса. Пераемнікам памерлага стаў [[Аванес VI Мечабаро|Іаан VI]] з роду [[Хетуміды|Хетумідаў]], выбраны, як і Грыгорый V, шляхам царскіх інтрыг, ён неўзабаве ўступіў у канфлікт з армянскім каралём. У выніку апошні ў 1207 годзе скінуў таго з прастола{{sfn|К. Мутафян|2009|с=42—43}}. Жадаючы пакласці канец роду Хетумідаў, які традыцыйна сапернічаў з яго родам і не падпарадкоўваўся яго ўладзе, Левон сабраў армію і аблажыў [[Хетум III|Хетума III]], які ўмацаваўся ў радавым замку [[Ламброн, крэпасць|Ламброн]]. Аднак, як і яго папярэднікі [[Млех]] і [[Рубен III]], Левон пацярпеў няўдачу каля сцен крэпасці. Пасля гэтага ён запрашае князя на заключэнне шлюбу паміж двума родамі. Адразу ж па прыбыцці [[Хетум III|Хетум]] па загадзе караля быў схоплены і кінуты ў вязніцу{{sfn|К. Мутафян|2009|с=42—43}}. Пасля каранацыі Левон працягнуў сваю пралацінскую палітыку. Ён заахвочваў прыбыццё лацінян у Кілікію, дзе ім не вагаючыся давяраліся адказныя пасады. Гаспітальерам былі падараваны крэпасці Селіфке, Камардэзіум, Ларанда і інш., а ордэну тэўтонскіх рыцараў - Кубетфорт, Адамадана і інш. Армянскі кароль адкрыў сваю краіну для еўрапейскага гандлю, падаўшы гандлёвыя прывілеі генуэзскім купцам і венецыянцам. Пры двары караля карысталася папулярнасцю [[французская мова]]. Сталі выкарыстоўвацца, яшчэ да [[Старажытнаармянская перакладная літаратура|перакладу на армянскую]], напісаныя на старафранцузскай мове пастановы вышэйшага суда Антыёхіі т.зв. «Антыяхійскія асізы»{{sfn|К. Мутафян|2009|с=42—43}}. === Вайна за Антыяхійскую спадчыну === [[Выява:Anatolia1200.png|thumb|330px|Кілікійская Арменія і суседнія дзяржавы ў [[1200]] годзе]] У [[1201]] годзе памёр кіраўнік Антыяхійскага княства [[Баэмунд III (князь Антыёхіі)|Баэмунд III]]. Паводле дагавора, заключанага ў [[1194]] годзе паміж Кілікіяй і Антыёхіяй, на прастол павінен быў узысці [[Раймунд Рубен, князь Антыёхіі|Раймунд Рубен]] — сын старэйшага сына [[Баэмунд III (князь Антыёхіі)|Баэмунда]], і армянскай прынцэсы [[Аліса, Рубеніды|Алісы]], якая даводзілася пляменніцай каралю Кілікіі [[Левон II|Левону I]]. Гэта права аспрэчыў малодшы сын памерлага кіраўніка, [[Баэмунд IV (князь Антыёхіі)|Баэмунд IV]], які жадаў далучэння Антыёхіі не да Кілікіі, а да сваіх уладанняў. Паміж дзвюма дзяржавамі разгарэўся канфлікт. [[Баэмунд IV (князь Антыёхіі)|Баэмунд]], які пайшоў на абвастрэнне адносін з Папам Рымскім [[Інакенцій III|Інакенціем]], ставіць у Антыёхіі грэчаскага патрыярха. У сваю чаргу кіраўнік каталіцкай царквы пачынае падтрымліваць армянскага караля. Праз некаторы час папскія легаты, пасланыя [[Інакенцій III|Інакенціем]], пачалі дэманстраваць відавочна антыармянскія настроі. У [[1203]] годзе ў адказ на дзеянні папскіх саноўнікаў [[Левон II|Левон]], аблажыў Антыёхію і выгнаў з Кілікіі ўсіх прадстаўнікоў Папы Рымскага. Адносіны паміж [[Інакенцій III|Інакенціем III]] і [[Левон II|Левонам]] былі канчаткова сапсаваны. Пасля гэта Папа Рымскі адлучыў царкву ад армянскага караля. Аднак, прымаючы да ўвагі нязгоду [[Левон II|Левона]] з умовамі, прапанаванымі Рымам падчас яго каранацыі, армянскага караля гэта не вельмі засмуціла. Літаральна адразу ж, на злосць Папе Рымскаму, Левон арганізаваў прыём у гонар грэчаскага патрыярха Антыёхіі, які наведваў Кілікію {{sfn|К. Мутафян|2009|с=47—48}} У [[1216]] годзе Левон заняў Антыёхію, уладу над якой перадаў законнаму спадчынніку, свайму траюраднаму пляменніку [[Раймунд-Рубен]]у. Але кіраванне апошняга ў Антыёхіі пацярпела фіяска і выклікала абурэнне насельніцтва. Больш за тое, Раймунд-Рубен пасварыўся з братам свайго дзеда - армянскім каралём. Верагодна гэта адбылося з-за таго, што [[Левон II|Левон]], у якога нарадзілася другая дачка — [[Забел]], вырашыў прызначыць яе спадчынніцай кілікійскага прастола{{sfn|К. Мутафян|2009|с=47—48}} У [[1219]] годзе [[Баэмунд IV (князь Антыёхіі)|Баэмунд IV]] захапіў Антыёхію і выгнаў Раймунд-Рубена. У тым жа годзе, прызначыўшы Забел сваёй пераемніцай, памёр і Левон. Армянскаму каралю так і не ўдалося рэалізаваць сваю мару аб аб'яднанні Антыёхіі і Кілікіі ў адзіную дзяржаву{{sfn|К. Мутафян|2009|с=47—48}} == Забел == === Узыходжанне === Знаходзячыся на божай пасцелі, [[Левон II|Левон]] паспеў прамовіць імя свайго спадчынніка, ім аказалася яго дачка [[Забел]]. Рэгентам малалетняй каралевы быў прызначаны [[Атом з Баграса|Атом Баграскі]], але ўжо праз некалькі месяцаў, у [[1220]] годзе, ён быў забіты<ref name="Cawley" />. Пасля гэтага рэгентам стаў Канстанцін Пайл з роду [[Хетуміды|Хетумідаў]]. Але не ўсім прыйшлася даспадобы апошняя воля памерлага цара. Правы Забел на трон аспрэчылі [[Раймунд-Рубен]] — траюрадны пляменнік памерлага цара, і [[Іаан дэ Брыен]] — муж [[Стэфанія Армянская|Стэфаніі]], дачкі [[Левон II|Левона]] ад першага шлюбу. Унутры Кілікійскага царства правы Забел на прастол не аспрэчваліся, таму армянская знаць падтрымала законную спадчынніцу прастола. У выніку верныя [[Левон II|Левону]] князі схапілі і кінулі [[Раймунд-Рубен|Раймунда-Рубена]] ў вязніцу, а праз нейкі час, пасля таго як на шляху ў Кілікію памерлі жонка і сын [[Іаан дэ Брыен|Іаана]], той таксама перастаў прэтэндаваць на армянскі трон<ref name="Cawley" />{{sfn|К. Мутафян|2009|с=54—58}} === Шлюб з Філіпам Антыяхійскім === Неўзабаве, з мэтай умацавання дзяржавы, рэгентам было вырашана выдаць Забел замуж за [[Філіп Антыяхійскі|Філіпа]], аднаго з сыноў кіраўніка Антыёхіі [[Баэмунд IV (князь Антыёхіі)|Баэмунда IV]]. Галоўнай умовай пры заключэнні шлюбу было патрабаванне рэгента Канстанціна аб прыняцці жаніхом армянскага веравызнання і паважлівага стаўлення да армянскіх традыцый. [[Філіп Антыяхійскі|Філіп]] пагадзіўся, пасля чаго ў чэрвені [[1222]] года ў [[Казан|Сісе]] адбыўся шлюб [[Філіп Антыяхійскі|Філіпа Антыяхійскага]] і Забел. Філіп быў прызнаны [[прынц-кансорт]]ам Кілікіі, аднак не стрымаў свайго абяцання і грэбліва ставіўся да армянскіх традыцый, закранаючы нацыянальныя пачуцці армян. Філіп праводзіў большую частку свайго часу ў Антыёхіі, пры гэтым адкрыта спрыяў лацінскім баронам. Дзеянні Філіпа выклікалі незадаволенасць як у народа так і ў знаці Кілійскага царства. У выніку праз тры гады ён быў кінуты ў вязніцу, дзе і памёр{{sfn|К. Мутафян|2009|с=54—58}}. === Шлюб з Хетумам I. Пераход улады ад Рубенідаў да Хетумідаў === У [[1226]] годзе рэгент, нягледзячы на супраціўленне Забел, пры блаславенні новага каталікоса Канстанціна I, выдаў яе за муж за [[Хетум I|Хетума]], аднаго са сваіх малодшых сыноў. Такім чынам Кілікія атрымала новага цара Хетума I, які стаў заснавальнікам другой кілікійскай каралеўскай дынастыі. Такім чынам, раз і назаўсёды паклаўшы канец ранейшаму суперніцтву двух родаў, у царстве адбыўся пераход улады ад Рубенідаў да Хетумідаў{{sfn|К. Мутафян|2009|с=54—58}}. Узыходжанне на прастол традыцыйна лаяльных да Візантыі Хетумідаў першапачаткова пацягнула за сабой паслабленне сувязей Кілікіі з папствам і лацінскімі дзяржавамі. Пасля шлюбу ўсё яшчэ дзеючы рэгент Канстанцін Пайл прызначыў вярхоўным галоўнакамандуючым свайго старэйшага сына, аўтара армянскага перакладу «Антыяхійскіх асізаў», Смбата Спарапета. Пры гэтым, нягледзячы на складанае замежнапалітычнае становішча, рэгенту ўдалося захаваць мірныя адносіны з усімі сваімі суседзямі, уключаючы сельджукаў{{sfn|К. Мутафян|2009|с=54—58}}. == Хетум I == [[Хетум I]], паступова сталеючы, засяродзіў усю ўладу ў сваіх руках, стаўшы паводле ацэнкі сучасных гісторыкаў ''«адной з самых бліскучых постацей ва ўсёй армянскай гісторыі»''. Яго працяглае кіраванне супала з не менш працяглым кіраваннем духоўнага лідара армян Канстанціна I, які сядзеў у Громкле. За час свайго знаходжання ва ўладзе, дзейнасць [[Хетум I|Хетума]] была адзначана выдатнымі поспехамі ва ўсіх абласцях. У сферы культуры, адзначаўся росквіт творчасці мініяцюрыстаў, сярод якіх быў самы вядомы прадстаўнік школы мініяцюрыстаў з [[Громкла|Громклы]] — [[Тарос Раслін]]. Рэформы ў сферы камерцыі прывялі да хуткага развіцця гандлёвых сувязяў па ўсіх азімутных кірунках, у выніку чаго ўзрасла роля і значэнне аднаго з галоўных портаў царства — порта [[Аяс]]. Немалых поспехаў дамогся армянскі цар і ў знешняй палітыцы{{sfn|К. Мутафян|2009|с=54—58}}. Праяўленую ім мудрасць, у поўным узрушэнняў [[XIII]] стагоддзі, высока ацаніў Рэнэ Грусэ. Гаворачы пра [[Хетум I|Хетума]], французскі гісторык адзначаў{{sfn|К. Мутафян|2009|с=54—58}}: {{Цытата|Гісторыя павінна вітаць у яго асобе аднаго з самых яскравых, самых магутных палітычных геніяў Сярэднявечча}} === Кілікійска-мангольскія адносіны === [[Выява:HetoumIAtMongolCourt1254.JPG|thumb||right|200px|[[Хетум I]] (справа) у [[горад Каракарум|Каракаруме]]]] У [[1243]] годзе турэцкія войскі былі разбіты ў [[Бітва пры Кёсэ-дагу|бітве пры Кёсэ-дагу]] мангола-татарамі, якія прыйшлі з Усходняй Азіі на чале з [[Байджу|Байджу-наёнам]]. Куды больш магутныя манголы, расправіўшыся з ранейшымі ворагамі армянскіх дзяржаў, сталі пагрозай Кілікійскаму армянскаму каралеўству. [[Хетум I]], па парадзе шэрагу князёў ужо спустошанай манголамі [[Вялікая Арменія|Вялікай Арменіі]], і асабліва армянскага князя [[Хачэнскае княства|Хачэна]] [[Гасан-Джалал Дала|Гасан-Джалала]], вырашыў заключыць саюз з [[Мангольская імперыя|імперыяй манголаў]]. З гэтай мэтай, кароль [[Хетум I|Хетум]] адпраўляе свайго старэйшага брата [[Смбат Спарапет|Смбата Спарапета]] ў мангольскую сталіцу [[горад Каракарум|Каракарум]]{{sfn|К. Мутафян|2009|с=54—58}}. У [[1251]] годзе ўнук [[Чынгісхан]]а [[Менгу]] стаў вялікім ханам манголаў. Заняўшы трон, ён для пацверджання вернасці запрашае да сябе ў госці [[Хетум I|Хетума I]]. Армянскі кароль, не доўга думаючы, прымае запрашэнне, і літаральна адразу ж, у [[1254]] годзе, адпраўляецца ў дарогу. Ён прайшоў праз [[Каўказ]], абмінуўшы [[Каспійскае мора]] па паўночнай яго мяжы, і ў канчатковым выніку дасягнуў стаўкі Менгу. Хетум I правёў у гасцях у хана пятнаццаць дзён, атрымаўшы вызваленне ад падаткаў і гарантыі ваеннай дапамогі, ён вярнуўся ў Кілікію. На шляху з [[горад Каракарум|Каракарума]] [[Хетум I]] правёў шэраг сустрэч з братам Менгу, кіраўніком мангольскай Заходняй Азіі, [[Хулагу]]. Апошні праз некалькі гадоў стаў першым кіраўніком персідскага ільханата, адной з чатырох дзяржаў, якія ўтварыліся пасля распаду імперыі Чынгісхана. [[Хулагу]], быўшы жанатым з хрысціянкай, з прыязню ставіўся да хрысціян. Яго палітыка, працягнутая сынам і ўнукам, на працягу амаль паўстагоддзя забяспечвала адносную бяспеку Кілікійскай армянскай дзяржаве. У [[1255]] годзе падарожжа [[Хетум I|Хетума]] завяршылася, абмінуўшы Каспій з поўдня, ён дасягнуў сваёй сталіцы — [[Казан|Сіса]]{{sfn|К. Мутафян|2009|с=54—58}}. Армяна-мангольскі саюз быў вельмі дальнабачным ходам [[Хетум I|Хетума I]], які быў добрым дыпламатам і дзякуючы гэтаму саюзу забяспечыў бяспеку сваёй дзяржаве і ў пэўным сэнсе стаў саветнікам па хрысціянстве пры хане{{sfn|К. Мутафян|2009|с=54—58}}. === Уварванне егіпецкіх мамлюкаў === У [[1260]] годзе мангольскія войскі пад правадырствам [[Хулагу]], у саюзе з [[Хетум I|Хетумам I]] і яго зяцем [[Баэмунд VI (князь Антыёхіі)|Баэмундам VI]], па чарзе захапілі Халеб і Дамаск. Неўзабаве, пытанне аб пераходзе па спадчыне прастола мангольскай імперыі пасля смерці Менгу вымусіла Хулагу вярнуцца ў Манголію. На чале мангольскіх войскаў быў пакінуты хрысціянін [[Кітбука]], які неўзабаве пасля ад'езду [[Хулагу]] ў [[Бітва пры Айн-Джалуце|бітве пры Айн-Джалуце]] пацярпеў разгромнае паражэнне ад мамлюкаў. Поспех апошніх стаў магчымы дзякуючы таму, што крыжакі Акры прапусцілі мамлюкаў праз свае ўладанні. Для кілікійскіх армян паражэнне манголаў прывяло да вялікіх ускладненняў: Тэбрыз, у якасці памежнага пункта стаў для манголаў больш важным, чым больш аддаленае кілікійска-сірыйскае ўзбярэжжа{{sfn|К. Мутафян|2009|с=62—63}}. [[Выява:DisasterOfMari1266.JPG|thumb|right|300px|Бітва армян з мамлюкамі. Прынц Тарос забіты (справа ўнізе), прынц Левон III (будучы кароль Левон II) — захоплены ў палон (у цэнтры)]] Пасля паражэння саюзных Кілікіі манголаў, армянская дзяржава паспяхова адбівала каля Таўрскага хрыбта напады сельджукаў і [[Караманіды|караманідаў]]. Аднак сапраўдная пагроза кілікійскаму царству зыходзіла ад егіпецкіх мамлюкаў. Усведамляючы небяспеку [[Хетум I]] адпраўляецца ў [[Тэбрыз]] прасіць дапамогі ў [[Абака-хан|Абага]], сына памерлага ў [[1265]] годзе [[Хулагу]]. Тым часам мамлюкі даведаўшыся пра адсутнасць армянскага караля, распачалі свой першы набег на Кілікію. У [[1266]] годзе імі быў захоплены паўночны праход Аманскіх гор, у бітве каля якога армянскай арміяй камандаваў [[Смбат Спарапет|Смбат]]. У складзе войскаў апошняга ў бітве ўдзельнічалі двое дзяцей армянскага караля — [[Левон III]] (у будучым каранаваны як ''Левон II'') і Тарос. Тарос быў забіты ў бітве, а Левон узяты ў палон. Мамлюкі нанеслі паражэнне армянскай дружыне і ўпершыню ўварваліся ў межы Кілікіі, спустошыўшы яе{{sfn|К. Мутафян|2009|с=62—63}}. Вярнуўшыся, [[Хетум I]] заспеў Кілікію спустошанай да [[Адана|Аданы]]. Жадаючы вярнуць свайго сына, армянскі кароль звярнуўся да кіраўніка мамлюкаў [[Бейбарс I|Бейбарса]]. За Левона, палоненага прынца, той апроч выкупу запатрабаваў, каб армянскі кароль замовіў перад [[Абака-хан|Абагам]] пра вызваленне свайго сябра, захопленага манголамі ў [[Халеб]]е. Выканаўшы абяцанні, і вызваліўшы тым самым сына з палону, [[Хетум I|Хетум]] у [[1269]] годзе адрокся ад прастола і сышоў у манастыр, дзе праз год сканаў{{sfn|К. Мутафян|2009|с=62—63}}. == Левон II == [[Левон III|Левон II]], узыйшоўшы на прастол у перыяд адноснага зацішша, працягнуў палітыку свайго бацькі. У вобласці гандлю ён дараваў прывілеі каталонскім купцам, а таксама аднавіў прывілеі італьянцаў. У знешняй палітыцы, ён як бацька, аддаваў прыярытэт армяна-мангольскаму саюзу. Пачатковы перыяд кіравання [[Левон III|Левона II]] адзначыўся новым уздымам культурнага і эканамічнага жыцця краіны. У [[1271]] годзе праз кілікійскае царства прайшоў вядомы падарожнік [[Марка Пола]], які з захапленнем апісаў дзейнасць армянскага порта Аяс{{sfn|К. Мутафян|2009|с=63—67}}. У сваёй кнізе ён адзначае: {{пачатак цытаты}}''«У армян ёсць горад каля мора, якое называюць Лаяс, дзе адбываецца вялікі гандаль, таму, Вы павінны ведаць, усе віды спецый, шаўкавістых і плеценых золатам тавараў і іншых каштоўных тавараў прынесеных адусюль у гэты горад. Гандляры Венецыі і Генуі і іншых краін прыязджаюць у гэта месца, каб прадаць і купіць тавары. І хто б не жадаў падарожнічаць на Усход, так ці інакш стане гандляром гэтага горада»''{{канец цытаты}} Аднак спакойнае жыццё дзяржавы доўжылася не доўга. У [[1275]] годзе мамлюкскі султан [[Бейбарс I]], несучы новыя разбурэнні, ізноў пайшоў вайной на Кілікію. Праз год ужо цюркскія плямёны імкнуліся ўварвацца ў армянскую дзяржаву, але былі спынены армянскім войскам на чале з палкаводцам [[Смбат Спарапет|Смбатам Спарапетам]]. Апошні атрымаў перамогу коштам свайго жыцця. У [[1281]] годзе армяна-мангольскае войска пад камандаваннем кілікійскага караля [[Левон III|Левона II]] і брата хана [[Абака-хан|Абагі]] Менгу-Цімура, пайшлі вайной на султана мамлюкаў [[Аль-Ашраф Халіль|Калауна]]. Вырашальная бітва адбылася ў сірыйскім [[Хомская бітва|горадзе Хомс]]. Армяна-мангольскія войскі, у выніку адмовы крыжакоў ад удзелу ў бітве, прайгралі бітву. Паражэнне альянсу мела катастрафічныя наступствы для рэгіёна: [[Левон III|Левон]] не маючы больш сіл весці вайну, у [[1285]] годзе, у абмен на саступкі з армянскага боку, заключае дзесяцігадовы мірны дагавор з мамлюкамі. Адначасова з гэтым моцна слабее мангольская прысутнасць у рэгіёне. Захоп мамлюкамі дзяржавы крыжакоў, якія выказалі нейтралітэт падчас бітвы пры Хомсе, быў пытаннем часу{{sfn|К. Мутафян|2009|с=63—67}}. У [[1289]] годзе памірае [[Левон III|Левон II]]. Праз два гады, у маі [[1291]] года, сын і пераемнік [[Аль-Ашраф Халіль|Калауна]] захоплівае Акру. Хрысціянская прысутнасць на Усходзе абмяжоўваецца лацінскім Кіпрам і Армянскай Кілікіяй{{sfn|К. Мутафян|2009|с=63—67}}. == Хетум II == === Узмацненне пазіцый каталікоў === [[Хетум II]], які быў [[Францысканцы|францысканцам]], з першых сваіх дзён знаходжання ў ролі кіраўніка дзяржавы павёў відавочную пра-лацінскую палітыку. Утоенае імкненне да каталізацыі каралеўства з боку Рыма, прыняло цяпер адкрыты характар. У [[1289]] годзе, з дапамогай [[Хетум II|Хетума II]], папскім легатам удалося зрушыць супрацьстаялага каталікам каталікоса Канстанціна II, а яго месца заняў больш падатлівы Сцепанос IV{{sfn|К. Мутафян|2009|с=72—73}}. У маі [[1292]] года, у выніку захопу мамлюкамі рэзідэнцыі кіраўніка армянскай царквы — крэпасці [[Громкла]], быў палонены каталікос усіх армян Сцепанос IV. Яго пераемнік Грыгар VII, перакананы прыхільнік падпарадкавання Рыму, перанёс стаўку каталікоса ў сталіцу кілікійскага каралеўства горад [[Сіс]]. Гэта падзея мела сур'ёзныя наступствы. Духоўныя асобы страцілі сваю незалежнасць ад часовай пра-лацінскай улады, а некаторыя кіраўнікі армянскай царквы, зведаўшы ўплыў, сталі патроху схіляцца да каталіцтва, і тым самым увайшлі ў канфлікт з насельніцтвам і асноўнай часткай армянскага духавенства{{sfn|К. Мутафян|2009|с=72—73}}. === Канец саюза з манголамі === У [[1293]] годзе [[Хетум II|Хетуму II]] коштам саступак тэрыторый на ўсходзе краіны ўдалося пазбегнуць уварвання егіпецкіх мамлюкаў у сваё каралеўства і тым самым атрымаць невялікую перадышку. Прыкладна ў гэты ж час прыйшла вестка пра тое, што візантыйскі імператар жадае ўзяць у жонкі сястру кілікійскага караля. Разумеючы, што падобны шлюб дапаможа здабыць новых саюзнікаў, армянская дэлегацыя выехала ў [[Канстанцінопаль]], дзе ў храме Св. Сафіі [[16 студзеня]] [[1294]] года адбыўся шлюб кілікійскай прынцэсы [[Рыта II, прынцэса Кілікійскай Арменіі|Рыты]] з візантыйскім імператарам [[Міхаіл IX Палеалог|Міхаіла IX Палеалога]]{{sfn|К. Мутафян|2009|с=73—75}}. У [[1295]] годзе, у персідскім ільханаце адбыўся пераварот. Да ўлады прыйшоў [[Газан-хан|Газан]], адзін з сыноў [[Аргун-хан|Аргуна]]. [[Хетум II|Хетум]], адправіўшыся да яго, атрымаў пацверджанне саюза і сумесных ваенных дзеянняў супраць мамлюкаў. Але [[Газан-хан]] разумеючы, што не можа кіраваць мусульманскім народам не прыняўшы яго рэлігіі, у канцы стагоддзя, прымае іслам. Пазней яго пераемнікі прыйдуць да змены традыцыйнай знешняй палітыкі: такім чынам першым ільхан-мусульманін — [[Газан-хан]], стане апошнім з ільханаў саюзнікаў армян{{sfn|К. Мутафян|2009|с=73—75}}. У [[1299]] годзе ў [[Бітва пры Вадзі аль-Хазнадар|бітве пры Хомсе]] армянская армія разам з мангольскай разбіваюць армію егіпецкіх мамлюкаў. [[Газан-хан]] займае Сірыю, а армяне вяртаюць усе старчаныя раней тэрыторыі. Але неўзабаве, пасля ад'езду ільхана, мамлюкі выбіваюць манголаў з Сірыі. Апошнія некалькі разоў спрабавалі вярнуць страчаныя землі, але кожны раз іх паход цярпеў няўдачу. Акрамя таго, пасля смерці Газан-хана ў [[1304]] годзе, «кілікійска-мангольскі» саюз спыніў сваё існаванне, і ніводны мангольскі кіраўнік больш не выступаў супраць мамлюкаў. Мамлюкі ў сваю чаргу зноў сталі пагражаць Кілікіі: у [[1302]]-м, а затым у [[1304]] годзе яны захапілі ўсе землі, якія армяне вярнулі пасля [[Бітва пры Вадзі аль-Хазнадар|Хомскай бітвы]] {{sfn|К. Мутафян|2009|с=73—75}}. Апошняе дзесяцігоддзе [[XIII]] стагоддзя адзначылася кардынальнай зменай суадносін сіл на Блізкім Усходзе. У самым пачатку [[XIV]] стагоддзя, пасля прыняцця мангольскімі ільханамі ісламу, «армяна-мангольскі» саюз спыніў сваё існаванне. Пагроза навісала над армянскім каралеўствам: з захаду пагражалі туркі-караманіды, а з усходу мамлюкі. З саюзнікаў у рэгіёне ў Кілікіі заставаўся толькі [[Кіпрскае каралеўства|Кіпр]], у той час як на захадзе ідэя новага «Крыжовага паходу» паступова згасала{{sfn|К. Мутафян|2009|с=72—73}}. == Барацьба за ўладу. Пераход трона ад брата да брата == У [[1293]] годзе, праз чатыры гады пасля прыходу да ўлады, [[Хетум II|Хетум]] зракаецца ад трона і сыходзіць у [[Францысканцы|францысканскі]] манастыр. Каралём становіцца яго родны брат [[Тарос, кароль Кілікійскай Арменіі|Тарос]]. Аднак апошні валадарыў не доўга, і, магчыма, не быў нават каранаваны. Праз год ён вяртае прастол [[Хетум II|Хетуму II]], які вярнуўся з манастыра. У 1296 годзе [[Хетум II|Хетум]] са сваім братам [[Тарос, кароль Кілікійскай Арменіі|Таросам]] адпраўляюцца ў [[Канстанцінопаль]]. Скарыстаўшыся іх адсутнасцю, іншы брат [[Смбат, кароль Кілікійскай Арменіі|Смбат]], абвясціў сябе каралём. У гэтай сітуацыі на яго бок пераходзіць каталікос Грыгар VII, які спадзяваўся на тое, што новы кіраўнік падтрымае яго пра-лацінскія памкненні. Зрынуты кароль [[Хетум II]], жадаючы вярнуць уладу, стаў шукаць падтрымкі ў Візантыі, у той жа час [[Смбат, кароль Кілікійскай Арменіі|Смбат]] адправіўся да [[Газан-хан]]а і ажаніўся з яго сваячкай. Па вяртанні [[Смбат, кароль Кілікійскай Арменіі|Смбат]] кінуў у вязніцу сваіх братоў [[Хетум II|Хетума II]] і [[Тарос, кароль Кілікійскай Арменіі|Тароса]], апошні памірае ў зняволенні. Неўзабаве, у [[1298]] годзе, на палітычнай арэне з'яўляецца чацвёрты брат — [[Кастандын II]], які, скінуўшы [[Смбат, кароль Кілікійскай Арменіі|Смбата]], займае яго трон. У гэты ж час мамлюкі, падвяргаючы спусташэнню краіну, ізноў урываюцца ў Кілікію, і адыходзяць толькі пасля таго, як ім былі саступлены ўсе ўсходнія крэпасці краіны. Каралеўства на ўсход ад Пірамоса больш не было абаронена. Агулам [[Кастандын II|Кастандын]] кіраваў краінай каля года, пасля чаго саступіў месца Хетуму, якога ён выпусціў, як толькі прыйшоў да ўлады. [[Хетум II]], які ізноў узяў стырны кіравання ў свае рукі, прымірыўшы братоў, адпраўляе [[Кастандын II|Кастандына]] і [[Смбат, кароль Кілікійскай Арменіі|Смбата]] ў Канстанцінопаль{{sfn|К. Мутафян|2009|с=73—75}}. == Гл. таксама == * [[Кілікія]] — гісторыка-геаграфічная вобласць на паўднёвым усходзе паўвострава Малая Азія * [[Рубеніды]] — першая княжацкая, а затым каралеўская дынастыя Кілікійскай Арменіі * [[Хетуміды]] — другая каралеўская дынастыя Кілікійскай Арменіі * [[Лузіньяны]] — трэцяя і апошняя каралеўская дынастыя Кілікійскай Арменіі == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар= Сукиасян А.|загаловак = История Киликийского армянского государства и права|спасылка= http://armenianhouse.org/suqiasyan/cilicia/armenian-state-law.html|месца= Ереван|выдавецтва= Митк|год= 1969|ref= А. Сукиасян}} * {{кніга |аўтар = [[Клод Мутафян|Мутафян К.]] |загаловак = Последнее королевство Армении |арыгінал = Le Royaume Arménien de Cilicie, XIIe-XIVe siècl |выдавецтва = «Mediacart» |год = 2009 |старонак = 161 |isbn = 978-5-9901129-5-7 |ref = К. Мутафян }} * {{кніга |аўтар = Gabriel Sheffer |загаловак = Diaspora politics: at home abroad |спасылка = http://books.google.ru/books?id=mCYFN-zVMNEC&printsec=frontcover&dq=diaspora+politics+at+home+abroad+gabriel+sheffer&hl=ru&sa=X&ei=DN7-UO-PNMOE4gSKk4CYBw&ved=0CC4Q6AEwAA |выдавецтва = Cambridge University Press |год = 2003 |старонак = 308 |isbn = 0521811376, 9780521811378 |ref = Г. Шеффер }} * {{кніга |аўтар = [[Ілья Паўлавіч Петрушэўскі|Петрушевский И. П.]] |загаловак = Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI - начале XIX вв |месца = Л. |выдавецтва = Наука |год = 1949 |старонак = 35 |ref = И. Петрушевский }} * {{артыкул |аўтар = Степаненко В. П. |загаловак = Политическая обстановка в Закавказье в первой половине XI в. |спасылка = http://elar.urfu.ru/handle/10995/2262/ |выданне = Античная древность и средние века |месца = Свердловск |год = 1975 |выпуск = 11 |старонкі = 124-132 |ref = В. Степаненко }} * {{кніга |аўтар = Степаненко В. П. |загаловак = Византия в международных отношениях на Ближнем Востоке (1071-1176) |спасылка = http://elar.urfu.ru/handle/10995/3423 |месца = Свердловск |выдавецтва = Изд-во Уральского университета |год = 1988 |старонак = 218 |ref = В. Степаненко }} * {{артыкул |аўтар = Степаненко В. П. |загаловак = Государство Филарета Варажнуни (1071—1084/86 гг.) |спасылка = http://elar.urfu.ru/handle/10995/2278 |выданне = Античная древность и средние века |месца = Свердловск |год = 1988 |выпуск = 12 |старонкі = 86-103 |ref = В. Степаненко, № 12 }} * {{артыкул |аўтар = Степаненко В. П. |загаловак = Из истории международных отношений на Ближнем Востоке XII в. Княжество Васила Гоха и Византия |спасылка = http://elar.urfu.ru/handle/10995/2342 |выданне = Античная древность и средние века |месца = Свердловск |год = 1980 |выпуск = 17 |старонкі = 34-44 |ref = В. Степаненко }} * {{артыкул |аўтар = Степаненко В. П. |загаловак = «Совет двенадцати ишханов» и Бодуэн Фландрский. К сущности переворота в Эдессе (март 1098 г.) |спасылка = http://elar.urfu.ru/handle/10995/2539 |месца = Свердловск |выданне = Античная древность и средние века |год = 1985 |выпуск = 22 |старонкі = 82-92 |ref = В. Степаненко }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://genocide.ru/gitem/cilicia-armenian-princedoms.htm Армянскія княствы ў Кілікіі (1080—1198 гг.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120511225824/http://genocide.ru/gitem/cilicia-armenian-princedoms.htm |date=11 мая 2012 }} * [http://www.zeno.ru/showgallery.php?cat=1240#2 Манеты Кілікійскага царства] {{Дзяржавы крыжакоў}} [[Катэгорыя:Кілікія]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Сярэдневякоўя]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Блізкага Усходу]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Арменіі]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Турцыі]] 44lin1afk9u769au2ea0bruokfxdirn Ла-Ла Лэнд 0 358743 5134140 5064599 2026-04-30T19:00:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134140 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Арыгінальная назва = {{lang-en|La La Land}} |Выява = La La Land.png |Акцёры = |Бюджэт = 30 млн [[Долар ЗША|$]]<ref name="Deadline">{{cite web|author=Peter Bart|title='La La Land' Adds Musical Backbeat To Wide-Open Awards Race|url=http://deadline.com/2016/11/la-la-land-oscar-chances-hollywood-indie-disconnect-1201856303/|publisher=Deadline|lang=en|accessdate=December 2, 2016|date=17 ноября 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621020017/https://deadline.com/2016/11/la-la-land-oscar-chances-hollywood-indie-disconnect-1201856303/|archivedate=21 чэрвеня 2018|url-status=}}</ref> |Зборы = 445 961 105 $<ref name="box1">{{citeweb|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=lalaland.htm|lang=en|title=Box office of 'La La Land'|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=22 апреля 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171221141006/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=lalaland.htm|archivedate=21 снежня 2017|url-status=}}</ref> }} '''«Ла-Ла Лэнд»''' ({{lang-en|La La Land}}) — амерыканскі драматычны фільм-мюзікл, зняты [[Дэм’ен Шазэл|Дэм’енам Шазэлам]]. У галоўных ролях — [[Раян Гослінг]] і [[Эма Стоўн]]. Атрымаў высокую ацэнку крытыкаў і лічыцца адным з найлепшых фільмаў [[2016 год у гісторыі кіно|2016]] года. Сюжэт фільма расказвае пра закаханых, пачынаючую актрысу і музыканта з [[Лос-Анджэлес]]а. Назва фільма не толькі адносіцца да горада [[Лос-Анджэлес]]а, але і з’яўляецца ідыяматычным выразам, што азначае «ўцёкі ад жорсткай рэальнасці ў краіну мрояў і фантазій»<ref>{{citeweb|url=http://metro.co.uk/2017/02/12/whats-the-emma-stone-and-ryan-gosling-musical-la-la-land-actually-about-6444102/|lang=en|title=What’s the Emma Stone and Ryan Gosling musical La La Land actually about?|publisher={{нп3|Metro (брытанская газета)|Metro|en|Metro (British newspaper)}}|author=Troy Nankervis|date=12 лютага 2017|accessdate=28 красавіка 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170513154440/http://metro.co.uk/2017/02/12/whats-the-emma-stone-and-ryan-gosling-musical-la-la-land-actually-about-6444102/|archivedate=13 мая 2017|url-status=}}</ref>. Шазэл напісаў сцэнарый фільма ў [[2010]] годзе, але на той момант ніводная студыя не была гатова інвеставаць у мюзікл з-за таго, што рэжысёр адмаўляўся ўносіць змены ў сюжэт. Пасля поспеху кінастужкі Шазэла «''[[Апантанасць (фільм, 2014)|Апантанасць]]''» кінастудыя {{нп3|Summit Entertainment}} пагадзілася фінансаваць фільм. Прэм’ера фільма «''Ла-Ла Лэнд''» адбылася [[31 жніўня]] [[2016]] года на [[Венецыянскі кінафестываль 2016|73-м Венецыянскім кінафестывалі]], а ў амерыканскі кінапракат фільм выйшаў [[9 снежня]] таго ж года. Пры бюджэце ў 30 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў]]<ref name="Deadline"/> у сусветным пракаце фільм сабраў больш за 445 мільёнаў долараў<ref name="box1"/>. Крытыкі высока ацанілі сцэнарый і рэжысуру Шазэла, ігру Гослінга і Стоўн, а таксама саўндтрэк фільма, напісаны кампазітарам {{нп3|Джасцін Гурвіц|Джасцінам Гурвіцам|ru|Гурвиц, Джастин}}. Фільм здабыў перамогу ў сямі намінацыях на 74-й цырымоніі прэміі «''[[Залаты глобус (прэмія, 2017)|Залаты глобус]]''», а таксама атрымаў 11 намінацый на прэмію {{нп3|BAFTA (прэмія, 2017)|BAFTA|ru|BAFTA (премия, 2017)}}, у 5 з якіх перамог. «''Ла-Ла Лэнд''» таксама быў высунуты ў 14 намінацыях на 89-й цырымоніі ўручэння ўзнагарод «''[[Оскар (кінапрэмія, 2017)|Оскар]]''», далучыўшыся да рэкордных па колькасці намінацый фільмаў «''[[Усё пра Еву]]''» і «''[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]]''». == Сюжэт == {| class="toccolours" style="font-size:85%; background:#FFF8E8; color:black;" cellspacing="4" |style="text-align:left"| Слоган фільма: «Адважным летуценнікам прысвячаецца…» ({{lang-en|Here's to the fools who dream}})<ref>{{citeweb|url=http://www.imdb.com/title/tt3783958/taglines|title=Taglines of 'La La Land'|lang=en|publisher=[[IMDB]]|accessdate=28 красавіка 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170216195202/http://www.imdb.com/title/tt3783958/taglines|archivedate=16 лютага 2017|url-status=}}</ref> |} У заторы на дарогах [[Лос-Анджэлес]]а мы знаёмімся з Міяй, маладой актрысай, якая падзарабляе {{нп3|Барыста|барыстай|ru|Бариста}} побач з кінастудыяй. У тым заторы яна сутыкаецца з Себасцьянам, джазавым піяністам ({{нп3|Another Day of Sun|«''Another Day of Sun''»||Another Day of Sun}}). Праслухоўванне Міі ў чарговы раз правальваецца. У гэты ж час Себасцьян мае праблемы з аплатай рахункаў, што прыводзіць да яго сваркі з сястрой Лорай перад наступным выступленнем у рэстаране. У тую ноч тры суседкі Міі, спрабуючы яе развесяліць, запрашаюць яе на вечарынку ў {{нп3|Галівуд-Хілс|||Hollywood Hills}} («''Someone in the Crowd''»). Калі Мія збіраецца дамоў, то знаходзіць, што яе машыну з-за няправільнай паркоўкі забраў эвакуатар, і яна вымушана вяртацца пешшу. Себасцьян угаворвае Біла, уладальніка рэстарана, ізноў узяць яго на працу ў якасці піяніста. Той згаджаецца, але забараняе музыканту выконваць джаз. Іграючы простыя варыяцыі калядных песень, Себасцьян бачыць, што госці ўстановы не слухаюць яго, і пачынае імправізаваць. Ён выконвае дзіўнае сола. Мія, якая праходзіць каля ўстановы, слухае яго («''Mia and Sebastian’s Theme''»). Уражаная прыгажосцю музыкі, Мія заходзіць у рэстаран і бачыць, як Себасцьяна звальняюць за невыкананне ўказання Біла. Мія спрабуе пахваліць сыходзячага Себасцьяна, аднак той чапляе яе плячом і праходзіць міма. Праз месяц Мія прыходзіць на іншую вечарынку і зноў сустракае там Себасцьяна, які іграе на піяніна ў поп-кавер гурце [[1980-я|1980-х]] гадоў. Яна гарэзліва дражніць яго, папрасіўшы музыкантаў сыграць {{нп3|I Ran (So Far Away)|«''I Ran (So Far Away)''»||I Ran (So Far Away)}} (вельмі простая клавішная партыя, якую Себасцьян дакладна расцэньвае як насмешку). Пасля вечарынкі яны разам шпацыруюць, наракаючы на кампанію адзін аднаго, нягледзячы на відавочную «хімію» паміж імі («''A Lovely Night''»). Неўзабаве Себасцьян наведвае Мію ў кавярні, дзе яна працуе. Падчас свайго перапынку Мія праводзіць Себасцьяна па тэрыторыі кінастудыі і тлумачыць, што абрала такое месца працы з-за сваёй прагі стаць актрысай. Себасцьян у сваю чаргу дзеліцца са спадарожніцай сваёй любоўю да джазу, распавядае, што марыць адкрыць уласны клуб і запрашае Мію на джазавы канцэрт. Пасля канцэрту ў клубе Себасцьян кідае фразу «''I got the bullets''», якая з’яўляецца адсылкай да фільма «''Бунтар без прычыны''» («''{{нп3|City of Stars}}''»). Мія збянтэжана ўсміхаецца, і ён разумее, што яна не бачыла гэтага фільма. Себасцьян запрашае Мію ў кіно ў наступны панядзелак. Але ў вечар спаткання да Міі прыходзіць яе бойфрэнд Грэг, з якім у яе вячэра ў рэстаране. Мія неахвотна ідзе на падвойнае спатканне з Грэгам і яго братам. Яна пачувае сябе вельмі няўтульна. Раптам пачынае іграць мелодыя, якую раней выканаў Себасцьян у рэстаране Біла. Мія бачыць у гэтым знак і, выбачыўшыся перад Грэгам, збягае ў кінатэатр, дзе знаходзіць Себасцьяна, калі фільм толькі пачынаецца. Калі яны збіраюцца пацалавацца, фільм раптоўна абрываецца, і абодва збянтэжана адхіляюцца. Мія і Себасцьян наведваюць {{нп3|абсерваторыя Грыфіта|абсерваторыю Грыфіта|ru|Обсерватория Гриффита}}, дзе зачаравана танчаць адзін з адным («''Planetarium''»). Пасля некалькіх няўдалых кастынгаў Мія вырашае напісаць свой уласны сцэнарый па прапанове Себасцьяна. Себасцьян уладкаваўся на працу піяністам у джазавым бары («''Summer Montage''»). Ён сустракае былога аднакласніка Кіта, які прапануе пастаянную крыніцу даходу. Себасцьян згаджаецца, паколькі жадае назбіраць грошай на свой уласны джаз-клуб, хоць і трывожыцца, паколькі разумее, што гурт больш арыентаваны на поп-стыль. Мія наведвае адзін з іх канцэртаў і разумее («''Start a Fire''»), што Себасцьян ніколі не зможа атрымліваць задавальненне ад ігры ў такім гурце. Замест таго, каб падтрымаць каханага, Мія лаецца з ім, паколькі ён (паводле яе меркавання) здрадзіў сваёй мары. Себасцьян папракае Мію, што менавіта гэтага (заробку) яна і хацела ад яго. Ён таксама крытыкуе яе за тое, што падабаўся ёй, толькі калі не меў поспеху. Мія пакідае яго. Першае выступленне Міі (спектакль аднаго акцёра) Себасцьян прапускае з-за фотасесіі з гуртам. Пасля заканчэння спектакля Мія бачыць напаўпустую залу, а, знаходзячыся за кулісамі, чуе негатыўныя водгукі гледачоў. Спустошаная, яна едзе да сваіх бацькоў у {{нп3|Боўлдэр-Сіці (Невада)|Боўлдэр-Сіці, штат Невада||Boulder City, Nevada}}. Себасцьян атрымлівае званок ад кастынг-дырэктара, які прысутнічаў на выступленні Міі. Гэты дырэктар запрашае яе прайсці кінапробы на наступную раніцу. Себасцьян едзе да Міі і ўгаворвае яе вярнуцца ў [[Галівуд]] для праслухоўвання. Спачатку яна не верыць у гэту задуму, але на наступную раніцу натхнёна едзе з Себасцьянам у студыю. У адрозненне ад мінулага праслухоўвання, Мія проста распавядае гісторыю. Яна пачынае гаварыць, а затым спяваць пра сваю безжурботную цётку, якая жыла ў Парыжы (дзе і плануюцца здымкі) і натхніла яе стаць актрысай («''{{нп3|Audition (The Fools Who Dream)}}''»). Пасля праслухоўвання яны з Себасцьянам ідуць у абсерваторыю Грыфіт з упэўненасцю, што яно было паспяховым, і ён гаворыць, што яна павінна цалкам прысвяціць сябе гэтай магчымасці. Прызнаючы несумяшчальнасць сваіх летуценняў, яны абяцаюць, што будуць кахаць адзін аднаго вечна. Праходзіць пяць гадоў, Мія — паспяховая актрыса, замужам за іншым мужчынам, ад якога ў яе ёсць дачка. Аднойчы ўвечар яе муж заўважае джазавы бар і прапануе зайсці. Мія, убачыўшы прыдуманы ёю лагатып «''Seb’s''» ({{lang-en|У Себа}}), разумее, што гэта клуб Себасцьяна. Ён пазнае яе ў натоўпе і пачынае іграць «іх» песню. Пакуль ён іграе, гледачам паказваюць, як бы ўсё магло скласціся, калі б Себасцьян не нагрубіяніў Міі ў той самы першы вечар іх знаёмства, калі б яны дагэтуль былі разам («''Epilogue''»). Песня заканчваецца, Мія сядзіць побач з мужам. Перад адыходам Мія з Себасцьянам абменьваюцца доўгімі позіркамі, поўнымі суму, а затым яны ўсміхаюцца адзін аднаму. == Акцёры і ролі == {{Падвойная выява|справа|Ryan Gosling (30773438125) (cropped).jpg|130|Emma Stone (30116702391) (cropped 2).jpg|130|[[Раян Гослінг]]|[[Эма Стоўн]]}} * [[Раян Гослінг]] — ''Себасцьян'' * [[Эма Стоўн]] — ''Мія Долан'' * [[Джонатан Кімбл Сіманс|Джонатан Сіманс]] — ''Бос'' * {{нп3|Фін Уітрак||ru|Уиттрок, Финн}} — ''Грэг'' * {{нп3|Розмары ДэВіт|||Rosemarie DeWitt}} — ''сястра Себасцьяна'' * {{нп3|Джон Леджэнд|||John Legend}} — ''Кіт'' * {{нп3|Джэсіка Рот|||Jessica Rothe}} — ''Алексіс'' * {{нп3|Саноя Мідзуна||ru|Мидзуно, Соноя}} — Кейтлін * {{нп3|Калі Эрнандэс|||Callie Hernandez}} — ''Трэйсі'' * {{нп3|Том Эверэт Скот|||Tom Everett Scott}} — ''Дэвід'' * {{нп3|Мігэн Фэй|||Meagen Fay}} — ''мама Міі'' * {{нп3|Дэйман Гаптан|||Damon Gupton}} — ''Гары'' * {{нп3|Джэйсан Фукс|||Jason Fuchs}} — ''Карла'' * {{нп3|Джошуа Пенс|||Josh Pence}} — ''Джош'' == Гісторыя стварэння == === Пачатак вытворчасці === Былы барабаншчык, Дэм’ен Шазэл мае схільнасць да фільмаў пра музыку. Ён напісаў сцэнарый фільма «''Ла-Ла Лэнд''» у [[2010]] годзе, калі, паводле яго думкі, кінаіндустрыя здавалася недасягальнай для яго. Яго ідэя палягала ў тым, каб «узяць стары мюзікл, але пакласці ў яго аснову сапраўднае жыццё, дзе ўсё не заўжды добра складваецца»<ref name="Hollywood Reporter" /> і аддаць гонар творчым людзям, якія адпраўляюцца ў Лос-Анджэлес у пагоні за марай. Ён задумаў фільм, калі быў студэнтам Гарвардскага ўніверсітэта, разам са сваім аднакласнікам [[Джасцін Гурвіц|Джасцінам Гурвіцам]]. Удвух яны раскрылі гэту тэму ў выпускной працы, малабюджэтным мюзікле пра бостанскага джазавага музыканта «''Guy and Madeline on a Park Bench''». Шазэл зняў яго ў стылі гарадскіх сімфанічных фільмаў 1920-х гадоў, як «''[[Манхата]]''» ([[1921 год у гісторыі кіно|1921]]) і «''[[Чалавек з кінаапаратам]]''» ([[1929 год у гісторыі кіно|1929]]), каб аддаць даніну павагі гарадам<ref name="Mekado Murphy" />. Пасля выпуску ў 2010 годзе абодва пераехалі ў Лос-Анджэлес і працягнулі пісаць сцэнарый, але зрабілі некалькі невялікіх змен. Так месцам дзеяння замест [[Бостан]]а стаў Лос-Анджэлес<blockquote>Лос-Анджэлес больш, чым любы іншы амерыканскі горад, хавае сваю гісторыю, часам грэбуе ёй. Але магчыма, гэта яшчэ і магічная яго асаблівасць, бо гэта горад, што як цыбуліна адкрываецца паступова, калі вы выдаткуеце час на яго вывучэнне<ref name="Mekado Murphy" />.</blockquote> Замест таго, каб параўнаць Лос-Анджэлес з чарамі Парыжа ці Сан-Францыска, ён засяродзіўся на адметных якасцях горада: трафіку, нязграбнасці і небе. Стыль і тон фільма былі натхнёныя карцінамі [[Жак Дэмі|Жака Дэмі]] {{нп3|Шэрбурскія парасоны|«''Шэрбурскія парасоны''»||The Umbrellas of Cherbourg}} і {{нп3|Дзяўчыны з Рашфора|«''Дзяўчыны з Рашфора''»||The Young Girls of Rochefort}}, асабліва апошнім, які быў больш танцавальным і арыентаваным на джаз. Фільм напоўнены візуальнымі адсылкамі да такой галівудскай класікі, як {{нп3|Брадвейская мелодыя 40-х|«''Брадвейская мелодыя 40-х''»|ru|Бродвейская мелодия 40-х}}, {{нп3|Спяваючыя пад дажджом|«''Спяваючыя пад дажджом''»||Singin' in the Rain}} і {{нп3|Тэатральны фургон (фільм)|«''Тэатральны фургон''»||The Band Wagon}}. Ён падобны ў развіцці персанажаў і тэмы з папярэднім фільмам Шазэла, «[[Апантанасць (фільм, 2014)|''Апантанасцю'']]». Шазэл сказаў, што «яны абодва пра змаганне быць артыстам і замірэнне вашых летуценняў з патрэбай быць чалавекам. „''Ла-Ла Лэнд''“ толькі нашмат менш жорсткі ў гэтым»․ Ён казаў, што абодва фільмы адлюстроўваюць яго ўласны досвед у якасці рэжысёра, які пракладае сабе шлях па кар’ерных усходах Галівуда<ref name=":0">{{Cite news|title=Damien Chazelle on La La Land: 'Los Angeles is full of people chasing dreams'|first=Nigel M.|last=Smith|url=https://www.theguardian.com/film/2016/sep/08/damien-chazelle-la-la-land-interview-toronto-film-festival-tiff-venice-telluride|work=The Guardian|id=0261-3077|date=2016-09-08|accessdate=2017-05-13|language=en-GB}}</ref>. «''Ла-Ла Лэнд''» у прыватнасці быў натхнёны яго досведам пераезду з Усходняга ўзбярэжжа з перакананнямі, што Лос-Анджэлес складаецца «ўсяго толькі з палос і аўтастрад»<ref name="Mekado Murphy">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2016/11/06/movies/la-la-land-stars-ryan-gosling-emma-stone-and-los-angeles.html?nytmobile=0|title=L.A. Transcendental: How ‘La La Land’ Chases the Sublime|author=Mekado Murphy.|accessdate=2017-05-13}}</ref>. Шазэл не мог знайсці прадзюсараў для свайго фільма многія гады, бо ніводная студыя не хацела фінансаваць арыгінальны сучасны фільм без вядомых песень. Таксама гэта быў джазавы мюзікл, што [[The Hollywood Reporter]] называла «вымерлым жанрам». Паводле думкі Шазэла гэта адбывалася з-за невядомасці яго і Гурвіца, што рабіла праект у вачах фінансістаў сумнеўным<ref name=":1">{{Cite news|title=With 'La La Land,' Emma Stone and director Damien Chazelle aim to show that original musicals aren't all tapped out|url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-la-la-land-emma-stone-damien-chazelle-20160907-snap-story.html|work=Los Angeles Times|id=0458-3035|date=2016-09-12|accessdate=2017-05-13|language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|title=How 'La La Land' Went From First-Screening Stumbles to Hollywood Ending|url=http://www.hollywoodreporter.com/features/la-la-land-unrealistic-hollywood-dream-critical-acclaim-942793|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2017-05-13|language=en}}</ref>. Першых прадзюсараў Шазэл знайшоў праз сяброў, якія пазнаёмілі яго з Фрэдам Бергерам і Джорданам Хоравіцам. З двума прадзюсарамі на борце сцэнарый адправіўся ў {{нп3|Focus Features}} з меркаваным бюджэтам у мільён долараў. Аднак студыя запатрабавала змяніць сцэнарый. У прыватнасці джазавы піяніст павінен быў стаць рок-музыкантам, складаная пачатковая сцэна — перароблена, а фінал зменены на хэпі-энд. Шазэл адмовіўся ад рэалізацыі і рушыў далей<ref name=":2" />. Пазней Шазэл напісаў «''Апантанасць''» з прасцейшай канцэпцыяй для продажу і меншымі рызыкамі<ref>{{Cite news|title=Tom Hanks Interrupts His Own ‘Sully’ Q&A To Lavishly Praise ‘La La Land’ – Telluride|first=Pete|last=Hammond|url=http://deadline.com/2016/09/telluride-film-festival-tom-hanks-praises-la-la-land-sully-q-a-1201813204/|work=Deadline|date=2016-09-03|accessdate=2017-05-13|language=en-US}}</ref>. Пасля таго, як фільм быў добра прыняты крытыкамі на прэм’ерным паказе ў [[2014]] годзе, Шазэл працягнуў прасоўваць «''Ла-Ла Лэнд''»<ref name=":2" />. Годам пазней, калі «''Апантанасць''» атрымала пяць намінацый на «''Оскар''», у тым ліку за «''Найлепшы фільм''», і атрымала 50 мільёнаў долараў у сусветным пракаце пры бюджэце ў 3,3 мільёна, Шазэл са сваім праектам сталі цікавымі для студый<ref name=":1" />. Праз пяць гадоў пасля напісання сцэнарыя<ref name=":5">{{Cite news|title=Emma Stone on Reteaming With Ryan Gosling in 'La La Land' and Her New Appreciation of Los Angeles|url=https://www.yahoo.com/movies/emma-stone-on-reteaming-with-ryan-gosling-in-la-la-land-and-her-new-appreciation-of-los-angeles-120240431.html|accessdate=2017-05-13|language=en-US}}</ref> [[Summit Entertainment]] і Black Label Media супольна з прадзюсарам Маркам Платам пагадзіліся інвеставаць у «''Ла-Ла Лэнд''». Яны былі ўражаны водгукамі крытыкаў і камерцыйным поспехам «''Апантанасці''»<ref name=":0" />. Патрык Ваксбергер з Lionsgate, што раней працаваў над франшызай «''{{нп3|Крок наперад||ru|Шаг вперёд}}''», пераканаў Шазэла павялічыць бюджэт фільма, бо якасныя мюзіклы не павінны быць таннымі<ref>{{Cite news|title=Zurich: Lionsgate's Patrick Wachsberger on His Journey From Jerry Lewis to 'Twilight,' 'La La Land'|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/patrick-wachsberger-lionsgate-twilight-divergent-932343|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2017-05-13|language=en}}</ref>. === Кастынг === Спачатку галоўныя ролі павінны былі сыграць {{нп3|Майлз Тэлер|||Miles Teller}} і [[Эма Уотсан]]. Уотсан аддала перавагу здымкам у «{{нп3|Красуня і пачвара (фільм, 2017)|Красуні і пачвары|ru|Красавица и чудовище (фильм, 2017)}}», тым часам як Тэлер сышоў пасля працяглых перамоў<ref>{{Cite news|title=Ryan Gosling & Emma Stone Circling Damien Chazelle’s ‘La La Land’|first=Patrick Hipes,Dominic|last=Patten|url=http://deadline.com/2015/04/ryan-gosling-emma-stone-damien-chazelle-la-la-land-1201409697/|work=Deadline|date=2015-04-14|accessdate=2017-05-13|language=en-US}}</ref>. У сваю чаргу Гослінг сам адпрэчыў ролю Пачвары ў «''Красуні і пачвары''» на карысць «''Ла-Ла Лэнда''»<ref>{{Cite news|title=Emma WATSON Almost Starred in ‘La La Land’|first=Brianna|last=Wiest|url=http://www.teenvogue.com/story/emma-watson-ryan-gosling-beauty-and-the-beast|work=Teen Vogue|accessdate=2017-05-13|language=en}}</ref>. Шазэл вырашыў зрабіць персанажаў трохі больш сталымі, больш дасведчанымі, а не маладымі навічкамі, якія толькі што прыбылі ў Лос-Анджэлес<ref name=":2" />. [[Эма Стоўн]] іграе Мію, якая імкнецца стаць актрысай і працуе ў кавярні на [[Warner Brothers|Warner Bros.]] Лос-Анджэлеса. Яна падае́ латэ паміж праслухоўваннямі<ref name=":1" />. Стоўн любіць мюзіклы з 8 гадоў, калі яна ўпершыню ўбачыла «''{{нп3|Адрынутыя (мюзікл)|Адрынутых|ru|Отверженные (мюзикл)}}''» і сказала, што «ўрывацца ў песню было маёй сапраўднай марай», і што яе любімым фільмам з’яўляецца рамантычная камедыя [[Чарлі Чаплін]]а «''[[Агні вялікага горада]]''»<ref name=":1" />. Яна вывучала пом-танцы ў дзяцінстве і год займалася балетам<ref name=":1" />. Стоўн пераехала ў Галівуд са сваёй маці ў 15 гадоў, каб працягнуць сваю кар’еру, і першы год увесь час змагалася за праслухоўванні. Але калі прыходзіла, ёй часта адмаўлялі пасля таго, як яна пачынала спяваць ці гаварыла толькі адзін радок<ref name=":3">{{Cite news|title=La La Land: Gosling and Stone serenade Hollywood|first=Emma|last=Jones|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-37378289|work=BBC News|date=2016-10-06|accessdate=2017-05-13|language=en-GB}}</ref>. Стоўн дадала ў яе вобраз сёе-тое са свайго досведу, і гэта ўвайшло ў фільм. Яна сустрэла Шазэла ў 2014 годзе падчас свайго [[Брадвейскі тэатр|брадвейскага]] дэбюту ў «''{{нп3|Кабарэ (мюзікл)|Кабарэ||Cabaret (musical)}}''». Шазэл і Гурвіц убачылі яе выступленне ноччу, калі актрыса была прастуджана<ref name=":1" /><ref>{{Cite news|title=Emma Stone Reveals Unorthodox ‘La La Land’ Audition; Mel Gibson On ‘Hacksaw Ridge’ Inspiration – The Contenders|first=Matt|last=Grobar|url=http://deadline.com/2016/11/emma-stone-mel-gibson-la-la-land-hacksaw-ridge-lionsgate-contenders-1201847486/|work=Deadline|date=2016-11-05|accessdate=2017-05-13|language=en-US}}</ref>. Яна сустрэлася з Шазэлам у Нью-Ёрку, дзе рэжысёр выказаў сваё бачанне фільма<ref name=":4">{{Cite news|title=Emma Stone Takes the Biggest Leap of Her Career With La La Land|url=http://www.vogue.com/13490922/emma-stone-november-cover-la-la-land-movie-ryan-gosling/|work=Vogue|accessdate=2017-05-13|language=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170201071418/http://www.vogue.com/13490922/emma-stone-november-cover-la-la-land-movie-ryan-gosling/ |archivedate=1 лютага 2017 |url-status=dead }}</ref>. Пасля свайго выступу ў «''Кабарэ''» Стоўн мела больш упэўненасці ў сабе і была гатова даць рады фільму<ref name=":4" />. Рыхтуючыся да ролі, Стоўн глядзела фільмы-мюзіклы, што натхнілі Шазэла, у тым ліку «[[Шэрбурскія парасоны|''Шэрбурскія парасоны'']]» і фільмы з [[Фрэд Астэр|Фрэдам Астэрам]] і [[Джынджэр Роджэрс]]. Яна прыняла прапанову з-за моцнай захопленасці Шазэлам сваім праектам<ref name=":4" />. [[Раян Гослінг]] іграе Себасцьяна, джазавага піяніста, які зарабляе на жыццё ігрой у кактэйльных барах і марыць адкрыць свой клуб<ref name=":1" />. Як і Стоўн, Гослінг прыўнёс свой досвед акцёра ў фільм. Адзін з выпадкаў быў выкарыстаны для эпізоду з Міяй. Гослінг іграў эмацыйную сцэну са слязьмі на вачах для праслухоўвання, тым часам як кастынг-дырэктар узяў тэлефон, каб абмеркаваць абед<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref>{{Cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/91143127-132.html|title=This painful audition scene in 'La La Land' was based on Ryan Gosling's real-life experience|author=Los Angeles Times|publisher=latimes.com|accessdate=2017-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623061210/http://www.latimes.com/entertainment/91143127-132.html|archivedate=23 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref>. Шазэл сустрэўся з Гослінгам у бары каля яго дома ў Галівуд Хілс перад пачаткам здымак апошняга ў «''{{нп3|Гульня на паніжэнне (фільм)|Гульні на паніжэнне||The Big Short (film)}}''»<ref name=":2" />. Шазэл паклікаў Стоўн і Гослінга ў праект адразу, як студыя купіла фільм<ref name=":0" />. Ён казаў, што яны «найбліжэй з сучасных акцёраў да старой пары Галівуда», падобныя на [[Спенсер Трэйсі|Спенсера Трэйсі]] і [[Кэтрын Хепбёрн]], [[Фрэд Астэр|Фрэда Астэра]] і [[Джынджэр Роджэрс]], {{нп3|Мірна Лой|Мірну Лой|ru|Лой, Мирна}} і {{нп3|Уільям Паўэл|Уільяма Паўэла||William Powell}}<ref>{{Cite news|title='La La Director' Director On the 'Timeless Glamour' of Ryan Gosling & Emma Stone|url=http://www.ew.com/article/2016/08/30/ryan-gosling-emma-stone-la-la-land|work=EW.com|date=2016-08-30|accessdate=2017-05-13|language=en-US|archive-date=19 лістапада 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119070241/http://www.ew.com/article/2016/08/30/ryan-gosling-emma-stone-la-la-land|url-status=dead}}</ref>. Для Гослінга і Стоўн гэта быў трэці супольны фільм пасля «''{{нп3|Гэта дурное каханне|Гэтага дурнога кахання|ru|Эта дурацкая любовь}}''» і «''{{нп3|Паляўнічыя на гангстараў|Паляўнічых на гангстараў|ru|Охотники на гангстеров}}''»<ref>{{Cite news|title=Emma Stone joins Ryan Gosling on set of La La Land|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3264852/Emma-Stone-joins-Ryan-Gosling-set-La-La-Land.html|work=Mail Online|accessdate=2017-05-13}}</ref>. Шазэл пытаў у іх абодвух пра няўдалыя праслухоўванні<ref name=":3" />. Абодва акцёры навучыліся спяваць і танцаваць для шасці песень фільма<ref name=":2" />. Астатнія акцёры — [[Джонатан Кімбл Сіманс|Дж. К. Сіманс]], [[Саноя Мідзуна]], Джэсіка Рот, Калі Эрнандэс, [[Фін Уітрак]], [[Розмары ДэВіт]], [[Джон Леджэнд]], Джэйсан Фукс, [[Мігэн Фэй]]<ref>{{Cite news|title=Sonoya Mizuno, Jessica Rothe & Callie Hernandez Move Into ‘La La Land’|first=Patrick|last=Hipes|url=http://deadline.com/2015/07/la-la-land-movie-sonoya-mizuno-jessica-rothe-callie-hernandez-damien-chazelle-1201472512/|work=Deadline|date=2015-07-09|accessdate=2017-05-13|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title='La La Land' Adding 'American Horror Story' Actor Finn Wittrock (Exclusive)|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/la-la-land-adding-american-807898|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2017-05-13|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Rosemarie DeWitt Chimes In For ‘La La Land’|first=Patrick|last=Hipes|url=http://deadline.com/2015/08/rosemarie-dewitt-la-la-land-cast-ryan-gosling-emma-stone-1201491314/|work=Deadline|date=2015-08-04|accessdate=2017-05-13|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=John Legend in Talks to Join Emma Stone and Ryan Gosling in Musical ‘La La Land’|first=Justin|last=Kroll|url=http://variety.com/2015/film/news/john-legend-la-la-land-musical-1201556225/|work=Variety|date=2015-08-04|accessdate=2017-05-13|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=John Magaro Joins ‘War Machine’; Jason Fuchs Moves To ‘La La Land’|first=Ross A.|last=Lincoln|url=http://deadline.com/2015/08/jon-magaro-war-machine-jason-fuchs-la-la-land-1201497399/|work=Deadline|date=2015-08-11|accessdate=2017-05-13|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=Tony Sirico Joins Woody Allen’s Latest; Meagen Fay Tunes Up For ‘La La Land’|first=Erik|last=Pedersen|url=http://deadline.com/2015/08/tony-sirico-joins-woody-allenmovie-meagen-fay-cast-in-la-la-land-1201496699/|work=Deadline|date=2015-08-10|accessdate=2017-05-13|language=en-US}}</ref> — далучыліся ў ліпені і жніўні 2015 года. Леджэнд іграе Кіта, паспяховага мэйнстрымавага джазавага выканаўцу і лідара гурта «''The Messengers''», да якога далучыўся Себасцьян<ref name=":1" />. Харэографам фільма была Мэндзі Мур. Рэпетыцыі адбываліся ў вытворчым офісе ў вёсцы Этуотэр, Лос-Анджэлес на працягу трох-чатырох месяцаў, пачынаючы з мая 2015 года. Гослінг практыкаваўся ў ігры на піяніна ў адным пакоі, Стоўн працавала з Мур у іншым, а дызайнер касцюмаў Мэры Зофрыс мела свой куток<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Гослінг, які не меў належнага досведу, павінен быў навучыцца іграць на піяніна<ref>{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.es/2017/01/13/curiosidades-la-la-land_n_14101762.html|title=27 curiosidades de 'La La Land', la película de Emma Stone y Ryan Gosling|date=2017-01-13|publisher=El Huffington Post|accessdate=2017-08-21}}</ref>. Мур падкрэслівала, што ключавой была праца над эмоцыямі чым над тэхнікай, пра што расказвала Стоўн<ref name=":1" />. Каб дапамагчы свайму акцёрскаму складу і здымачнай групе настроіцца на патрэбны лад, Шазэл праводзіў штопятніцу вечарам паказы класічных фільмаў, якія натхнілі яго, у тым ліку «[[Шэрбурскія парасоны|''Шэрбурскія парасоны'']]», «[[Спяваючыя пад дажджом|''Спяваючыя пад дажджом'']]», «''{{нп3|Цыліндр (фільм)|Цыліндр||Top Hat}}''» і «''{{нп3|Ночы ў стылі бугі||ru|Ночи в стиле буги}}''»<ref name=":2" />. === Здымкі === Ад пачатку Шазэл хацеў, каб музычныя нумары фільма былі зняты «з галавы да пят» і адным дублем, як працы 1930-х гадоў Фрэда Астэра і Джынджэр Роджэрс<ref name=":4" />. Таксама ён хацеў зрабіць фільм шырокаэкранным у фармаце {{нп3|CinemaScope||ru|CinemaScope}} як мюзіклы 1950-х гадоў накшталт «''Заўсёды добрае надвор’е''». У выніку фільм быў зняты на цэлулоідную плёнку (не ў лічбавым фармаце) на камеру Panavision у шырокаэкранным фармаце, але не ў сапраўдным CinemaScope, бо гэта тэхналогія больш не з’яўляецца даступнай<ref>{{Cite web|url=http://motion.kodak.com/kodakgcg/us/en/motion/blog/blog_post/?contentid=4295000679|title=Shot in CinemaScope, La La Land vibrantly romances the olden days of Hollywood {{!}} Motion Picture Film|publisher=motion.kodak.com|accessdate=2017-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170131193001/http://motion.kodak.com/kodakgcg/us/en/motion/blog/blog_post/?contentid=4295000679|archivedate=31 студзеня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thereelbits.com/2016/12/15/review-la-la-land/|title=Review: La La Land|author=Richard Gray|date=2016-12-14|publisher=The Reel Bits|accessdate=2017-08-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indiewire.com/2016/11/oscars-2017-cinematography-shooting-on-film-la-la-land-fences-silence-1201745115/|title=Oscars 2017: Shooting on Film Will Impact Cinematography Race {{!}} IndieWire|author=Bill Desowitz|publisher=www.indiewire.com|lang=en|accessdate=2017-08-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://cinema-scope.com/cinema-scope-online/la-la-land-damien-chazelle-us-special-presentations/|title=Cinema Scope {{!}} La La Land (Damien Chazelle, US) — Special Presentations|publisher=cinema-scope.com|lang=en-US|accessdate=2017-08-21}}</ref>. Шазэл хацеў зрабіць Лос-Анджэлес асноўным месцам дзеяння свайго фільма, каментуючы, што «ёсць нешта вельмі паэтычнае ў гэтым горадзе, пра які я думаю, горадзе, які будуецца людзьмі з нерэальнымі марамі і людзьмі, што паставілі на кон усё»<ref name="Hollywood Reporter">{{Cite news|title='La La Land': Emma Stone, Director Damien Chazelle Talk Bringing Back Hope in Films|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/la-la-land-emma-stone-924617|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2017-08-21|language=en}}</ref>. Здымкі фільма афіцыйна стартавалі ў горадзе 10 жніўня 2015 года<ref>{{Cite web|url=http://www.ssninsider.com/on-the-set-for-81415-marlon-wayans-starts-fifty-shades-of-black-bill-condon-wraps-up-beauty-and-the-beast/|title=On the Set for 8/14/15: Marlon Wayans Starts Fifty Shades of Black, Bill Condon Wraps Up Beauty and The Beast {{!}} SSN Insider|publisher=www.ssninsider.com|lang=en-US|accessdate=2017-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170821214010/http://www.ssninsider.com/on-the-set-for-81415-marlon-wayans-starts-fifty-shades-of-black-bill-condon-wraps-up-beauty-and-the-beast/|archivedate=2017-08-21}}</ref> і праходзілі ў больш чым 60 месцах Лос-Анджэлеса, улучаючы трамвай «''Лёт анёлаў''» у цэнтры горада, дамы на Галівудскіх узгорках, мост Каларада-стрыт, тэатр Рыяльта ў Паўднёвай Пасадыне, студыю Warner Bros., рынак Grand Central Market, кафэ Lighthouse і вежы Уотс, у якіх здымалі некалькі сцэн адным дублем. Здымкі доўжыліся 40 дзён і скончыліся ў сярэдзіне верасня 2015 года<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/envelope/91130420-132.html|title=Ryan Gosling sees 'La La Land' as an opportunity to show off Los Angeles|author=Los Angeles Times|publisher=latimes.com|accessdate=2017-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161106184857/http://www.latimes.com/entertainment/envelope/91130420-132.html|archivedate=6 лістапада 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=Encore: How ‘La La Land’ Director Damien Chazelle, His Team & Lionsgate Faced The Music & Resurrected The Original Hollywood Musical|first=Anthony|last=D'Alessandro|url=http://deadline.com/2016/12/emma-stone-la-la-land-damien-chazelle-justin-hurwitz-oscars-interview-1201866006/|work=Deadline|date=2017-02-17|accessdate=2017-08-21|language=en-US}}</ref>. Пачатковая сцэна была знята першай на перакрытай частцы аўтабана на трасе Лос-Анджэлеса<ref name=":2" />, што злучае 105 і 110 аўтастрады, якія вядуць у цэнтр горада. Яе здымалі на працягу двух дзён з удзелам больш чым сотні танцораў<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|title=How Damien Chazelle Pulled Off That L.A. Freeway Musical Number In ‘La La Land’ – Toronto Studio|first=Anthony|last=D'Alessandro|url=http://deadline.com/2016/09/ryan-gosling-emma-stone-damien-chazelle-la-land-video-highway-dance-scene-1201818389/|work=Deadline|date=2016-09-13|accessdate=2017-08-21|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623033118/https://deadline.com/2016/09/ryan-gosling-emma-stone-damien-chazelle-la-land-video-highway-dance-scene-1201818389/ |archivedate=23 чэрвеня 2018 |url-status= }}</ref>. У гэтай сцэне Шазэл хацеў даць зразумець, наколькі вялікі горад<ref name="Mekado Murphy" />. Сцэна планавалася на першым узроўні шашы, пакуль рэжысёр не вырашыў здымаць злучэнне 105—110 у 30 метрах над зямлёй. Мастак-пастаноўшчык Дэвід Уоска казаў: «Я думаў, што нехта зваліцца і загіне». Шазэл параўнаў сцэну з дарогай з жоўтай цэглы, што вяла ў Смарагдавы горад у {{нп3|Чараўнік краіны Оз (фільм, 1939)|«''Чараўніку краіны Оз''»||The Wizard of Oz (1939 film)}}<ref name=":2" />. Для здымак «старога Лос-Анджэлеса» Шазэл знайшоў месцы, якія былі ў руінах ці разбураны. Адным з такіх месцаў быў трамвай «''Лёт анёлаў''», пабудаваны ў 1901 годзе. Фунікулёр быў закрыты ў 2013 годзе пасля аварыі. Былі распачаты спробы рамонту і паўторнага адкрыцця чыгункі, але безвынікова. Тым не менш здымачная група змагла атрымаць дазвол на яе выкарыстанне на працягу дня<ref name="Mekado Murphy" />. Мія працуе ў кафэ на студыі Warner Bros., якая, паводле меркавання Шазэла, з’яўляецца «помнікам» Галівуда. Мастак-пастаноўшчык Уоска стварыў мноства падробленых старых плакатаў. Шазэл час ад часу ствараў назвы для іх, аднойчы выкарыстаўшы назву сваёй першай карціны «''Guy and Madeline on a Park Bench''» для постара<ref name="Mekado Murphy" />. Шасціхвілінная сцэна «''A Lovely Night''» павінна была быць знята падчас кароткага моманту «чароўнай гадзіны» на заходзе<ref name=":1" />. Калі Раян Гослінг і Эма Стоўн нарэшце скончылі, актрыса ўспамінала, як «усе проста выбухнулі»<ref name=":4" />. Паколькі Гослінг і Стоўн не былі прафесійнымі танцорамі, яны здзейснілі шэраг памылак, асабліва падчас працяглых бесперапынных музычных нумароў, знятых адным кадрам. Тым не менш Шазэл спачуваў ім, разумеючы іх нястачу досведу і не зважаючы на іх памылкі<ref name=":5" />. Пакуль здымаўся першы танец Себасцьяна і Міі, Стоўн спатыкнулася за спінку лавы, але працягнула працаваць паводле сцэнарыя<ref name=":5" />. Сцэна спрэчкі падчас рамантычнай вячэры, якую герой Гослінга згатаваў для Міі, была адной са сцэн, пераробленых больш за любыя іншыя. Гослінг і Стоўн таксама дапамаглі стварыць дыялог у сцэне, каб зрабіць яго адной з найболей рэалістычных сцэн у фільме, напоўненым фантастычнымі элементамі<ref>{{Cite news|title=How Emma Stone and Ryan Gosling Helped Write Their 'La La Land' Fight|url=http://ew.com/awards/2017/02/24/la-la-land-screenplay-breakdown/|work=EW.com|date=2017-02-24|accessdate=2017-08-21|language=en-US|archiveurl=https://www.webcitation.org/query?url=http://ew.com/awards/2017/02/24/la-la-land-screenplay-breakdown/&date=2018-06-22|archivedate=22 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref>. Шазэл правёў амаль год за мантажом фільма з мантажорам Томам Кросам, бо яны былі зацікаўлены ў першую чаргу слушным тонам карціны<ref name=":2" />. == Саўндтрэк == {{Музычны альбом | Назва = La La Land: Original Motion Picture Soundtrack | Тып = [[Саўндтрэк]] | Выканаўца = розных выканаўцаў | Вокладка = La La Land Soundtrack.jpeg | Выпушчаны = 9 снежня 2016 | Запісаны = 2016 | Жанр = [[джаз]], [[барока-поп]], [[дрым-поп]] | Працягласць = 45:53 | Лэйбл = [[Interscope Records|Interscope]] | Прадзюсар = [[Джасцін Гурвіц]], {{нп3|Марыус Дэ Урыс|||Marius de Vries}}, Стывен Гізіцкі | Краіна = {{сцягафікацыя|ЗША}} | Мова = [[Англійская мова|англійская]] | nocat=1 }} '''''La La Land: Original Motion Picture Soundtrack''''' — саўндтрэк да фільма «Ла-Ла Лэнд». Альбом быў выпушчаны 9 снежня 2016 года на лэйбле [[Interscope Records|Interscope]]. Пласцінка дэбютавала з другой пазіцыі ў амерыканскім чарце ''{{нп3|Billboard 200}}'' і з першай у брытанскім чарце ''{{нп3|UK Albums Chart}}''. Песні і партытура да фільма былі напісаны амерыканскім кампазітарам і аднакласнікам Шазэла па [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]] — [[Джасцін Гурвіц|Джасцінам Гурвіцам]], які таксама напісаў музыку да двух папярэдніх фільмаў Шазэла. Тэксты песень былі напісаны аўтарскім дуэтам {{нп3|Пасік — Поўл|||Pasek and Paul}}, членамі якога з’яўляюцца Бендж Пасік і {{нп3|Джасцін Поўл|||Justin Paul}}, за выняткам тэксту песні «Start a Fire», напісанага [[Джон Леджэнд|Джонам Леджэндам]], Гурвіцам, [[Марыус Дэ Урыс|Марыусам Дэ Урысам]] і Анжэлікам Сінеллю. На 89-й цырымоніі ўручэння ўзнагарод прэміі «[[Оскар (кінапрэмія, 2017)|Оскар]]», альбом атрымаў узнагароду ў намінацыі «{{нп3|Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма|Найлепшая музыка да фільма||Academy Award for Best Original Score}}», а песня «[[City of Stars]]» здабыла перамогу ў намінацыі «{{нп3|Прэмія «Оскар» за найлепшую песню да фільма|Найлепшая песня да фільма||Academy Award for Best Original Song}}». {{Track listing | extra_column = Выканаўцы | title1 = {{нп3|Another Day of Sun}} | length1 = 3:48 | extra1 = Акцёрскі склад фільма | title2 = Someone in the Crowd | length2 = 4:20 | extra2 = [[Эма Стоўн]], {{нп3|Калі Эрнандэс|||Callie Hernandez}}, [[Саноя Мідзуна]], Джэсіка Рот | title3 = Mia & Sebastian’s Theme | length3 = 1:38 | extra3 = [[Джасцін Гурвіц]] | title4 = A Lovely Night | length4 = 3:57 | extra4 = [[Раян Гослінг]], Эма Стоўн | title5 = Herman’s Habit | length5 = 1:52 | extra5 = Гурвіц | title6 = [[City of Stars]] | length6 = 1:51 | extra6 = Гослінг | title7 = Planetarium | length7 = 4:17 | extra7 = Гурвіц | title8 = Summer Montage / Madeline | length8 = 2:05 | extra8 = Гурвіц | title9 = City of Stars | length9 = 2:30 | extra9 = Гослінг, Стоўн | title10 = Start a Fire | length10 = 3:12 | extra10 = [[Джон Леджэнд]] | title11 = Engagement Party | length11 = 1:27 | extra11 = Гурвіц | title12 = [[Audition (The Fools Who Dream)]] | length12 = 3:48 | extra12 = Стоўн | title13 = Epilogue | length13 = 7:39 | extra13 = Гурвіц | title14 = The End | length14 = 0:46 | extra14 = Гурвіц | title15 = City of Stars (Humming) | note15 = пры ўдзеле Эмы Стоўн | length15 = 2:43 | extra15 = Гурвіц | total_length = 45:53 }}{{Track listing | headline = ''La La Land: Original Motion Picture Score''<ref>{{cite web|url=https://thefilmstage.com/news/listen-to-the-full-soundtrack-and-score-for-la-la-land//|title=Listen to ‘City of Stars’ From the ‘La La Land’ Soundtrack, Arriving Dec. 9|publisher=Variety|accessdate=November 17, 2016}}</ref> | extra_column = Выканаўцы | collapsed = yes | title1 = Mia Gets Home | length1 = 0:27 | extra1 = Джасцін Гурвіц | title2 = Bathroom Mirror / You’re Coming Right? | length2 = 1:23 | extra2 = Гурвіц | title3 = Classic Rope-a-Dope | length3 = 0:45 | extra3 = Гурвіц | title4 = Mia & Sebastian’s Theme | length4 = 1:37 | extra4 = Гурвіц | title5 = Stroll up the Hill | length5 = 0:49 | extra5 = Гурвіц | title6 = There the Whole Time / Twirl | length6 = 0:44 | extra6 = Гурвіц | title7 = Bogart & Bergman | length7 = 2:11 | extra7 = Гурвіц | title8 = Mia Hates Jazz | length8 = 1:10 | extra8 = Гурвіц | title9 = Herman’s Habit | length9 = 1:52 | extra9 = Гурвіц | title10 = Rialto at Ten | length10 = 1:38 | extra10 = Гурвіц | title11 = Rialto | length11 = 0:28 | extra11 = Гурвіц | title12 = Mia & Sebastian’s Theme (Late for the Date) | length12 = 1:30 | extra12 = Гурвіц | title13 = Planetarium | length13 = 4:19 | extra13 = Гурвіц | title14 = Holy Hell | length14 = 0:42 | extra14 = Гурвіц | title15 = Summer Montage / Madeline | length15 = 2:04 | extra15 = Гурвіц | title16 = It Pays | length16 = 2:12 | extra16 = Гурвіц | title17 = Chicken on a Stick | length17 = 1:40 | extra17 = Гурвіц | title18 = City of Stars / May Finally Come True | note18 = пры ўдзеле Гослінга і Стоўн | length18 = 4:18 | extra18 = Гурвіц | title19 = Chinatown | length19 = 1:23 | extra19 = Гурвіц | title20 = Surprise | length20 = 1:30 | extra20 = Гурвіц | title21 = Boise | length21 = 1:13 | extra21 = Гурвіц | title22 = Missed the Play | length22 = 0:36 | extra22 = Гурвіц | title23 = It’s Over / Engagement Party | length23 = 1:35 | extra23 = Гурвіц | title24 = The House in Front of the Library | length24 = 0:31 | extra24 = Гурвіц | title25 = You Love Jazz Now | length25 = 0:51 | extra25 = Гурвіц | title26 = Cincinnati | length26 = 2:06 | extra26 = Гурвіц | title27 = Epilogue | length27 = 7:39 | extra27 = Гурвіц | title28 = The End | length28 = 0:46 | extra28 = Гурвіц | title29 = Credits | length29 = 3:40 | extra29 = Гурвіц | title30 = Mia & Sebastian’s Theme | note30 = на {{нп3|чалеста|чалесце|ru|Челеста}} | length30 = 1:28 | extra30 = Гурвіц | total_length = 53:07 }}{{Track listing | headline = ''La La Land: The Complete Musical Experience''<ref>{{cite web|url=http://filmmusicreporter.com/2017/02/23/la-la-land-the-complete-musical-experience-to-be-released/|title=‘La La Land’ – The Complete Musical Experience to Be Released|publisher=Film Music Reporter|accessdate=February 25, 2017}}</ref> | extra_column = Выканаўцы | collapsed = yes | title1 = Another Day of Sun (With Radios) | length1 = 4:34 | extra1 = Акцёрскі склад фільма | title2 = Mia Gets Home | length2 = 0:24 | extra2 = Джасцін Гурвіц | title3 = Bathroom Mirror / You’re Coming Right? | length3 = 1:19 | extra3 = Гурвіц | title4 = Someone in the Crowd | length4 = 4:19 | extra4 = Эма Стоўн, Калі Эрнандэс, Саноя Мідзуна, Джэсіка Рот | title5 = Classic Rope-a-Dope | length5 = 0:46 | extra5 = Гурвіц | title6 = {{нп3|Straight, No Chaser (альбом)|Japanese Folk Song|en|Straight, No Chaser (Thelonious Monk album)}} | length6 = 1:40 | extra6 = [[Тэлоніус Монк]] | title7 = {{нп3|Deck the Halls}} | length7 = 0:32 | extra7 = Гурвіц | title8 = Mia & Sebastian's Theme | length8 = 1:38 | extra8 = Гурвіц | title9 = {{нп3|Take On Me}} | length9 = 3:00 | extra9 = {{нп3|D. A. Wallach|D.A.|en|D. A. Wallach}} | title10 = {{нп3|I Ran (So Far Away)}} | length10 = 3:37 | extra10 = {{нп3|D. A. Wallach|D.A.|en|D. A. Wallach}} | title11 = Stroll up the Hill | length11 = 0:45 | extra11 = Гурвіц | title12 = A Lovely Night | length12 = 4:00 | extra12 = Раян Гослінг, Стоўн | title13 = There the Whole Time / Twirl | length13 = 0:44 | extra13 = Гурвіц | title14 = Bogart & Bergman | length14 = 2:11 | extra14 = Гурвіц | title15 = Mia Hates Jazz | length15 = 1:10 | extra15 = Гурвіц | title16 = Herman’s Habit | length16 = 1:51 | extra16 = Гурвіц | title17 = Rialto at Ten | length17 = 1:38 | extra17 = Гурвіц | title18 = City of Stars | length18 = 1:51 | extra18 = Гослінг | title19 = Rialto | length19 = 0:28 | extra19 = Гурвіц | title20 = Mia & Sebastian’s Theme (Late for the Date) | length20 = 1:30 | extra20 = Гурвіц | title21 = Planetarium | length21 = 4:20 | extra21 = Гурвіц | title22 = Holy Hell! | length22 = 0:42 | extra22 = Гурвіц | title23 = Summer Montage / Madeline | length23 = 2:04 | extra23 = Гурвіц | title24 = It Pays | length24 = 2:12 | extra24 = Гурвіц | title25 = Chicken on a Stick | length25 = 1:39 | extra25 = Гурвіц | title26 = Messengers Rehearsal | length26 = 1:02 | extra26 = The Messengers | title27 = City of Stars / May Finally Come True | note27 = пры ўдзеле Гослінга і Стоўн | length27 = 4:10 | extra27 = Гурвіц | title28 = Start a Fire | length28 = 3:11 | extra28 = Джон Леджэнд | title29 = Chinatown | length29 = 1:22 | extra29 = Гурвіц | title30 = Surprise | length30 = 1:30 | extra30 = Гурвіц | title31 = Boise | length31 = 1:14 | extra31 = Гурвіц | title32 = Missed the Play | length32 = 0:37 | extra32 = Гурвіц | title33 = It’s Over / Engagement Party | length33 = 1:35 | extra33 = Гурвіц | title34 = The House in Front of the Library | length34 = 0:31 | extra34 = Гурвіц | title35 = Audition (The Fools Who Dream) | length35 = 4:12 | extra35 = Стоўн | title36 = You Love Jazz Now | length36 = 0:51 | extra36 = Гурвіц | title37 = Cincinnati | length37 = 2:06 | extra37 = Гурвіц | title38 = Epilogue | length38 = 7:41 | extra38 = Гурвіц | title39 = The End | length39 = 0:45 | extra39 = Гурвіц | title40 = Credits | length40 = 3:39 | extra40 = Гурвіц | title41 = City of Stars (Humming) | note41 = пры ўдзеле Стоўн | length41 = 2:40 | extra41 = Гурвіц | title42 = Mia & Sebastian’s Theme (Celesta) | length42 = 1:26 | extra42 = Гурвіц | title43 = [[Ціхая ноч]] | length43 = 2:47 | extra43 = Эдзі Уэйкс | title44 = Audition (The Fools Who Dream) | note44 = студыйная версія | length44 = 3:29 | extra44 = Стоўн | total_length = 93:42 }} == Выхад і пракат == === Касавыя зборы === «Ла-Ла Лэнд» сабраў 151,1 мільёнаў долараў у ЗША і Канадзе і 294,9 мільёнаў у астатнім свеце, набраўшы ў суме 446 мільёнаў пры вытворчым бюджэце ў 30 мільёнаў. ''Deadline.com'' ацаніў чысты прыбытак фільма ў 68,25 мільёнаў, што зрабіла яго адным з 20 самых прыбытковых рэлізаў 2016 года. === Выхад на DVD і Blu-ray === 12 сакавіка 2017 года, кінакампанія {{нп3|Lions Gate Entertainment|Lionsgate||Lions Gate Entertainment}} анансавала даты выхаду фільма «Ла-Ла Лэнд» на ''Digital HD'' і [[Blu-ray]] 11 красавіка 2017 года, а таксама на Ultra HD Blu-Ray і [[DVD]] 25 красавіка таго ж года<ref>{{cite web|url=http://lionsgateathome.com/la-la-land|title='La La Land' on Home media|lang=en|date=12 марта 2017|publisher=[[Lions Gate Entertainment|Lionsgate]]|accessdate=March 12, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171223164931/http://lionsgateathome.com/la-la-land|archivedate=23 снежня 2017|url-status=}}</ref>. === Рэакцыя крытыкаў === «Ла-Ла Лэнд» быў сустрэты дадатнымі водгукамі ад крытыкаў, якія ўсхваляюць сцэнарый і рэжысуру Шазэла, а таксама акцёрскую ігру Гослінга і Стоўн, музыку Гурвіца і музычныя нумары<ref>{{Cite news|title=Emma Stone and Ryan Gosling’s ‘La La Land’ gets rave reviews in Venice|url=https://www.bostonglobe.com/arts/movies/2016/08/31/emma-stone-and-ryan-gosling-land-gets-rave-reviews-venice/AqFH2J2wqhsbdiE5iJTPNM/story.html|publisher=[[The Boston Globe]]|accessdate=2017-01-22}}</ref><ref>{{Cite news|title=Venice audiences enchanted by 'La La Land'|author=Michael Phillips|url=http://www.chicagotribune.com/entertainment/movies/ct-la-la-land-rev-mov-0902-20160901-column.html|publisher=[[Chicago Tribune]]|accessdate=2017-01-22|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ryan Gosling, Emma Stone, Damien Chazelle’s ‘La La Land’ Wow Venice|author=John Hopewell|url=http://variety.com/2016/film/festivals/ryan-gosling-emma-stone-la-la-land-wow-venice-1201848676/|publisher=Variety|date=2016-08-31|accessdate=2017-01-22|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=La La Land Stuns at the Venice Film Festival|author=Yohana Desta|url=http://www.vanityfair.com/hollywood/2016/08/la-la-land-venice-reviews|publisher=HWD|accessdate=2017-01-22|language=en}}</ref>. На сайце [[Rotten Tomatoes]] фільм атрымаў 92 % станоўчых рэцэнзій на грунце 373 водгукаў з сярэдняй ацэнкай 8,6/10. Крытычны кансэнсус сайта абвяшчае: «„Ла-Ла Лэнд“ удыхнуў новае жыццё ў даўно забыты жанр з дапамогай захапляльнай рэжысуры, магутнай акцёрскай ігры і лішку шчырасці»<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/la_la_land|title=La La Land|lang=en|accessdate=2017-01-22}}</ref>. На [[Metacritic]] фільм мае ацэнку 93 з 100 на аснове 53 рэцэнзій, з вердыктам «усеагульнае прызнанне»<ref>{{Cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/la-la-land|title=La La Land|accessdate=2017-01-22}}</ref>. {{нп3|Пітэр Трэверс|||Peter Travers}} з ''[[Rolling Stone]]'' назваў «Ла-Ла Лэнд» сваім фаварытам у 2016 годзе. Пітэр Брэдшоу з ''[[The Guardian]]'' прысудзіў фільму пяць з пяці зорак, апісаўшы яго як «заліты сонцам музычны шэдэўр»<ref>{{Cite news|title=La La Land review: Ryan Gosling and Emma Stone shine in a sun-drenched musical masterpiece|author=Peter Bradshaw |url=https://www.theguardian.com/film/2016/aug/31/la-la-land-review-ryan-gosling-emma-stone|publisher=[[The Guardian]]|id=0261-3077|date=2016-08-31|accessdate=2017-01-22|language=en}}</ref>. Том Кэрыці з Sight & Sound заявіў, што «Шазэл выбудаваў рэдкую рэч, геніяльную рамантычную камедыю, а таксама рапсодыю ў сінім, чырвоным, жоўтым і зялёным колерах»<ref>{{Cite news|title=La La Land – first-look review. Sight & Sound|url=http://www.bfi.org.uk/news-opinion/sight-sound-magazine/reviews-recommendations/la-la-land-first-look|publisher=British Film Institute|accessdate=2017-01-22|language=en}}</ref>. Дыяна Дабровска з Cinema Scope напісала, што «„Ла-Ла Лэнд“ можа быць як свет, пра які мы марым, але ён разумее жорсткасць, што можа выйсці з гэтых летуценняў; ён зняты ў фармаце CinemaScope, і ўжо ён лічыцца інтымным шэдэўрам»<ref>{{Cite news|title=La La Land (Damien Chazelle, US)|url=http://cinema-scope.com/cinema-scope-online/la-la-land-damien-chazelle-us-special-presentations/|publisher=Cinema Scope|date=2016-09-05|accessdate=2017-01-22|language=en}}</ref>. == Узнагароды і намінацыі == {{main|Спіс узнагарод і намінацый фільма «Ла-Ла Лэнд»}} {| class="wikitable" style="font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" cellpadding="3" ! colspan="6" style="background: rgb(188, 206, 227) none repeat scroll 0% 0%;" | Узнагароды і намінацыі фільма «Ла-Ла Лэнд»<ref>[http://www.imdb.com/title/tt3783958/awards IMDb: La La Land Awards]</ref> |- align="center" ! style="background: rgb(224, 224, 224) none repeat scroll 0% 0%;" | Год ! style="background: rgb(224, 224, 224) none repeat scroll 0% 0%;" | Кінапрэмія / Кінафестываль ! style="background: rgb(224, 224, 224) none repeat scroll 0% 0%;" | Катэгорыя / Узнагарода ! style="background: rgb(224, 224, 224) none repeat scroll 0% 0%;" | Намінант ! style="background: rgb(224, 224, 224) none repeat scroll 0% 0%;" | Вынік |- | rowspan="2" |[[2016 год у гісторыі кіно|2016]] | rowspan="2" |[[Венецыянскі кінафестываль 2016|Венецыянскі міжнародны кінафестываль]] | rowspan="1" |{{Залаты леў}} | rowspan="1" |Дэм’ен Шазэл | {{Намінацыя}} |- | rowspan="1" |[[Кубак Вольпі за найлепшую жаночую ролю|Найлепшая актрыса]] | rowspan="1" |Эма Стоўн | {{Перамога}} |- | rowspan="7" |[[2017 год у гісторыі кіно|2017]] | rowspan="7" |«[[Залаты глобус (прэмія, 2017)|Залаты глобус]]» | rowspan="1" |[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — камедыя ці мюзікл|Найлепшы фільм — камедыя ці мюзікл]] | rowspan="1" | | {{Перамога}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую работу|Найлепшая рэжысура]] | rowspan="1" |Дэм’ен Шазэл | {{Перамога}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую роль — камедыя ці мюзікл|Найлепшы акцёр у камедыі ці мюзікле]] | rowspan="1" |Раян Гослінг | {{Перамога}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — камедыя ці мюзікл|Найлепшая актрыса в камедыі ці мюзікле]] | rowspan="1" |Эма Стоўн | {{Перамога}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы сценарый|Найлепшы сцэнарый]] | rowspan="1" |Дэм’ен Шазэл | {{Перамога}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую музыку да фільма|Найлепшая музыка да фільма]] | rowspan="1" |[[Джасцін Гурвіц]] | {{Перамога}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую песню|Найлепшая песня]] | rowspan="1" |''[[City of Stars]]'' — Джасцін Гурвіц, Бендж Пасек, Джасцін Пол | {{Перамога}} |- | rowspan="2" |[[2017 год у гісторыі кіно|2017]] | rowspan="2" |[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША (2017)|Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] | rowspan="1" |[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю|Найлепшая мужчынская роля]] | rowspan="1" |Раян Гослінг | {{Намінацыя}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю|Найлепшая жаночая роля]] | rowspan="1" |Эма Стоўн | {{Перамога}} |- | rowspan="11" |[[2017 год у гісторыі кіно|2017]] | rowspan="11" |[[BAFTA (прэмія, 2017)|BAFTA]] | rowspan="1" |[[Прэмія BAFTA за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]] | rowspan="1" | Фрэд Бергер, Джордан Хоравіц, Марк Плат | {{Перамога}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія BAFTA за найлепшую рыжысуру|Найлепшая рэжысура]] | rowspan="1" |Дэм’ен Шазэл | {{Перамога}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю|Найлепшы акцёр]] | rowspan="1" |Раян Гослінг | {{Намінацыя}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю|Найлепшая актрыса]] | rowspan="1" |Эма Стоўн | {{Перамога}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія BAFTA за найлепшы арыгінальны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны сцэнарый]] | rowspan="1" |Дэм’ен Шазэл | {{Намінацыя}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія BAFTA за найлепшую аператарскую работу|Найлепшая аператарская работа]] | rowspan="1" |Лінус Сандгрэн | {{Перамога}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія BAFTA за найлепшую работу мастака-пастаноўшчыка|Найлепшая работа мастака-пастаноўшчыка]] | rowspan="1" |Сэндзі Рэйнальдс-Уоска, Дэвід Уоска | {{Намінацыя}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія BAFTA за найлепшы дызайн касцюмаў|Найлепшы дызайн касцюмаў]] | rowspan="1" |[[Мэры Зофрыс]] | {{Намінацыя}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія BAFTA за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж]] | rowspan="1" |Том Крос | {{Намінацыя}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія BAFTA за найлепшую музыку да фільма|Найлепшая музыка да фільма]] | rowspan="1" |Джасцін Гурвіц | {{Перамога}} |- | rowspan="1" |Найлепшы гук | rowspan="1" |Мілдрэд Аятру, Ай-Лінг Лі, Стывен Мораў, Эндзі Нельсан | {{Намінацыя}} |- | rowspan="14" |[[2017 год у гісторыі кіно|2017]] | rowspan="14" |«[[Оскар (кінапрэмія, 2017)|Оскар]]» |[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]] |Фрэд Бергер, Джордан Хоравіц і Марк Плат | {{Намінацыя}} |- | rowspan="1" | [[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшая рэжысура]] | rowspan="1" | Дэм’ен Шазэл | {{Перамога}} |- | rowspan="1" | [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|Найлепшы акцёр]] | rowspan="1" | Раян Гослінг | {{Намінацыя}} |- | rowspan="1" | [[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю|Найлепшая актрыса]] | rowspan="1" | Эма Стоўн | {{Перамога}} |- | rowspan="1" | [[Прэмія «Оскар» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны сцэнарый]] | rowspan="1" | Дэм’ен Шазэл | {{Намінацыя}} |- | rowspan="1" | Найлепшая аператарская работа | rowspan="1" | Лінус Сандгрэн | {{Перамога}} |- | rowspan="1" | Найлепшая работа мастака-пастаноўшчыка |Дэвід Уоска <small>(пастаноўшчык)</small>, Сэндзі Рэйнальдс-Уоска <small>(дэкаратар)</small> | {{Перамога}} |- | rowspan="1" | [[Прэмія «Оскар» за найлепшы дызайн касцюмаў|Найлепшы дызайн касцюмаў]] |[[Мэры Зофрыс]] | {{Намінацыя}} |- | rowspan="1" | Найлепшы мантаж |Том Крос | {{Намінацыя}} |- | rowspan="1" | Найлепшая музыка да фільма | rowspan="1" | Джасцін Гурвіц | {{Перамога}} |- | rowspan="1" | Найлепшы гук | rowspan="1" | Эндзі Нельсан, Ай-Лінг Лі і Стывен Мораў | {{Намінацыя}} |- |Найлепшы гукавы мантаж |Ай-Лінг Лі і Мілдрэд Аятру | {{Намінацыя}} |- | rowspan="2" | [[Прэмія «Оскар» за найлепшую песню да фільма|Найлепшая песня да фільма]] | rowspan="1" | ''[[City of Stars]]'' — {{comment|Джасцін Гурвіц|музыка}}, {{comment|Бендж Пасек, Джасцін Пол|словы}} | {{Перамога}} |- | ''[[Audition (The Fools Who Dream)]]'' — {{comment|Джасцін Гурвіц|музыка}}, {{comment|Бендж Пасек, Джасцін Пол|словы}} | {{Намінацыя}} |- | rowspan="2" |[[2017 год у гісторыі кіно|2017]] | rowspan="2" |[[Сатурн (прэмія, 2017)|Сатурн]] | rowspan="1" |[[Прэмія «Сатурн» за найлепшы незалежны фільм|Найлепшы незалежны фільм]] | rowspan="1" | | {{Перамога}} |- | rowspan="1" |[[Прэмія «Сатурн» за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] | rowspan="1" |Джасцін Гурвіц | {{Перамога}} |- |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://variety.com/2016/film/reviews/la-la-land-review-venice-ryan-gosling-emma-stone-1201846576/ Агляд фільма] на сайце [[Variety]]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія BAFTA за найлепшы фільм}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшы фільм}} {{Прэмія «Выбар крытыкаў» за найлепшы фільм}} {{Прэмія Гільдыі прадзюсараў ЗША за найлепшы тэатральны фільм}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2016 года]] [[Катэгорыя:Музычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы ЗША]] [[Катэгорыя:Трагікамедыйныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Дэм’ена Шазэла]] [[Катэгорыя:Фільмы Summit Entertainment]] [[Катэгорыя:Фільмы з удзелам лаўрэатаў прэміі «Оскар» за «Найлепшую жаночую ролю»]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя лаўрэатамі прэміі «Оскар» за «Найлепшую работу мастака»]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя лаўрэатамі прэміі «Оскар» за «Найлепшую работу аператара»]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя лаўрэатамі прэміі «Оскар» за «Найлепшую рэжысуру»]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшы фільм — камедыя ці мюзікл]] [[Катэгорыя:Фільмы IMAX]] goz4hn9p4zmw3vzatmf13buqidzl2bf Курынскі сельсавет 0 400891 5134018 4893949 2026-04-30T12:13:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134018 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Курынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебскі раён]] |Уключае = 16 населеных пунктаў |Сталіца = [[Курына]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне |Глава = Міхаіл Генадзевіч Камандышка |Назва главы = Старшыня сельвыканкама |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 595 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://vitebsk.vitebsk-region.gov.by/ru/kurinskiy-selsovet |Заўвагі = }} '''Ку́рынскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Курына]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Дражнаўскі сельсавет''' у складзе [[Лосвідскі раён|Лосвідскага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — маёнтак [[Дражна (Віцебскі раён)|Дражна]]. З 29 кастрычніка 1924 года ў [[Кузняцоўскі раён|Кузняцоўскім раёне]]. 21 жніўня 1925 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Курына]], сельсавет перайменаваны ў ''Курынскі''. З 26 сакавіка 1927 года ў складзе Віцебскага раёна. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Віцебскім раёне БССР. З 15 лютага 1931 года ў складзе [[Суражскі раён|Суражскага раёна]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], з 20 лютага 1938 года — [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У 1943 годзе скасавана вёска [[Полцева (Віцебскі раён)|Полцева]]. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]]. 22 снежня 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Астроўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Астроўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкама Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 снежня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 4 (924).</ref>. 25 снежня 1962 года ў склад [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] перададзены 10 населеных пунктаў ([[Астраўскія]], [[Белікава]], [[Брылі (Віцебскі раён)|Брылі]], [[Вайцяхі (Віцебскі раён)|Вайцяхі]], [[Гаркава (Курынскі сельсавет)|Гаркава]], [[Калінка (Віцебскі раён)|Калінка]], [[Лунькі]], [[Сабалёва]], [[Хатоля]] і [[Штанова]])<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 25 снежня 1962 г. Аб узбуйненні сельскіх раёнаў Беларускай ССР // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 41 (1000).</ref>, якія 27 снежня 1962 года ўключаны ў склад [[Запольскі сельсавет (Лёзненскі раён)|Запольскага сельсавета]] Лёзненскага раёна<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 снежня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 9 (1009).</ref>. У 1972 годзе ў склад сельсавета з [[Мазалаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Мазалаўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Седзенне]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. == Насельніцтва == Перад [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]] у сельсавеце пражывала 2 832 чалавек (694 двары). Пасля вайны было адноўлена 315 двароў, а ў ліпені [[1969]] года ў сельсавеце пражывала 1 102 чалавекі. Падчас вайны нямецкія акупацыйныя ўлады знішчылі 568 чалавек і 694 двары; з 740 чалавек, якія былі адпраўлены на прымусовыя працы ў [[Трэці Рэйх|нацысцкую Германію]], вярнулася 402 чалавекі. На франтах Другой сусветнай вайны загінула 276 жыхароў сельсавета, яшчэ 214 чалавек загінулі ў савецкіх партызанскіх атрадах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 4683. — Воп. 3. — Спр. 749. — Л. 135.</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 692 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 90,2 % — [[беларусы]], 8,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=5 снежня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 595 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Населеныя пункты == # [[Астраўскія]] # [[Белікава]] # [[Будзіслава]] # [[Вайцяхі (Віцебскі раён)|Вайцяхі]] # [[Гаркава (Курынскі сельсавет)|Гаркава]] # [[Дражна (Віцебскі раён)|Дражна]] # [[Задзвінне (Віцебскі раён)|Задзвінне]] # [[Кулакова (Віцебскі раён)|Кулакова]] # '''[[Курына]]''' # [[Міхалкова]] # [[Пляшкі]] # [[Сабалёва]] # [[Седзенне]] # [[Хамякова (Віцебскі раён)|Хамякова]] # [[Хатоля]] # [[Ходарава (Віцебскі раён)|Ходарава]] == Населеныя пункты, знішчаныя нямецкімі акупацыйнымі ўладамі<ref>Нямецка-фашысцкі генацыд на Беларусі (1941 —1944): Зборнік / Камітэт па архівах і справаводству, Беларускі навукова-даследчы цэнтр дакументазнаўства, археаграфіі і архіўнай справы, Аддзел навуковай інфармацыі па гуманітарных навуках Акадэміі навук Беларусі, Беларускі рэспубліканскі фонд «Узаемаразуменне і прымірэнне»; [Пад агул. рэд. У. М. Міхнюка]. — Мн.: БелНДЦДААС, 1995. — 411 с., 32 л. іл. — С. 33, 37, 38, 39. — ISBN 985-6099-06-4; Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці. Ф. 1778. — Воп. 3. — Спр. 2.</ref> == * [[Полцева (Віцебскі раён)|''Подцева'']] — вёска, якая знаходзілася за 3 км на захад ад вёскі Курына. Перад вайной жыло 80 чалавек. 23 мая 1943 года нямецкія акупацыйныя войскі загубілі 29 жыхароў і спалілі 8 двароў. У 1958 годзе на месцы вёскі пастаўлены абеліск. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * Тэрыторыя сучаснага Віцебскага раёна ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле Віцебшчыны ў паслярэвалюцыйны перыяд / Падрых. У. І. Мезенцаў // Памяць: Віцебскі раён: Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі / Рэдкал.: А. П. Красоўскі [і інш.]; Укл. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2004. — 772 с.: іл. — С. 134 — 135. — ISBN 985-02-0647-0. {{Курынскі сельсавет}} {{Віцебскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Курынскі (да 1925 года Дражнаўскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Лосвідскі раён|child|загаловак=Дражнаўскі сельсавет у [[Лосвідскі раён|Лосвідскім раёне]] (1924)}} |спіс2 = {{Кузняцоўскі раён|child|загаловак=Курынскі (да 1925 года Дражнаўскі) сельсавет у [[Кузняцоўскі раён|Кузняцоўскім раёне]] (1924—1927)}} |спіс3 = {{Віцебскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Курынскі сельсавет у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] (1927—1931)}} |спіс4 = {{Суражскі раён|child|загаловак=Курынскі сельсавет у [[Суражскі раён|Суражскім раёне]] (1931—1960)}} |спіс5 = {{Віцебскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Курынскі сельсавет у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] (з 1960)}} }} [[Катэгорыя:Курынскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лосвідскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Кузняцоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Суражскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] ctqn29wx6zjiht74ez12rhfcilxyev1 Мікалай Аляксандравіч Дзядок 0 454033 5134364 5042120 2026-05-01T08:36:35Z 5134364 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Дзядок (значэнні)}} {{асоба}} '''Міко́ла Дзядо́к''', поўнае імя '''Мікала́й Алякса́ндравіч Дзядок''' (нар. [[23 жніўня]] [[1988]], [[Брагін]]) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, блогер, журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]]. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся 23 жніўня 1988 года ў [[Брагін]]е. Скончыў юрыдычны каледж [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. Пасля заканчэння каледжу быў залічаны на 3 курс [[Юрыдычны факультэт БДУ|юрыдычнага факультэта]] БДУ, але вучыцца там не стаў. Паступіў у [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на аддзяленне паліталогіі. Працаваў у калектарскай фірме, дзе выконваў абавязкі журналіста, юрыста і камп’ютаршчыка адначасова<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/26870400.html|title=10 фактаў пра палітвязьня Мікалая Дзядка|last=Км|website=Радыё Свабода|date=2015-02-27|access-date=2024-06-20}}</ref>. У мінулым - удзельнік руху беларускіх анархістаў. === Першы арышт і турэмнае зняволенне === Быў затрыманы 3 верасня 2010 года ў якасці падазраванага па справе аб «нападзе на амбасаду Расійскай Федэрацыі» у ноч на 31 жніўня ў Мінску. Супрацоўнікі [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]] арыштавалі Дзядка на трое сутак і змясцілі ў ізалятар часовага ўтрымання. Не сабраўшы дастатковай колькасці доказаў, якія б пацвярджалі дачыненне Дзядка да справы, яму працягнулі тэрмін утрымання ў ізалятары часовага ўтрымання, але ўжо па іншай справе, «Аб нападзе на Дом прафсаюзаў». Ізноў не было знойдзена доказаў яго ўдзелу, але Дзядка затрымалі трэці раз як падазронага па справе "аб нападзе на аддзяленне «Беларусбанку». Пазней Мікалаю сталі прыпісваць іншыя супрацьпраўныя дзеянні, у прыватнасці, крадзяжы і хуліганства. 24 верасня 2010 года адбыўшы больш за 20 сутак пад арыштам, Мікалай Дзядок быў абвінавачаны ва ўдзеле ў несанкцыянаванай акцыі каля [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генштабу Беларусі]], і 1 кастрычніка яму было прад’яўленае абвінавачанне паводле арт. 339 ч. 2 — «хуліганства»<ref>{{Cite web |url=https://palitviazni.info/viazen/mikalaj-dziadok |title=Мікалай Дзядок |access-date=23 сакавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325172026/https://palitviazni.info/viazen/mikalaj-dziadok |archive-date=25 сакавіка 2020 |url-status=dead }}</ref>. 27 мая 2011 года Заводскі суд Мінска асудзіў Дзядка на 4 з паловай гады пазбаўлення волі ў калоніі ўзмоцненага рэжыму (суддзя [[Жанна Хвайніцкая]]). Праходзіў гэтак званай «''Справе анархістаў''» разам з [[Ігар Уладзіміравіч Аліневіч|Ігарам Аліневічам]] (быў асуджаны на 8 гадоў) і [[Аляксандр Уладзіміравіч Францкевіч|Аляксандрам Францкевічам]] (на 3 гады)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/24470146.html|title=Мікалай Дзядок: «Усіх не перасаджаеце!»|first=Іна|last=Студзінская|website=Радыё Свабода|date=2012-11-27|access-date=2024-06-20}}</ref>. Пачаў адбываць пакаранне ў [[Магілёўская калонія № 15|Магілёўскай калоніі № 15]]<ref>[http://www.nv-online.info/by/629/politics/109244/ Мікалай Дзядок: У турме чалавек з моцнай воляй толькі ўмацуецца ў сваіх перакананнях]{{Недаступная спасылка}}</ref>. На судзе актывіст сваёй віны не прызнаў, таму пазней у калоніі адмовіўся падпісваць прашэнне аб памілаванні на імя [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web |url=http://www.racyja.com/palityka/mikalaj-dzyadok-atrymau-dadatkovyya-go/ |title=Палітзняволены Мікалай Дзядок этапаваны ў калонію № 9 у Горках. |access-date=23 сакавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103185214/https://www.racyja.com/palityka/mikalaj-dzyadok-atrymau-dadatkovyya-go/ |archive-date=3 лістапада 2021 |url-status=dead }}</ref>. 14 верасня 2011 года Мікалай Дзядок у Магілёўскай калоніі пабраўся шлюбам з Валерыей Хоцінай<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/24708735.html|title=Мікалай Дзядок першую гадавіну шлюбу сустракае ў адзіночцы|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2012-09-14|access-date=2024-06-20}}</ref>. У кастрычніку 2011 года [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]] і [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]] прызналі Ігара Аліневіча, Мікалая Дзядка і Аляксандра Францкевіча палітычнымі зняволенымі. У лістападзе 2011 года дэпутатка [[Еўрапейскі парламент|Еўрапарламента]] ад [[Фінляндыя|Фінляндыі]] [[Сары Эсая]] ўзяла шэфства над Дзядком<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/24470146.html|title=Мікалай Дзядок: «Усіх не перасаджаеце!»|first=Іна|last=Студзінская|website=Радыё Свабода|date=2012-11-27|access-date=2024-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=http://spring96.org/en/news/47611|title=Prisoner’s Godparenthood: Sari Essayah adopts Mikolai Dziadok|date=2011-11-23|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|access-date=2021-09-07}}</ref>. За час знаходжання ў магілёўскай калоніі № 15 і 17-й калоніі ў Шклове Мікалай атрымаў больш за 10 спагнанняў за розныя надуманыя парушэнні<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://spring96.org/be/news/75825|title=Суд над Мікалаем Дзядком: яшчэ год зняволення (абноўлена)|website=spring96.org|date=2015-02-26|access-date=2024-06-20}}</ref>. Рашэннем суда ад 5 снежня 2012 года ўмовы адбыцця пакарання яму былі змененыя на больш жорсткія, ён быў пераведзены з калоніі № 17 Шклова ў турму № 4 Магілёва<ref>[http://spring96.org/be/news/80198Мікалай Дзядок: Правілы распарадку за кратамі скіраваныя на знішчэнне чалавека (відэа) ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У лістападзе 2014 года на Мікалая Дзядка завялі новую крымінальную справу паводле 411-га артыкула за «злоснае непадпарадкаванне патрабаванням адміністрацыі папраўчай установы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://spring96.org/be/news/80198|title=Мікалай Дзядок: Правілы распарадку за кратамі скіраваныя на знішчэнне чалавека (відэа)|website=spring96.org|date=2015-09-29|access-date=2024-06-20}}</ref>. 26 лютага 2015 года, за пяць дзён да сканчэння тэрміну, суд Ленінскага раёна Магілёва асудзіў Дзядка паводле 411 арт. Крымінальнага кодэкса «злоснае непадпарадкаванне патрабаванням адміністрацыі» да 1 года зняволення ў калоніі строгага рэжыму<ref>[http://harodniaspring.org/be/news/6365 Мікалай Дзядок сядзіць у камеры, дзе на двух зняволеных — пяць квадратных метраў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200325172028/http://harodniaspring.org/be/news/6365 |date=25 сакавіка 2020 }}</ref>. Дзядку інкрымінавалі 16 парушэнняў рэжыму ў месцах зняволення<ref>[http://belprauda.org/za-try-dni-da-vyzvalennya-mikala За тры дні да вызвалення Мікалай Дзядок асуджаны яшчэ на год турмы j-dzyadok-asudzhany-yashche-na-god-turmy/]{{Недаступная спасылка}}</ref>. За кожнае з гэтых 16-ці парушэнняў Мікалай у свой час ужо быў пакараны ў дысцыплінарным парадку, атрымаўшы вымову або ад 5 да 10 сутак [[Штрафны ізалятар|штрафнога ізалятара]] (ШІЗА)<ref>[http://humanrightshouse.org/Articles/20849.html Артыкул 411 — новы спосаб затрымаць палітвязняў за кратамі ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170520170237/http://humanrightshouse.org/Articles/20849.html |date=20 мая 2017 }}</ref>. Пасля асуджэння напісаў адкрыты ліст у прэсу, у якім раскрытыкаваў артыкул 411 Крымінальнага кодэксу, як негуманны і рэпрэсіўны<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://spring96.org/be/news/76357|title=Мікалай Дзядок: «Я хачу стаць апошнім асуджаным па артыкуле 411 КК»|website=spring96.org|date=2015-03-24|access-date=2024-06-20}}</ref>. 12 мая 2015 года Мікалая перавялі ў калонію ПК-9 у Горках, дзе з 50 дзён 42 сутак ён знаходзіўся ў ШІЗА «за парушэнні рэжыму адбыцця пакарання» і «адмовы ад працы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://spring96.org/be/news/78745|title=Маці Мікалая Дзядка: Два квадратных метра - норма плошчы на ​​аднаго чалавека ў ПКТ. Гэта жудасна!|website=spring96.org|date=2015-07-27|access-date=2024-06-20}}</ref>. Каб звярнуць увагу на невыносныя ўмовы ўтрымання, 20 мая 2015 года Дзядок вымушаны быў нанесці сабе рэзаныя раны жывата і рук<ref>{{Cite web |title=Палітвязень Мікалай Дзядок парэзаў сабе жывот і рукі |url=https://eurobelarus.info/news/society/2015/05/27/pal-tvyazen-m-kalay-dzyadok-pareza-sabe-zhyvot-ruk.html |access-date=23 сакавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517085146/https://eurobelarus.info/news/society/2015/05/27/pal-tvyazen-m-kalay-dzyadok-pareza-sabe-zhyvot-ruk.html |archive-date=17 мая 2021 |url-status=dead }}</ref>. Дэпутат [[Бундэстаг]]а Германіі і прадстаўнік парламенцкай групы [[Саюз 90/Зялёныя]] ў [[Еўрапейскі парламент|Еўрапарламенце]] [[Мануэль Сарацын]] узяў шэфства над палітычным зняволеным Мікалаем Дзядком 24 чэрвеня 2015 года<ref name="spring96.org">{{Cite web|url=http://spring96.org/be/news/78004|title=Дэпутат Бундэстага Мануэль Сарацын узяў “шэфства” над Мікалаем Дзядком|date=2015-06-24|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=be|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705134805/https://spring96.org/be/news/78004|archive-date=2015-07-05|access-date=2021-09-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://charter97.org/en/news/2015/6/25/157010/|title=Bundestag member Manuel Sarrazin: I call for immediate release of Mikalai Dziadok|date=2015-06-25|publisher=[[Хартыя'97]]|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118114511/http://www.charter97.org/en/news/2015/6/25/157010/|archive-date=2016-11-08|access-date=2021-09-09}}</ref>. 22 жніўня 2015 года [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] памілаваў шасцярых палітвязняў — Мікалая Дзядка, [[Ігар Уладзіміравіч Аліневіч|Ігара Аліневіча]], [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Міколу Статкевіча]], [[Яўген Сяргеевіч Васьковіч|Яўгена Васьковіча]], [[Арцём Пракапенка|Арцёма Пракапенку]] і [[Юрый Рубцоў|Юрыя Рубцова]]. У паведамленні адзначалася, што рашэнне пра іх памілаванне прынятае паводле «''прынцыпу гуманізму''»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/society/view/prezident-belarusi-prinjal-reshenie-o-pomilovanii-v-otnoshenii-rjada-lits-159933-2015|title=Президент Беларуси принял решение о помиловании в отношении ряда лиц 3|website=www.belta.by|date=2015-08-22|access-date=2024-06-20}}</ref>. === Пасля вызвалення === Пасля вызвалення Мікалай Дзядок аднавіўся ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|ЕГУ]] па праграме «Міжнародная палітыка і эканоміка»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/vuchoba-padarozhzhy-abryvanne-suvyazyau-yak-zhyvuts-bylyya-palitvyazni|title=Вучоба, падарожжы, абрыванне сувязяў: як жывуць былыя палітвязні?|website=belsat.eu|access-date=2024-06-20}}</ref>, які скончыў у 2019 годзе. Застаецца ўдзельнікам анархісцкага руху<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/177946|title=«Улада — зло, раскоша — злачынства, я мару пра Беларусь камунаў» — інтэрв’ю з анархістам Міколам Дзядком. Утопія? Дыскутуйце!|website=Наша Ніва|date=2016-09-27|access-date=2024-06-20}}</ref>. Працуе ў якасці журналіста ў газеце «[[Новы Час (газета)|Новы час]]», піша для іншых выданняў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/mikola-dziadok-napisau-knihu-pra-bielaruskuju-turmu/28327503.html|title=«Ускрываў сабе вены, рэзаў жывот» — Мікола Дзядок напісаў кнігу пра беларускую турму|first=Ігар|last=Карней|website=Радыё Свабода|date=2017-02-23|access-date=2024-06-20}}</ref>, вядзе шэраг блогаў у сацсетках і канал у месэнджэры Telegram<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/yak-pazbegnuc-sachennya-u-sacsetkah-i-zaymec-milyon-padpischykau-efir-u-1505|title=Як пазбегнуць сачэння ў сацсетках і займець мільён падпісчыкаў? {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2019-07-10|access-date=2024-06-20}}</ref>, а таксама відэаблог Radix, прысвечаны «''рэвалюцыйнаму палітычнаму аналізу, сацыяльнай барацьбе і анархізму ў Беларусі»''<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/channel/UC4jQFSjNgvazZmdFN5a2mPA|title=Radix|website=YouTube|access-date=2024-06-20}}</ref>. Напісаў некалькі кніг. З кастрычніка 2019 года стыпендыят праграмы Каліноўскага ступені магістра і слухач курсаў польскай мовы Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры<ref>{{Cite web|url=https://mikola.noblogs.org/?p=4093|title=Вучэнне – свет, невуцтва – цемра|author=Мікола Дзядок / Mikola Dziadok|access-date=2024-06-20}}</ref>. ===== Далейшы палітычны пераслед ===== 25 сакавіка 2017 года Мікалай Дзядок быў затрыманы ў Мінску і дастаўлены ў Партызанскі РУУС, а пасля ў ЦІП на [[Акрэсціна]]. У гэты ж дзень адвезены з чэрапна-мазгавой траўмай у шпіталь хуткай медыцынскай дапамогі ў суправаджэнні міліцыі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/187907|title=Затрыманы 25 сакавіка Мікалай Дзядок у шпіталі з чэрапна-мазгавой траўмай|website=Наша Ніва|date=2017-03-26|access-date=2024-06-20}}</ref>. 30 чэрвеня 2018 года Мікалай Дзядок, разам з 17 іншымі анархістамі, быў затрыманы групай спецназу САХР і супрацоўнікамі [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]] падчас разгону нефармальнай сустрэчы анархістаў у лясным масіве пад Крупкамі. Як сцвярджў сам Мікалай, ён правеў пяць гадзін у кайданках тварам у зямлю<ref>https://novychas.by/hramadstva/ne-karmice-paczvaru</ref>. Дзядок звярнуўся ў праваахоўныя органы з просьбай узбудзіць крымінальную справу супраць супрацоўнікаў [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]] за перавышэння службовых паўнамоцтваў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/mikalaj-dzyadok-patrabue-raspachats-spravu-suprats-silavikou-yakiya-razagnali-sustrechu-anarhistau-pad-krupkami|title=Мікалай Дзядок патрабуе распачаць справу супраць сілавікоў, якія разагналі сустрэчу анархістаў пад Крупкамі|website=belsat.eu|access-date=2024-06-20}}</ref>. 12 ліпеня 2018 года Мікалая Дзядка затрымалі ля ўласнага дому байцы [[АМАП (Беларусь)|АМАП]], калі ён ішоў на суд да журналіста Змітра Галко, даставілі ў Фрунзенскі РУУС, а потым у суд Фрунзенскага раёна, дзе ён атрымаў штраф у 10 базавых велічынь паводле артыкула 17.10 КаАП «Дэманстраванне нацысцкай сімволкі». Падставай для ўзбуджэння адміністрацыйнай справы стаў пост Мікалая Дзядка ў Facebook<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://spring96.org/be/news/90299|title=Мікалаю Дзядку прысудзілі штраф у 10 базавых, Марфе Рабковай - на адну базавую больш|website=spring96.org|date=2018-07-12|access-date=2024-06-20}}</ref>. 27 снежня 2018 года Мікалай Дзядок быў аштрафаваны [[Суд Фрунзенскага раёна (Мінск)|судом Фрунзенскага раёна Мінска]] на 40 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]]. Яго абвінавацілі ў распаўсюджванні экстрэмісцкай прадукцыі: размяшчэнні на сваёй старонцы ў Facebook ілюстрацыі з выявай сімволікі Misantropic Division (міжнародная асацыяцыя неанацысцкіх суполак), якая [[Суд Цэнтральнага раёна (Мінск)|судом Цэнтральнага раёна Мінска]] была ўнесена ў [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]. Пры гэтым допіс Міколы Дзядка быў супраць нацызму. Справу разглядала суддзя Марыя Ярохіна. 4 сакавіка 2019 года Мікалая Дзядка затрымалі каля [[Суд Фрунзенскага раёна (Мінск)|суда Фрунзенскага раёна Мінска]] адразу пасля таго як яму быў прысуджаны штраф паводле артыкула 17.11 КаАП «Распаўсюджванне экстрэмісцкіх матэрыялаў» за пост у сацсетках. Мікалай правёў больш за 2 дні ў ізалятары часовага ўтрымання, пасля чаго [[Суд Цэнтральнага раёна (Мінск)|суд Цэнтральнага раёна Мінска]] (суддзя — [[Вікторыя Шабуня]]) прысудзіў яму 25 базавых велічынь штрафу за ўдзел у акцыі «Свабоду палітвязням»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29806793.html|title=Анархіста Дзядка «даштрафавалі»: асудзілі за «экстрэмізм», затрымалі на выхадзе з суду, пакаралі за пікет|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-03-06|access-date=2024-06-20}}</ref>. 8 красавіка 2019 года Мікола Дзядок быў аштрафаваны судом Фрунзенскага раёна на 1020 рублёў (40 базавых велічынь) паводле артыкула 17.11. У адну адміністрацыйную справу аб’ядналі адразу тры пратаколы за выкарыстанне хэштэгу і флэшмоб #яэкстрэміст, які ён правёў супраць закону аб процідзеянні экстрэмізму. 10 чэрвеня 2019 года ў судзе Фрунзенскага раёна суддзя М. Ярохіна прызнала Міколу Дзядка вінаватым у «публічным дэманстраванні і распаўсюджванні экстрэмісцкіх матэрыялаў» і пакарала штрафам у памеры 50 базавых велічынь (1275 рублёў). Згодна з пастановай суда, Мікола размясціў у сацсетцы «Укантакце» запіс з чатырма экстрэмісцкімі літарамі «[[A.C.A.B.|ACAB]]». 16 верасня 2019 года суд Фрунзенскага раёна ізноў пакараў Міколу Дзядка за абрэвіятуру «АСАВ» у сацыяльнай сетцы Укантакце, прызначыўшы яму штраф у памеры 40 базавых велічынь, працэс вёў суддзя Е. Пісарэвіч<ref>https://novychas.by/hramadstva/sztraf-u-1020-rubljou-za-4-litary-u-sacsetkah</ref>. 9 студзеня 2020 года суд Фрунзенскага раёна пакараў<ref>https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1115095495508141&set=a.150036868680680&type=3</ref> Міколу Дзядка паводле артыкула 23.34 за ўдзел у несанкцыянаванай [[Пратэсты супраць інтэграцыі з Расіяй|акцыі ў абарону незалежнасці Беларусі]] ў Мінску 21 снежня 2019 года. Штраф склаў 50 базавых велічынь. Вяла працэс суддзя А. Бушава. 19 сакавіка 2020 года позна ўвечары Мікола Дзядок быў затрыманы супрацоўнікамі міліцыі па абвінавачанні ў дробным хуліганстве (17.1 КаАП РБ). Актывіста даставілі ў ізалятар на [[Акрэсціна]] і абвінавацілі ў нанясенні надпісу супраць МУС фарбай на сцяну інтэрнату. На наступны дзень актывіста даставілі ў суд Маскоўскага раёна Мінска, дзе высветлілася што ў дзень нанясення надпісу Мікалай Дзядок знаходзіўся за межамі Беларусі, аб чым быў штамп у ягоным пашпарце. Справа была адпраўленая ў Маскоўскі РУУС г. Мінска на дапрацоўку<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://spring96.org/be/news/96283|title=Анархіста Мікалая Дзядка не змаглі асудзіць за надпіс на сцяне мінскага інтэрнату|website=spring96.org|date=2020-03-20|access-date=2024-06-20}}</ref>. === Крымінальная справа 2020 года === 9 жніўня 2020 года ў Беларусі распачаліся [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэсты супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў, гвалту і беззаконня]], якія падтрымаў Мікола Дзядок. 12 лістапада 2020 года Дзядок быў затрыманы супрацоўнікамі [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіКа]] на кватэры ў пасёлку [[Сасновы (Асіповіцкі раён)|Сасновы]] [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]]<ref name=":1" />. Пры затрыманні быў выкарыстаны пярцовы газ, а Дзядок быў моцна збіты<ref name=":2" /><ref name="NZZ">{{Cite web|last=Ackermann|first=Felix|date=2021-03-08|title=Folter, erzwungene Geständnisse und Lagerhaft – wie ein Blogger die weissrussische Diktatur demaskiert|url=https://www.nzz.ch/feuilleton/folter-erzwungene-gestaendnisse-und-lagerhaft-ein-blogger-demaskiert-die-weissrussische-diktatur-ld.1601471|archive-url=https://archive.today/20210914175448/https://www.nzz.ch/feuilleton/folter-erzwungene-gestaendnisse-und-lagerhaft-ein-blogger-demaskiert-die-weissrussische-diktatur-ld.1601471|archive-date=14 верасня 2021|access-date=2021-09-14|publisher=[[Neue Zürcher Zeitung]]|language=de|url-status=live}}</ref>. Арыштаванага па крымінальнай справе аб «парушэнні грамадскага парадку» (арт. 342 КК) гвалтам прымусілі зняцца ў на камеру для роліку [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/262304|title=На канспіратыўнай кватэры ўзялі лідара анархістаў Дзядка. Паглядзіце, у якім ён стане пасля затрымання ВІДЭА|website=Наша Ніва|date=2020-11-12|access-date=2024-06-20}}</ref><ref name="NZZ" />. Пасля затрымання яго адвезлі ў Мінск у ГУБАЗіК, дзе Дзядка катавалі: трымалі тварам у падлогу, збівалі дубінкай, білі электрашокерам, душылі і пагражалі згвалтаваннем<ref name="NZZ" /><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=275318|language=be|title=Страшныя паказанні палітвязня Дзядка ў судзе: Выдаў паролі пасля таго, як душылі падушкай|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2021-08-07}}</ref>. Затым яго адвезлі ў ізалятар на [[Акрэсціна]], пазней перавялі ў [[СІЗА-1]] Мінска<ref name=":2" /><ref name="настаивает">{{Cite web|language=ru|url=https://news.tut.by/economics/707784.html|title=Блогер Николай Дедок находится на Окрестина. Адвокат настаивает на судебно-медицинской экспертизе|publisher=[[TUT.BY]]|date=2020-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113131657/https://news.tut.by/economics/707784.html|archive-date=2020-11-13|access-date=2020-11-13|url-status=dead}}</ref>. У зняволенні актывіста пазбаўлялі сну, цяпла, ежы і кантактаў са знешнім светам<ref name="NZZ" />. 24 лістапада 2020 года сумеснай заявай 11 арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускі ПЕН-цэнтр]], Дзядок быў прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычным зняволеным]]<ref>{{Cite web|date=2020-11-24|title=Заява праваабарончых арганізацый Беларусі аб прызнанні 8 новых палітвязняў|url=http://spring96.org/be/news/100574|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210722131854/http://spring96.org/be/news/100574|archive-date=2021-07-22|access-date=2021-09-14|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=be}}</ref>. 15 студзеня 2021 года шэфства над палітвязнем узяла [[Тамара Фунічэла]], дэпутатка {{нп3|Нацыянальны Савет Швейцарыі|Нацыянальнага Савета|pl|Rada Narodu}} [[Федэральны Сход Швейцарыі|Федэральнага Сходу Швейцарыі]]<ref>{{Cite web|date=2021-01-15|title=Members of the Swiss National Council and the British House of Lords take over godparenthood for Mikalai Dziadok and Stsiapan Latypau|url=https://www.lphr.org/tamara-funiciello-sp-and-lord-foulkes-labour-party-have-taken-over-a-godparenthood-for-political-prisoners-in-belarus/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210914172228/https://www.lphr.org/en/tamara-funiciello-sp-and-lord-foulkes-labour-party-have-taken-over-a-godparenthood-for-political-prisoners-in-belarus/|archive-date=2021-09-14|access-date=2021-09-14|publisher={{нп3|Libereco – Partnership for Human Rights|Libereco – Partnership for Human Rights|de|Libereco – Partnership for Human Rights}}|language=en}}</ref>. У сакавіку 2021 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт]] распачаў у дачыненні палітвязня новыя крымінальныя справы аб закліку да захопу ўлады (ч. 3 арт. 361 КК) і незаконных дзеяннях у дачыненні да гаручых рэчываў (ч. 1 арт. 295-3 КК)<ref name=":2">{{Cite web|url=https://prisoners.spring96.org/ru/person/mikalai-dzjadok|title=Николай Дедок — Политзаключённые в Беларуси|publisher=prisoners.spring96.org|access-date=2021-09-14|language=ru}}</ref>. Актывіста судзілі ў Мінскім гарадскім судзе. 10 лістапада 2021 года Міколу Дзядка пакаралі 5 гадамі зняволення ў калоніі агульнага рэжыму<ref>[https://svb1234.azureedge.net/a/31331897.html Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211110215817/https://svb1234.azureedge.net/a/31331897.html |date=10 лістапада 2021 }}</ref>. 11 верасня 2025 года быў вывезены з турмы разам з іншымі 52-ма палітвязнямі пасля сустрэчы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]] з прадстаўніком [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] [[Джон Коўл|Джонам Коўлам]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88867306/vyzvalenyya-52-palitvyazni-z-ih-14-zamezhnyh-gramadzyanau-na-voli-losik-matskevich-dashkevich-dzyadok|title=Вызваленыя 52 палітвязні, з іх 14 замежных грамадзянаў. На волі – Лосік, Мацкевіч, Дашкевіч, Дзядок|first=|last=|website=[[Белсат]]|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376731|title=Лукашэнка сустрэўся з прадстаўніком Трампа Джонам Коўлам|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}</ref> дзеля далейшай прымусовага перамяшчэння з Беларусі ў [[Літва|Літву]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя з дэпартацыяй 52 палітвязні. Статкевіч адмовіўся пакінуць Беларусь і вярнуўся|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}</ref>. Як і ў часткі іншых вывезеных, у яго быў канфіскаваны беларускі пашпарт. == Узнагароды == * Прэмія імя Алеся Караля ў намінацыі «Лепшы сацыяльна-палітычны матэрыял» за артыкул «Дармаедскія пратэсты і перспектыва Майдана»<ref>{{Cite web |url=https://baj.by/be/content/u-minsku-nazvanyya-laureaty-zhurnalisckay-premii-imya-alyakseya-karalya-shmat-fota |title=Архіўная копія |access-date=10 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516165630/https://baj.by/be/content/u-minsku-nazvanyya-laureaty-zhurnalisckay-premii-imya-alyakseya-karalya-shmat-fota |archive-date=16 мая 2021 |url-status=dead }}</ref> (2017) * [[Прэмія імя Францішка Аляхновіча]] за лепшы твор, напісаны ў няволі (кніга «''Фарбы паралельнага свету''»)<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/premiyaj-imya-frantsishka-alyakhnovicha-uga |title=Архіўная копія |access-date=10 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211105173418/https://www.racyja.com/kultura/premiyaj-imya-frantsishka-alyakhnovicha-uga/ |archive-date=5 лістапада 2021 |url-status=dead }}</ref> (2017) * Прэмія імя Алеся Караля ў намінацыі «Лепшы сацыяльна-палітычны матэрыял» за артыкул «Турма і воля: культурны абмен»<ref>{{Cite web |url=https://baj.by/be/content/adbylasya-cyrymoniya-uganaravannya-peramozhcau-zhurnalisckay-premii-imya-alyakseya-karalya |title=Архіўная копія |access-date=10 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103100933/https://baj.by/be/content/adbylasya-cyrymoniya-uganaravannya-peramozhcau-zhurnalisckay-premii-imya-alyakseya-karalya |archive-date=3 лістапада 2021 |url-status=dead }}</ref> (2018) == Бібліяграфія == * «Фарбы паралельнага свету» (2017)<ref>[http://novychas.by/palityka/mikalaj-dzjadok-prezentavau-svoj-paralelny-svet Мікалай Дзядок прэзентаваў свой паралельны свет]</ref>. * «Народные моджахеды: Муджахедин Хальк» (2019)<ref>https://www.samoopredelenie.info/post/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%B5%D0%B4%D1%8B-%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200325172028/https://www.samoopredelenie.info/post/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%B5%D0%B4%D1%8B-%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA |date=25 сакавіка 2020 }}</ref> * «Теория интерсекциональности: анархистская критика» (2020)<ref>{{Cite web|url=http://radicalbook.tilda.ws/intersect|title=Теория интерсекциональности: анархистская критика|website=radicalbook.tilda.ws|access-date=2024-06-20}}</ref> {{зноскі|3}} == Спасылкі == * [https://novychas.by/author/%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%20%D0%94%D0%B7%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA Артыкулы Міколы Дзядка ў газеце «Новы Час»] * [https://prisoners.spring96.org/be/person/mikalai-dzjadok Старонка Мікалая Дзядка на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзядок Мікалай Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] kgacd4gsfa62be4hng55ly9hpwxlp3p Ленін Марэна 0 463846 5134297 5030026 2026-05-01T04:39:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134297 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ленін Вальтэр Марэна Гарсэс''' ({{lang-es|Lenín Voltaire Moreno Garcés}}; нар. {{ДН|19|3|1953}}, {{нп5|Нуэва-Ракафуэртэ||de|Nuevo Rocafuerte}}, правінцыя [[Арэльяна (правінцыя)|Арэльяна]]) — [[Эквадор|эквадорскі]] [[юрыст]] і [[палітык]]. [[Віцэ-прэзідэнт Эквадора]] (2007—2013), [[прэзідэнт Эквадора]] (2017—2021). == Біяграфія == Яго бацька ідэалізаваў рускага [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыянера]] [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]] і таму даў такое імя свайму сыну<ref>{{cite news|last=Eduardo Varas, Marcela Ribadeneira|title=Ecuador's Lenín Moreno gives revolutionary turn by quitting while on top|url=https://www.theguardian.com/world/2013/feb/19/laughing-ecuador-president-moreno-quits|agency=[[The Guardian]]|date=19 лютага 2013|lang=en}}</ref>. Віцэ-прэзідэнт Эквадора з 15 студзеня 2007 года. Ён і прэзідэнт [[Рафаэль Карэа]] была абраныя на [[Прэзідэнцкія выбары ў Эквадоры 2006 года|ўсеагульных выбарах 26 лістапада 2006 года]]. Ён займаў гэтую пасаду да 24 мая 2013 года. Быў высунуты кандыдатам у прэзідэнты ад кіруючага [[Альянс ПАІС|Альянса годнай і незалежнай радзімы]], які ўзначальваў Рафаэль Карэа, на ўсеагульных выбарах 2017 года<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/world/20161002/1478310371.html|title=Ленин Морено стал кандидатом от правящей партии в президенты Эквадора|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru}}</ref>. Разам з [[Гільерма Ласа]] прайшоў у другі тур, дзе перамог, набраўшы 51 % галасоў<ref>{{Cite news|title=Ленин и светлое будущее Эквадора: что известно о лидере президентской гонки|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4033194|publisher=ТАСС|accessdate=2017-04-05|language=ru}}</ref>. == Дзейнасць па дапамозе людзям з абмежаванымі магчымасцямі == Перасоўваецца на інвалідным вазку, бо пасля нападу на яго з мэтаю абрабавання ў 1998 годзе ў яго [[Параліч|паралізаваныя]] ногі. За дзейнасць па дапамозе людзям з абмежаванымі магчымасцямі вылучаўся кандыдатам на атрыманне [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] ў 2012 годзе. З 19 снежня 2013 года — спецыяльны пасланец [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара]] [[Арганізацыя Аб'яднаных Нацый|ААН]] па пытаннях [[Інваліднасць|інваліднасці]] і даступнасці<ref>{{cite web|url=https://press.un.org/en/2013/sga1446.doc.htm|title=Secretary-General Appoints Lenín Voltaire Moreno Garces of Ecuador Special Envoy on Disability and Accessibility|date=19 снежня 2013|lang=en|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * [http://rabkor.ru/analysis/2013/02/19/ekvadorcy-pereizbrali-rafaelya-i-lenina Эквадорцы перавыбралі Рафаэля і Леніна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130327115351/http://rabkor.ru/analysis/2013/02/19/ekvadorcy-pereizbrali-rafaelya-i-lenina |date=27 сакавіка 2013 }} * [http://www.leninmoreno.com/ www.leninmoreno.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090306061542/http://leninmoreno.com/ |date=6 сакавіка 2009 }} * [http://www.rafaelcorrea.com/la_noticia/449/Rafael%20Correa%20elige%20al%20licenciado%20en%20Administración%20Pública%20Lenín%20Moreno%20como%20compañero%20de%20fórmulaprésentation Presentation of Moreno on the pages of Alianza PAÍS]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітыкі Эквадора]] [[Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты Эквадора]] [[Катэгорыя:Сацыялісты Эквадора]] [[Катэгорыя:Інваліды]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія сацыялісты]] {{DEFAULTSORT:Марэна Ленін}} tazwgd7kodxrkdo7l1gobozn27g85ur Лебядзінае (Пухавіцкі раён) 0 464310 5134291 5122242 2026-05-01T03:23:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134291 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лебядзінае}} {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Лебядзінае |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Навапольскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Лебядзі́нае''' ({{lang-be-trans|Liebiadzіnaje}}, {{lang-ru|Лебединое}}) — [[хутар]] у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навапольскі сельсавет|Навапольскага сельсавета]]. Месціцца ля [[Сяргееўскае (возера, Пухавіцкі раён)|Сяргееўскага возера]], ва ўрочышчы Белае Балота. == Гісторыя == У ваколіцы хутара прынамсі з XIX ст. месцілася вёска Падазер’е. Хутар створаны 5 верасня 2008 года ў складзе [[Праўдзінскі пасялковы савет|Праўдзінскага пасялковага савета]]<ref>[http://naviny.org/2008/09/05/by129163.htm Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 05.09.2008 N 102 Об отнесении земель к категории сельского населенного пункта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180118121644/http://naviny.org/2008/09/05/by129163.htm |date=18 студзеня 2018 }} {{ref-ru}}</ref>. У 2013 годзе быў перададзены ў склад [[Навапольскі сельсавет|Навапольскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }} {{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 2012 год — 1 гаспадарка, 1 жыхар<ref name="энцык">{{Крыніцы/ГВБ|8-4|Лебядзінае|153}}</ref> * 2019 год — 0 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Лебядзінае|153}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навапольскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Навапольскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] 1csfg32635iuemdeq1oulyj1qf6j7sv Наталля Мікалаеўна Эйсмант 0 467356 5134144 5060520 2026-04-30T19:22:01Z 5134144 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Эйсмант}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Наталля Мікалаеўна Эйсмант | імя пры нараджэнні = Наталля Мікалаеўна Сялюн | тытул = [[Прэс-сакратар Прэзідэнта Беларусі|Прэс-сакратар Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] | перыядпачатак = [[6 лістапада]] [[2014]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] }} '''Наталля Мікалаеўна Э́йсмант''', па нараджэнні '''Сялюн'''<ref>https://www.samara.kp.ru/daily/27230/4358013/</ref>, псеўданім на тэлебачанні — '''Кірса́нава''' (нар. {{ДН|16|2|1984}}, {{МН|Мінск||}}) — беларуская [[тэлевядучы|тэлевядучая]], прэс-сакратарка [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. == Біяграфія == Нарадзілася 16 лютага 1984 года ў [[Мінск]]у. Скончыла [[Мінскае музычнае вучылішча]], у 2007 г. — [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускую дзяржаўную акадэмію мастацтваў]] па спецыяльнасці «Акцёр драматычнага тэатра і кіно». У мінскім [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр|Беларускім дзяржаўным акадэмічным музычным тэатры]] выконвала дзіцячыя ролі<ref name="udf">[http://udf.by/news/main_news/112718-press-sekretar-lukashenko-naznachenie-neozhidannoe-no-v-etom-est-smysl.html Пресс-секретарь Лукашенко: Назначение неожиданное, но в этом есть смысл] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180312010557/http://udf.by/news/main_news/112718-press-sekretar-lukashenko-naznachenie-neozhidannoe-no-v-etom-est-smysl.html |date=12 сакавіка 2018 }}</ref>. З 2007 года працавала рэдактарам агенцтва тэлевізійных навін, карэспандэнтам спецыяльнага аддзела выпуску галоўнай дырэкцыі «{{нп3|Агенцтва тэлевізійных навін|Агенцтва тэлевізійных навін|ru|Агентство Телевизионных Новостей}}» [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Беларусі|Нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі Беларусі]]. Вяла выпускі мінскіх «[[Навіны рэгіёна|Навін рэгіёна]]», выніковую інфармацыйную праграму «[[Панарама, тэлепраграма|Панарама]]» і разам з мужам [[Іван Эйсмант|Іванам Міхайлавым (Эйсмантам)]] інфармацыйна-аналітычную праграму «[[Галоўны эфір, тэлепраграма|Галоўны эфір]]»<ref name="udf" />. Працавала таксама ў праграме «Пра мастацтва»<ref name="belarusprofile">[http://belarusprofile.com/ru/profile/eysmont-natalya-nikolaevna Эйсмонт Наталья Николаевна]</ref>. [[6 лістапада]] [[2014]] года прызначана [[Прэс-сакратар прэзідэнта Беларусі|прэс-сакратаром прэзідэнта Беларусі]]<ref name="belta">[http://www.belta.by/president/view/nataljja-ejsmont-naznachena-press-sekretarem-prezidenta-belarusi-58142-2014 Наталья Эйсмонт назначена пресс-секретарем Президента Беларуси]</ref>. У пачатку 2017 г. яе функцыі былі пашыраны: паводле ўказа прэзідэнта № 40, у іх пералік былі ўключаны каардынацыя дзейнасці буйных дзяржаўных [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]], фарміраванне праз СМІ грамадскай думкі пра дзейнасць прэзідэнта і г.д. Прэс-сакратар стаў прыраўноўвацца паводле паўнамоцтваў да памочніка прэзідэнта<ref>https://news.tut.by/economics/531785.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210112144156/https://news.tut.by/economics/531785.html |date=12 студзеня 2021 }}</ref> Палітолаг [[Уладзімір Рубінчык|Вольф Рубінчык]] адзначыў у сувязі з гэтым пашырэннем, што Н. Эйсмант «увойдзе, умоўна, у сямёрку самых уплывовых дзяржаўных службоўцаў, хоць дагэтуль наўрад ці трапляла ў дваццатку»<ref>https://belisrael.info/?p=9806</ref>. Выказванні Наталлі Эйсмант пра [[Дыктатура|дыктатуру]] як магчымы «[[брэнд]]» Беларусі, пра «запыт» на дыктатуру ў свеце, зробленыя ў сакавіку 2019 года, атрымалі ў Беларусі розгалас, падвергнуты жорсткай крытыцы і асмяянню<ref>{{Cite web |url=http://www.sn-plus.com/ru/page/viewpoint/9242/ |title=Архіўная копія |access-date=18 студзеня 2022 |archive-date=12 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812173951/http://www.sn-plus.com/ru/page/viewpoint/9242/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://naviny.by/article/20190310/1552235912-baynet-shutit-diktatura-nash-bred {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190416124253/https://naviny.by/article/20190310/1552235912-baynet-shutit-diktatura-nash-bred |date=16 красавіка 2019 }}</ref>. У красавіку 2024 года была выбрана дэлегаткай на [[Усебеларускі народны сход 7-га склікання]] ад [[Беларускі саюз жанчын|Беларускага саюза жанчын]]<ref name=":022">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/publikuem-polnyy-spisok-delegatov-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya.html|title=Публикуем полный список делегатов Всебелорусского народного собрания|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2024-04-19|access-date=2024-12-29}}</ref>. == Дачыненне да забойства Рамана Бандарэнкі == {{main|Раман Ігаравіч Бандарэнка}} Паводле дадзеных «[[BYPOL]]», праз атрыманыя аўдыёзапісы і {{нп3|Аўтаматызаваная сістэма аплаты|білінг|uk|Автоматизована система розрахунків}} нумароў мабільных тэлефонаў аб’яднанню ўдалося дакладна ўсталяваць кола асоб, якія маюць дачыненне да забойства мінчука Рамана Бандарэнкі, які памёр у шпіталі пасля таго, як быў збіты<ref name="tut-6442">{{cite web|language=ru|url=https://news.tut.by/society/710991.html|title=Месяц после гибели Романа Бондаренко. Что мы выяснили за это время?|date=2020-12-12|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212205234/https://news.tut.by/society/710991.html|archive-date=2020-12-12|access-date=2020-12-12|url-status=live}}</ref>. Эйсмант уваходзіць у гэты лік<ref>[https://aperturescience.ru/threads/predvaritelnaja-proverka-bypol-po-faktu-smerti-romana-bondarenko.566222/ Предварительная проверка BYPOL по факту смерти Романа Бондаренко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210803163048/https://aperturescience.ru/threads/predvaritelnaja-proverka-bypol-po-faktu-smerti-romana-bondarenko.566222/|date=3 жніўня 2021}}</ref><ref name="bypol">{{cite web|language=ru|url=https://news.tut.by/society/716569.html|title=«Нет, алкоголем не пахнет вообще». BYPOL опубликовал свое расследование по факту смерти Романа Бондаренко|date=2021-01-27|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127203928/https://news.tut.by/society/716569.html|archive-date=2021-01-27|access-date=2021-01-27|url-status=live}}</ref>. == Санкцыі ЕС, ЗША і іншых краін == 6 лістапада 2020 года Эйсмант была ўключана ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.svoboda.org/a/30933981.html|title=ЕС ввёл санкции против Александра Лукашенко и его сына|date=2020-11-06|publisher=Радио Свобода|access-date=2021-09-04}}</ref>. [[Савет Еўрапейскага саюза]] прызнаў Эйсмант адказнай за каардынацыю медыя-дзейнасці Лукашэнкі, уключаючы падрыхтоўку заяў і арганізацыю публічных выступленняў, падтрымку [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], у тым ліку ў межах кампаніі рэпрэсій і запалохвання, якая праводзіцца дзяржаўным апаратам пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621|title=EUR-Lex - 02012D0642-20210621 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu|publisher=[[EUR-Lex]]|access-date=2021-09-04}}</ref>. Згодна з рашэннем ЕС, у прыватнасці, сваімі публічнымі заявамі ў абарону прэзідэнта і крытыкай актывістаў апазіцыі, а таксама мірных дэманстрантаў, зробленымі пасля прэзідэнцкіх выбараў, яна паспрыяла сур’ёзнаму падрыву дэмакратыі і вяршэнства закону ў Беларусі<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:319I:FULL&from=EN Council implementing regulation (EU) 2020/1648 of 6 November 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus // Official Journal of the European Union L 370 I]</ref>. 24 лістапада 2020 года да санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/24/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-24|access-date=2021-09-08|language=en}}</ref>. Акрамя таго, Эйсмант у свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher={{нп3|Міністэрства міжнародных спраў Канады|Міністэрства міжнародных спраў Канады|en|Global Affairs Canada}}|access-date=2021-06-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Belarus sanctions|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2020/11/belarus-sanctions.html|publisher={{нп3|Урад Канады|Урад Канады|pl|Rząd Federalny Kanady}}|date=2020-11-06|access-date=2021-09-08|language=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года таксама была ўнесена ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>[https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20210621 Belarus Designations; Issuance of Belarus General License 3 and related Frequently Asked Questions] — [[Міністэрства фінансаў ЗША]], 06/21/2021</ref><ref>[https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0237 Treasury and International Partners Condemn Ongoing Human Rights Abuses and Erosion of Democracy in Belarus] — [[Міністэрства фінансаў ЗША]], 06/21/2021</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://tass.com/world/1305441|title=EU, UK, US, Canada, roll out joint statement on sanctions against Minsk|date=2021-06-21|publisher={{нп3|TASS|TASS|pl|TASS}}|access-date=2021-09-04}}</ref>. У 2022 годзе ў сувязі з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскім уварваннем ва Украіну]] супраць Эйсмант увялі санкцыі Японія, Украіна і Новая Зеландыя<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/476/ |title=ЕЙСМОНТ Наталія Миколаївна |access-date=7 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407164709/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/476/ |archive-date=7 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/regulation/public/2022/0074/latest/LMS659655.html|title=Russia Sanctions Regulations 2022|language=en|date=2022-11-22|access-date=2022-11-29|website=New Zealand Legislation}}</ref>. == Асабістае жыццё == З 2010 года ў шлюбе з тэлевядучым [[Іван Міхайлавіч Эйсмант|Іванам Міхайлавічам Эйсмантам]]<ref name="kp">[http://www.kp.by/daily/24561/735933/ На свадьбе ведущих Первого канала хозяйничала милиция]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Эйсмант Наталля Мікалаеўна}} [[Катэгорыя:Постаці Беларускага дзяржаўнага акадэмічнага музычнага тэатра]] [[Катэгорыя:Прэс-сакратары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] hdozvonvec0ch32rqgwe90p591hczam Лашанскі сельсавет (Уздзенскі раён) 0 472097 5134273 4476732 2026-04-30T23:54:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134273 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лашанскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лашанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Уздзенскі раён]] |Уключае = 29 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лоша (Уздзенскі раён)|Лоша]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[28 мая]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1427 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лаша́нскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Уздзенскі раён|Уздзенскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 г. вёска) [[Лоша (Уздзенскі раён)|Лоша]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Уздзенскага раёна [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ва Уздзенскім раёне БССР. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ва Уздзенскім раёне Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Слабада-Пырашаўскі сельсавет|Слабада-Пырашаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года па 30 ліпеня 1966 года ў складзе [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]]. У снежні 1986 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Крывялі]]. 28 мая 2013 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага [[Слабадскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Слабадскога сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919060259/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=19 верасня 2020 }}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1427 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150629200220/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm |date=29 чэрвеня 2015 }} {{ref-ru}}</ref>, з іх 94,3 % — [[беларусы]], 2,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[азербайджанцы ў Беларусі|азербайджанцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |date=14 студзеня 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 29 населеных пунктаў: аграгарадкі [[Лоша (Уздзенскі раён)|Лоша]] і [[Слабада (Уздзенскі раён)|Слабада]], вёскі [[Антанова (Уздзенскі раён)|Антанова]], [[Баравыя (Уздзенскі раён)|Баравыя]], [[Бярэвіца]], [[Верхнёман]], [[Госьбішчы]], [[Гурбаны]], [[Гушчына (Уздзенскі раён)|Гушчына]], [[Даўгінава (Уздзенскі раён)|Даўгінава]], [[Загоршчына (Уздзенскі раён)|Загоршчына]], [[Заранкова]], [[Іванаў Бор]], [[Казённыя Боркі]], [[Калінінск (Уздзенскі раён)|Калінінск]], [[Касцюкі (Уздзенскі раён)|Касцюкі]], [[Краснае (Уздзенскі раён)|Краснае]], [[Крастынтэрн]], [[Крывялі]], [[Навасёлкі (Уздзенскі раён)|Навасёлкі]], [[Паўлаўшчына (Уздзенскі раён)|Паўлаўшчына]], [[Петухоўка (Уздзенскі раён)|Петухоўка]], [[Пырашава]], [[Румок]], [[Сенажаткі (Уздзенскі раён)|Сенажаткі]], [[Смалінец]], [[Хароміцкія]], [[Ясень (Уздзенскі раён)|Ясень]] і пасёлак [[Вясёлае (Уздзенскі раён)|Вясёлае]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Уздзенскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Уздзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дзяржынскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] l9b2q4mhb47j8rw1uq8plgn12e4ny8c Кіраўскі сельсавет (Слуцкі раён) 0 472160 5134108 4703985 2026-04-30T17:12:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134108 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Кіраўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Слуцкі раён]] |Уключае = 12 населеных пунктаў |Сталіца = [[Кірава (Слуцкі раён)|Кірава]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2361 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Кіраўскі сельсавет}} '''Кі́раўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Кірава (Слуцкі раён)|Кірава]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Цараўскі сельсавет''' у складзе Слуцкага раёна [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Цараўцы]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Слуцкім раёне БССР. 15 лютага 1935 года цэнтр сельсавета перайменаваны ў Кірава, а сельсавет у Кіраўскі. З 21 чэрвеня 1935 года ў Слуцкім раёне Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Слуцкім раёне Мінскай вобласці. 10 ліпеня 1939 года ў склад [[Чапялёўскі сельсавет|Чапялёўскага сельсавета]] [[Старобінскі раён|Старобінскага раёна]] перададзена вёска [[Шабунькі]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 10 июля 1939 г. О присоединении деревни Шабуньки Кировского сельсовета, Слуцкого района, к Чепелёвскому сельсовету, Старобинского района, Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. З 20 верасня 1944 года па 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Івана-Агародніцкі сельсавет|Івана-Агародніцкага сельсавета]], цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Навадворцы (Слуцкі раён)|Навадворцы]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. 10 мая 1960 года ў склад сельсавета з [[Ісернскі сельсавет|Ісернскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Іграева]] і [[Працавічы]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. 22 верасня 1980 года цэнтр сельсавета вернуты ў вёску Кірава. 12 мая 2020 года скасавана вёска [[Малая Падзер (Кіраўскі сельсавет)|Малая Падзер]] (увайшла ў склад [[Слуцк]]а)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/D920n0102081_1590094800.pdf Решение Слуцкого районного Совета депутатов от 12 мая 2020 г. № 114 Об упразднении деревни Малая Падерь Кировского сельсовета Слуцкого района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201027033119/https://pravo.by/upload/docs/op/D920n0102081_1590094800.pdf|date=27 кастрычніка 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2653 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,5 % — [[беларусы]], 4,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=8 лютага 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2361 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Кіраўскі сельсавет (Слуцкі раён)}} {{Слуцкі раён}} [[Катэгорыя:Кіраўскі сельсавет (Слуцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] f5dw22me971offjkfl528nb0xoecx7o Лапіцкі сельсавет 0 472262 5134216 4634933 2026-04-30T22:11:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134216 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лапіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Асіповіцкі раён]] |Уключае = 28 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лапічы (аграгарадок)|Лапічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3074 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://osipovichi.gov.by/ru/lapicki-ru/ |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Лапіцкі сельсавет (значэнні)}} '''Ла́піцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2010 г. вёска) [[Лапічы (аграгарадок)|Лапічы]]. == Геаграфія == Лапіцкі сельсавет знаходзіцца ў цэнтральнай частцы Асіповіцкага раёна. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Асіповіцкага раёна [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Асіповіцкім раёне БССР. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Асіповіцкім раёне Магілёўскай вобласці. З 20 верасня 1944 года сельсавет у складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — у складзе Магілёўскай вобласці. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года — у складзе адноўленага Асіповіцкага раёна. 20 лістапада 2013 года ў склад сельсавета з [[Градзянскі сельсавет|Градзянскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Амінавічы]] і [[Пагарэлае (Асіповіцкі раён)|Пагарэлае]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 г. № 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200616214854/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 |date=16 чэрвеня 2020 }}</ref>. == Насельніцтва == Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета (26 населеных пунктаў) — 3184 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 84,6 % — [[беларусы]], 11,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=4 снежня 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (28 населеных пунктаў) — 1529 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Цікавая інфармацыя == Самы вялікі сельсавет раёна<ref>[http://gzt-akray.by/publ/matehryjaly_2011_goda/ulada/savety_za_rabotaj_starshynja_selvykankama_mae_jak_pravy_tak_i_abavjazki_67/37-1-0-1851 Саветы за работай Старшыня сельвыканкама мае як правы, так і абавязкі! №67]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|120445}} {{Лапіцкі сельсавет}} {{Асіповіцкі раён}} [[Катэгорыя:Лапіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бабруйскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] ozmzsc7jkldh8ns3v1e2sb2jfzb5pqk Кішчынаслабодскі сельсавет 0 474098 5134134 4476657 2026-04-30T18:46:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134134 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Кішчынаслабодскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Барысаўскі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Кішчына Слабада]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[30 кастрычніка]] [[2009]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 799 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Кішчынаслабо́дскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Кішчына Слабада]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Кішчына-Слабадскі сельсавет''' у складзе Барысаўскага раёна [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. З 21 жніўня 1925 года ў складзе [[Зембінскі раён|Зембінскага раёна]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Менская акруга|Менскай акругі]]. З 22 верасня 1927 года ў складзе Барысаўскага раёна. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Барысаўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Хаўхоліцкі сельсавет|Хаўхоліцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 8 красавіка 1957 года ў склад сельсавета з [[Жыцькаўскі сельсавет|Жыцькаўскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты (вёскі [[Пасека (Барысаўскі раён)|Пасека]], [[Садоўшчына (Барысаўскі раён)|Садоўшчына]] і [[Селішча (Прыгарадны сельсавет)|Селішча]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 красавіка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 5.</ref>. 17 жніўня 1963 года ў склад сельсавета са скасаванага [[Бытчанскі сельсавет|Бытчанскага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў (вёскі [[Весялова (Барысаўскі раён)|Весялова]], [[Вялікая Трасцяніца]], [[Забалоцце (Барысаўскі раён)|Забалоцце]], [[Звяняты]], [[Крычына]] і [[Малая Трасцяніца]]), з часткі сельсавета ўтвораны [[Хаўхоліцкі сельсавет|Хаўхоліцкі сельсавет]] у складзе 13 населеных пунктаў (вёскі [[Бялавіна]], [[Востраў (Весялоўскі сельсавет)|Востраў]], [[Вярховіна]], [[Дубовы Лог (Весялоўскі сельсавет)|Дубовы Лог]], [[Ельніца (Весялоўскі сельсавет)|Ельніца]], [[Завосіна]], [[Загор’е (Весялоўскі сельсавет)|Загор’е]], [[Крацэвічы]], [[Мсценне]], [[Нежыцы]], [[Рагатка]], [[Хаўхоліца]] і [[Яблачына]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 34 (1034).</ref>. 16 студзеня 1969 года ў склад [[Велікастахаўскі сельсавет|Велікастахаўскага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў (вёскі [[Весялова (Барысаўскі раён)|Весялова]], [[Вялікая Трасцяніца]], [[Забалоцце (Барысаўскі раён)|Забалоцце]], [[Звяняты]], [[Крычына]] і [[Малая Трасцяніца]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 студзеня 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 9 (1239)</ref>. 30 кастрычніка 2009 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Прыгарадны сельсавет|Прыгараднага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf |date=28 чэрвеня 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 799 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150629200220/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm |date=29 чэрвеня 2015 }} {{ref-ru}}</ref>, з іх 90,2 % — [[беларусы]], 7,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |date=14 студзеня 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. == Населеныя пункты == 1 студзеня 1947 года — 11</br> 30 кастрычніка 2009 года — 8 (вёскі [[Вільянова (Барысаўскі раён)|Вільянова]], [[Кішчына Слабада]], [[Падбярэззе (Барысаўскі раён)|Падбярэззе]], [[Пасека (Барысаўскі раён)|Пасека]], [[Садоўшчына (Барысаўскі раён)|Садоўшчына]], [[Селішча (Прыгарадны сельсавет)|Селішча]], [[Стралкаўцы]] і [[Цімкі]]) {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Барысаўскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Барысаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Зембінскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2009 годзе]] 5eplvzwmkk4d84d0x79qhauy0d12f03 Лубана 0 522670 5134377 5026586 2026-05-01T09:13:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134377 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Лубана''' ({{lang-lv|Lubāna}}) — [[горад]] у [[Латвія|Латвіі]]. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам [[Лубанскі край|Лубанскага краю]]. Плошча 4,4 км². == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Lubāna}} * [http://www.lubana.lv/ Сайт Лубаны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120202000217/http://www.lubana.lv/ |date=2 лютага 2012 }} * [http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120715075146/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=15 ліпеня 2012 }}{{ref-lv}} {{Гарады Латвіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1992 годзе]] cc36gb2ybysxugyuqor44yzagh7rewd Размовы:Канапэ 1 535000 5134426 2944584 2026-05-01T10:43:05Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Размовы:Валаваны]] у [[Размовы:Канапэ]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134422#Вынік 2]] 2944584 wikitext text/x-wiki Інтэрвікі вядуць не туды! <font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Вадзім Медзяноўскі|МВ]]</font> <sup>([[Размовы з удзельнікам:Вадзім Медзяноўскі|папярэдзіць]])</sup> 15:34, 13 кастрычніка 2017 (MSK) cyi4b42jy7zmr42j2hjtpec6rrjy5hi Краязнаўства Беларусі 0 536190 5134049 5133818 2026-04-30T13:54:56Z Pabojnia 135280 афармленне 5134049 wikitext text/x-wiki '''Краязнаўства Беларусі''' ― вывучэнне элементаў [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], [[Геаграфія Беларусі|геаграфіі]], [[Культура Беларусі|культуры]], [[побыт]]у, [[Геаграфія Беларусі|прыроды Беларусі]] ў цэлым, або горада, [[мястэчка]], [[Вёска|вёскі]], помнікаў культуры і г. д. У самім слове «''краязнаўства''» заключана яго азначэнне. У навуцы краязнаўства дзеліцца на комплекснае, калі вывучаюцца ўсе з’явы ў іх узаемасувязі, дзе на геаграфічнай базе аб’ядноўваюцца веды гісторыі, геаграфіі, [[Беларуская археалогія|археалогіі]], [[Тапаніміка|тапанімікі]], [[Тапаграфія|тапаграфіі]], [[Геральдыка|геральдыкі]], [[Беларуская этнаграфія|беларускай этнаграфіі]], філалогіі, [[мастацтвазнаўства]], і галіновае ― гістарычнае, этнаграфічнае, геаграфічнае і г. д<ref>{{артыкул|загаловак=Краязнаўства|спасылка=http://adverbum.org/b-egb4.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1997|том=4|старонкі=257―260|старонак=432|isbn=985-110100-1}}</ref>. == Агульныя звесткі пра краязнаўства == [[Файл:Belarus 1997 CIA map.jpg|left|thumb|250px|Беларусь на карце Еўропы. <nowiki>1997 год</nowiki>]] Асноўныя метады краязнаўства ― збіранне дакументаў, прадметаў матэрыяльнай культуры, узораў [[Фаўна Беларусі|фаўны]] і [[Карысныя выкапні Беларусі|карысных выкапняў]], пошукі [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гістарычных помнікаў]] і інш. Навуковы і ненавуковы падыход абумовіў міждысцыплінарны характар краязнаўства. Па словах [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачова]], ''«важная і выключна рэдкая асаблівасць краязнаўства, у тым, што ў яго няма „двух узроўняў“: для спецыялістаў і для шырокай публікі. Яно само па сабе папулярнае, і існуе пастолькі, паколькі ў яго стварэнні ўдзельнічаюць масы»''<ref>{{артыкул|аўтар=Лихачёв Д. С.|загаловак= Любить родной край|спасылка=http://puresalons.net/37983-otechestvo-kraevedcheskij-almanah-1-1990.html|выданне= Отечество: Краеведческий альманах|месца=М.|год=1990|нумар=1|старонкі=8|старонак=224}}</ref>. У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] краязнаўства актывізавалася ў другой палове XIX ст., але першыя фрагментарныя апісанні сустракаюцца ў сярэдзіне XVI ст. У 1804 годзе заснавана {{нп3|Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|ru|Московское общество истории и древностей Российских}}, у 1845 годзе ўтварылася [[Рускае геаграфічнае таварыства]]. Многія даследчыкі Беларусі з’яўляліся яго членамі. У 1867 годзе ў [[Вільнюс|Вільні]] пачаў дзейнічаць [[Беларускае геаграфічнае таварыства|Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства]], які працаваў да 1876 года. У 1846 годзе ў Санкт-Пецярбургу ўтварылася {{нп3|Імператарскае Рускае археалагічнае таварыства|Імператарскае Рускае археалагічнае таварыства|ru|Императорское Русское археологическое общество}}. Арганізацыйнымі цэнтрамі краязнаўчай працы з 1880-х гадоў сталі губернскія архіўныя камісіі. Вялікую даследчую і выдавецкую працу зрабіла [[Віленская навучальная акруга]], якая выпусціла, у прыватнасці, «Археаграфічны зборнік дакументаў, якія адносяцца да гісторыі Паўночна-Заходняй Русі» ў 14 тамах (1867―1904). Зборнік склалі дакументы па гісторыі палітычнага складу, правоў і царквы ў XV―XIX стст., з мноствам звестак пра матэрыяльную культуру насельніцтва, уклад жыцця, звычаі. Тэрмін ''краязнаўства'' з’явіўся ў 1914 годзе. У СССР у 1920-я гады пад краязнаўствам разумелі метад сінтэтычнага вывучэння пэўнай тэрыторыі, якая вылучаецца па адміністрацыйных, гаспадарчых ці палітычных прыкметах. З 1960-х гадоў гэта ўжо комплекс навуковых дысцыплін, розных па метадах даследавання і па змесце, але ў сукупнасці ставілася за мэту ўсебаковае, у той ці іншай ступені, навуковае пазнанне краю. З 1980-х гадоў краязнаўства разглядалася як усебаковае пазнанне пэўнай тэрыторыі мясцовымі жыхарамі; пад усебаковым пазнаннем мелася на ўвазе вывучэнне гісторыі, прыроды, культуры і побыту<ref>{{кніга|аўтар=Никонова М. А.|загаловак=Краеведение. Учебное пособие для высших педагогических учебных заведений|спасылка= http://www.academia-moscow.ru/ftp_share/_books/fragments/fragment_19982.pdf|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2009|старонак=187|isbn=978-5-7695-5676-0}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар|Вадим Штепа|загаловак=Забытое краеведение|ссылки|http://izvestia.ru/news/579442|выданне=Известия|месца=М.|год=2014|нумар=14 ноября}}</ref>. У Беларусі склаліся тры арганізацыйныя формы краязнаўства: 1) дзяржаўнае ― якое ажыццяўляецца цэнтральнымі, абласнымі, гарадскімі, раённымі краязнаўчымі музеямі, архівамі, бібліятэкамі і навуковымі ўстановамі; 2) грамадскае (краязнаўцы-аматары, грамадскія арганізацыі, газеты); 3) школьнае<ref>{{артыкул|аўтар=Кохановский Г. А.|загаловак=Краеведение|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=273|старонак=616}}</ref>. == Пачатак краязнаўства Беларусі == Краязнаўства было звязана са з’яўленнем [[Пісьменнасць|пісьменнасці]], — з’явілася магчымасць зафіксаваць усе асаблівасці мясцовасці і перадаваць гэтыя апісанні наступным пакаленням, вызваляючы іх ад неабходнасці вывучаць і апрабаваць на практыцы тое, што ўжо зроблена папярэднікамі<ref>{{кніга|загаловак=Краеведение Беларуси|месца=Минск|выдавецтва=РИПО|год=2014|старонак=302|isbn=978-985-503-419-4}}</ref>. Першыя краязнаўчыя звесткі аб беларускай тэрыторыі можна сустрэць у [[летапіс|летапісных крыніцах]], [[хроніка]]х, помніках [[Эпіграфіка|эпіграфікі]] і літаратуры ранняга Сярэднявечча<ref>{{кніга|аўтар= Белазаровіч В. А.|загаловак= Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэбны дапаможнік|спасылка=http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=13121|месца=Мн.|выдавецтва= Гродзенскі Дзярж. ун-т імя Я. Купалы|год=2006|старонак=345|isbn=985-417-858-7}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Барбашев А. И.|загаловак=Летописные источники для истории Литвы в средние века|спасылка=http://avidreaders.ru/book/letopisnye-istochniki-dlya-istorii-litvy-v.html.|месца=СПб.|выдавецтва=Журнал «Библиограф»|год=1888|старонак=31}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. «[[Аповесць мінулых гадоў]]», [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскі]] і [[Іпацьеўскі летапіс]]ы апавядаюць аб усходнеславянскіх плямёнах: {{пачатак цытаты}} «адны прыйшлі і селі па Дняпры і назваліся палянамі, а іншыя — драўляне, таму што селі ў лясах, а іншыя селі паміж Прыпяццю і Дзвіною і назваліся дрыгавічамі, іншыя селі па Дзвіне і назваліся палачанамі па рацэ, што ўпадае ў Дзвіну і называецца Палата… Ад гэтых апошніх пайшлі крывічы». {{канец цытаты}} Летапісы даюць звесткі аб першых [[Полацкія князі|полацкіх князях]], гарадах на тэрыторыі цяперашняй Беларусі<ref>{{кніга|аўтар=Матюшевская М. И.|загаловак=Источниковедение истории Беларуси|спасылка=http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|месца=Могилёв|выдавецтва=МГУ им. А. А. Кулешова|год=2011|старонак=60|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909232714/http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|archive-date=9 верасня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160909232714/http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|archivedate=9 верасня 2016}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Кузьмин А. Г.|загаловак=К вопросу о «полочанах» Начальной летописи|спасылка= https://app.box.com/s/neeyb5xtowysikpy5ia2|выданне=Древние славяне и их соседи. Материалы и исследования по археологии СССР|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1970|нумар=176|старонкі=125―127|старонак=160}}</ref>. У «[[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскім летапісу]]» сярод 617 [[Мініяцюра|мініяцюр]] ёсць дзве, прысвечаныя беларускім землям: «Бітва на Нямізе» і «Паланенне князя Усяслава Полацкага»<ref>{{кніга|загаловак=Радзивилловская летопись: Текст. Исследования. Описание миниатюр|месца=СПб., М.|выдавецтва=Глагол, Искусство|год=1994|старонак=415|isbn=5-85381-022-7}}</ref>. Мініяцюры «{{нп3|Летапісны звод Івана Грознага|Летапіснага зводу Івана Грознага|ru|Лицевой летописный свод}}» даюць уяўленне аб вобразе і вопратцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў]] [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>{{артыкул|аўтар=Мартынюк А. В.|загаловак= Правители Великого княжества Литовского в миниатюрах Лицевого летописного свода XVI века. Вторая международная научная конференция|выданне= Верховная власть, элита и общество в России XIV– первой половины XIX века|месца=М.|выдавецтва=Министерство культуры РФ|год=2009|старонкі=98―100|старонак=199}}</ref>. Мясцовае летапісанне зарадзілася на беларускіх землях у XII—XIV стагоддзях. Летапісцы прыводзілі ў сваіх працах звесткі, якія тычацца дадзенай мясцовасці, раскрывалі асаблівасці побыту, адносін паміж людзьмі, апісвалі прыродныя з’явы. Найбольш вядомыя, што дайшлі да нашага часу ― «[[Магілёўская хроніка]]» і «[[Віцебскі летапіс]]». Гістарычныя запісы вяліся таксама ў [[Навагрудак|Навагрудку]], [[Пінск]]у, [[Слуцк]]у і іншых гарадах Беларусі. У мясцовых летапісах апісваліся падзеі, якія тычыліся пераважна гісторыі асобнага [[Удзельнае княства|ўдзельнага княства]] і яго сталіцы. Сярод непасрэдна беларускіх летапісаў краязнаўчыя звесткі сустракаюцца ў «[[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскім летапісу]]» ― зводзе хранікальных матэрыялаў пра падзеі ад 1563 да 1608 года, сабраных з розных крыніц і перапісаных разам у другой палове XVII ст. Ёсць меркаванне, што аўтарам быў жыхар беларускага мястэчка [[Баркулабава]], які належаў да праваслаўнага духавенства. Ён запісваў вядомыя яму падзеі, прычым уключаў у сваю хроніку запіскі іншых відавочцаў, розныя ўніверсалы, лісты і іншае<ref>{{артыкул|загаловак=Баркулабовская летопись|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Barkulab_letopis/pred.phtml?id=10610|выданне=Полное собрание русских летописей|месца=М.|год=1975|том=32|старонкі=174―192}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Бялова Т. У., Будзько І. У.|загаловак=Баркалабаўскі летапіс|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2013|старонак=606|isbn=978-985-11-0733-5}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мальцев А. Н.|загаловак= Баркулабовская летопись|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Barkulab_letopis/pred.phtml?id=10610|выданне=Археографический ежегодник за 1960 год|месца=М.|год=1962}}</ref>. [[Файл:Фрагмент Баркулабаўскага летапісу.jpg|thumb|Фрагмент [[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскага летапіса]].]] З сярэдзіны XIV ст. у Вялікім Княстве Літоўскім пачалі фармавацца хронікі, у якіх у адрозненне ад летапісаў апісаны падзеі не толькі мясцовага, але і еўрапейскага маштабу, з частымі адступленнямі ад [[Храналогія|храналагічнай паслядоўнасці]]. Хронікі пісаліся па памяці або з выкарыстаннем дзённікавых запісаў. Аўтары шэрагу хронік вывучалі разнастайныя гістарычныя дакументы, што набліжае іх творы да гістарычных даследаванняў<ref>{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В. А.|загаловак=Хронікі|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=456―457|старонак=703}}</ref>. У XV ст. беларускае летапісанне набыло новыя якасці і рысы. У летапісах таго часу выявіліся погляды грамадскіх сіл Беларусі і Літвы, якія ўсталі на бок вялікакняжай улады ў барацьбе супраць [[Феадалізм|феадальнай]] раздробленасці за адзінства і магутнасць краіны. Вядомыя чатыры важныя гісторыка-літаратурныя летапісныя помнікі: «[[Летапісец вялікіх князёў літоўскіх]]», «[[Беларуска-літоўскі летапіс 1446 года]]», «[[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага]]» і «[[Хроніка Быхаўца]]». У іх выкладзена гісторыя Вялікага Княства Літоўскага. У XVI ст. беларуска-літоўскія летапісы паступова страцілі агульнарускі характар<ref>{{артыкул|аўтар=Чемерицкий В. А.|загаловак=Белорусская литература|спасылка=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl3/vl3-4932.htm|выданне=История всемирной литературы|месца=М.|выдавецтва=АН СССР, Наука|год=1987|том=4|старонкі=371―375|старонак=687}}</ref>. У другой палове XVI ст. летапісанне спынілася, аднак летапісы і хронікі XV―XVI стагоддзяў яшчэ доўга перапісваліся. У «Хроніцы Быхаўца», як мяркуецца, створанай у 1550―1570-х гадах, досыць падрабязна выкладзены падзеі ВКЛ да пачатку XVI стагоддзя<ref>{{артыкул|аўтар=Ючас М. А.|загаловак=Хроника Быховца|спасылка= http://vk.com/doc-26812_133415775?hash=9c38b02067a11ecfca&dl=1f226dd131199c8a7f|выданне=Летописи и хроники. 1973 г.|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1974|старонкі=220―231}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Хроника Быховца|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|год=1985|старонкі=66―74|старонак=261}}</ref>. «Магілёўская хроніка» стваралася з XVII па XIX стагоддзе, ахоплівала час з 1526 па 1856 гады і цяпер з’яўляецца важнай крыніцай па эканамічным і культурным жыцці Магілёва<ref>{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В.|загаловак= Магілёўская хроніка|выданне=Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя ў 3 тт.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2005|том=2|старонкі=247―248|старонак=788|ISBN=985-11-0378-0}}</ref>. У «Віцебскім летапісу Аверкі» маюцца каштоўныя звесткі па гісторыі Беларусі і Віцебска, асабліва пра падзеі канца XVII — пачатку XVIII стагоддзяў. У летапісе дадзены імёны членаў віцебскага [[магістрат]]а 1597 года, [[Ваяводы віцебскія|віцебскіх ваяводаў]] 1516―1753 гадоў, розныя юрыдычныя матэрыялы<ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Витебская летопись Панцырного и Аверки|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1985|старонкі=117|старонак=261}}</ref>. Летапісы і хронікі даюць шырокае поле дзейнасці для краязнаўцаў, якія вывучаюць гісторыю старажытнай Беларусі. == Краязнаўства Беларусі ў XV стагоддзі == [[Файл:SOAOTO - Folio 044V.jpg|thumb|150px|Жыльбер дэ Лануа]] Бургундскі дыпламат [[Жыльбер дэ Лануа]] падарожнічаў па Усходняй Еўропе ў 1413—1414 і 1421 гадах. Накіроўваўся паслом англійскага караля Генрыха V да вялікіх князёў [[Ягайла|Ягайлы]] і [[Вітаўт]]а. У першую чаргу дэ Лануа цікавілі фартыфікацыйныя збудаванні Вялікага Княства Літоўскага, але ў яго дзённіках даволі шмат і этнаграфічных звестак<ref>{{артыкул|аўтар=Лялькоў І.|загаловак=Жыльбер дэ Ланаа: фламадзец у Вялікім Княстве Літоўскім пачатку XVст.|выданне=Беларусь-Бельгія: Грамадска-культурнае ўзаемадзеянне: Матэрыялы Міжнароднага круглага стала|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі кнігазбор|год=2002|старонкі=47―52|старонак=152}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак= Путешествия и посольства господина Гилльбера де Ланнуа, кавалера золотого руна, владельца Санта, Виллерваля, Троншиена, Бомона, Вагени; в 1399–1550 годах|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Lannoa/text3.phtml?id=6761|выданне=Записки Одесского общества истории и древностей, т. III|месца=Одесса|год=1853}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XVI стагоддзі == Каштоўнай краязнаўчай крыніцай служыць выдадзеная [[Віленская археаграфічная камісія|Віленскай археаграфічнай камісіяй]] пад рэдакцыяй дырэктара народных вучылішчаў К. І. Сніткі «Пісцовая кніга Пінскага і Клецкага княстваў, складзеная пінскім старостаю Станіславам Хвальчэўскім у 1552―1555 гг.» (Вільня, 1884). Па загадзе караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] пінскі і кобрынскі староста [[Лаўрын Война]] ў 1561―1566 гадах займаўся складаннем Пісцовай кнігі [[Староства (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага староства]]. Гэта вылілася ў аб’ёмную працу, якая змяшчае розныя гісторыка-краязнаўчыя звесткі аб жыцці рэгіёна<ref>{{кніга|аўтар=Война Л.|загаловак=Писцовая книга бывшего Пинского староства, составленная по повелению короля Сигизмунда Августа в 1561―1566 годах Пинским и Кобринским старостою Лаврином Войною|спасылка=https://reslib.org/books/1147164|месца=Вильно|выдавецтва=Типография А. И. Зака|год=1874|том=1-2|старонак=453|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224094354/https://reslib.org/books/1147164|archive-date=24 снежня 2016}}</ref>. Рускі купец-паломнік {{нп3|Трыфан Карабейнікаў|Трыфан Карабейнікаў|ru|Коробейников, Трифон}} адправіўся ў 1593 годзе ў Канстанцінопаль і Палесціну. Праязджаючы Мінск, ён пакінуў у дзённіку запіс: ''«Городок Менск древяной худ, в ыном месте развалился, величиною с Вязму{{efn-ua|У Вязьме ў канцы XVI стагоддзя было каля 500 двароў|}}, а под ним река Сыслан{{efn-ua|[[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]|}} поменши реки Березыни, да пруды»''. Захаваліся ягоныя запісы і аб горадзе [[Слуцк]]у: ''«Городок Слутьцк невелик, поменши Коломны, древяной, а около городка острог на городовое дело, а в остроге торги да двор церков каменная да полаты каменные, да на посаде ратуша велика каменная, а порусски полата, а под нею подклет и погребы, а над погребы с надворья лавки, а над лавками сверху светлицы, а живёт в той палате коньстянтиновской жилец, их судья, а политовски ивоит, а посаду в Констянтинове с Ростов, а река под ним Случь»''. Піша Карабейнікаў таксама пра [[Барысаў]] і [[Орша|Оршу]]<ref>{{cite web|url=http://bibliotekar.ru/rus/83.htm|title=Хождение Трифона Коробейникова в Царьград|work=Русская история|publisher=Библиотекарь. Ру}}</ref>. Польскі гісторык XVI стагоддзя [[Мацей Стрыйкоўскі]] быў першым, хто зацікавіўся археалагічнымі старажытнасцямі Беларусі і Літвы. Займаючыся археалогіяй, па знойдзеных артэфактах ён спрабаваў вызначыць месцазнаходжанні паселішчаў і час іх існавання<ref>{{артыкул|аўтар=Старостина И. П.|загаловак= М. Стрыйковский о язычестве древних литовцев|спасылка= http://dgve.csu.ru/bibl/VEDS_1995.shtml|выданне= Восточная Европа в древности и средневековье. Язычество, христианство, церковь. Тезисы докладов|месца=М.|выдавецтва=Ин-т российской истории РАН|год=1995|старонкі=79―80|старонак=90}}</ref>. Яго цікавілі гарадзішчы, замкі, цэрквы. Стрыйкоўскі быў знаёмы з архівамі і бібліятэкамі [[Слуцкае княства|князёў слуцкіх]] і [[Ізяслаўскае княства|заслаўскіх]]. У [[Супрасльскі манастыр|Супрасльскім манастыры]] ён выявіў каля 200 рукапісаў. Вынікам яго краязнаўчай дзейнасці стала «[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі]]» ({{Lang-pl|Kronika Polska, Litewska, Żmudzka i wszystkiej Rusi}}, 1582), якая расказвае пра падзеі ў Рэчы Паспалітай да 1581 года. Хроніка з’яўляецца творчай кампіляцыяй папярэдніх хронік [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], [[Мацей Мяхоўскі|Мацея Мяхоўскага]] і іншых. Праца выкарыстоўвалася ў хроніках XVII―XVIII стст<ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Белая и Черная Русь в «Кронике» Матвея Стрыйковского|выданне= Исследования по истории и историографии феодализма|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1982|старонкі=238―241}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Летописные источники Мацея Стрыйковского|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1985|старонкі=117|старонак=261}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Semianczuk A.|загаловак= Maciej Stryjkowski i jego wpływy na historiografię Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVII wieku|выданне= Senoji Lietuvos Literatūra|месца=Warszawa|год=2009|старонкі=243―271}}</ref>. [[Файл:Chronicle Stryjkowski.jpg|thumb|right|200px|Тытульны ліст «Хронікі…» Мацея Стрыйкоўскага]] [[Файл:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg| left|thumb||[[Канут Русецкі]]. «Паляванне на зубра». 1844]] Італьянец [[Аляксандр Гваньіні]] з 1550-х гадоў служыў ротмістрам у войску ВКЛ. Магчыма, ён аўтар помніка гістарыяграфіі XVI стагоддзя, які стаў крыніцай для беларускіх і ўкраінскіх хронік ― «Апісанне Еўрапейскай Сарматыі» ({{Lang-la|Sarmatiae Europeae descriptio}}). Гэта першы твор, які пазнаёміў заходнееўрапейскага чытача з гісторыяй Вялікага Княства Літоўскага. Складзены на лацінскай мове ў першай палове 1570-х гадоў, ён расказвае пра Масковію, Польшчу, Літву і іншыя краіны, пра культуру і звычаі народаў (напрыклад, артыкул «Спосаб ворыва глебы і сяўбы на Белай Русі»). Апісаны горад Барысаў, замкі ў Оршы, Лагойску, [[Копысь|Копысі]]<ref>{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В.|загаловак=«Хроніка Еўрапейскай Сарматыі»|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=455|старонак=703}}</ref>. У паэме беларускага паэта-лацініста [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]] «[[Песня пра зубра]]» (1522) упершыню апісана беларуская прырода, дадзеная карціна палявання на зубра. На думку [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|У. А. Калесніка]], ''«Гусоўскі спадзяваўся ўвесці беларускае жыццё і гісторыю ў кантэкст гуманітарнай культуры Еўропы»''<ref>{{кніга|аўтар=Калеснік У.|загаловак=Зорны спеў|спасылка=http://www.rulit.me/author/kalesnik-uladzimir/zorny-speu-download-free-342229.html|месца=Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура|год=1975|старонкі=86|старонак=158}}</ref>. З 1581 года польскі гісторык-кальвініст [[Ян Ласіцкі]] жыў у Вільні, настаўнічаў у сям’і [[кашталян]]а мінскага [[Ян Янавіч Глябовіч|Яна Глябовіча]], затым пасяліўся ў Заслаўі. Вынікам назіранняў за жыццём Вільні, Заслаўя і [[Радашковічы|Радашковіч]] стала яго праца «Пра рэлігію, ахвярапрынашэнне, вясельныя, пахавальныя абрады русінаў, маскавітаў і татараў…» ({{Lang-la|De Russorum, Moscovitarum et Tartarorum religione, sacrificiis, nuotiarum funerum ritu}}, 1582), дзе аўтар расказвае пра вопратку, ежу і абрады беларусаў, будынкі Вільні і Полацка. Пасмяротна выйшла яго праца «Пра багоў жамойтаў, іншых сарматаў і несапраўдных хрысціян» ({{Lang-la|De diis Samogitarum, caeterorumque Sarmatarum...}}, Базель, 1615), дзе ўтрымліваюцца першыя звесткі аб паганскіх вераваннях Літвы<ref>{{cite web|url=http://vkl.by/articles/2164|title=Ян Ласіцкі|author=Алесь Белы.|publisher=Электронная энциклопедия «Вялікае Княства Літовскае»}}</ref>. Успаміны аўстрыйскага дыпламата [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунда Герберштэйна]] «Запіскі пра Масковію» былі напісаны пасля яго службовых паездак у Маскву і Ноўгарад у 1516―1517 і 1526―1527 гадах. У главе «Пра Літву» ён кажа пра багацце рэк, азёр і балот, пра нядобры клімат, падрабязна апісвае зуброў. Сацыяльны ўклад Вялікага Княства Літоўскага, відавочна, выклікае ў яго непрыманне: {{цытата|«Народ прыгнечаны цяжкім рабствам, бо кожны, у суправаджэнні натоўпу слуг, які валодае ўладай, увайшоўшы ў жыллё селяніна, можа беспакарана тварыць, што яму заўгодна, рабаваць і забіраць неабходныя ў жыццёвым побыце рэчы (з ежы, і ўсё, што заманецца) і нават жорстка збіваць селяніна, калі той раптам адмовіцца аддаваць. Таму вёскі размяшчаюцца ўдалечыні ад дарог. Сялянам падданым без падарункаў зачынены шлях да гаспадароў, якую б яны ні мелі да іх справу. А калі іх і дапусцяць, то ўсё роўна адсылаюць да службовых асоб і начальнікаў. І калі тыя не атрымаюць дароў, то не вырашаць і не пастановяць нічога добрага... Гэты парадак існуе не толькі для простага люду, але і для бедных дваран, калі яны хочуць дамагчыся чаго-небудзь ад вяльможаў. Я сам чуў, як адзін вышэйшы чыноўнік пры маладым каралі сказаў наступнае: „У Літве кожнае слова — золата“. Гэта значыць: нікога не выслухаюць і нікому не дапамогуць без грошай...»<ref>{{кніга|аўтар= Белазаровіч В. А.|загаловак=Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэбны дапаможнік|месца=Гродно|выдавецтва= Гродзенскі дзярж. ун-т імя Я. Купалы|год=2006|старонкі=42|старонак=345|isbn=985-417-858-7}}</ref><ref>{{кніга|аўтар= Сигизмунд Герберштейн|загаловак= Записки о Московии|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Gerberstein/frametext8.htm|месца=М.|выдавецтва=МГУ|год=1988|старонак=430}}</ref>|}}. == Краязнаўства Беларусі ў XVII стагоддзі == [[Файл:Historiae Lithuanae.jpg|міні|180px|Тытульны аркуш «Historiae Lithuanae pars prior, de rebus Lithuanorum ante susceptam Christianam religionem conjunctionemque… cum regno Poloniae» (Данцыг, 1650)]] Аўстрыйскі пасланнік [[Аўгусцін Меерберг]] пісаў у справаздачы «Падарожжа ў Масковію»: {{пачатак цытаты}}«Зрабіўшы яшчэ 70 вёрст па лясістай пустыні, 5 кастрычніка мы прыбылі ў Менск, галоўны горад Менскага ваяводства, які размешчаны на пагорках і рацэ і ўдастоены гонару мець вярхоўны суд для ўсёй Літвы, акрамя Вільні, кожныя тры гады па чарзе з новагародскім. Сумным позіркам мы глядзелі на спусташэнне, учыненае гэтаму гораду маскавіцянамі {{efn-ua|Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654―1667 гг.]] горад быў захоплены і разбураны, засталіся толькі дзве тысячы жыхароў і 300 дамоў}}. Далучаныя базыльяне, дамініканцы, бернардынцы пачалі ўжо там папраўляць свае разбураныя, святыя мясціны і цэрквы з дапамогай міласцяў набожных людзей. Айцы езуіцкай супольнасці таксама рыхтаваліся пакласці пачатак там свайго калегіума»''<ref>{{кніга|аўтар=Августин Мейерберг.|загаловак=Путешествие в Московию барона Августина Майерберга и Горация Вильгельма Кальвуччи, послов Августейшего Римского Императора Леопольда к Царю и Великому Князю Алексею Михайловичу в 1661 году, описанное самим бароном Майербергом|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4754/58863/|месца=М.|выдавецтва=Университетская типография|год=1874|старонак=260|archive-date=30 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930161052/https://runivers.ru/lib/book4754/58863/}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Тяпкова А. И.|загаловак=Местечки Беларуси в записках иностранных путешественников XVI―XIX вв.|выданне=Вестник Могилёвского государственного университета им. А. А. Кулешова. Серия А. Гуманитарные науки|месца=Мн.|выдавецтва=МГУ|год=2014|нумар=1(43)|старонкі=76―84|issn=2073-8315}}</ref> {{канец цытаты}}. Чэх Бернгард Танер у складзе польскай амбасады ездзіў у Маскву. Ягоныя нататкі паведамляюць аб становішчы Мінска ў 1678 годзе: {{пачатак цытаты}} Гэта — горад вялікі, шырока раскінуўся па ўзгорках і далінах. Ён пацярпеў ад масквіцян, якія ператварылі яго амаль у разваліны; але з цягам часу ён стаў прымаць лепшы выгляд: манастыры [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|дамініканцаў]] і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар францысканцаў (Мінск)|францысканцаў]], калегія айцоў братэрства Ісусавага, якім пачатак ужо пакладзены, зноў нададуць гораду немалую красу. Ды неблагія і вельмі шматлікія царквы схізматыкаў{{efn-ua|праваслаўных}} і цяпер робяць горад прыгожым. Пасля схізматыкаў — усяго больш тут жыдоў з іх сінагогамі. Уносячы заўсёды акуратна магнатам велізарныя падаткі і будучы праз гэта ім вельмі карысныя, яны валодаюць і немалою свабодай. Галоўнае ўпрыгожванне плошчы — ратуша, якая стаіць у сярэдзіне, акружаная мноствам крам. Лад жыцця і адзенне, асабліва жаночы ўбор, цэрквы, параўнальна з іншымі больш прыглядныя, упрыгожаныя пры ўваходзе карцінамі, якія паказваюць на заможнасць гараджан. Панам сваім горад прызнае Яна Казіміра Сапегу, ваяводу полацкага, прызначанага ў той час паслом ад Вялікага Княства Літоўскага. У яго жыллё, пабудаванае на гары і забяспечанае ўсім неабходным, за яго адсутнасцю нас не пусцілі; мы спыніліся ў горадзе, дзе жыхары прынялі нас гасцінна, удосталь частавалі мёдам, півам і іншымі прынашэннямі…" {{канец цытаты|<ref>{{cite web|author =Ивакин И.|url =http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=13299&ob_no=13300|title =Коллекция: исторические документы. Бернгард Леопольд Франтишек Таннер. Вторая половина XVII в. Биографическая справка|publisher =Российский образовательный портал|archive-url =https://archive.today/20160328014408/http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=13299&ob_no=13300|archive-date =28 сакавіка 2016}}</ref>.}} Два гады падарожжаў маскоўскага стольніка [[Пётр Андрэевіч Талстой|П. А. Талстога]], апісаныя ім у дзённіку, захоўваюць апісанне Мінска станам на 1697 год: {{пачатак цытаты}} Горад мае каля сябе земляны вал. У ім жыве староста [[Крыштаф Станіслаў Завіша|пан Завіша]]; у маю бытнасць у Менску ён не быў, а быў у той час у сваёй маетнасці. Дом ягоны ў Менску ў замку, будынак драўляны… У Менску ж ёсць дом вялікі з каменным будынкам пана Глябовіча: стаіць пусты, жыхароў у ім нікога няма. Горад Менск менш за Магілёў у многім; будынкаў каменных у Менску нямала… У Менску ёсць шмат дамоў з каменнымі будынкамі; і ў радах, дзе гандлююць, крамы каменныя і тавараў ёсць нямала. У Менску ёсць манастыр набожнай грэчаскай веры ў імя святых апосталаў Пятра і Паўла. У тым манастыры [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|царква]] каменная вялікая, ладнага будынку, падобная да магілёўскай саборнай царквы Брацкага манастыра… Скрозь Менск цячэ рака Віславіца невялікая, на ёй ёсць млын на чатырох камянях, і праз тую раку мост ладны, драўляны… Быў я ў [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак (Мінск)|кляштары ў панен бернардзінак]] і ў панен [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|бенедыкцянак]]. Дзяўчаты бернадынкі ходзяць у чорным, на голым целе носяць замест кашуль валасяніцы тоўстыя і падпаясаныя яны вяроўкамі з вузламі, ступаюць заўсёды босымі нагамі, у касцёл уваходзяць таемнай лесвіцай, уладкаванай у сцяне, і стаяць на хорах, гледзячы ў касцёл малымі скважынамі скрозь рашоткі, каб іх людзі не бачылі… Бенедыкцінкі ходзяць у белых вопратках і носяць на галовах белыя ўборы ж, зело ладна прыбіраюцца; а ў касцёл уваходзяць таксама сцяною таемна і стаяць у патаемных месцах, каб нікім былі бачаны… {{канец цытаты|<ref>{{кніга|аўтар=Толстой П. А.|загаловак=Путешествие стольника П. А. Толстого по Европе. 1697―1699.|спасылка=http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1992|старонак=387|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317055726/http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-/|archive-date=17 сакавіка 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150317055726/http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-/|archivedate=17 сакавіка 2015}}</ref>.}} У 1698 годзе ў Масковію праз Беларусь ехаў сакратар аўстрыйскага пасольства [[Ёган Корб]]. Цікавыя яго назіранні за жыццём манастыроў: {{пачатак цытаты}} У Ашмянах, мястэчку, якое належыць Сапегу, здабылі мы канец нашым працам, у надзеі назаўтра мець лепшую дарогу. Каля двара, дзе мы спыніліся, быў манастыр дамініканцаў; каля чатырох гадзін папаўдні з яго паказалася працэсія; так як гэта было ў Вялікі пост, то ўдзельнікі яе няшчадна секлі сябе бізунамі. Разам з іншымі і мы праспявалі малітву ў гонар Найсвяцейшай Панны Марыі. Затым у манастыры была сказаная на польскай мове пропаведзь, праспяваная песня аб пакутах Гасподніх і, у заключэнне, зайгралі на аргане. Пад гукі гэтага інструмента народ зноў стаў бічаваць сябе…". «У Менску была дзёнка. Абедню мы адслужылі ў езуітаў. Нам казалі, што тутэйшы езуіцкі калегіум не мае дастатковых фундушаў, пры ўсім тым, аднак жа, у ім жыве 12 манахаў. Базыльяне, бернардынцы і босыя таксама жывуць бедна. Адзін толькі касцёл дамініканцаў прыбраны лепей за іншых. Менск, некалі багаты і слаўны горад, даведзены гады тры таму назад моцным пажарам да поўнага заняпаду. У ім было раней шмат купцоў, цяпер жа не больш за два, ды і тыя з цяжкасцю ўтрымліваюць сябе і падтрымліваюць нікчэмны гандаль. На хорах францысканскага манастыра спявалі толькі два манахі, па гэтым можна судзіць аб іх малалікасці і беднасці…». «Мы прыбылі ў Смалявічы. Заезны двор утрымлівае тут яўрэй, і ў карчме было так брудна, што мы вырашылі адкласці святкаванне да месца нашага абеду — гарадка, які называецца аднымі Жодзін, а іншымі — Багуслаў. Але і тут карчма належыць яўрэю, таму набажэнства не было зусім». «Каля трох гадзін, пасля абеду, прыехалі мы ў горад Горкі, вельмі доўгі і заселены яўрэямі. Начавалі мы ў яўрэяў. У пакоях была яшчэ якая-ніякая чысціня, але спаўшыя ў адрынах знайшлі там гадасць, якая даводзіла іх да млосці {{канец цытаты|<ref>{{артыкул|загаловак= Дневник Иоганна Георга Корба во время посольства Лепольда I в Московское царство|спасылка=http://www.sedmitza.ru/lib/text/439160/|выданне=Рождение империи|месца=М.|выдавецтва=Фонд Сергея Дубового|год=1997|старонак=544|isbn=5-89486-003-2}}</ref>.}} Польскі езуіт, доктар тэалогіі [[Альберт Віюк-Каяловіч]] добра ведаў жыццё Вялікага Княства Літоўскага, выкладаў у калегіуме [[Брэст]]а і [[Слонім]]а. Вынікам яго прац з’явіліся „Гербоўнік рыцарства Вялікага Княства Літоўскага“ і „Гісторыя Літвы“, ― у апошняй Каяловіч паспрабаваў растлумачыць сутнасць сялянскіх хваляванняў у ВКЛ<ref>{{артыкул|аўтар= Eugenija Ulčinaitė.|загаловак= Jėzuitiškoji tarnavimo dievui doktrina Alberto Vijūko-Kojalavičiaus raštuose|спасылка=http://www.llti.lt/failai/SLL27_Str_Ulcinaite.pdf|выданне= Senoji Lietuvos literatūra. Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas|месца=Vilnius|выдавецтва= Vilniaus universitetas|год=2009|том=27|issn=1822-3656}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XVIII стагоддзі == [[Файл:Lepechin.jpg|thumb|left|Тытульны ліст кнігі І. І. Ляпёхіна]] Каштоўнай краязнаўчай крыніцай першай паловы XVII ст. з’яўляецца „Інвентар Эканоміі Берасцейска-Кобрынскага графства Флемінга генерала артылерыі 1743 г.“ з ілюстрацыямі А. Даманскага. У 1745―1747 гадах у [[Люблін]]е выпушчаны двухтомнік „Svada Latina…“ (Typographia S. R. M. Collegii S. J., 1747, р. 1624), які ўключаў статыстыку, лісты, панегірыкі, розныя надпісы і інш. Шмат дакументаў адносілася да дынастыі [[Сапегі|Сапегаў]]. Зборнік склаў сакратар пінскага дыстрыкту [[Марыяне|ордэна марыянаў]] Я. Д. Астроўскі пры ўдзеле [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера вялікага літоўскага]] [[Ян Фрыдэрык Сапега|Яна Сапегі]]<ref>{{кніга|загаловак= Сборник библиографических материалов для географии, истории, истории права, статистики и этнографии Литвы с приложением списка литовских и древнепрусских книг с 1553 по 1903 г. Сост. С. Балтрамайтис|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4329/52950/|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. В. Безобразова|год=1904|старонак=857}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Шумейка М. Ф.|загаловак=Станаўленне і развіццё беларускай археаграфіі ў першай палове XIX ст.|спасылка=http://www.belniidad.by/sites/default/files/bash/bash01_2000.pdf|выданне=Беларускі археаграфічны штогоднік|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы|год=2000|нумар=1|старонкі=19―40|старонак=266|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605102849/http://www.belniidad.by/sites/default/files/bash/bash01_2000.pdf|archive-date=5 чэрвеня 2020}}</ref>. [[Файл:Poleszuk XVIII cn.png|thumb|150px|А. Рыгельман. Сялянні-паляшук. Другая палова XVIII ст.]] Першым беларускім археолагам можна лічыць [[Кашталяны полацкія|кашталяна полацкага]] [[Роберт Бжастоўскі|Роберта Бжастоўскага]]. У сваёй сядзібе [[Мосар]] каля [[Глыбокае|Глыбокага]] ён распачаў спробы раскопак курганнага [[могільнік]]а пачатку XI стагоддзя. Знойдзеныя [[Артэфакт (археалогія)|артэфакты]] ― званочкі на раменьчыку ― ён адаслаў у 1790 годзе каралю Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславу Аўгусту Панятоўскаму]], які прыняў падарунак вельмі добразычліва<ref>{{артыкул|аўтар=W. Mienicki.|загаловак= Wykopalisko w Mossarzu w końcu XVIII stulecia. Z korespondencyi króla Stanislawa Augusta z Robertem Brzostowskim, cześnikiem Wielkiego Ksie,stwa Litewskiego|спасылка=http://mbc.malopolska.pl/dlibra/plain-content?id=18344|выданне= [[Wiadomości numizmatyczno-archeologiczne]]|месца= Kraków|выдавецтва=Towarzystwo Numizmatyczno-Archeologiczne|год=1892|том=1-2|старонкі=285―289}}</ref>. Праз 20 гадоў раскопкамі курганоў-[[валатоўка|валатовак]] на [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідчыне]] займаўся ваенны інжынер [[Тэадор Нарбут]], які выдаў аматарскае даследаванне „Пра курганы“<ref>{{cite web|url=http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/narbut_t/Теадор_Нарбут._Шавры.html|title=Тэадор Нарбут. Шавры|author=Кастусь Тарасаў.|date=25 траўня 2010|publisher=Pawet}}</ref>. [[Ігнацій Кульчынскі]] ў 1736―1747 гадах быў [[архімандрыт]]ам гродзенскага [[Барысаглебскі Каложскі манастыр (Гродна)|Барысаглебскага (Каложскага) манастыра]]. Даследаваў гісторыю [[Жыровічы|Жыровічаў]], гродзенскай [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскай царквы]], напісаў „Хроніку ігуменаў, архімандрытаў, царкоўных старастаў і заступнікаў Гродзенскага Каложскага манастыра“, на аснове дакументаў манастырскага архіва сістэматызаваў і выдаў у 1738 годзе „Інвентар Гродзенскага Каложскага базыльянскага манастыра“. Пісаў на латыні і па-польску<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. С.|загаловак=Игнатий Кульчинский — первый исследователь белорусских древностей|спасылка=http://historylib.org/historybooks/B—A—Timoshchuk-Drevnosti-slavyan-i-Rusi/19|выданне=Археалогія і краязнаўства Беларусі. XVI ст.―30-е гады XX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=14―15|старонак=206|isbn=985-08-0007-0}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сістэматычнае навуковае даследаванне Беларусі пачалося пасля яе далучэння да Расійскай імперыі. У Беларусь і Прыбалтыку ў 1773 годзе Акадэміяй навук накіроўваецца экспедыцыя {{нп3|Іван Іванавіч Ляпёхін|І. І. Ляпёхіна|ru|Лепёхин, Иван Иванович}}, якая апісала беларускую прыроду і сабрала [[гербарый]] для Батанічнага саду Пецярбургскай Акадэміі навук. Удзельнік экспедыцыі, будучы акадэмік [[Мікалай Якаўлевіч Азерацкоўскі|М. Я. Азерацкоўскі]], акрамя прыродазнаўчай працы, збіраў матэрыялы мясцовага сялянскага побыту і сельскай гаспадаркі<ref>{{артыкул|аўтар=Таранович В. П.|загаловак= Экспедиция академика И. И. Лепехина в Белоруссию и Лифляндию в 1773 г.|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XVIII/1760-1780/Lepechin_I_I/pred3.htm|выданне=Труды Института истории науки и техники|месца=М.|выдавецтва=АН СССР|год=1935|том=5|старонкі=535―568|старонак=625}}</ref>. У 1780 годзе імператрыца [[Кацярына II]] распачала падарожжа ў беларускія землі. У губернскія і павятовыя гарады была папярэдне накіравана анкета з 16 пытаннямі: як ажыццяўляліся „Установы для кіравання губерняў Усерасійскай імперыі“ і ў якім стане фінансава-эканамічнае становішча губерняў і паветаў. Таксама было прапанавана выказаць свае меркаванні аб патрэбах і недахопах. Імператрыца пазнаёмілася з ходам рэформаў, станам прамысловасці і гандлю, укладам жыцця насельніцтва. Шлях Кацярыны II адзначыўся багатымі ахвяраваннямі на адкрыццё школ, добраўпарадкаванне праваслаўных храмаў і манастыроў, будаўніцтва ўстаноў. Пазней Акадэміяй навук была выпушчаная кніга [http://files.knihi.com/Knihi/Store1/other/Topograficheskie_primechania_na_znatneyshie_mesta_puteshestvia_Ee_Imperatorskogo_Velichestva_v_Belorusskie_namestnichestva_-_1780.pdf „Тапаграфічныя заўвагі на самыя знакамітыя месцы падарожжа Яе Імператарскай Вялікасці ў Беларускія намесніцтвы“] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191210025145/http://files.knihi.com/Knihi/Store1/other/Topograficheskie_primechania_na_znatneyshie_mesta_puteshestvia_Ee_Imperatorskogo_Velichestva_v_Belorusskie_namestnichestva_-_1780.pdf |date=10 снежня 2019 }} з гісторыяй і станам усходнебеларускіх тэрыторый, апісаннем гарадоў і мястэчак з іх замкамі, манастырамі і храмамі, колькасцю жыхароў і родам іх заняткаў»<ref>{{артыкул|аўтар=Романов Е.|загаловак=К пребыванию императрицы Екатерины II в Пропойске|выданне=Могилевская старина|месца=Могилев|год=1901|том=2|старонкі=69}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Брикнер А. Г.|загаловак= Путешествие императрицы Екатерины II в Могилев в 1780 году|выданне=Русский вестник|месца=М.|год=1881|том=154 (8-9)|старонкі=459-509, 311-367}}</ref>. Аўтар «Батанічнага слоўніка», прысвечанага Кацярыне II, генерал-маёр [[Андрэй Казіміравіч Меер|А. К. Меер]] у 1786 годзе падрыхтаваў «Апісанне Крычаўскага графства або былога староства Г. А. Пацёмкіна, у ста вёрстах ад Дуброўны, паміж Смаленскаю і Магілёўскаю губернямі. 1786 г.», дзе расказаў аб прыродзе, побыце і матэрыяльнай культуры жыхароў сучасных [[Крычаўскі раён|Крычаўскага]], [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага]], [[Хоцімскі раён|Хоцімскага]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага]] і [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёнаў]] Беларусі. Рукапіс знаходзіцца ў [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]]. Апублікавана ў 1901 годзе з скарачэннямі [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманавым]] у «[[Магілёўская даўніна|Магілёўскай даўніне]]», 1901, вып. 2<ref>{{cite web|url=http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1019|title=Меер Александр Казимирович|author=Лаппо-Данилевский К. Ю.|date=2010 |work=Словарь русских писателей XVIII века|publisher=Институт русской литературы (Пушкинский Дом)}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Андрэй Крыжэвіч.|загаловак=У пошуках святой крыніцы|спасылка=http://bfk.by/?p=3021|выданне=Краязнаўчая газета|месца=Мн.|год=2016|нумар=5 лютага}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Меер дзяліўся ўражаннямі ад мясцовага кірмаша: ''«Крычаўскія мяшчане гандлявалі жалезам, соллю, тытунём, пянькой, рыбай, зернем…»''. Прыезджыя рыжскія і гданьскія купцы прывозілі ''«розныя суконныя паркалёвыя і шаўковыя тавары, напоі, поўсць, шапкі, запрэжкі, рукавіцы, хусткі, батыст, галандскае і простае палатно і многія дробязі, якія ўжываюцца мясцовымі мяшчанамі і сялянамі. З Масквы прывозяцца ў асноўным жалеза, чыгун і медзь, а з Маларосіі розная рыба, асабліва сула, данскія карпы, або сазаны, судакі, ці, па-мясцоваму, калодкі, і многія іншыя салёныя і вараныя рыбы, таксама і тытунь»''. Меер пісаў, што большасць сялян ''«… сутнасць бедныя. І некаторыя з іх не толькі з мякінай змешанага хлеба не маюць, але і … таўкуць вымачанае ў вадзе гнілое дубовае з сярэдзіны дрэва і пякуць з гэтага з прыбыткам мукі..»''. Адзначае Меер асаблівасць гаворкі мясцовых жыхароў: ''«Я думаю, што не брыдка будзе, калі я згадаю тут пра тую гаворку, якім усе (?) крычаўскія мяшчане, краўцы, шаўцы і іншых мастэрстваў людзі, а асабліва тыя, што жывуць каля польскай мяжы карэлы (не ад карэлаў, а ад рабаванняў сваіх так названыя сяляне) паміж сабою размаўляюць. Гэта гаворка падобна да шматлікіх расійскіх, а асабліва суздальскаму, уведзена ва ўжытак марным і ў распусце і п’янству жывучым… гэта каб зручней абкрадваць і махляваць маглі. Яно не заснавана ні на якіх правілах і акрамя мноства адвольна выдуманых, складаецца яшчэ з пераламаных нямецкіх і лацінскіх слоў. Такая гаворка, што ўжываецца паміж імі, завецца тут атверніцкаю або адврашчонаю»''. [[Атверніца]]й называецца вёска каля Магілёва, якая дала назву атверніцкаму жаргону, які складаўся не столькі з чужаземных слоў, колькі слоў роднай мовы, але з «атварочваннем» складоў, іх перастановай і заменай і ўстаўкай розных часціц (ку, хер, шаце і інш.). Меер прыводзіць некалькі слоў і выразаў гэтай мовы: ''«Еперь укаврюка чуху — крадзі ў спадара футру; хлізь у хаз, а то Сяргей смакшуніць — ідзі ў хату, а то дожджык замочыць; клева кургае — добра спявае; манек хімшае — мой брат хварэе; клёва капені па лаўдзе — добранька стукні яго па галаве»'' і г. д. Гэты жаргон, магчыма, быў прынесены ў [[Смутны час]] у Маскву беларусамі, якія былі ў польскім войску<ref>{{артыкул|аўтар=Романов Е. Р.|загаловак= Очерк быта нищих Могилёвской губернии и их условный язык|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1890|нумар=4|старонкі=126}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Рябичкина Г. В.|загаловак= Теоретическая концепция В. Д. Бондалетова: к проблеме анализа условно-профессиональных языков|спасылка=http://www.gramota.net/materials/1/2009/2-3/56.html|выданне=Альманах современной науки и образования|месца=Тамбов|выдавецтва=Грамота|год=2009|нумар=2|старонкі=147―151|issn=1993-5552}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XIX стагоддзі == [[Файл:Horadnia-Maračoŭščyna, Antoni Tyzenhaus. Горадня-Марачоўшчына, Антоні Тызэнгаўз (J. Alšeŭski, 1905).jpg|thumb|left|300px|Атоні Тызенгаўз.]] [[Падскарбі надворны літоўскі]] [[Антоні Тызенгаўз]] кіраваў [[Гродзенская каралеўская эканомія|Гродзенскай каралеўскай эканоміяй]] у Вялікім Княстве Літоўскім. Ён арганізаваў у Гродне «кабінет натуральнай гісторыі», дзе сабраў больш за дзесяць тысяч экспанатаў ― мінералаў, старажытных закамянеласцяў і інш. Яго пляменнік [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанцін Тызенгаўз]], які захапляўся птушкамі, у [[Паставы|Паставах]] стварыў вялікі арніталагічны музей з выдатнай калекцыяй: каля трох тысяч пудзілаў птушак і некалькі сотняў птушыных яек. Упершыню адкрыў і апісаў гнездаванні ў Беларусі шэрагу відаў птушак, выдаў працы «Асновы арніталогіі, навукі аб птушках», «Агульная арніталогія, або апісанне птушак усіх частак Свету», «Каталог птушак і млекакормячых ВКЛ і Каралеўства Польскага», склаў ілюстраваныя табліцы да кнігі [[Уладзіслаў Казіміравіч Тачаноўскі|У. К. Тачаноўскага]] «Заалогія польскіх птушак». У 1856 годзе яго сын Рэйнальд Тызенгаўз перадаў экспанаты ў новы музей [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]]<ref>{{артыкул|аўтар= Вінчэўскі Дз. Я., Вінчэўскі А. Я.|загаловак= Канстанцін Тызенгаўз (1786―1853) – патрыёт і заснавальнік беларускай арніталогіі|спасылка=http://birdwatch.by/news/4023|выданне= Маэрыялы VII міжнароднай навукова-практычнай канфярэнцыі «Актуальныя праблемы экалогіі», Гродна 2010|год=2011|старонкі=3―5}}</ref>. Двойчы (1819, 1821) пабываў у Беларусі адзін са стваральнікаў Рускага геаграфічнага таварыства, вядомы вучоны [[Пётр Іванавіч Кёпен|П. І. Кёпен]]. Вынікам яго паездак з’явіліся тры гісторыка-краязнаўчыя працы<ref>{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак=О Рогволодовом камне и Двинских записях|месца=СПб.|год=1855|старонак=70}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак= О происхождении, языке и литературе литовских народов: [Со включением краткого обозрения Литовской истории до XVI в.]|спасылка=http://dlib.rsl.ru/01003557971|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. К. Крайя|год=1827|старонак=108}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак=Новые сведения о численности и обиталищах литовского племени|месца=СПб.|год=1851|старонак=18}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Путешествие в Беларусь П. И. Кёппена|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=38―41|старонак=206|isbn=985-08-0007-0}}</ref>. Двойчы наведаў Беларусь акадэмік, заснавальнік рускай мінералагічнай школы [[Васіль Міхайлавіч Севяргін|В. М. Севяргін]]. Уражанне ад убачанага ён адлюстраваў у «Запісках падарожжа па заходніх правінцыях Расійскай дзяржавы…» (1803) і «Працягу запісак…» (1804). У іх змешчаны звесткі пра беларускія гарады, стан эканомікі, даецца аналіз глебы і мінералаў; у канцы першай кнігі ― «Роспіс раслінам, якія растуць у ваколіцах г. Гродна»<ref>{{кніга|аўтар=Севергин В. М.|загаловак= Записки путешествия по западным провинциям Российского государства, или минералогические, хозяйственные и другие примечания, учиненные во время проезда через оные в 1802–1803 гг.|спасылка=http://e-heritage.ru/ras/view/publication/general.html?id=42051638|месца=СПб.|выдавецтва=Императорская Академия наук|год=1804|старонак=408}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Севяргін Васіль Міхайлавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=456 |старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Граф [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]], які пасяліўся ў Гомелі, арганізаваў экспедыцыі па выяўленню археалагічных рэдкасцяў, стварыў у сваім замку хатні музей. Дзякуючы яму ў полацкім манастыры было знойдзена [[Дабрылава Евангелле]] 1164 года, на Гродзеншчыне ― [[Супрасльскі летапіс]] і архіў [[Сапегі|Сапегаў]]. З гісторыкаў і археографаў Румянцаў арганізаваў гурток, які пасля атрымаў назву Румянцаўскага. Мэтай гуртка сталі пошук дакументальных помнікаў гісторыі ў архівах і бібліятэках і іх друкаванне<ref>{{артыкул|аўтар=Клепікаў М.|загаловак=Румянцаўскі гурток і ахова помнікаў гісторыі і культуры ў Беларусі|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2003|нумар=1|старонкі=60―66}}</ref>. У пошуку дакументаў Румянцаву ў Беларусі дапамагалі прафесары [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] [[Міхаіл Кірылавіч Баброўскі|М. К. Баброўскі]], [[Іван Мікалаевіч Лабойка|І. М. Лабойка]], [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|І. М. Даніловіч]]<ref>{{артыкул|аўтар=Доўнар Т. І.|загаловак=Даніловіч Ігнат Мікалаевіч|выданне=Мысліцелі і асветнікі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=411―412|старонак=672|isbn=985-11-0016-1}}</ref>, [[Іаахім Лялевель|І. Лялевель]]<ref>{{кніга|аўтар=Кеневіч С.|загаловак=Лелевель|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/pollel/%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%84%D0%B0%D0%BD._%D0%9B%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html|месца=М.|выдавецтва=Молодая гвардия|год=1970|старонак=192}}</ref>, архіварыус грэка-уніяцкай полацкай духоўнай кансісторыі І. Кунцэвіч, [[архімандрыт]] І. Шулакевіч, наглядчык полацкіх павятовых вучылішчаў А. М. Дарашкевіч, служачы полацкага павятовага казначэйства І. Сышчанка, перакладчык магілёўскага магістрацкага суда [[Мікалай Рыгоравіч Гартынскі|М. Р. Гартынскі]]<ref>{{кніга|аўтар=Козлов В. П.|загаловак= Колумбы российских древностей|спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000156/index.shtml|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1981|старонкі=8|старонак=168}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Каупуж А.|загаловак=Некоторые дополнительные сведения о виленских деятелях культуры начала XIX века в письмах профессора русской словесности Виленского университета И. Н. Лобойко|выданне=Lietuvos TSR aukstuju mokyklu moksliniai darbai. Literatura|месца=Vilnius|год=1963|том=10|старонкі=207}}</ref>. У 1817 годзе І. М. Лабойка параіў Румянцаву ажыццявіць ''«крытычнае апісанне ўсіх унутраных і замежных крыніц, якія адносяцца да айчыннай гісторыі»'', у тым ліку археалагічныя помнікі, народныя легенды, казкі, міфалогію і г. д. Да 1836 года ім апісаны 132 рукапісы з бібліятэкі закрытага да таго часу Віленскага ўніверсітэта, рукапісы былі перададзеныя ў Імператарскую публічную бібліятэку ў Санкт-Пецярбург<ref>{{артыкул|аўтар=Каупуж А.|загаловак=Вклад И. Н. Лобойко в развитие русско-польско-литовских культурных связей в первой четверти XIX в.|спасылка=http://baltnexus.lt/uploads/publikacijos/Kalbotyra/Kalbotyra%20VII/07_06_A.%20Kaupu%C5%BE.pdf|выданне=Lietuvos TSR aukstuju mokyklu moksliniai darbai. Kalbotyra|месца=Vilnius|год=1963|том=7|старонкі=50―60}}</ref>. Доктар багаслоўя М. К. Баброўскі яшчэ гімназістам зацікавіўся бібліятэкай і архівам беластоцкага Супрасльскага манастыра, дзе ў 1822 годзе знайшоў і даследаваў [[Супрасльскі рукапіс|Супрасльскі зборнік]], адзін са значных царкоўнаславянскіх помнікаў<ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Н. П. Румянцев и начало белорусоведческих исследований: Деятельность профессора М. К. Бобровского|выданне=Библиотечная Ассамблея Евразии. Информационный бюллетень|месца=М.|выдавецтва=Российская государственная библиотека|год=2000|том=12|старонкі=52―61|старонак=80}}</ref>. Некаторыя дакументы, якія тычацца беларускіх земляў, член румянцаўскага гуртка гомельскі [[протаіерэй]] [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|І. І. Грыгаровіч]] аб’яднаў у том «Беларускі архіў старажытных грамат». Грыгаровічам было абследавана больш за 30 дзяржаўных, прыватных і царкоўных архіваў, складзена некалькі тысяч копій дакументаў. Ён жа склаў «Слоўнік западнарускага прыслоў’я». Пад беларускім прыслоўем румянцаўскі гурток разумеў не мясцовую народную мову, а старабеларускія і стараўкраінскія дыялекты, на аснове якіх утварыліся сучасныя літаратурныя беларуская і ўкраінская мовы. Грыгаровіч удакладняў: «''Заходнеруская гаворка, інакш званая беларускай, ужываецца жыхарамі Белай Русі, Літвы, Валыні, Падолля, Палесся і ў абласцях цяперашняй Аўстрыйскай Галіцыі, пачынаючы ад Заходняй Дзвіны і Дняпра па Вісле, Бугу, Днястру і за Карпацкімі гарамі»''<ref>{{артыкул|аўтар=Ильин А. Л.|загаловак=Возникновение белорусской национальной идеи ― новый взгляд|спасылка=http://brama.brestregion.com/nomer18/artic18.shtml|выданне=Гістарычная брама|месца=Брест|год=2001|нумар=1(18)}}</ref>. Галоўнай працай Грыгаровіча стаў 5-томнік «Акты, якія адносяцца да гісторыі Заходняй Расіі» (СПб., 1843―1853), дзе ён сабраў архіўныя дакументы па гісторыі Беларусі, Украіны і Літвы XIV―XVII стагоддзяў<ref>{{cite web|url=http://kronsh.prihod.ru/publikacii,_doklady,_vystuplenija/view/id/1125443|title= Труды протоиерея Иоанна Григоровича по белорусской археографии|author=св. Алексий Хотев.|date=22 мая 2012|publisher= Минская епархия Белорусского Экзархата Русской Православной Церкви}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак= Гомельский протоиерей Иоанн Григорович и начало белорусской археографии|выданне=Н. П. Румянцев на Белорусской земле: материалы Международного круглого стола|месца=Мн.|выдавецтва=Национальная библиотека Беларуси|год=1996|старонкі=47―56|старонак=67|isbn=5-781-51073-7}}</ref>. У час [[вайна 1812 года|вайны 1812 года]] афіцэр [[Канстанцін Фёдаравіч Калайдовіч|К. Ф. Калайдовіч]] апынуўся ў Беларусі. Полк стаяў у Оршы. Па абавязку службы яму даводзілася ездзіць у Мінск, Вільню, Віцебск, бываць у беларускіх мястэчках. Калайдовіч склаў кароткі слоўнік беларускай мовы, які надрукаваў у 1822 годзе ў «Працах Таварыства расійскай славеснасці пры Маскоўскім універсітэце». Тады ж ён на сродкі М. П. Румянцава выдаў у Маскве творы [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]], якія адшукаў у маскоўскай Сінадальнай бібліятэцы<ref>{{артыкул|аўтар=Батвіннік М. В.|загаловак=Калайдовіч Канстанцін Фёдаравіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1985|том=2 |старонкі=621|старонак=702}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Прыгодзіч М. Р.|загаловак=Беларускае мовазнаўства: вучэбны дапаможнік|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2006|старонкі=5―6|старонак=135|isbn=978-985-6824-69-5}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Писания святителя Кирилла Туровского в народной среде Восточного Полесья: От времени открытий румянцевского кружка до современности|выданне=Н. П. Румянцев и его эпоха в контексте славянской культуры. Материалы международной научно-практической конференции|месца=Гомель|год=2004|старонкі=25―28}}</ref>. Будучы генерал, ваенны пісьменнік-гісторык, а ў 1810 годзе пакуль яшчэ лейтэнант расійскага флоту [[Уладзімір Багдановіч Бранеўскі|У. Б. Бранеўскі]] напісаў сваю першую кнігу дарожных нататак «Падарожжа ад Трыеста да С.-Пецярбурга ў 1810 годзе», дзе расказаў аб наведванні Пінска, Нясвіжа, Барысава, [[Лагішын]]а. Некалькі старонак у ёй прысвечаны Мінску: {{пачатак цытаты}} Вялікая чатырохвугольная плошча (плошча Свабоды) забудаваная двух- і трохпавярховымі дамамі, у цэнтры — ратуша і гаўптвахта простага, але вельмі прыемнага выгляду. Дзве каталіцкія царквы гатычнай (мабыць, барока) архітэктуры надаюць плошчы асаблівы выгляд. Ва ўсе бакі ідуць вуліцы, з якіх галоўныя забрукаваныя; дамы на іх драўляныя, нізкія, афарбаваныя. Горад невялікі, але ва ўсім бачны парадак і старанне. Частка Мінска, якая знаходзіцца на другім баку ракі, нядаўна выгарэла, што складае змрочную цень у панараме горада. Кажуць, што ў адну ноч згарэла каля сямісот дамоў, жыхары засталіся без прытулку, а многія пазбавіліся ўсёй маёмасці. Пара б забараніць будаваць у гарадах драўляныя хаты, якія, як парахавыя скляпы, узлятаюць ад маланкі, знікаюць ад іншых няшчасных выпадкаў… Публічны сад (парк Горкага), як нешта рэдкае, небывалае, спадабаўся мне больш. Я прыходзіў туды чатыры разы і заўсёды гуляў з роўным задавальненнем. У гарадах, дзе лад жыцця, так бы мовіць, разлучае з прыродай, такія ўстановы, як для ўпрыгожвання горада, так і для асвяжэння паветра ў ім, карысныя і неабходныя. Мінскі сад абавязаны сваім існаваннем былому губернатару Карнееву, які многімі карыснымі ўстановамі пакінуў аб сабе добрую памяць; усе грамадзяне ставяцца да яго з пахвалою. Размяшчэнне саду на раўніне па абодва бакі рэчкі робіць гонар ведаў і густу Яго Правасхадзіцельства… Шмат я бачыў садоў і па параўнанні стаўлю тутэйшы ў лік лепшых; ён будзе вельмі багаты, калі дрэвы разрастуцца і скончацца ўсе пачатыя па плане працы. Мастацтва слаўнага Лянотра ўжо састарэла — і ў самай справе, няма нічога аднастайней і таму сумней яго прамых праспектаў, стрыжаных алей, рассечаных у трыкутнікі, паралелаграмаў і іншых раслінных фігур… Мінскі сад размешчаны па ўзорах анлійскіх садоў; толькі ў прыстойных месцах лепшае запазычанае ад Лянотра, які сваім спосабам усюды безабразіў прыроду. Спадар Карнееў не дазволіў нажніцам закрануць ні аднаго дрэва, і яны пышна растуць ва ўсёй сваёй красе… {{канец цытаты||<ref>{{кніга|аўтар=Броневский В. Б.|загаловак=Путешествие от Триеста до С.-Петербурга в 1810 году. Часть 2|месца=М.|выдавецтва=Университетская типография|год=1818}}</ref>.}} [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (J. Pieška, 1800).jpg|міні|336x336пкс|[[Менск]] у пачатку XIX ст. Малюнак [[Юзаф Пешка|Юзафа Пешкі]].]] Рускі пісьменнік [[Іван Іванавіч Лажэчнікаў|І. І. Лажэчнікаў]] напісаў пра беларускія гарады ў «Паходных запісках рускага афіцэра» (1820). Вось як ён убачыў у 1812 годзе мясцовасць каля Барысава: {{цытата|«Шлях ад Рослаўля да Барысава ўсеяны мёртвымі целамі, якія прадстаўляюцца вачам у розных жудасных відах. Нікога не сустракаеш на дарозе, акрамя знявечаных воінаў вялікай арміі ў жаночых, сялянскіх, жыдоўскіх і іншых дзіўных адзеннях. Першы раз у жыцці бачу сумны маскерад. Спаленыя корчмы, спустошаныя вёскі, дзе бродзіць каля руінаў сваіх з палашам пры баку шляхціч, абрабаваны вялікімі сваімі вызваліцелямі — французамі: вось прадметы, якія паўтараць не занадта прыемна!..»''. Мінск, убачаны Лажэчнікавым у 1812 годзе: ''«Хто тутэйшыя насельнікі? — Жыды. Да каго звярнуцца для пакупкі ці продажу? — Да жыдоў. Дзе знойдзеш тут мастакоў і майстравых? — Паміж жыдамі. Яны прададуць, купяць, зробяць, знойдуць і даставяць усё, што толькі прадаць, купіць, зрабіць і адшукаць можна. Увесь гандаль і прамысловасць, усе мастацтвы і майстэрствы плацяць багатую даніну абаротлівым і спрытным яўрэям — і золата Польшчы большаю часткай сыплецца ў іх шырокія кішэні. У надзел прыродным яе насельнікам дасталіся: апрацоўка зямлі і абарона яе. Яны сілкуюць і абараняюць чужы народ, які спакойна седзячы ў сваіх канторах, крамах, майстэрнях і карчмах, збірае з іх жа грошы і іх жа падманвае»|}}. Батанік-аматар, якога В. А. Жукоўскі называў ''«рускім Бюфонам»'', уладальнік багатай фларыстычнай калекцыі, якая захоўваецца цяпер пры Маскоўскім універсітэце, [[Нерахта|нерахцкі]] памешчык [[Аляксандр Карлавіч Башняк|А. К. Башняк]], які праехаў беларускія землі ў 1815 годзе, запісваў у дзённік уражанні ад убачаных ім курганоў, адзначаючы іх неаднастайнасць. Башняк таксама апісаў рэльеф глебы, стан дарог, гарады Віцебск, Полацк, Вільню, Мазыр, Бабруйск, Мінск. Вось якім ён убачыў цяперашнюю беларускую сталіцу: {{пачатак цытаты}}«Губернскі горад Мінск даволі шырокі і добра пабудаваны; ляжыць на няроўным, некалькі пагорыстым месцы; шмат прамых і даволі шырокіх вуліц, але таксама шмат крывых і вузкіх, як у Вільні; усе большай часткай брукаваныя. На канцах горада дамы драўляныя і, за выключэннем нешматлікіх, пабудаваныя з сучаснымі фасадамі, таму выгляд іх не агідны; у сярэдзіне ж горада ўсе будынкі каменныя і большай часткай у гатычным (на самай справе ў барочным) гусце; так што можна не без падстаў сказаць, што звонку Мінск падобны на рускі, а ў цэнтры — на польскі горад. У розных месцах узвышаюцца вялізныя касцёлы. Унутры горада шырокая плошча, званая Верхнім рынкам, сярэдзіна якой займаецца даволі вялікім, з каланадаю будынкам, які заключае ўладавыя месцы. На той жа плошчы стаіць і губернатарскі дом, некалькі цяжка пабудаваны, як і вялікая частка іншых у горадзе будынкаў; некалькі касцёлаў узвышаюцца па баках плошчы; аднак, вялізною сваёю ўражае расійскі сабор, тут жа знаходзіцца. Крамы, як і ў Вільні, знаходзяцца пад дамамі і, як частку плошчы, так і адну або дзве крывыя вуліцы займаюць. Наогул, хоць у Менску і будуецца шмат новых дамоў, з чаго вынікае выснова аб памнажэннні колькасці жыхароў, але не прыкметная тая жвавасць, што прысутнічае ўсюды ў Вільні»''. Падрабязна расказана пра флору Беларусі. Башняк адзін з першых, хто ўслухаўся ў беларускую гаворку: ''«Яшчэ каля Ігумена пачынае прымячацца збліжэнне звычаяў літоўскіх з рускімі. За Бабруйскам і каля Мазыра сяляне кажуць даволі чыстай расійскай ці, лепш сказаць, маларасійскай мовай, і, несумненна, паказваюць сляды расійскага паходжання…»''. Аб жыцці вёскі: ''«Сяляне складаюць самы бедны ў Беларусі клас людзей: беднасць земляў, невуцтва злучыліся на іх пагібель. Галеча, да якой яны даведзены, пераўзыходзіць усякае апісанне. Мала таго, што жывуць у бедных халупах, якія крыты саломаю, без падлог і комінаў, мала таго, што ледзь маюць рубішчы для прыкрыцця галізны; але часта пакутуюць голадам, маючы патрэбу ў хлебе і ў якім? Багаты мужык змешвае муку напалову з мякінаю і захапляецца сваім, так званым, пуцінным хлебам; звычайна ж кладуць пяць частак мякіны праціву двух частак мукі, якая, за недахопам, не заўсёды чыста жытняя або ячная бывае, а змешаная з грэчняваю; пры недахопе жа ўжываюць і іншыя рэчывы: капаюць карэнні бабоўніка, пырніка, калосніцы балотнай, і, высушыўшы, таўкуць, заквашваюць і пякуць хлеб, ад ужывання якога, зрэшты, асабліва шкодных наступстваў не заўважана; у крайнасці ж падмешваюць таўчоную кару або гнілякі, з-за чаго адбываюцца завалы, паносы, гарачкі, пухліна па ўсім целе, а часта і самая смерць. Вясною ж, за недахопам мукі і мякіны, сяляне вымушаны часам здавольвацца заквашванымі ці проста ў вадзе адваранымі травой, як-то: лебядою, сніцью, крапівою і шчаўем; звычайна ж страва іх складаецца ў галушках, то бок: у камяках мукі, замешанай і варанай на вадзе, падбеленай, для прысмакі, малаком, і тое не заўсёды…»''. «Аруць сохамі, — піша Башняк пра беларускіх сялян, — і па прычыне камяністай глебы, забараніваюць прастою фінскаю бараною, якая, быўшы звязаная з пакладзеных крыж на крыж маладых елак, з абрубленымі і абвостранымі сукамі па лёгкасці сваёй зручна пераскоквае праз рассеяныя ўсюды камяні, не цягнучы іх за сабою». Таму, ''«ураджай бывае вельмі худы; сяляне часам і насення не здымаюць, і шмат калі жыта прыйдзе ў іх сама-трэцяя… бо ў некаторых няма ні коней, ні жывёлы… У памешчыкаў жа жыта прыходзіць складанасці сама-тычкі… бо ўтрымліваюць на дзесяціну скацін васьмі і больш»{{канец цытаты}}<ref>{{кніга|аўтар=Грыцкевіч В., Мальдзіс А.|загаловак=Шляхі вялі праз Беларусь|месца=Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура|год=1980|старонак=272}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Михаил Диев|загаловак=Благодетели мои и моего рода. Воспоминания священника Михаила Диева|выданне=Русский архив|месца=М.|выдавецтва|год=1891|нумар=5|старонак=66}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Бошняк А. К.|загаловак= Дневные записки путешествия в различные области западной и полуденной России (ч. 1 и 2, М., 1820—1821 гг.)|месца=М.|выдавецтва=Московский университет|год=1820}}</ref>. Прафесар Віленскага ўніверсітэта, пазней супрацоўнік Румянцаўскага музея, гісторык Вялікага Княства Літоўскага, [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|І. С. Анацэвіч]] збіраў і апрацоўваў матэрыялы для «Актов Западной России». Сваё падарожжа па [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] апісаў у часопісе «Северный архив» (т. 24, 1822)<ref>{{кніга|аўтар=Габрусевіч С. А., Марозава С. В.|загаловак=Прафесар Ігнат Анацэвіч. Жыцьцё. Спадчына|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/07/Прафесар_Ігнат_Анацэвіч._Жыцце._Спадчына.html|месца=Гродна|выдавецтва=ГрДУ|год=2005|старонак=216|isbn=985-417}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Фрэйліна імператрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]], пісьменніца А. П. Шышкіна, аўтар рамана «Пракоп Ляпуноў, або Міжкаралеўе ў Расіі» (1845), якая ўчыніла ў 1845 годзе падарожжа па Расійскай імперыі, пакінула ўспаміны пра Оршу і Магілёў<ref>{{кніга|аўтар=Шишкина О. П.|загаловак=Заметки и воспоминания русской путешественницы по России в 1845 году|спасылка=http://rarebook.onu.edu.ua:8081/handle/123456789/2240|месца=СПб.|выдавецтва=Типография II Отделения|год=1848|том=1|старонак=288}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Карціну беларускага мястэчка 1840-х гадоў можна ўбачыць ва ўспамінах афіцэра Серпухаўскага пяхотнага палка А. Раіча. Яго полк, які кватараваў у Мінску, быў адпраўлены ў мястэчка [[Лагішын]] на ўціхамірванне [[Лагішынскі зямельны бунт 1874 года|Лагішынскага бунта 1874 года]]: {{пачатак цытаты}} Цьмяна асветленая знарок запаленымі жыхарамі смалянымі лучынамі, якія ледзь гарэлі, нам прадставілася наступная карціна: з абодвух бакоў дарогі стаялі дзве групы людзей: з аднаго боку — хрысціяне, з другога — яўрэі. На чале яўрэяў стаяў рабін са світкам дзесяці запаведзяў у руцэ, а побач з ім іншы яўрэй трымаў у адной руцэ падпаленую свечку, а ў другой хлеб з соллю. Хрысціяне стаялі на каленях, і адзін з іх таксама трымаў у руках хлеб-соль, пакрытыя тоўстым палатняным уціральнікам. Хрысціянская група складалася чалавек з 20, нейкіх панурых, загнаных лёсам аборвышаў: яны ціснуліся як авечкі адзін да аднаго і глядзелі ў зямлю. Яўрэі, наадварот, глядзелі весела і бадзёра, а з выгляду іх касцюмаў можна было заключыць, што на галечу яны скардзіцца не маюць права… «Дзе ж бунтаўшчыкі? Няўжо гэтыя бедныя людцы, якія пакорліва стаяць у брудзе на каленях, здольныя бунтаваць?» Гэтыя пытанні міжволі напрошваліся кожнаму афіцэру. Між тым, генерал, прыняўшы хлеб-соль ад яўрэяў, звярнуўся са строгай прамовай да хрысціян, заявіўшы, што хлеба-солі ён ад іх не прыме і патрабуе, каб яны неадкладна заплацілі належныя ўладальніку грошы і выдалі завадатараў непадпарадкавання паліцыі ўладам… Дзеянні па навядзенню парадку паміж «бунтаўнікамі», жыхарамі Лагішына, пачаліся на наступны дзень па прыбыцці батальёна. Роля войска абмежавалася пасылкай салдат у лес за лазой… на працягу трох дзён станавая кватэра агалошвалася крыкамі пакараных розгамі. Выбар суб’ектаў для лупцоўкі рабіўся па ўказанні мясцовага прыстава. У той жа час у мястэчку адбываўся аўкцыённы продаж маёмасці жыхароў на папаўненне падатку, што суправаджалася крыкамі баб і дзяцей, якія трымаліся за хвасты кароў і авечак, якіх цягнулі на продаж. Пакупнікамі з’явіліся мясцовыя жыдкі, якія добра набілі кішэні за кошт лагішынскіх бунтаўнікоў {{канец цытаты|крыніца=<ref>{{артыкул|аўтар=Раич А.|загаловак= Логишинская экспедиция (Из воспоминаний участника)|выданне= Исторический вестник|месца=М.|год=1886|нумар=26|старонкі=596―602}}</ref>.}} [[Файл:bobrovskiypo.jpg|left|thumb|міні|П. В. Баброўскі]] У канцы 1830-х гадоў ваеннае ведамства Расійскай імперыі пачало статыстычнае вывучэнне краіны. Пасля плённай працы выйшлі дзве шматтомныя серыі даследаванняў: «Ваенна-статыстычнае агляд Расійскай імперыі» і «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба» ў 39 тамах. У шматтомнік увайшлі дакументы з архіваў, статыстычныя звесткі пра губерні, іх геаграфічныя апісанні, карты і планы, сабраныя афіцэрамі [[Генеральны штаб|Генеральнага штаба]]. Рэдактарам тома пра Гродзенскую губерню ў 1859 годзе быў зацверджаны генерал-маёр [[Павел Восіпавіч Баброўскі|П. В. Баброўскі]], які нарадзіўся ў сям’і віленскага прафесара і драгічынскай шляхцянкі. У томе даваліся звесткі аб гаспадарцы, побыце, этнаграфіі, матэрыяльнай культуры жыхароў губерні. За гэтую працу Баброўскі быў прыняты ў члены-карэспандэнты Рускага геаграфічнага таварыства. Імператар [[Аляксандр II]] узнагародзіў яго [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога Уладзіміра]] 4-й ступені<ref>{{кніга|аўтар=Бобровский П. О.|загаловак= Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния. Часть 1|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book3308/16838/|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. Департамента генерального штаба|год=1863|старонак=906}}</ref>. Баброўскім апублікавана больш за 100 гістарычных і краязнаўчых нарысаў, некаторыя з якіх прысвечаны беларускім мясцінам («Слонім і характэрныя мясціны Слонімскага павета», «Некалькі слоў пра зельвенскі кірмаш» і інш.)<ref>{{кніга|аўтар= Бандарчык В. К.|загаловак= Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1964|старонак=282}}</ref>. Па заданні генеральнага штаба ў 1831―1847 гг. пад кіраўніцтвам генерал-маёра [[Міхаіл Восіпавіч Без-Карніловіч|М. В. Без-Карніловіча]] ў Мінскай і Віцебскай губернях ды Беластоцкай акрузе праводзілася тапаграфічнае і вайскова-статыстычнае вывучэнне мясцовасці. Без-Карніловіч, які сабраў багаты гісторыка-этнаграфічны матэрыял, выдаў дзве кнігі ― «Віцебская губерня» (1852) і «Гістарычныя звесткі аб вартых увагі мясцінах Беларусі з прысавакупленнем і іншых звестак, якія да яе ж адносяцца» (1855)<ref>{{кніга|аўтар= Без-Корнилович М. О.|загаловак= Исторические сведения о примечательнейших местах Белоруссии с присовокуплением и других сведений, к ней же относящихся|месца=СПб.|выдавецтва= Типография Второго отделения Собственной его императорского величества канцелярии|год=1885|старонак=363}}</ref>. Без-Карніловіч лічыў беларускай тэрыторыяй толькі Віцебскую і Магілёўскую губерні, дзе, на яго думку, жылі ''«нашчадкі крывічоў»'', якіх ён вельмі хваліў за патрыярхальнасць. Астатнія землі ён называў Літвой. Беларусаў вызначаў як асобнае самастойнае племя. Сабраў мноства звестак пра беларускія гарады і мястэчкі<ref>{{артыкул|аўтар=Яновіч М.|загаловак=Міхаіл Без-Карніловіч: генерал ад краязнаўства|выданне=Народная воля|месца=Мн.|год=2001|нумар=29 сакавіка}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Некаторыя пытанні станаўлення гістарычнага краязнаўства і археалогіі Беларусі ў дарэформенны перыяд XIX ст.|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1977|нумар=4}}</ref>. У 1861 годзе выйшаў зборнік «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба. Віленская губерня», які склаў капітан Генеральнага штаба {{нп3|Антон Ксавер’евіч Карэва|А. К. Карэва|ru|Корево, Антон Ксаверьевич}}. Ён таксама апублікаваў нарыс пра гісторыю беларускіх рэк «Рэчкі. Старажытнасці»<ref>{{артыкул|аўтар=Корево А. К.|загаловак=Речки. Древности|выданне=Труды Московского археологического общества. Материалы для археологического словаря|месца=М.|год=1865|том=1}}</ref>. У 1864 годзе выйшаў двухтомнік Мінская губерня. «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба» пад рэдакцыяй падпалкоўніка {{нп3|Іларыён Іовіч Зяленскі|І. І. Зяленскага|ru|Зеленский, Илларион Иович}}. У 1835 годзе пачынае працаваць [[Гродзенскі губернскі статыстычны камітэт]] — навукова-адміністрацыйная ўстанова [[Расійская імперія|Расійскай імперыі]], орган дзяржаўнай (урадавай) статыстыкі ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] (1835—1918). Шэраг этнаграфічных экспедыцый у Беларусь арганізавала Рускае геаграфічнае таварыства. Пісьменнік і этнограф [[Сяргей Васільевіч Максімаў|С. В. Максімаў]] па заданні таварыства ў складзе этнаграфічнай экспедыцыі праехаў у 1867―1868 гадах Смаленскую, Магілёўскую, Віцебскую, Віленскую, Гарадзенскую і Мінскую губерні. Матэрыялы экспедыцыі друкаваліся ў часопісе «Древняя и Новая Россия», у трэцім томе «Живописной России». Беларускія ўражанні Максімава ўвайшлі ў кнігу нарысаў «Брадзячая Русь дзеля Хрыста», персанажы якой ― жабракі, багамольцы, вандроўныя гандляры і рамеснікі-адходнікі, сектанты. У 1908 годзе багаты мецэнат князь {{нп3|Вячаслаў Мікалаевіч Ценішаў|В. М. Ценішаў|ru|Тенишев, Вячеслав Николаевич}} стварыў у Пецярбургу «Этнаграфічнае бюро», дзе Максімаў заняўся падрыхтоўкай кніг пра народныя звычаі і вераванні. У яго кнігах «Нячыстая сіла» (1899) і «Нячыстая, невядомая і хросная сіла» (1903) шмат старонак прысвечана беларускай міфалогіі<ref>{{артыкул|аўтар=Лебедев Ю. В.|загаловак=Максимов Сергей Васильевич|выданне=Русские писатели. 1800―1917. Биографический словарь|месца=М.|выдавецтва=Большая российская энциклопедия|год=2004|том=3|старонкі=485―488|старонак=592}}</ref>. [[Файл:Połacak, Vialikaja. Полацак, Вялікая (D. Strukov, 1864-67).jpg|thumb|250px|[[Дзмітрый Струкаў]]. «Полацк», 1867 г.]] У 1864 годзе [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёў]] запрасіў рускага мастака [[Дзмітрый Міхайлавіч Струкаў|Д. М. Струкава]] да ўдзелу ў этнаграфічнай экспедыцыі па Літве і Беларусі. Мэтай экспедыцыі было «''адшуканне ў краі старажытнарускіх помнікаў ці, па меншай меры, слядоў тых з іх, якія ў сляпой нянавісці да праваслаўя і рускай народнасці былі знішчаны»''. Струкаў зрысоўваў акварэллю, тушшу і пяром віды гарадоў і мястэчак, помнікі культуры і архітэктуры, мастацкія вырабы з розных матэрыялаў, паганскія помнікі, абразы і аклады кніг. Некаторыя храмы вядомыя толькі па працам Струкава. У 2011 годзе ў Мінску выйшла кніга «Д. Струкаў. Альбом малюнкаў. 1864―1867» ― альбом помнікаў архітэктуры, пейзажаў, твораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі з 200 малюнкамі, каментарамі, дарожнымі нататкамі<ref>{{cite web|url=http://minsk-old-new.com/minsk-3306.htm|title=Струков Дмитрий Михайлович|publisher=Минск старый, новый|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615120557/http://minsk-old-new.com/minsk-3306.htm|archive-date=15 чэрвеня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mozyrxxvek.blogspot.ru/2016/02/1864-1867.html|title= Из записок и рисунков Струкова Дмитрия Михайловича о Мозыре, Мозырском и Слуцком уездах 1864–1867 гг.|publisher=Мозырь XX век}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Баженова О. Д.|загаловак=Альбом рисунков Д. М. Струкова 1864 г. как источник по истории белорусской культуры: концепт и контекст альбома|выданне= Институт белорусской культуры и становление науки в Беларуси: к 90-летию создания Института белорусской культуры: материалы Международной научной конф., Минск, 8-9 дек. 2011 г. / редкол.: А.А.Коваленя и др.|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2012|старонак=769|isbn=978-985-08-1464-7}}</ref>. Этнограф [[Павел Платонавіч Чубінскі|П. П. Чубінскі]] ― аўтар слоў нацыянальнага [[Гімн Украіны|гімна Украіны]] «Ще не вмерла Україна»; у 1869―1870 гадах узначаліў экспедыцыю ў Беларусь, Украіну і Малдову. Экспедыцыя наведала некалькі беларускіх паветаў. У «Працы этнаграфічна-статыстычнай экспедыцыі ў Заходне-Рускі край» (т. 1-7, 1872―1879) увайшлі фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы Мінскай і Гродзенскай губерняў: песні, прыказкі і загадкі, звычаі і абрады, народны дзённік, казкі, побыт беларусаў, яўрэяў і палякаў. Гэтая праца атрымала залатыя медалі Рускага геаграфічнага таварыства (1873), Міжнароднага геаграфічнага кангрэса ў Парыжы (1875 г.) і {{нп3|Увараўская прэмія|Увараўскую прэмію|ru|Уваровская премия}} Пецярбургскай Акадэміі навук (1879). У 1873―1875 гадах Чубінскі займаў пасаду сакратара Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|загаловак= Чубінскі Павел Платонавіч=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=532|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Стваральнік [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]] і [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага музея старажытнасцей]], ганаровы член Пецярбургскай акадэміі навук, граф [[Яўстафій Піевіч Тышкевіч|Яўстафій Тышкевіч]], які жыў у Вільні і ў сваёй сядзібе Антопаль [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], сабраў вялікую калекцыю старых рукапісаў, манет, карт і гравюр. Толькі са скасаваных манастыроў ён вывез 7 тысяч тамоў. Збіраў фальклор, розны этнаграфічны матэрыял, рабіў раскопкі. Актыўна ўдзельнічаў у Мінскай часовай камісіі па збору і выданні старажытных актаў, грамат і прывілеяў XVI―XVIII стст. гарадоў Мінскай губерні<ref>{{артыкул|аўтар=Акуліч С.|загаловак=Музеі братоў Тышкевічаў|спасылка=http://adverbum.org/pomniki-gistoryi-i-kultury-belarusi1971-2|выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|месца=Мн.|год=1983|нумар=2|старонкі=27–30}}</ref>. Галоўныя працы ― «Апісанне Барысаўскага павета» (1847) і «Археалагічныя даследаванні помнікаў рамёстваў і г. д. у даўняй Літве і Русі Літоўскай» (1850)<ref>{{кніга|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Руплівец нашай старасветчыны|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1991|старонак=63|isbn=5-343-00670-1}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Хаўратовіч І. П.|загаловак=Тышкевіч Яўстафій Піевіч|выданне=Мысліцелі і асветнікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=576―579|старонак=672|isbn=985-11-0016-1}}</ref>. Брат Я. Тышкевіча ― [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанцін Тышкевіч]] — даследаваў больш за 200 курганоў, [[гарадзішча]]ў і замчышчаў у Мінскай губерні, выканаў тапаграфічныя планы гарадзішчаў. У 1856 годзе ён арганізаваў даследчую паездку па [[Вілія|Віліі]], якая дала багаты этнаграфічны матэрыял. Асноўныя працы ― «Гістарычныя звесткі аб старажытных замках, гарадзішчах і курганах у Літве і Літоўскай Русі» (1859), «Пра курганы ў Літве і Заходняй Русі» (1865), «Вілія і яе берагі» (1871)<ref>{{cite web|url=http://museum.logoysk.info/ru/tyszkiewicz/52-dynasty/1082-constantine-tyszkiewicz.html|title=Константин Тышкевич|author=Людмила Трепет.|publisher=Логойский историко-краеведческий музей}}</ref>. Дзейнасць Тышкевічаў выклікала цікавасць у іх кузэна, павятовага правадыра дынанбургскага дваранства графа [[Адам Сцяпанавіч Плятэр|Адама Плятэра]], які заняўся археалагічнымі раскопкамі, даследаваў басейн Заходняй Дзвіны, яе прыроду, рыб. Знойдзеныя артэфакты ў 1858 годзе ён перадаў Рускаму археалагічнаму таварыству<ref>{{cite web|url=http://www.worldcat.org/identities/viaf-165051026/|title=Plater,Adam|publisher=WorldCat Indentities}}</ref>. [[Віленская археалагічная камісія]], якая была заснавана на сродкі Я. Тышкевіча, знаходзілася пад заступніцтвам спадчынніка цэсарэвіча. Яе мэтай з’яўляўся «''сістэматычны агляд усіх помнікаў старажытнасці»''. Старшынямі камісіі былі Я. Тышкевіч і [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]], сярод актыўных удзельнікаў — П. В. Кукальнік і [[Адам Ганоры Кіркор|А. Г. Кіркор]]. У 1856 годзе арганізацыя мела 66 членаў. Быў адкрыты Музей старажытнасцей<ref>{{cite web|url=http://museum.logoysk.info/ru/tyszkiewicz/62-archeology/1072-vilnya-museum-of-antiquities.html|title=Виленский музей древностей|author=Жигунова С. И.|publisher=Логойский виртуальный музей}}</ref>, выпушчаны «Нататкі Віленскай часовай археалагічнай камісіі» (1856, 1858), «Збор дзяржаўных і прыватных актаў, якія тычацца гісторыі Літвы і злучаных з ёй уладанняў» (ад 1387 да 1710 г.) /Пад рэд. М. Круповіча. Вільна, 1858. Ч. 1. VIII , 164 с.)<ref>{{кніга|аўтар=Иконников В. С.|загаловак=Опыт русской историографии|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4748/|месца=Вильна|выдавецтва=Тип. Императорского Университета св. Владимира|год=1891|том=1|старонкі=309–310}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ulaszczuk/03/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_II._%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98,_%D0%92%D0%AB%D0%A8%D0%95%D0%94%D0%A8%D0%98%D0%95_%D0%92_%D0%A1%D0%92%D0%95%D0%A2_%D0%92_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%94_%D0%9A%D0%90%D0%9F%D0%98%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C%D0%90_(1864-1915_%D0%B3%D0%B3.).html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1973|старонак=173}}</ref>. [[Файл:Адкрыты ліст, выдадзены З. Даленгу-Хадакоўскаму.png|міні|268x268пкс|left|Адкрыты ліст на правядзенне палявых даследаванняў, выдадзены [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Зарыяну Даленгу-Хадакоўскаму]], 1818 г.]] Вялікі ўклад у развіццё беларускага краязнаўства ўнёс мінскі адвакат [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|З. Я. Даленга-Хадакоўскі]]. Адзначыўшы яго цягу да гістарычных навук, князь [[Адам Ежы Чартарыйскі]] паслаў маладога чалавека ў Кракаўскі ўніверсітэт. Пазней З. Даленга-Хадакоўскі некаторы час жыў на Львоўшчыне, у Галіцыі, Кіеве, Чарнігаве, Гомелі. У 1818 годзе ён атрымаў ад Віленскага ўніверсітэта ліст на права археалагічных раскопак, пасля чаго даследаваў гарадзішчы ў Віцебску, Магілёве, Гомелі, каля Брэста і Бабруйска. Яго метад раскопак студнямі, або траншэямі зрабіўся пасля звычайным у археалогіі XIX ― пачатку XX стагоддзя. Вынікам даследаванняў стала праца «Пра славянства да хрысціянства», якая давала ўяўленне пра побыт і культуру старажытнаславянскага грамадства. Ён пісаў: «''…я павінен перанесціся за дзесяць стагоддзяў хрысціянскага летазлічэння і, сабраўшы, па магчымасці, некаторыя невядомыя адбіткі тых часоў, засцерагчы іх ад змроку забыцця»''. Карту гарадзішчаў, складзеную З. Даленгай-Хадакоўскім, [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|М. П. Пагодзін]] апублікаваў у трэцім томе «Старажытнай рускай гісторыі дамангольскага прыгнёту»<ref>{{кніга|аўтар= Зарыян Далэнга-Хадакоўскі.|загаловак= Выбранае|адказны= Укладанне, прадмова, пераклад з польскамоўных тэкстаў Л. Малаш; каментар Л. Малаш, К. Цвіркі|месца=Мн.|выдавецтва=Кнігазбор|год=2007|старонак=444|isbn=978-985-6824-69-5}}</ref>. Атрымаўшы ад Міністэрства асветы Расійскай імперыі фінансаванне этнаграфічнай паездкі, З. Даленга-Хадакоўскі праехаў па Беларусі, збіраючы фальклор, запісваючы мясцовыя абрады і звычаі, песні (каля 500 песень). Вызначыў межы распаўсюджвання беларускай мовы<ref>{{артыкул|аўтар=Аксамітаў А. С.|загаловак=Ля вытокаў беларускага мовазнаўства: Са спадчыны Зарыяна Даленгі-Хаадакоўскага|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1992|нумар=5|старонкі=52-57}}</ref>. [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. М. Шпілеўскі]] нарадзіўся ў сям’і беларускага святара, вучыўся ў духоўнай семінарыі, у Пецярбургскай духоўнай акадэміі. Калі атрымаў ступень кандыдата багаслоўя, выкладаў славеснасць у Варшаўскім павятовым вучылішчы. З 1853 года жыў у Пецярбургу. На працягу трох гадоў ездзіў у Беларусь, добра вывучыў этнаграфічныя асаблівасці і побыт Гродзенскай, Віцебскай і Мінскай губерняў<ref>{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Шпілеўскі Павел Міхайлавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=586|старонак=703}}</ref>. У 1846 годзе пад псеўданімам П. Драўлянскі апублікаваў у «Часопісе Міністэрства Народнай Асветы» артыкул «{{нп3|Беларускія народныя паданні|Беларускія народныя паданні|ru|Белорусские народные предания}}» з апісаннем паганскіх 36 багоў і духаў «беларусцаў». У новым артыкуле 1852 года дадаў яшчэ 16 багоў. На артыкулы звярнулі ўвагу [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. М. Афанасьеў]] і Адам Кіркор, але ў цэлым артыкулы выклікалі крытыку, якая ўлічала аўтара ў фальсіфікацыі. [[Аляксандр Апанасавіч Пацебня|А. А. Пацебня]] лічыў, што Шпілеўскі «''змешвае свае і чужыя фантазіі з народнымі павер’ямі, выдае нейкія варварскія віршы за народныя песні і таму аўтарытэтам… быць не можа»'', а на думку [[Іван Іванавіч Насовіч|І. І. Насовіча]], «''ствараў вобразы багоў на аснове няправільна зразумелых слоў і прыказак»''<ref>{{кніга|аўтар=Потебня А. А.|загаловак=Символ и миф в народной культуре|месцаtwirp[=М.|выдавецтва=Лабиринт|год=2000|старонкі=192|старонак=480|isbn=5-87604-107-6}}</ref>. Найноўшыя даследаванні таксама сумняваюцца ў сцвярджэннях Шпілеўскага<ref>{{артыкул|аўтар=Левкиевская Е. Е.|загаловак= Механизмы создания мифологических фантомов в «Белорусских народных преданиях» П. Древлянского|спасылка=http://ruthenia.ru/folklore/levkievskaya3.htm|выданне=Фольклор и постфольклор: структура, типология, семиотика|месца=М.|выдавецтва=Центр типологии и семиотики фольклора РГГУ}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Андрей Топорков.|загаловак= О «Белорусских народных преданиях» и их авторе|спасылка=http://www.krotov.info/libr_min/14_n/eb/ylo2.htm#44|выданне= Рукописи, которых не было. Подделки в области славянского фольклора|месца=М.|выдавецтва=Ладомир|год=2002|старонкі=255―310|isbn=5-86218-381-7}}</ref>. У часопісе «Масквіцянін» Шпілеўскім апублікавана праца «Даследаванні пра ваўкалакаў на падставе беларускіх павер’яў» (1853), «Беларусь у характарыстычных апісаннях і фантастычных казках», у часопісе «Современник»― «Падарожжа па Палессі і Беларускім краі» (13 гісторыка-этнаграфічных нарысаў). Падарожжа пачыналася ў Варшаве і сканчалася ў [[Грэск]]у Слуцкага павета. Тады ж выйшлі яго «Беларускія прыказкі», у 1857 годзе ― «Археалагічныя знаходкі». У часопісе «Иллюстрация» апублікаваны 6 «Заходнерускіх нарысаў». Працы Шпілеўскага з’яўляюцца каштоўным укладам у беларускае краязнаўства. Яны вывучаюцца ў школах і ўніверсітэтах, па ім пішуцца дысертацыі<ref>{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Русская дореволюционная печать и советское литературоведение о Павле Шпилевском|выданне=Книга в Белоруссии: Книговедение, источники, библиография|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1981|старонкі=255―310|старонак=136}}</ref>. Член Маскоўскага археалагічнага таварыства [[Міхаіл Францавіч Кусцінскі|М. Ф. Кусцінскі]] скончыў Віленскі дваранскі інстытут і Пецярбургскі ўніверсітэт. Жывучы з 1885 года ў [[Завідзічы|Завідзічах]] [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]], праводзіў раскопкі, склаў археалагічную карту павета, пачаў складаць фотатэку старажытнасцей Віцебскай губерні, вывучаў [[Барысавы камяні]]. Артыкулы публікаваў у «Працах археалагічных з’ездаў», «[[Віцебскія губернскія ведамасці|Віцебскіх губернскіх ведамасцях]]» і «Полацкіх епархіяльных ведамасцях» ― «Пра курганы Лепельскага павета», «Нататкі пра археалагічныя раскопкі ў Віцебскай губерні», «Вопыт археалагічных даследаванняў у Лепельскім павеце Віцебскай губерні», « Нататкі пра знаходкі ў Віцебскай губерні ў курганах з трупаспаленнем»<ref>{{артыкул|загаловак=Кусцінскі Міхаіл Францавіч|выданне=Археалогія Беларусі: Энцыклапедыя ў двух тамах|месца=Мн.|выдавецтва=Бел Эн|год=2009|том=1|старонкі=490|старонак=496|isbn=978-985-11-0354-2}}</ref>. [[Файл:Book illustrations of Dvina or Boris stones - t.04.png|thumb|right|260px|Малюнкі Барысавых камяней, прадстаўленыя М. Ф. Кусцінскім на першым археалагічным з’ездзе ў Маскве ў 1869 годзе]] Пошукамі вестак аб культавых камянях займаліся многія краязнаўцы, асабліва імі цікавіліся [[Фёдар Васільевіч Пакроўскі|Ф. В. Пакроўскі]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаў]]. Пакроўскі апублікаваў свае даследаванні археалагічных картаў<ref>{{кніга|загаловак=Труды IX Археологического съезда в Вильне|месца=М.|год=1893|старонкі=1―65}}</ref>. Матэрыялы Раманава мала друкаваліся, знаходзяцца ў архіве [[Львоў|Львова]]<ref>{{артыкул|аўтар=Дучыц Л. У.|загаловак=Культавыя камяні Беларусі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1989|старонкі=169|старонак=204}}</ref>. Ураджэнец польскага [[Замасць|Замасця]], паэт і драматург [[Павел Васільевіч Кукальнік|П. В. Кукальнік]] пасля выхаду аб’ёмнай працы Л.-Ф. Сегюра «Скарочаная ўсеагульная гісторыя…» у яго перакладзе, быў прызначаны ў 1824 годзе прафесарам Віленскага ўніверсітэта на кафедры ўсеагульнай гісторыі. Пасля закрыцця ўніверсітэта выкладаў гісторыю ў каталіцкай [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], з 1863 года ― старшыня Віленскага цэнзурнага камітэта. Захапіўшыся гісторыяй краю, апублікаваў у Вільні шэраг краязнаўчых нарысаў і нататак («Паданні літоўскага народа», «Гістарычныя ўспаміны пра раку Нёман», «Урыўкі з паездкі ў Гродзенскую губерню» і інш.), выдаў кнігі «Гістарычныя нататкі пра Літву» (1864), «Гістарычныя нататкі пра Паўночна-Заходнюю Расію» (1867)<ref>{{кніга|аўтар=Шверубович А. И.|загаловак=Братья Кукольники. Очерк их жизни: Биография, служебно-литературная деятельность и Хроника современных им событий в Северо-Западном крае|спасылка=http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|месца=Вильна|выдавецтва=Типография Губернского правления|год=1885|старонак=73|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022223346/http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|archive-date=22 кастрычніка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022223346/http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|archivedate=22 кастрычніка 2016}}</ref>. Будучыню Беларусі і Літвы разглядаў выключна ў яднанні іх з Расіяй, адмаўляў сяброўства з Польшчай, лічачы пашырэнне каталіцтва экспансіяй на Усход<ref>{{артыкул|аўтар=Рябов А. К.|загаловак=Кукольник Павел Васильевич|выданне=Русские писатели. 1800―1917. Биографический словарь|месца=М.|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1994|том=3|старонкі=216|старонак=592|isbn=5-85270-112-2}}</ref>. Дырэктар віленскага вучылішча, член Таварыства аматараў рускай славеснасці, гісторык і фалькларыст-славіст [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П. А. Бяссонаў]] у 1864―1867 гадах, калі ўзначальваў Віленскую археаграфічную камісію, выдаў зборнік песень-літаній старцаў «Калікі вандроўныя», у які ўвайшлі і беларускія песні. У 1871 годзе выпусціў у Маскве зборнік «Беларускія песні, з падрабязнымі тлумачэннямі іх творчасці і мовы, з нарысамі народнага абраду і ўсяго побыту» з [[Валачобны абрад|валачобнымі]], [[Юр’еў дзень (вясенні)|юр’еўскімі]], мікольскімі, [[Купальскія песні|купальскімі]] і [[Каляды|каляднымі]] песнямі<ref>{{артыкул|аўтар=Ліс А. С.|загаловак=Бяссонаў Пётр Аляксеевіч|выданне=Энцыклапедыя літаратура і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|том=1 |старонкі=553|старонак=727}}</ref>. Сакратар Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта, рэдактар неафіцыйнай часткі «Віцебскіх губернскіх ведамасцяў», пазней рэдактар «[http://book-old.ru/BookLibrary/005001-Pam.-kn.-Vitebskoy-gubernii/1864.-Pamyatnaya-knizhka-Vitebskoy-gubernii-na-1864-god.html Памятнай кніжкі Віцебскай губерні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160405110313/http://book-old.ru/BookLibrary/005001-Pam.-kn.-Vitebskoy-gubernii/1864.-Pamyatnaya-knizhka-Vitebskoy-gubernii-na-1864-god.html |date=5 красавіка 2016 }}» [[Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі-Курыла|А. М. Семянтоўскі-Курыла]] ― першы, хто заняўся сістэматычным краязнаўствам Віцебшчыны; аўтар 159 артыкулаў, нарысаў і нататак («Апісанне Віцебскай губерні ў лясных адносінах», «Віцебск і павятовыя гарады Віцебскай губерні», «Гідраграфічны агляд Віцебскай губерні», «Віцебск, статыстычны нарыс», «Пра кірмаш Віцебскай губерні», Помнікі даўніны «Віцебскай губерні», «[[c:File:Сементовский, А. М. - Белорусские древности (СПб., 1890).djvu|Беларускія старажытнасці]]», «[http://witebsk.ru/lib/etno-obzor-vitebskoy-gubernii/ Этнаграфічны агляд Віцебскай губерні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804150519/http://witebsk.ru/lib/etno-obzor-vitebskoy-gubernii/ |date=4 жніўня 2016 }}» і інш.). За плённую працу быў абраны членам-супрацоўнікам Вольнага эканамічнага таварыства, Рускага геаграфічнага таварыства і членам-карэспандэнтам Маскоўскага археалагічнага таварыства. Газета «[[Kurier Wileński (1840)|Виленский вестник]]» у 1869 годзе пісала: {{цытата|«У шэрагу губернскіх ведамасцяў і статыстычных камітэтаў „Віцебскім ведамасцям“ і камітэту належыць першае месца ў паўночна-заходняй і адно з бачных месцаў у іншай Расіі. Гэтым пераважаючым становішчам паміж сваімі субратамі „Віцебскія ведамасці“ і камітэт абавязаны дзейнасці А. М. Семянтоўскага, а таксама садзейнічанню М. Ф. Кушчынскага, А. М. Сазонава і некаторых іншых віцебцаў, што складаюць хоць малы, але асвечаны гурток людзей, сур’ёзна адданых навуцы. Дзейнасць яго пры самых бедных сродках, плён багаты колькасцю і якасцю, тым больш, што віцебскі гурток не атрымлівае ні тысячных акладаў жалавання, ні асаблівых сум і дапамог на выданні, як гэта бачым у некаторых навуковых установах.»|}} Сучасныя беларускія гісторыкі адзначаюць у працах Семянтоўскага вялікадзяржаўныя пазіцыі<ref>{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Семянтоўскі Аляксандр Максімавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=458|старонак=580|индекс=5-85700-014-9}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-24-08|title= Александр Максімовіч Сементовский|publisher= Старажытны Віцебск|archive-url= https://web.archive.org/web/20161022220453/http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-24-08|archive-date= 22 кастрычніка 2016|url-status= dead}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|А. П. Сапуноў]] пасля заканчэння Маскоўскага ўніверсітэта настаўнічаў у [[Віцебская мужчынская гімназія|віцебскай мужчынскай гімназіі]], працаваў у [[Віцебскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віцебскім цэнтральным архіве старажытных актаў]], з 1901 года — сакратар [[Віцебскі губернскі статыстычны камітэт|Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта]], адзін з ініцыятараў адкрыцця [[Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута|Віцебскага аддзялення Маскоўскага археалагічнага інстытута]], выкладаў у ім. Адзін са стваральнікаў [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія|Віцебскай вучонай архіўнай камісіі]] (1909) і [[Віцебскі царкоўна-археалагічны музей|Віцебскага царкоўна-археалагічнага музея]] (1893). Аўтар прац па гісторыі, этнаграфіі і археалогіі Віцебшчыны: «Польска-літоўскае і рускае заканадаўства аб яўрэях» (1884), «Дзвінскія або Барысавы камяні» (1890), «Рака Заходняя Дзвіна: Гісторыка-геаграфічны агляд» (1893), «Матэрыялы па гісторыі і геаграфіі Дзісненскага і Вілейскага паветаў Віленскай губерні» (1896), «Помнікі часоў старажытных і найноўшых у Віцебскай губерні» (1903). Склаў і выдаў зборнік дакументаў па гісторыі краю «[[Віцебская даўніна]]» (1883―1888)<ref>{{кніга|аўтар=Гончарова А. В., Пугачёва Н. А.|загаловак= Алексей Парфёнович Сапунов|спасылка= http://pdf.vlib.by/BS-2009/Sapunov-25-11-2009.pdf|месца=Витебск|выдавецтва=Витебская областная библиотека|год=2009|старонак=43}}</ref>. З шасці запланаваных ім тамоў атрымалася выпусціць тры. Першы том змяшчае ў асноўным віцебскія дакументы: гарадскія інвентары, прывілеі і дараваныя граматы, статыстыку ў розныя перыяды; у чацвёртым томе —віцебскія дакументы часоў [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] і [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654―1667 гадоў]]; у пятым томе — дакументы [[Полацкая епархія|Полацкай епархіі]] і дакументы скасавання ўніяцкай царквы. У другі і трэці тамы Сапуноў меў намер уключыць дакументы па гісторыі іншых гарадоў Віцебскай губерні; у шосты том ― вялікі гістарычны нарыс Віцебскай губерні з картамі, малюнкамі помнікаў архітэктуры і інш. У 1909 годзе Сапуноў прыняў удзел у стварэнні і працы [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія|Віцебскай губернскай вучонай архіўнай камісіі]], царкоўна-археалагічнага музея. Выкладаў у Віцебскім аддзяленні Маскоўскага археалагічнага інстытута (1911―1924) і [[Віцебскі інстытут народнай адукацыі|Віцебскім інстытуце народнай адукацыі]]. Быў ганаровым членам розных навуковых таварыстваў у Віцебску, Маскве, Пецярбургу, ганаровым грамадзянінам [[Веліж]]а. Удастоены залатога Увараўскага медаля [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]]. У 1907 годзе на з’ездзе віцебскіх землеўладальнікаў абраны ў члены III Дзяржаўнай думы. У гонар яго названа адна з віцебскіх вуліц<ref>{{кніга|аўтар=Хмельніцкая Л.|загаловак=Гісторык з Віцебска. Жывапіс Аляксея Сапунова|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі гістарычны агляд|год=2001|старонак=256|isbn=985-6599-23-7}}</ref>. Выпускнік Строганаўскага вучылішча тэхнічнага малявання [[Васіль Васільевіч Гразноў|В. В. Гразноў]] па запрашэнні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілава]] пасяліўся ў Вільні, дзе, як ён пісаў мастацкаму крытыку [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. В. Стасаву]], ''«прысвяціў сабе з пылкім юнацкім запалам розным працам… і ў асаблівасці па пошуку гістарычных помнікаў»''. У 1860-я гады Гразноў першы даследаваў гродзенскую [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскую (Каложскую) царкву]], апісаў свае ўражанні ў нарысе, які выйшаў у Вільні ў 1893 годзе<ref>{{кніга|аўтар=Грязнов В. В.|загаловак=Коложская Борисоглебская церковь в г. Гродне|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|старонак=11}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Трусов И. Г.|загаловак=Борисо-Глебская Коложская церковь|месца=Гродно|выдавецтва=ООО «ЮрСаПринт»|год=2011|старонак=52|isbn=978-985-90187-2-5}}</ref>. Малюнкі Гразнова сталі ілюстрацыямі да кніг П. М. Бацюшкава («Беларусь і Літва», 1890), І. В. Карчынскага («Старажытная Каложская царква ў імя святых князёў Барыса і Глеба ў г. Гродне», 1908), трэцяга тому «Жывапіснай Расіі» (1882) і інш. У 1864 годзе, аглядаючы ў [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім павеце]] царкву ў [[Тураў|Тураве]], Гразноў у скрыні з вуглём знайшоў старыя рукапісы, сярод якіх выявіўся пісьмовы помнік XI стагоддзя, што пазней атрымаў у навуковым свеце назву [[Тураўскае Евангелле|Тураўскага Евангелля]]<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Василий Васильевич Грязнов|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI–30-е годы ХХ в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=121–122}}</ref>. [[Файл:Bogdanovich - The remnants of the ancient world view of the Belarusians.PNG|міні|left|Вокладка «Перажыткаў старажытнага светапогляду беларусаў» [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіча]], 1895 г.]] Даўно займаўся выдавецкай справай заснавальнік часопісаў «Вокруг света», «Новый мир», «Новь», «Задушевное слово» М. В. Вольф. Ён ажыццявіў пад рэдакцыяй [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. П. Сямёнава-Цян-Шанскага]] выданне шматтомнага зборніка «Жывапісная Расія», дзе трэці том «Літоўскае Палессе» і «Беларускае Палессе» (1882) змяшчаў пераважна нарысы аўтарства А. Кіркора, якія прысвечаны гісторыі і прыродзе беларускіх земляў, матэрыяльнай і духоўнай культуры беларусаў. Кніга была перавыдадзена ў Мінску ў 1993 годзе. Выпускнік Кіеўскай духоўнай акадэміі, чыноўнік дэпартамента шляхоў зносін [[Іван Пятровіч Барычэўскі|І. П. Барычэўскі]] вядомы ў гістарычнай навуцы як даследчык Вялікага Княства Літоўскага, ён жа аўтар прац па беларускай гісторыі, этнаграфіі і археалогіі ― «Камяні Літоўскіх багінь», «Даследаванне пра паходжанне, назву і мову літоўскага народа» (1847); сабраў і апублікаваў шмат беларускіх паданняў і павер’яў. Ураджэнка Гомельшчыны, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] апублікавала ў 1881―1911 гадах у Пецярбургу больш за 700 беларускіх народных песень, упершыню адзначыўшы двухгалоссе ў беларускіх напевах. Геаграфічнае таварыства прыняло яе ў правадзейныя члены. У прадмове да зборніка 1888 года Радчанка дэталёва апісала беларускі сялянскі побыт, жыллё, абрады і звычаі<ref>{{артыкул|загаловак= Радчанка Зінаїда Федорівна|выданне= Мистецтво України: Біографічний довідник|месца=К.|год=1997|старонкі=499|старонак=700|індэкс=5-88500-071-9}}</ref>. Беларускі этнограф [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіч]] быў актыўным карэспандэнтам П. В. Шэйна, які выкарыстаў яго звесткі пра матэрыяльную і духоўную культуру сялян Барысаўскага павета. Першая этнаграфічная праца А. Багдановіча ― «Нарыс аб становішчы жанчыны ў сялянскім асяроддзі беларускага краю» («[[Мінскі лісток]]», 1886). У 1895 годзе выйшла фундаментальная праца Багдановіча "[http://www.grodnolib.by/media/file/binary/2013/1/27/180012133827/1ba78856_pdf.pdf?srv=cms Перажыткі старажытнага светапогляду беларусаў]{{Недаступная спасылка}} ", у якой вялікі фактычны матэрыял, сабраны на тэрыторыі Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў класіфікаваны ў адмысловыя раздзелы ― фетышызм, культ сонца, вераванні ў нячыстую сілу і інш<ref>{{кніга|аўтар=Пширков Ю. С.|загаловак=А. Е. Богданович|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1966|старонак=128}}</ref>. Настаўнік гісторыі і грэчаскай мовы [[Марыінская жаночая гімназія (Гродна)|гродзенскай гімназіі]], а пазней шматгадовы бібліятэкар гарадской публічнай бібліятэкі [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Я. Ф. Арлоўскі]] ў «[[Гродзенскія губернскія ведамасці|Гродзенскіх губернскіх ведамасцях]]» вёў «Аддзел крытыкі і бібліяграфіі па гісторыі Заходняй Русі» і «Агляд гістарычных часопісаў», публікаваўся таксама ў «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцях». Аўтар кніг «Нарыс гісторыі горада Гродна» (1889), «М. Свіслач-Ваўкавыская: гістарычны нарыс» (1895), «Гістарычны нарыс Гродзенскай гімназіі» (1901), артыкулаў «Пра Нёман», «Жыровіцы. З запісак турыста», «Граф М. Н. Мураўёў як дзеяч над умацаваннем правоў рускай народнасці», «Лёс праваслаўя ў сувязі з гісторыяй лацінства і уніі ў Гродзенскай губерні ў XIX стагоддзі (1794—1900)». Імем Арлоўскага названая вуліца ў Гродне<ref>{{артыкул|аўтар=Линкевич В. Н.|загаловак=Конфессиональная история Гродненщины в работах церковных краеведов второй половины XIX―начала XX вв.|спасылка=http://www.elib.grsu.by/katalog/436596pdf.pdf|выданне=Гродненщина в историческом, экономическом и культурном развитии 1801―1921 гг.|месца=Гродно|выдавецтва=ГрДу им. Я. Купалы|год=2012|старонак=194}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Орловский Евстафий Филаретович|выданне=Гродно. Энциклопедический справочник|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=303|старонак=438|isbn=5-85700-015-7}}</ref>. Артыкулы магістра багаслоўя, прафесара Кіеўскай духоўнай акадэміі і рэдактара «Весніка Еўропы» І. А. Эрэміча, чыя маладосць прайшла ў ваколіцах [[Ружаны|Ружанаў]], публікаваліся ў асноўным у рэдагуемым ім часопісе. Асобнымі выданнямі выпушчаныя «Панскія фатэцыі» (Вільня, 1865) і «Нарысы беларускага Палесся» (Вільня, 1868)<ref>{{кніга|аўтар=Эремич И.|загаловак=Очерки белорусского Полесья|спасылка=http://sources.ruzhany.info/048_1.html|месца=Вильно|год=1867}}</ref>. Ураджэнец усходняй Польшчы [[Станіслаў Паўлавіч Мікуцкі|Станіслаў Мікуцкі]], які скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1851), і спецыялізаваўся ў параўнальным мовазнаўстве, атрымаў для ''«напісання параўнальнага слоўніка літоўскай і славянскіх моў»'' камандзіроўку на два гады ад Акадэміі навук у Літву, у выніку якой склаў «Справаздачы пра падарожжы» (апублікаваны ў «Известиях Императорской Академии наук», 1853―1854). Мікуцкі стаў адным з першых ініцыятараў перакладу літоўскай мовы з лацінкі на кірыліцу; на аснове гэтай азбукі ў 1864 годзе быў выдадзены літоўскі «Буквар для сельскіх дзяцей», «Кароткая гісторыя Старога і Новага Запавету» і «Сельская хрэстаматыя, або Вытрымкі з твораў розных польскіх аўтараў»<ref>{{cite web|url=http://www.genling.nw.ru/baltist/diploms/2011Pijanzina.pdf|title=Особенности передачи литовского языка кириллицей в 1864―1904 гг.|author=Пиянзина Л. Н.|date=2011|publisher=Санкт-Петербургский университет|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324113736/http://www.genling.nw.ru/baltist/diploms/2011Pijanzina.pdf|archive-date=24 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Нароўні з мовазнаўчымі працамі Мікуцкі надрукаваў у «Этнографическом обозрении», «Живой старине» і «Виленском вестнике» матэрыялы «Беларускія песні і загадкі, запісаныя ў Віцебскай губерні ў маёнтку Зябкі Дрысенскага павета», «Беларускія словы» і іншыя<ref>{{артыкул|аўтар=Фядосік А. С.|загаловак=Мікуцкі Станіслаў Паўлавіч|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=3|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1986|старонкі=522|старонак=751}}</ref>. Выпускнік Маскоўскага ўніверсітэта, пасля прафесар [[Карлаў універсітэт|універсітэта]] ў Празе, гісторык рускай літаратуры [[Яўген Аляксандравіч Ляцкі|Я. А. Ляцкі]], вядомы ў літаратуразнаўстве як даследчык «[[Слова пра паход Ігараў]]» і рэдактар часопіса «Современник», удзельнічаў у фальклорных экспедыцыях па Літве і Палессі, збіраючы беларускі фальклор і народную міфалогію. Ён апублікаваў артыкулы «Уяўленне беларуса аб нячыстай сіле» (1890), «Хвароба і смерць ва ўяўленні беларуса» (1892), «Матэрыялы для вывучэння творчасці і быту беларусаў. Прыказкі, прымаўкі, загадкі» (1898). У 1927―1928 гадах у чэшскім часопісе «Slavia» апублікаваў серыю артыкулаў «Нататкі пра беларусазнаўства». Вялікая колькасць сабранага ім фальклорнага матэрыялу захоўваецца ў Інстытуце рускай літаратуры (Пушкінскі Дом) АН РФ<ref>{{артыкул|аўтар=Грачёва А. М.|загаловак=Ляцкий Евгений Александрович|спасылка=http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=GI7xrH7lZM4%3d&tabid=10547|выданне=Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги|месца=М.|выдавецтва=ОЛМА-ПРЕСС|год=2008|isbn=5-94848-211-1}}</ref>. [[Файл:Nikiforovskiy N J.jpg|міні|М. Я. Нікіфароўскі]] Сын магілёўскага купца-яўрэя [[Павел Васілевіч Шэйн|П. В. Шэйн]], які перайшоў у лютэранства, у 1851―1881 гадах быў настаўнікам у Віцебску. З сярэдзіны 1850-х гадоў ён стаў збіраць беларускі фальклор, які з 1859 года публікаваў з каментарыямі. Рускае геаграфічнае таварыства выдзеліла яму субсідыю, дапамагло і Міністэрства фінансаў. У «Виленском вестнике» за 1877 год Шэйн надрукаваў зварот да настаўнікаў школ і семінарый ― «Праграму для збірання помнікаў народнай творчасці». Сярод яго карэспандэнтаў былі А. Я. Багдановіч, [[Янка Лучына]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]], [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]], З. Ф. Радчанка. У зборніку «Беларускія народныя песні…» (1874) змешчаны больш за тысячу тэкстаў, у «Матэрыялах для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю» (т. 1-3, 1887―1902) маюцца апісанні сямейных і каляндарных абрадаў з песнямі, розныя празаічныя жанры беларускага фальклору, звесткі па матэрыяльнай культуры. Зборнікі, пры ўсім багацці матэрыялу і складнасці яго сістэматызацыі, не пазбаўленыя некаторых недахопаў<ref>{{кніга|аўтар=Новиков Н. В.|загаловак=Павел Васильевич Шейн: кніга о собирателе и издателе русского и белорусского фольклора|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1972|старонак=223}}</ref>. Ураджэнец Віцебшчыны, член Геаграфічнага таварыства, настаўнік [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]] апублікаваў больш за 20 гісторыка-этнаграфічных нарысаў: «Нарысы простага жыцця-быцця ў Віцебскай Беларусі і апісанне прадметаў абіходнасці» (1895), «Прыкметы і павер’і, забабонныя абрады і звычаі, легендарныя паданні аб асобах і мясцінах» (1897), «Старонкі з нядаўняй даўніны горада Віцебска» (1899), «Нячысцікі: свод паданняў у Віцебскай Беларусі пра нячыстую сілу» (1907) і іншыя<ref>{{кніга|аўтар=Бондарчик В. К., Чигринов И. Г.|загаловак=Николай Яковлевич Никифоровский: очерк жизни и деятельности|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1960|старонак=103}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Васіль Бандарчык.|загаловак=Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч|спасылка=http://adverbum.org/b-egb5.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1999|том=5|старонкі=326|старонак=592|isbn=985-11-0141-9}}</ref>. Рэдактар з 1869 года «Літоўскіх епархіяльных ведамасцей», член Віленскай археаграфічнай камісіі [[Іаан Антонавіч Катовіч|І. А. Катовіч]] заўсёды спрыяў краязнаўчым публікацыям. Аўтар нарысаў «Пра праваслаўныя цэрквы ў г. Кобрыне», «Некалькі слоў пра віленскую Кальварыю і пра наведванне яе праваслаўнымі». Гісторык [[Пётр Андрэевіч Гільтэбрант|П. А. Гільтэбрант]], які служыў у 1865―1879 гадах памочнікам архіварыуса [[Віленскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віленскага цэнтральнага архіва старажытных актавых кніг]], а потым загадчыкам аддзела рукапісаў [[Віленская публічная бібліятэка|Віленскай публічнай бібліятэкі]], у Вільні выпусціў «Зборнік помнікаў народнай творчасці ў Паўночна-Заходнім краі» (1866) з 300 песнямі, 93 загадкамі, 150 прыказкамі, бытавымі і рэлігійнымі абрадамі Віленскай, Мінскай і Гродзенскай губерній. Аснову зборніка склалі матэрыялы, сабраныя вучнямі [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі]]. Таксама з’яўляецца аўтарам «Даведачнага і тлумачальнага слоўніка да Новага Запавету»<ref>{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. К.|загаловак=Гільтэбрант Пётр Андрээвіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=148|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Дырэктар [[Навагрудская гімназія|навагрудскай]], а пасля гродзенскай гімназій [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|М. А. Дзмітрыеў]] стаў збіраць беларускі фальклор у 1850-х гадах. Публікаваўся ў «Вестнике Западной России», «Вестнике Императорского Русского географического общества», «Виленском вестнике», «[[Мінскія губернскія ведамасці|Мінскіх губернскіх ведамасцях]]», «Гродзенскіх губернскіх ведамасцях», «Памятнай кніжцы Гродзенскай губерні». Аўтар прац «Алфавітны паказальнік асаблівых слоў і казак Навагрудскага павета», «Вясельны абрад у вёсках Навагрудскага павета», «Некалькі звестак аб хатнім побыце сялян Паўночна-Заходніх губерняў», «Збор песень, казак, абрадаў і звычаяў сялян Паўночна-Заходняга краю», «Абрады і звычаі заходнерускіх сялян», «Вопыт збірання песень і казак сялян Паўночна-Заходняга краю» і інш. Апублікаваў шэраг беларускіх легенд. Узнагароджаны сярэбраным медалём Рускага геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. К.|загаловак=Дзмітрыеў Міхаіл Аляксеевіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=172|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. [[Файл:Деды.jpg|міні|250x250пкс|left|Абрад «[[Дзяды]]»]] Ураджэнец Слуцка, гісторык і аматар-археолаг, калекцыянер старых абразоў і кніг, [[Аляксандр Іванавіч Слупскі|А. І. Слупскі]] ў 1888 годзе ў Мінску апублікаваў працу «Ізяслаўль і Тураў, рассаднікі хрысціянства, заснаваныя св. Уладзімірам у цяперашняй Беларусі: (з нагоды 900-годдзя юбілея хрышчэння Русі)», дзе, у прыватнасці, даказваў, што легенда аб заснаванні [[Заслаўе|Заслаўя]] князем [[Уладзімір Святаславіч|Уладзімірам]] з’яўляецца гістарычным фактам. Пад рэдакцыяй Слупскага ў Мінску выйшаў «Паўночна-Заходні каляндар» за 1892 і 1893 гады, дзе змешчаны беларускі народны каляндар на аснове прыкмет і абрадавых песень. Выпусціў таксама «Гісторыю Мінска» і «Легенду аб Магілёве». У 1880-х ― 1890-х гадах публікаваў гісторыка-краязнаўчыя нарысы ў мінскіх газетах<ref>{{артыкул|аўтар=Александровіч С. Х.|загаловак=Слупскі Аляксандр Іванавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=67|старонак=703}}</ref>. Хатні настаўнік князёў [[Друцкія|Друцкіх-Любецкіх]] на Піншчыне, выпускнік Віленскага ўніверсітэта [[Рамуальд Сымонавіч Зянкевіч|Р. С. Зянкевіч]] апублікаваў у польскім перакладзе ў часопісе [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Крашэўскага]] «[[Athenaeum (1841)|Athenaeum]]» «Народныя песні, сабраныя на Піншчыне» (1847); у зборніку «Народныя песенькі пінскага люду» (Коўна, 1851) сабраў 219 беларускіх народных песень, у працы «Пра ўрочышчы і звычаі жыхароў Пінскага павета, а таксама пра характар іх песень» (1852) даў апісанне вясельных, купальскіх і іншых мясцовых абрадаў, забабонаў і вераванняў, упершыню ў этнаграфіі расказаў пра беларускі абрад [[дзяды]]. У 1843 годзе Зянкевіч правёў абмеры курганоў, гарадзішчаў, замчышчаў у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]], стварыўшы яго археалагічную карту. Сцвярджаў, што ў VI ст. н. э. у беларускім Палессі жылі [[будзіны]], славяне ж з’явіліся пазней<ref>{{артыкул|аўтар=Саламевіч І. У.|загаловак=Зянкевіч Рамуальд Сыманавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=217|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Інспектар народных вучылішчаў у Гродзенскай, пазней — у Мінскай губерні, [[Рыгор Іванавіч Кулжынскі|Р. І. Кулжынскі]], апублікаваў (1866―1874) у губернскіх газетах «Нататкі пра гісторыю народнай паэзіі», «Пра духоўныя песні Паўночна-Заходняга краю», «Сцэны з беларускага побыту»<ref name="ЭБ">{{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Кулжы́нскі Рыгор Іванавіч|Скідан В. І.|278—279}}</ref>. Выдаючы ў Харкаве духоўны часопіс «Дабравест», надрукаваў там «Успаміны пра Паўночна-Заходні край» (1861―1874)<ref>{{артыкул|аўтар=Ціхаміраў А.|загаловак=«Гродзенскія лісты» Рыгора Кулжынскага: вопыт інтэрпрэтацыі|спасылка=http://86.57.162.94:8088/Documents/Store/115|выданне=Горад Святога Губерта: альманах лакальнай гісторыі|месца=Гродна|год=2014|нумар=9|старонак=175}}</ref>. Наглядчык Свянцянскага дваранскага вучылішча [[Іван Іванавіч Насовіч|І. І. Насовіч]] заняўся этнаграфіяй, калі выйшаў у 1844 годзе ў адстаўку і пасяліўся ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. З 1864 года жыў у Пецярбургу, шмат працаваў у архівах. Аўтар прац «Беларускія прыказкі і прымаўкі» (1852), «Зборнік беларускіх прыказак» (1867, Залаты медаль рускага геаграфічнага таварыства), «Беларускія прыказкі і загадкі» (1868), «Беларускія песні» (1873). Асноўная праца ― «[[Слоўнік беларускай мовы Івана Насовіча|Слоўнік беларускай гаворкі]]» (1870), куды ўвайшлі больш за 30 тысяч слоў, запісаных Насовічам у беларускіх губернях, а таксама знойдзеных у старабеларускіх пісьмовых помніках. Цікавыя яго артыкулы на рэлігійныя тэмы: «Аб барацьбе сапраўднай набожнасці з забабонамі і памылкамі ў часы старазапаветнай царквы, або гістарычны нарыс унутранага жыцця іўдзеяў, выняты з кніг Святога пісання» (1867), «Пра адказ паслання расійскіх архірэяў да сарбонскіх біскупаў» (1848). У 1866 годзе ў Пецярбургу выйшлі яго вершаваныя пераклады [[Псалмы|псалмоў]]. У архіве бібліятэцы РАН у Пецярбургу захоўваецца нявыдадзены "Алфавітны паказальнік старажытных слоў, вынятых з «Актаў, якія адносяцца да гісторыі Заходняй Расіі, выдадзеных у 1853 годзе» з 13 тысячамі слоў і іх тлумачэннямі<ref>{{cite web|url=http://e-heritage.ru/ras/view/person/history.html?id=48394795|title=Носович Иван Иванович|publisher=Электронная библиотека «Научное наследие России»}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{кніга|загаловак=Спадчына Івана Насовіча і беларускае мовазнаўства. Матэрыялы навуковых чытанняў, прісвечаных 220-годдзю з дня нараджэння Івана Іванавіча Насовіча|спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/13263/1/%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0%20%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%20%D1%96%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0.pdf|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ, Право и экономика|год=2008|старонак=116|isbn=978-985-442-554-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305110344/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/13263/1/%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0%20%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%20%D1%96%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0.pdf|archive-date=5 сакавіка 2016}}</ref>. [[Файл:Zamoście, Jelski. Замосьце, Ельскі (1910-14).jpg|міні|315x315пкс|Краязнаўчы музей у [[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Замосце)|сядзібе]] Аляксандра Ельскага.]] Ураджэнец [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], гісторык і краязнаўца, член Кракаўскай акадэміі навук [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|А. К. Ельскі]] ў сваёй сядзібе [[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Замосце)|Замосце]] ў 1864 годзе стварыў краязнаўчы музей, дзе з часам сабралася больш за 20 тысяч рукапісаў і 7 тысяч кніг з манастыроў і шляхецкіх хатніх архіваў, аўтографы [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], [[Людовік XVI|Людовіка XVI]], тысячы запісаў беларускіх фальклорных твораў, прадметаў побыту, медалі і ордэны, [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]]. Сярод карцін былі палотны [[Пітэр Паўль Рубенс|Пітэра Рубенса]], [[Паала Веранезэ]], [[Валенцій-Вільгельм Ваньковіч|Валенція Ваньковіча]], [[Ян Дамель|Яна Дамеля]], [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Язэпа Аляшкевіча]]; рэчы, якія належалі [[Адам Міцкевіч|Адаму Міцкевічу]] і [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвушу Касцюшку]]. Большасць экспанатаў не захавалася, некаторыя знаходзяцца ў архівах і музеях Мінска, Варшавы, Кракава, Львова, Кіева, Вільнюса і Ватыкана<ref>{{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Минского края|с=331—332}}</ref>. З 1882 года Аляксандр Ельскі публікаваўся з беларускімі этнаграфічнымі нарысамі ў кансерватыўным польскамоўным пецярбургскім часопісе «Kraj», пазней быў карэспандэнтам больш чым у 20 выданнях. У фундаментальнай польскай энцыклапедыі «[[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў]]» (1888―1902) ён апісаў амаль усе беларускія паветы, у «Вялікай усеагульнай ілюстраванай энцыклапедыі С. Аргельбранта» (т. 1—28, Варшава) яму належаць вялікія артыкулы «Беларусь», «Беларуская мова», «Беларуская літаратура і бібліяграфія». З’яўляўся аўтарам прац «Піва і варэнне піва ў нашым мінулым» (1883), «Пра беларускую гаворку» (1885), «Слоўнік жабрацкай гаворкі на Белай Русі» (1886), «Слоўца пра матэрыялы для вывучэння беларускай гаворкі, этнаграфіі і літаратуры» (1886), «Нарыс гісторыі мясцовай гаспадаркі ў супастаўленні з народнымі звычаямі ад першабытнага да апошняга часу» (т. 1—2, 1893―1898), «Нарыс гісторыі Мінскай дыяцэзіі» 1907), «100 прыказак, загадак, прыдумак і гавенд для карысці беларускага (крывіцкага) народа» (Вільня, 1908) і іншых<ref>{{кніга|загаловак=Дзеля блізкіх і прышласці: матэрыялы міжнароднай навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі ун-т культуры|год=1999|старонак=156}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мальдзіс А. І.|загаловак=Ельскі Аляксандр Карлавіч|спасылка=http://adverbum.org/b-egb3.htm/выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1996|том=3|старонкі=350|старонак=527|isbn=5-85700-014-9}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Дуко А.|загаловак= Навукова-даследчыцкая і літаратурная дзейнасць Аляксандра Ельскага|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2009|нумар=6|старонкі=49―53}}</ref>. Вывучэнне курганных старажытнасцей спачатку насіла выпадковы характар. Ваенны інжынер, архітэктар і будаўнік [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]] [[Тэадор Нарбут]] быў пасланы ў 1810 годзе [[Міхаіл Багданавіч Барклай дэ Толі|М. Б. Барклаем-дэ-Толі]] ва ўсходнюю Беларусь для вывучэння мясцовасці на выпадак вайны з Напалеонам. Нарбут вельмі зацікавіўся курганамі каля [[Рагачоў|Рагачова]] і нават пачаў раскопкі. Пасяліўшыся ў [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім павеце]], ён працягнуў раскопкі, стаў збіраць розныя дакументы па гісторыі края, рабіў паведамленні ў Віленскую археалагічную камісію. Нарбут лічыў тамтэйшыя курганы старажытнымі магіламі, якія належаць невядомаму народу, які жыў тут ''«перад русінамі»''. Вынікам яго працы стала «Гісторыя літоўскага народа» ў 9 кнігах (1835―1841). У ёй Нарбут спрабаваў прасачыць гісторыю літоўскага народа ад старажытнасці да часу праўлення апошняга з [[Ягелоны|Ягелонаў]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]], які [[Люблінская унія|аб’яднаў]] у 1569 годзе Польшчу і Вялікае Княства Літоўскае ў адзіную дзяржаву Рэч Паспалітую<ref>{{артыкул|аўтар=Жалуновіч Л. А.|загаловак=Тэадор Яўхімавіч Нарбут|спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1038/1/%d0%96%d0%b0%d0%bb%d1%83%d0%bd%d0%be%d0%b2%d1%96%d1%87%20%d0%9b%d0%90.pdf|выданне=XXI век: актуальные проблемы исторической науки: Материалы междунар. науч. конф., посвящ. 70-летию ист. фак. БГУ. Минск, 15–16 апр. 2004 г. / Редкол.: В. Н. Сидорцов. (отв. ред.) и др.|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ|год=2004|старонкі=132―133|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022224742/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1038/1/%d0%96%d0%b0%d0%bb%d1%83%d0%bd%d0%be%d0%b2%d1%96%d1%87%20%d0%9b%d0%90.pdf|archive-date=22 кастрычніка 2016}}</ref>. Выкладчык [[Полацкая духоўная семінарыя|Полацкай духоўнай семінарыі]], пасля рэдактар «[[Віцебскія губернскія ведамасці|Віцебскіх губернскіх ведамасцей]]» і выдавец часопіса «Пінскі веснік Паўднёва-Заходняй Расіі» [[Ксенафонт Антонавіч Гаворскі|К. А. Гаворскі]] ў пачатку 1850-х гадоў раскопваў курганы каля Полацка і апісаў іх змест. Аўтар прац «Гісторыка-статыстычнае апісанне Полацкай епархіі» (1853), «Гістарычнае апісанне Полацкага Барысаглебскага манастыра» («Веснік заходняй Расіі», 1865), «Гістарычныя звесткі аб полацкім Сафійскім саборы», «Наведванне Пятром Вялікім Сафійскага сабора», «Пра пачатак хрысціянства ў былым Полацкім княстве», «Аб увядзенні, распаўсюдзе і лёсе кальвінізму ў Беларусі», нарысаў «Падарожжа з Полацка ў кірунку да так званай Альгердавай дарогі»<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Ксенофонт Антонович Говорский|спасылка=http://historylib.org/historybooks/B—A—Timoshchuk-Drevnosti-slavyan-i-Rusi/19|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=90―96|сраниц=206|isbn=985-08-0007-0}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Віленскі кнігагандляр [[Вандалін Шукевіч|В. А. Шукевіч]] друкаваў краязнаўчыя нататкі і нарысы ў «Літоўскім кур’еры», «Виленском вестнике» і іншых газетах краю. З 1883 года заняўся даследаваннем археалагічных помнікаў на паўночным захадзе Беларусі і поўдні цяперашняй Літвы. Адшукаў каля 130 помнікаў [[мезаліт]]а, каля 10 курганных [[могільнік]]аў. Быў перакананы, у адрозненне ад Т. Нарбута, што ўжо ў каменным веку беларускі край быў заселены, а літоўскія плямёны прыйшлі сюды пазней. У выніку археалагічных пошукаў Шукевічам была сабрана багатая калекцыя, перададзеная ім у музеі Вільні, Кракава і Масквы. Ім былі сабраны беларускія легенды, вераванні, якія Шукевіч выклаў у нарысах «Вераванні і народная практыка» (часопіс «Вісла») і «Некаторыя вераванні, прымхі і забабоны нашага народа. Легенды і паданні» («Літоўскі паквартальнік»). З’яўляўся старшынёй віленскага археалагічнага гуртка «Таварыства прыхільнікаў старажытнасцяў і чалавеказнаўства» (1898―1906), задачай якога было захаванне жывапісу ў касцёлах Вільні. Член-карэспандэнт Кракаўскай Акадэміі навук (1901). У створаным у 1907 годзе Таварыстве сяброў навук, В. Шукевіч кіраваў музеем<ref>{{cite web|url=http://pawet.net/library/history/bel_history/szukiewicz/Шукевіч_Вандалін.html|title=Вандалин Шукевич|publisher=Лидский летописец/Pawet}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Спицын А. А.|загаловак=Раскопки В. Шукевича|спасылка= http://www.library.chersonesos.org/showsection.php?section_code=2|выданне=Известия Императорской Археологической комиссии|месца=СПб.|год=1909|том=29|старонкі=68―70}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Лаўрэш Л. Л.|загаловак=Вандалін Шукевіч ― беларускі археолаг і краязнаўца|месца=Мн.|выдавецтва=Харвест|год=2014|старонак=63}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў Маскоўскага археалагічнага таварыства і [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Гістарычнага музея ў Маскве]] [[Аляксей Сяргеевіч Увараў|А. С. Увараў]] рабіў раскопкі курганоў у маёнтку [[Вотня]] на Магілёўшчыне і знайшоў 4 [[срэбранік]]а часоў князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]], манету [[Харун ар-Рашыд|Гарун-аль-Рашыда]] і бронзавыя завушніцы і шыйны жалезны абруч<ref>{{артыкул|аўтар=Головацкий Я.|загаловак=Археологические раскопки курганов, произведённые А. С. Уваровым в им. Вотне Могилёвской губ.|выданне=[[Виленский вестник]]|месца=Вильно|год=1880|нумар=228|старонкі=1―2}}</ref>. Педагагічны дзеяч [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|М. П. Авенарыус]], які заснаваў Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю, у 1885―1890 гадах праводзіў курганныя раскопкі ў Барысаўскім і Навагрудскім паветах, абследаваў каменныя магілы на [[Беласток|Беласточчыне]]. Каля вёскі [[Эсьмоны]] на Магілёўшчыне сабраў 125 каменных сякер. Аўтар брашуры «Узоры беларускай гаворкі розных мясцовасцей» (1889) і артыкула «Драгічын Надбужскі і яго старажытнасці» (1890). Ён сцвярджаў, што сляды [[Яцвягі|яцвягаў]], іх могілкі і ''«спехам пазбіванае часовае жыллё»'' не варта шукаць, бо ''«праводзячы вялікую частку жыцця на вайне ці на паляванні, яцвяг, гэты вечны валацуга, паміраў далёка ад свайго дома, у дрымучым лесе, ці ў адкрытым баі. Косткі яго не спачываюць на радавых могілках або ў старанна складзенай каменнай магіле. Яны ляглі там, дзе заспела яго смерць, і зніклі бясследна»''<ref>{{кніга|загаловак=Очерки по археологии Белоруссии. Ч. II|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1972|старонкі=44|старонак=248|isbn=978-985-6824-69-5}}</ref>. Рэдактар «Мінскіх губернскіх ведамасцей» [[Руф Гаўрылавіч Ігнацьеў|Р. Г. Ігнацьеў]] раскопваў курганы на Міншчыне, склаў археалагічную карту Мінскага павета. Адначасова з гэтым аформіў больш за 100 нотных запісаў беларускіх песень Міншчыны, даслаўшы іх на антрапалагічную выстаўку ў Маскву. У 1880 годзе ў «Весцях Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі» апублікаваў даклады «Пра помнікі народнай творчасці ў Мінскай губерні» і «Пра помнікі старажытнасцяў у Мінскай губерні», з якімі выступаў на Антрапалагічнай выстаўцы 1879 года. Яму належыць нарыс у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» «Мястэчка Заслаўе або Ізяслаўль, горад нашчадкаў Рагнеды» (1878))<ref>{{артыкул|аўтар=Игнатьев Р. Г.|загаловак=Курганы и городища Минской губернии|выданне=Минские губернские ведомости|месца=Мн.|год=1878|нумар=51, 52,}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак= Ігнацьеў Руф Гаўрылавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=218|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Генерал, начальнік дывізіі [[Мікалай Мацвеевіч Турбін|М. М. Турбін]] даследаваў курганы пад Заслаўем, у Аршанскім, Шклоўскім, Мсціслаўскім, Быхаўскім паветах; сумесна з Я. Тышкевічам ― у Мінскім, Барысаўскім, Ігуменскім паветах. Пасля прысвяціў сябе нумізматыцы, арганізаваў Маскоўскае нумізматычнае таварыства. Ганаровы член [[Таварыства вывучэння Магілёўскай губерні]] (1913). Нумізматычнае таварыства выдавала «Запіскі», дзе сярод іншых публікаваліся краязнаўчыя матэрыялы на беларускія тэмы («Археалагічныя пошукі ў Літве» (1849, 1850) і інш.). [[Файл:Alexander Dembovetsky.jpg|міні|left|269x269пкс|Аляксандр Дамбавецкі.]] Мінскі павятовы маршалак [[Генрых Хрыстафоравіч Татур|Г. Х. Татур]] з 1874 года вёў раскопкі ў Мінскай губерні, склаў на падставе іх археалагічную карту. У 1890 годзе ім раскапаныя 120 курганоў каля вёсак [[Дулебы (Бярэзінскі раён)|Дулебы]] і Нюнішчы Ігуменскага павета, 40 курганоў блізу вёскі [[Станькава]] ў 1892 годзе і 40 курганоў блізу вёскі [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] ў 1893 годзе. Татур стварыў ў Мінску музей з археалагічнымі і этнаграфічнымі экспанатамі і бібліятэкай рукапісных і старадрукаваных кніг. Да гэтага часу не выдадзены яго працы, якія захоўваюцца ў архівах Літвы: «Гістарычны нарыс мястэчка Тураў, ранейшай сталіцы ўдзельнага Тураўскага княства», «Гісторыя Станькава», «Гісторыя Заслаўя» і іншыя<ref>{{cite web|url= http://tatur.su/family/tatur-genrih-hrizostomovich/|title=Род Татуров. Татур Генрих Хризостомович |publisher=Tatur.su}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Алег Дзярновіч.|загаловак= Мінскі антыквар і археолаг Генріх Татур|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/45/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D1%80%D1%8B%D1%85_%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80.html|выданне= Знакамітыя мінчане ХІХ—ХХ стст. Вып. 6: Мінск і мінчане ў літаратурных творах на рубяжы ХІХ—ХХ стст.|месца=Мн.|выдавецтва= Інстытут Польскі ў Мінску|год=2011|старонкі=178―183}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Татур Г. Х.|загаловак= Очерки археологических памятников на просторах Минской губернии и их археологическое значение|спасылка=http://adverbum.org/ru/a-tatur.htm|месца=Мн.|выдавецтва=Губернская типография|год=1892|старонак=276}}</ref>. Выкладчык старажытнай гісторыі ў Варшаве, а затым у Кіеўскай духоўнай акадэміі [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|У. З. Завітневіч]] абследаваў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі]] і [[Бабруйскі павет]]ы. Зрабіў раскопкі каля 700 курганоў і 82 могільнікаў дрыгавічоў, вызначыўшы межы іх рассялення. На працы Завітневіча спасылаліся вядомыя гісторыкі<ref>{{cite web|url= http://www.pravenc.ru/text/182435.html|title=Завитневич|publisher=Православная энциклопедия}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Киселев В. Н.|загаловак= Исследователь внимательный и трудолюбивый. О жизни и деятельности историка и богослова, профессора В. З. Завитневича|месца=Мн.|выдавецтва=Ильина В. П.|год=2007|старонак=383|isbn=978-985-6365-25-9}}</ref>. Уладальнік сядзібы [[Пуцілкавічы]] на [[Ушацкі раён|Вушаччыне]] [[Францішак Леапольдавіч Вярэнька|Францішак Вярэнька]] выявіў у ваколіцах 9 [[гарадзішча]]ў [[Жалезны век|жалезнага веку]] і больш 50 курганных груп. Яму ўдалося раскапаць 36 курганоў. Рукапісы Ф. Варэнькі «Курганы ў Пуцілкавічах» (1887—1892), «Курганы і два дагістарычных паселішчаў у Пуцілкавічах» з артэфактамі раскопак знаходзяцца ў Кракаўскім археалагічным музеі<ref>{{артыкул|аўтар=Дучыц Л. У.|загаловак= Вярэнька Францішак Леапольдавіч|выданне=Археалогія Беларусі: энцыклапедыя у 2 тт.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|том=1|старонкі=208|старонак=492|isbn=978-985-11-0354-2}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Поболь Л. Д.|загаловак= Древности Белоруссии в музеях Польши|спасылка=http://padaread.com/?book=74814|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|старонак=208}}</ref>. Дырэктар магілёўскай гімназіі, рэдактар неафіцыйнай часткі «Магілёўскіх губернскіх ведамасцей» [[Мацвей Васільевіч Фурсаў|М. В. Фурсаў]] у 1892 годзе праводзіў у губерні раскопкі, склаў карту гарадзішчаў і курганоў. Склаў вопіс экспанатаў мясцовага музея, напісаў уступ да кнігі «Вопыт апісання Магілёўскай губерні…» А. С. Дамбавецкага. У «Магілёўскіх губернскіх ведамасцях» апублікаваў шэраг нарысаў: «Гістарычны нарыс Магілёўскай гімназіі», «Друкаванне кніг на рускай мове ў Магілёўскім краі», «Справа магілёўскіх мяшчан з Максімовічам і Лаўровічам», «Паселішчы смаленскіх крывічоў у межах Магілёўскай губерні», «Бытавы бок Буйніцкага манастыра па старажытных актах», «Калі з’явіліся яўрэі ў Літве», «Палац Кацярыны ў Магілёве», «Магілёўская гімназія ў 1809 годзе», «Праваслаўе на Літве і ў Беларусі» і інш<ref>{{cite web|url=http://wiki.mogilev.by/index.php/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A4%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2|title=Матвей Васильевич Фурсов|publisher=MogilevWiki}}</ref><ref>{{cite web|url=http://belhist.ru/2012/09/dmitrij-levin-nekrolog-mogilevskogo-istorika/|title=Некралог магілёўскага гісторыка Мацвея Фурсава як біяграфічная крыніца (факты і фігуры замоўчання)|author=Дзмітры Левін.|date=24.09.2012|publisher=Новости и история Беларуси|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427022332/http://belhist.ru/2012/09/dmitrij-levin-nekrolog-mogilevskogo-istorika/|archive-date=27 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Магілёўскі губернатар [[Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі|А. С. Дамбавецкі]] разам з эканамічнымі рэформамі шмат часу надаваў мінуламу даручанага яму краю, збіраючы старыя кнігі, гістарычныя дакументы і археалагічныя знаходкі. Па яго загадзе ў 1892 годзе пачаліся раскопкі курганоў у [[Быхаўскі павет|Быхаўскім]], [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]], [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкім]], [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім]] і [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскім]] паветах. Вынікам 10-гадовай культурнай дзейнасці губернатара з’явіліся 3 тамы «Вопыту апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясным, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах»<ref>{{артыкул|аўтар=Борис Сидоренко|загаловак=Александр Дембовецкий: легенды и дела|спасылка= http://mogpravda.by/ru/issues?art_id=751|выданне=Могилёвская правда|месца=Могилёв|год=2010|нумар=22 октября}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Фурсов М. В.|загаловак=Курганные раскопки в пяти уездах Могилевской губернии в 1892 году|выданне=Труды IX Археологического съезда|месца=М.|год=1895|том=I|старонкі=236―245|старонак=702}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Тамара Калініна.|загаловак=Энцыклапедыя Дамбавецкага|спасылка=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=2163|выданне=Культура|месца=Мн.|выдавецтва=Культура і мастацтва|год=2008|нумар=14 февраля|archive-date=22 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022220005/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=2163}}</ref>. Улетку 1886 года ў Беларусь адправілася антрапалагічная экспедыцыя з двума членамі Антрапалагічнага аддзела Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі К. М. Ікавым, які быў вядомы па раскопках старых маскоўскіх могілак, інароднічых пахаванняў у Паўднёвай Сібіры і [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. А. Янчуком]]. Экспедыцыя працавала ў Мінскай і Віцебскай губернях<ref>{{кніга|аўтар=Марфина О. В.|загаловак=История антропологических исследований в Беларуси|спасылка=https://mybook.ru/author/olga-marfina/istoriya-antropologicheskih-issledovanij-v-belarus/|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2015|старонак=405|isbn=978-985-08-1807-2}}</ref>. Мэтай Ікава было параўнальнае даследаванне [[Марфалогія (біялогія)|марфалогіі]] рускіх, украінцаў і беларусаў. Яму атрымалася вымераць і даследаваць каля 558 чалавек (290 мужчын, 128 жанчын, 140 дзяцей). {{пачатак цытаты}} Антрапалагічнае вывучэнне, то бок вымярэнне і апісанне сучаснага насельніцтва, справа новая. Тым больш цяжкім яно павінна быць для нас. Лепшым па сваёй чысціні антрапалагічным матэрыялам з’яўляюцца сяляне. Але чалавек, які ведае стаўленне нашых народных мас да ўсяго незразумелага, лёгка зразумее стаўленне сялянства да невядомай асобы, якая прыехала з нейкімі незразумелымі мэтамі; і з’яўляецца недавер і незадаволенасць, складаюцца небыліцы, пускаюцца плёткі… Вынікі маёй паездкі ў Беларусь вельмі сціплыя. Галоўная мая мэта была разведачная. Трэба заўважыць, што па антрапалогіі беларусаў няма зусім ніякіх матэрыялаў навуковага характару. Таму я паставіў сабе асноўнай задачай сабраць у некалькіх пунктах дадзеныя па фізічнай арганізацыі беларусаў, не спыняючыся на падрабязнасцях; я жадаў таксама атрымаць звесткі аб тых знешніх фактарах, якія маглі на працягу тысячагоддзяў аказаць свой уплыў на агульныя з’явы арганізацыі насельніцтва Заходняга краю… {{канец цытаты|<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Константин Николаевич Иков|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=123―125|сраниц=206|isbn=985-08-0007-0}}</ref>.}} Ікаў прыйшоў да высновы, што ў большасці беларусаў захаваўся доўгагалаловы тып, які сустракаўся яму ў курганных раскопках 700-гадовай даўніны, і ў меншай ступені ― шыракагаловы. На гэтай падставе ён палічыў, што ў этнагенэзе беларусаў удзельнічалі нейкія іншыя групы ― хутчэй за ўсё, балцкія<ref>{{артыкул|аўтар=Иков К. Н.|загаловак= Программа антропологической поездки в Белоруссию и Литву|выданне= Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологии и этнографии. Труды Антропологического отдела. Вып. 3|месца=М.|год=1890|том=XLIX|старонкі=529―594}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Иков К. Н.|загаловак= Предварительный отчет по экспедиции в Белоруссию и Литву летом 1886 г.|выданне=// Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологии и этнографии. Труды Антропологического отдела. Вып. 5|месца=М.|год=1890|том=XLIX|старонкі=720―724}}</ref>. На аснове апісанняў жыхара Віцебскай губерні [[Мікалай Анімеле|Мікалая Анімеле]] Рускае геаграфічнае таварыства апублікавала ў «Этнаграфічным зборніку» (1854) нарыс «Побыт беларускіх сялян» аб сямейных абрадах (хрэсьбінах і вяселлях) і каляндарных святах. Там жа даваліся звесткі пра ўладкаванне беларускай хаты, віды адзення<ref>{{cite web|url=http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-19-33|title=Н. Анимеле|publisher=Старый Витебск}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Файл:Belarus-SMFAL-Dnieper Region-House-6.jpg|міні|265x265пкс|Беларускі падворак з [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўя]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Музей народнай архітэктуры і побыту]].]] Аб земляробстве ў Мінскай губерні і становішчы сялян расказаў у «Дарожных нататках» заснавальнік Пецярбургскага камітэта пісьменнасці, чыноўнік асаблівых даручэнняў Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў С. С. Лашкароў<ref>{{кніга|аўтар=Лашкарёв С. С.|загаловак=Путевые заметки от Москвы до Бобруйска и по Минской губернии|месца=СПб|год=1859|старонак=15}}</ref>. Стацкі саветнік Ф. Д. Воінаў, які знаходзіўся ў Беларусі з інспекцыяй, у сваіх «Нататках» адзначыў славутасці і асаблівасці побыту Мінска, Бабруйска, Пінска, Слуцка, [[Навагрудак|Навагрудку]], Мазыра<ref>{{кніга|аўтар=Воинов В. Д.|загаловак= Путевые записки ст. сов. Ф. Д. Воинова или Воспоминания о пребывании его в Минской губернии с февраля 1865 по 1 мая 1866|месца=СПб.|выдавецтва=Т-во «Общественная польза»|год=1891|старонак=85}}</ref>. Вядомы пецярбургскі пісьменнік [[Усевалад Уладзіміравіч Крастоўскі|У. У. Крастоўскі]] ў нарысах «Белавежская пушча» і «Базарны дзень у Свіслачы» расказаў аб прыродзе, вёсках у пушчы, іх цэрквах. Святар Ашмянскага і Кобрынскага паветаў, член Рускага геаграфічнага таварыства [[Іван Андрэевіч Берман|І. А. Берман]] вывучаў народныя абрады і вераванні. У «Виленском вестнике» ён апублікаваў серыю нарысаў «Парадак народнага вылічэння часу ў Паўночна-Заходняй Русі» (1869), «Назіранні нашага паўночна-заходняга сялянства адносна надвор’я і ўраджаю» (1870), «Ведзьмакі і знахары заходнерускага простага люду» (1903). За кнігу «Каляндар паводле народных паданняў у Валожынскім прыходзе Віленскай губерні Ашмянскага павета» (1874) Берман быў узнагароджаны медалём Геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Берман Іван Андрэевіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=78|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Святар Вілейскага павета А. Троіцкі апублікаваў у «Літоўскіх епархіяльных ведамасцях» вялікі нарыс «Уклад» (1876), дзе дэталёва апісаў сямейныя і каляндарныя абрады жыхароў вёскі [[Гняздзілава (Докшыцкі раён)|Гняздзілава]]<ref>{{артыкул|аўтар=Васілевіч У. А.|загаловак=Троіцкі Аляксандр|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=499|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Святар вёскі [[Нежкава (вёска)|Нежкава]] Магілёўскага павета [[Сцяпан Міхайлавіч Бекарэвіч|С. М. Бекарэвіч]] апублікаваў у газеце «Магілёўскія губенскія ведамасці» «Сельскія нарысы. Сяло Няжкова» (1864) і «Вясельны абрад сялян ў прыходзе вёскі Няжкова» (1865). Святар [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дз. Г. Булгакоўскі]] выкладаў царкоўнаславянскую мову ў [[Ваўкавыск]]у і [[Пінск]]у, яшчэ семінарыстам апублікаваў у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» нарыс «Беларускія валачобныя песні». Пасля публікаваў фальклорныя артыкулы ў «Віленскім весніку», «Мінскіх губернскіх ведамасцях», «Санкт-Пецярбургскіх ведамасцях». Выдаваў брашуры для народа рэлігійна-маральнага зместу. Асобнай кнігай выйшла праца «Пінчукі. Этнаграфічны зборнік. Песні, загадкі, прыказкі, абрады, прыкметы, забабоны, павер’і, забабоны і мясцовы слоўнік» (1890), якая была ўзнагароджана Вялікім залатым медалём імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Булгакоўскі Дзмітрый Гаўрылавіч|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=1|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|старонкі=513―514|старонак=727}}</ref>. Надворны саветнік, суддзя Мазырскага павета [[Уладзімір Глебавіч Сакалоў|У. Г. Сакалоў]] апублікаваў у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» і «Мінскіх епархіяльных ведамасцях» «Нарысы нораваў Барысаўскага павета», «Нарысы народных святкаванняў і маленняў на Палессі», «Палессе: Паездка на возера Князь-жыд» (1869)<ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Сакалоў Уладзімір Глебавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=443 |старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. [[Настасся Якаўлеўна Васільева|Н. Я. Васільева]] працавала пісарам і настаўніцай у [[Беларускае Палессе|Беларускім Палессі]], супрацоўнічала з Мінскім губернскім статыстычным камітэтам, Таварыствам аматараў прыродазнаўства, Таварыствам антрапалогіі і этнаграфіі пры Маскоўскім універсітэце, перапісвалася з П. В. Шэйнам. Яе этнаграфічныя матэрыялы публікаваліся ў «Мінскіх губернскіх ведамасцях», «Виленском вестнике»: «Вясельныя абрады ў раёне Грабаўскай воласці Мазырскага павета» (1877), «Кірмашы ў Мазырскім павета» (1879), «Легенды і павер’і ў Мінскай губерні» (1879), «Вытрымкі з жыцця беларускай жанчыны»(1880)<ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Васільева Анастасія Якаўлеўна|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=104|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Першая расійская жанчына-бібліёграф З. М. Пенкіна, аўтар розных паказальнікаў, у 1883 годзе выпусціла «Палессе. Бібліяграфічныя матэрыялы па гісторыі, геаграфіі, статыстыцы, этнаграфіі і эканамічнага стана Палесся». Паказальнік ахопліваў літаратуру на рускай мове за 1855―1880 гады<ref>{{артыкул|аўтар=Збралевіч Л. І.|загаловак=Пенкіна (Трыпалітава) Зінаіда Міхайлаўна|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=4|старонкі=249|старонак=742}}</ref>. Шмат краязнаўчых матэрыялаў друкавалася ў сталічных часопісах ― «Исторический вестник», «Журнал Министерства внутренних дел», «Журнал Министерства народного просвещения», у губернскіх «Епархіяльных ведамасцях» і губернскіх газетах ― «[[Віцебскія губернскія ведамасці]]», «Віленскія губернскія ведамасці», «[[Гродзенскія губернскія ведамасці]]», «[[Мінскія губернскія ведамасці]]», «Магілёўскія губернскія ведамасці»), і з 1840 года ў «Памятных кніжках» губерняў. Так, у «Журнале Министерства внутренних дел» выйшлі «Статыстычны агляд губернскага горада Магілёва» (1837, 1840), «Статыстычныя звесткі пра Віцебскую губерню» (1841), «Нарысы Беларусі» [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Р. Падбярэскага]], «Дарожныя нататкі пра Заходняю і Паўночна-Заходняю Расію» [[Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|К. І. Арсеньева]] (1845), «Нататкі пра Беларусь» [[Мікалай Сямёнавіч Шчукін (пісьменнік, 1792)|М. С. Шчукіна]] (1846) і інш. У «Журнале Министерства народного просвещения» з беларускімі матэрыяламі публікаваліся П. М. Шпілеўскі, Я. Ф. Карскі, Ф. І. Леантовіч і інш., друкаваліся рэцэнзіі на этнаграфічныя працы<ref>{{артыкул|аўтар=Дорошкевич В.|загаловак=Как открывали Беларусь|выданне=Неман|месца=Мн.|год=2006|нумар=10}}</ref>. Часопіс «Вестник Западной России» спачатку выходзіў у Кіеве пад назвай «Вестник Северо-Западной России и Западной России» (1862), затым пад новай назвай (1864―1871) у Вільні. У 1862―1869 гадах рэдактар ― гісторык і археолаг [[Ксенафонт Антонавіч Гаворскі|К. А. Гаворскі]]. Акрамя артыкулаў на актуальныя тэмы, часопіс публікаваў дакументы і даследаванні па гісторыі краю, нарысы па гісторыі праваслаўнай царквы. У часопіс пісалі [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|М. В. Каяловіч]], [[Панцеляймон Аляксандравіч Куліш|П. А. Куліш]], П. В. Кукальнік, М. У. Юзэфовіч і іншыя. У часопісе «Этнографическое обозрение» (1889―1916), які выходзіў пры Маскоўскім універсітэце, беларускі кірунак у асноўным вёў [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. А. Янчук]], які рассылаў этнаграфічныя праграмы і вёў перапіску з беларускімі аматарамі-этнографамі. У выніку яго дзейнасці ў часопісе было апублікавана больш за трох дзесяткаў артыкулаў і нарысаў па беларускім краязнаўстве<ref>{{артыкул|аўтар=Пятроўская Г. А.|загаловак=«Этнографическое обозрение»|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=551|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. У «Историческом вестнике» публікаваліся ўспаміны пра беларускія паездки [[Іван Мікалаевіч Захарьін|І. М. Захарьіна]], [[Сільвестр Сільвестравіч Гагоцкі|С. С. Гагоцкага]], [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|С. С. Акрэйца]] і іншых<ref>{{cite web|url=http://starieknigi.info/index/IV.htm|title=«Исторический вестник». Указатель статей|publisher=Старые книги|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108155334/http://starieknigi.info/index/IV.htm|archive-date=8 студзеня 2020|url-status=dead}}</ref>. Да афіцыйнай часткі «Губернскіх ведомостей» з 1856 года стала прыкладацца неафіцыйная частка, дзе публікаваліся матэрыялы па гісторыі, этнаграфіі і археалогіі. У 1903―1906 гг. неафіцыйная частка выходзіла асобным выданнем<ref>{{кніга|аўтар=Сороко С. М.|загаловак=«Витебские губернские ведомости»|спасылка=http://www.psu.by/images/stories/Philosophy/personal/soroko_vitebsk_vedomosti.pdf|месца=Москва―Новополоцк|выдавецтва=Ин-т славяноведения РАН|год=2004|старонак=220|isbn=5-7576-0137-X}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Лисовская Т. А.|загаловак=«Гродненские губернские ведомости» как этнографический источник|спасылка=http://uctopuk.info/history/lisovskaja.htm|выданне=Наука-2009: сборник научных статей в 2-х тт.|месца=Гродно|выдавецтва=Гродненский государственный ун-т им. Янки Купалы|год=2009|старонкі=62―64|isbn=978-985-515-146-4}}</ref>. [[Файл:Załučča-Smolhaŭ-Barejkaŭščyna-Mir-Niaśviž-Vilnia. Залучча-Смольгаў-Барэйкаўшчына-Мір-Нясьвіж-Вільня (1887).jpg|міні|291x291пкс|left|Мясціны, апісаныя [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславам Сыракомлем]]: Залучча, [[Смольгава]], [[Барайкішкес|Барэйкаўшчына]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Нясвіж]], [[Вільня]].]] У 1863 годзе выйшаў першы нумар «Литовских епархиальных ведомостей». З 1868 года сталі выходзіць «[[Минские епархиальные ведомости]]» ― друкаваны орган Рускай праваслаўнай царквы, які складаўся, як і «Губернскія ведамасці», з афіцыйнай і неафіцыйнай часткі ў выглядзе прыкладанняў з матэрыяламі царкоўнага краязнаўства: «Апісанне цэркваў і прыходаў Мінскай епархіі» (1878―1879), «Кароткі гістарычны нарыс да 100-годдзя Мінскай епархіі (1793―1893)» (1893), «З жыцця і дзейнасці Мінскага царкоўнага гісторыка-археалагічнага камітэта» (1909), «300 гадоў у праваслаўі (Гістарычны нарыс трохсотгоддзя існавання [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|мінскага Свята-Кацярынінскага сабора]])» (1913) і іншыя<ref>{{cite web|url= http://minds.by/articles/minskie-eparhial-ny-e-vedomosti-izdavavshiesya-v-kontse-xix-nachale-xx-stoletij-istoriya-izdaniya-naibolee-vy-dayushhiesya-redaktory#.Vrxd7m1DHCI|title= Минские Епархиальные Ведомости, издававшиеся в конце XIX, начале XX столетий: история издания, наиболее выдающиеся редакторы|author= Чистяков П. А.|publisher= Белорусская православная церковь. Минская духовная семинария|access-date= 26 кастрычніка 2017|archive-date= 26 красавіка 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160426034956/http://minds.by/articles/minskie-eparhial-ny-e-vedomosti-izdavavshiesya-v-kontse-xix-nachale-xx-stoletij-istoriya-izdaniya-naibolee-vy-dayushhiesya-redaktory#.Vrxd7m1DHCI|url-status= dead}}</ref>. Пазней «Епархіяльныя ведамасці» сталі выходзіць у Полацку, Магілёве і Гродне, публікаваць гістарычныя дакументы, артыкулы і нарысы царкоўна-гістарычнага і краязнаўчага характару<ref>{{артыкул|аўтар=Римко О. Г.|загаловак=Епархиальные ведомости 1863―1920 годов на территории Беларуси в отечественной историографии|спасылка=http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки: научно-теоретический журнал|месца=Новополоцк|выдавецтва=Полоцкий гос. ун-т|год=2011|нумар=2|старонкі=76―81|isbn=2070-1608|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406145049/http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|archive-date=6 красавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160406145049/http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|archivedate=6 красавіка 2016}}</ref>. З 1886 года стала выходзіць першая ў Беларусі прыватная газета «[[Мінскі лісток|Мінскі лісток»]], якая выдавалася натарыусам І. П. Фацінскім. Разам з размовай пра мясцовае грамадска-культурнае жыццё і эканамічныя пытанні, газета часта публікавала гісторыка-краязнаўчыя, этнаграфічныя матэрыялы і рэцэнзіі на краязнаўчыя выданні, дарожныя нататкі. З 1886 па 1893 гады газета выпусціла чатыры кнігі, прыкладзеныя да «Паўночна-Заходняга каляндара» з апавяданнямі на беларускай мове, беларускімі прыказкамі і прымаўкамі, артыкуламі пра Беларусь<ref>{{cite web|url=http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru&classId=CF1C0FB1767C4F9FA39EFD7FC3643AFF|title=Минский листок|publisher=Национальная библиотека Беларуси|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830210322/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru|archive-date=30 жніўня 2014|url-status=dead}}</ref>. Ніколі не публікаваліся часопісы Камітэта заходніх губерняў (1831―1848), створанага пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. Часопісы ўтрымліваюць тэксты пасяджэнняў Камітэта ― больш за 4 тысячы лістоў, і дадаткі да іх ― больш за 6 тысяч лістоў. Яны знаходзяцца ў Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве. У 1841―1851 гадах у Вільні пад рэдакцыяй [[Юзаф Крашэўскі|Ю. Крашэўскага]] выходзіў літаратурны часопіс «[[Athenaeum (1841)|Athenaeum]]», дзе разам з апавяданнямі публікаваліся, хоць і нячаста, беларускія фальклорныя і этнаграфічныя матэрыялы ― («Народныя песні, сабраныя на Піншчыне» Рамуальда Зянкевіча, «Матэрыялы да статыстыкі і этнаграфіі Гродзенскай губерні» [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]])<ref>{{артыкул|аўтар=Цвірка К. А.|загаловак=Атэнэум|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|том=1|старонкі=221|старонак=727}}</ref>. Варшаўскі «[[Tygodnik Ilustrowany]]» (1859) таксама змяшчаў краязнаўчыя матэрыялы пра Беларусь. Так, у ім выйшлі нарысы «Некалькі слоў пра звычаі насельніцтва ў Мінскай губерні» М. Камінскага, «Пінск і Піншчына» А. Бандзкевіча, «Некалькі слоў аб творчай фантазіі народа на Беларусі» Ф. Сурына, «Успаміны з Пінскага павета» [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]], «Беларускі народ» С. Горскага і многія іншыя. У 1865 годзе ў Варшаве стаў выходзіць навукова-літаратурны часопіс «Klosy» («Каласы»), у якім беларускай тэме былі прысвечаны нарысы В. Поля «Экскурсія ў Пінск і на Піншчыну», Э. Хлапіцкага «На азёрах», [[Адам Плуг|А. Плуга]] «Перажыткі язычніцтва на Палессі» і іншыя. Віленскі выдавец навукова-літаратурных альманахаў Р. А. Падбярэскі рэгулярна змяшчаў у іх матэрыялы, звязаныя з Беларуссю. Ён аўтар нарысаў «Беларусь і Ян Баршчэўскі» (1844), «Беларускае вяселле», «Горад Барысаў» (абодва 1848)<ref>{{кніга|аўтар=Литвинович А. Ф.|загаловак=Вопросы белорусской фольклористики в польской периодической печати второй половины XIX―начала XX в. Автореферат|месца=Мн.|выдавецтва=Академия наук Беларуси. Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора|год=1992}}</ref>. Гісторыяй, геаграфіяй і культурай беларускіх зямель сталі цікавіцца і папулярныя ў той час польскамоўныя пісьменнікі. Так, [[Уладзіслаў Сыракомля]] напісаў нарысы пра Мінск, [[Нёман]] і бліжэйшыя вёскі. [[Юльян Урсын Нямцэвіч]] падзяліўся ўражаннямі пра Мінск, Брэст, Гродна і Магілёў («Літоўскія лісты» (1812), «Гістарычныя падарожжы па польскіх землях, якія здарыліся ад 1811 да 1828 года»)<ref>{{кніга|аўтар=Юлиан Немцевич.|загаловак=Путешествия исторические по землям Польским. Предисловие А. В. Королёва|спасылка=http://sources.ruzhany.info/047.html|месца=Париж―СПб.|год=1858}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Elżbieta Dąbrowicz.|загаловак= Litwa Niemcewicza|выданне= Julian Ursyn Niemcewicz : pisarz, historyk, świadek epoki|месца= Warszawa|выдавецтва= DiG |год=2002|старонкі=119―134|старонак=380|isbn=83-7181-248-5}}</ref>. Ю. Крашэўскі ў нарысах «Пінск і Піншчына» (1837), «Успаміны пра Палессе, Валынь і Літву» (1840), «Карціны з жыцця і падарожжаў» (1842), «Адзенне сялян і мяшчан ваколіц Брэста, Кобрына, Пружан» (1860) расказаў пра месцы, у якіх жыў або пабываў. Большасць гэтых нарысаў ілюстравана самім жа Крашэўскім. Альбом пейзажаў Палесся выйшаў кнігай у Варшаве ў 1861 годзе. Таксама ён аформіў і праілюстраваў кнігу Канстанціна Тышкевіча «Рака Вілія і яе берагі: з пункту гледжання гідраграфіі, гісторыі, археалогіі і этнаграфіі» (Дрэздэн, 1871). Шмат краязнаўчых назіранняў у гістарычных працах Крашэўскага ― «Старажытная Літва. Яе гісторыя, законы, мова, вера, звычаі, песні…» (1842), «Вілія ад яе пачатку да 1750 года» (1842), «Польшча ў час трох падзелаў» (1875 г.)<ref>{{артыкул|аўтар=Мальдзіс А. І.|загаловак=Крашэўскі Юзаф Ігнацы|выданне=Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=272|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Прафесар права Віленскага ўніверсітэта [[Юзаф Ярашэвіч]], які сыйшоў на пенсію і пасяліўся ў Бельску, прысвяціў свой час краязнаўчай і навуковай працы. Пісаў на польскай мове. З гісторыка-краязнаўчых прац вядомыя «Пра стан Літвы перад і пасля заснавання Акадэміі» (1844), «Матэрыялы да статыстыкі і этнаграфіі Гродзенскай губерні: Бельскі павет» (1848). Асноўная праца Ярашэвіча — «Вобраз Літвы з пункту гледжання цывілізацыі ад найстаражытнейшых часоў да канца XVIII стагоддзя» (тт. 1-3, 1844―1845) насіла выключна гістарычны вялікапольскі характар. У варшаўскіх часопісах друкаваў гісторыка-краязнаўчыя нарысы пра беларускія гарады. Займаўся раскопкамі разам з Т. Нарбутам<ref>{{артыкул|аўтар=Шылабрыт Т.|загаловак=Штрыхі да партрэта гісторыка Юзафа Ярашэвіча|спасылка=http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=2117|выданне=Гістарычны альманах|месца=Гродна|год=1999|нумар=2|старонкі=110―115}}</ref>. Кіраўнік радзівілаўскімі маёнткамі, беларускі і польскі паэт [[Ян Чачот]] за ўдзел у паўстанні быў высланы ва [[Уфа|Уфу]]. Калі вярнуўся, жыў на Лепельшчыне і Навагрудчыне, служыў губернскім сакратаром, бібліятэкарам у сядзібе [[Храптовічы|Храптовічаў]]. Галоўнае месца ў яго літаратурнай працы займаюць «Сялянскія песенькі» (Вільня, 1837―1846) з 6-ці фальклорных зборнікаў з тысячаю беларускіх песень<ref>{{артыкул|аўтар=Малаш Л.|загаловак=Пачынальнік беларускай фалькларыстыкі|выданне=Мастацтва Беларусі|месца=Мн.|год=1986|нумар=7}}</ref>. У трох кніжках «Дзённікаў» («Pamiętniki z życia», Wilno, 1856) [[Ева Фялінская|Евы Фялінскай]] расказана пра жыццё беларускай сярэдняй і дробнай шляхты: чым яна займалася, як апраналася, што ела, як ставілася да сялян і ўлады<ref>{{артыкул|аўтар=Наталля Анофранка.|загаловак=Ня «цацка», але грамадзянка|спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1143|выданне=Культура|месца=Мн.|год=2008|нумар=10(828)|archive-date=8 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408165835/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1143}}</ref>. Нямала адводзіцца побыту сучаснікаў і ў мемуарах [[Габрыэля Пузына|Габрыэлі Пузыні]] «У Вільні і ў літоўскіх дварах» («Wilnie i w dworkach litewskich. Pamiętnik z lat 1815―1843)»)<ref>{{артыкул|аўтар=Бурдзялёва І.|загаловак=Габрыэля Пузыня: святло шчасця|спасылка= http://khblit.narod.ru/arhiu/pracy/pracy7.pdf|выданне= Працы кафедры гісторыі беларускай літаратуры Белдзяржуніверсітэта: Навуковы зборнік / Пад агульн. рэд. М. Хаўстовіча|месца=Мн.|выдавецтва=ВТАА «Право и экономика»|год=2006|нумар=7|isbn=985-6299-79-9}}</ref>. Аўтар аповесцяў аб шляхецкім мінулым на польска-ўкраінскім памежжы, Пётр Якса Быкоўскі ў штогодніку «Збор звестак па айчыннай антрапалогіі» (1878) апублікаваў працу «Абрадавыя песні рускага насельніцтва з аколіц Пінска», у якой даў апісанне кустовага і вясельнага абрадаў Піншчыны з дадаткам тэкстаў<ref>{{cite web|url= http://kuriergalicyjski.com/historia/postacie/100-j/1698-piotr-jaksa-bykowski-polski-pisarz-z-podola|title= Polski pisarz z Podola|author= Wiktor Melnyk.|date= stycznia 2012|publisher= Kurier Galicijski|archive-url= https://web.archive.org/web/20160720061704/http://kuriergalicyjski.com/historia/postacie/100-j/1698-piotr-jaksa-bykowski-polski-pisarz-z-podola|archive-date= 20 ліпеня 2016|url-status= dead}}</ref>. Ураджэнец Гродзенскі губерні [[Вінцэсь Каратынскі]] быў хатнім настаўнікам і сакратаром у Сыракомлі, суправаджаў рускага пісьменніка [[Мікалай Сямёнавіч Ляскоў|М. С. Ляскова]] ў паездцы па Паўночна-Заходняму краю. Восенню 1862 года Ляскоў праехаў праз Гродна, Пружаны, Антопаль, Пінск. Паездка вылілася ў нарысы «З аднаго дарожнага дзённіка»<ref>{{артыкул|аўтар=Клейн Б.|загаловак=В годину смятения. Белорусская поездка Н. Лескова|выданне=Неман|месца=Мн.|год=1979|нумар=2|старонкі=149―159}}</ref>. З 1856 года Каратынскі публікаваў гісторыка-краязнаўчыя нататкі аб Навагрудчыне, для «Усеагульнай энцыклапедыі» С. Альгельбанта напісаў пра Віцебск, Валожын, Стоўбцы, Слуцк і іншыя гарады<ref>{{cite web|url=http://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1070:2009-11-17-12-17-55&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467|title=Вінцэсь Каратынскі|publisher=Спадчына}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мархель У. І.|загаловак=Творчасць Вінцэся Каратынскага ў ацэнцы сучаснікаў і нашчадкаў|выданне=Белороссика: книговедение, источники, библиография|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР. Фундаментальная библиотека им. Я. Коласа|год=1980|старонак=115}}</ref>. [[Файл:Pinchuky 1841.jpg|thumb|«Пінчукі». Мастак Ян Лявіцкі, 1840-я гады.]] З літаратурнай спадчыны графа [[Леан Патоцкі|Лаеана Патоцкага]] найбольш вядомыя яго трохтомныя «Мемуары пана Камертона», дзе ён апісвае гістарычныя помнікі, прыводзіць беларускія легенды і звычаі жыхароў Літвы. Ва «Успамінах пра Тышкевічавыя Свіслач, Дзярэчын і Ружанаы» Патоцкага сабраныя звесткі аб жыцці мястэчак, кірмашах і інш<ref>{{кніга|аўтар=Патоцкі Л.|загаловак= Успаміны пра Тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану / Укл., прадмова, камент. М. Філатавай|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/008/%D0%9F%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD._%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%D0%B2%D1%83_%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%87,_%D0%94%D0%B7%D1%8F%D1%80%D1%8D%D1%87%D1%8B%D0%BD_i_%D0%A0%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83.html|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1997|старонак=319|isbn=5-345-00763-2}}</ref>. Арганізатар і першы старшыня Варшаўскага краязнаўчага таварыства [[Зыгмунт Глогер]] праводзіў археалагічныя раскопкі каля Ваўкавыска, у створаным ім музеі ў мястэчку Яжэве захоўваліся экспанаты, якія былі перададзены М. Федароўскім, А. Кіркорам, Тышкевічамі, А. Ельскім. Толькі з аднаго [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]] было прывезена 190 артэфактаў. Сабраны Глогерам матэрыял знаходзіцца ў Варшаўскім і Кракаўскім музеях. Ягоныя нарысы аб побыце і абрадах публікаваліся ў часопісе «Biblioteka Warszawska» («Варшаўская бібліятэка»), нарысы падарожжаў уздоўж Нёмана і Буга — у часопісе «Wisla» («Вісла») . Асаблівую ўвагу Глогер надаваў драўлянай архітэктуры ― пра яе ён выпусціў зборнік артыкулаў у 2-х тамах. Польскі этнограф і кампазітар [[Оскар Кольберг]] ― аўтар шматтомнай працы «Народ. Яго звычаі, лад жыцця, мова, паданні, прыказкі, абрады, павер’і, забавы, песні, музыка і танцы» (1857―1890), дзе ў 52-м томе «Беларусь ― Палессе» сабраныя беларускія песні, казкі і легенды, абрады і звычаі, вераванні і забабоны, дадзены 16 варыянтаў палескага вяселля. Польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] выдаў кнігу «Народныя паданні і казкі, сабраныя ў Літве» (1888), запісаў для М. А. Федароўскага больш за паўтысячы беларускіх песень. У 1887 годзе ён стварыў этнаграфічны часопіс («Wisla»), дзе публікаваў беларускія фальклорныя матэрыялы. Доктар філасофіі [[Уладзіслаў Вярыга]] ў часопісе «Збор звестак да айчыннай антрапалогіі» («Zbior Wiadomosci do Antropologii Krajowej», т. 13, 1889) апублікаваў 45 беларускіх народных песень, запісаных ім у Лідскім павеце. Казкі, запісаныя там жа, былі апублікаваны ў кнізе «Беларускія паданні» (Львоў, 1889). [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|М. А. Федароўскі]] з’яўляўся членам Польскага краязнаўчага таварыства, Таварыства сяброў навук у Вільні і іншых асветніцкіх арганізацый. Жывучы ў 1877―1904 гадах у Заходняй Беларусі, ён сабраў шырокі матэрыял для археалагічнай карты дагістарычнай Беларусі, запісаў мноства беларускіх песень, каля 10 тысяч прыказак і прымавак, сотні казак і легенд. Сабраныя матэрыялы склалі працу «Люд беларускі» (т. 1-8, 1897―1981). Сярод рукапісаў Федароўскага ― апісанне народных рамёстваў, вясковых хат, сельскагаспадарчых прылад, дзіцячых гульняў, танцаў, [[батлейка]]вых спектакляў і інш. Федароўскі планаваў выдаць том «Матэрыяльная і духоўная культура беларускага народа і шляхты». Рукапіснае спадчына этнографа знаходзіцца ў бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта і ў Навуковым архіве Польскага этнаграфічнага таварыства (Вроцлаў)<ref>{{артыкул|аўтар=Kozerska H.|загаловак= Michał Federowski, etnograf i zbieracz dokumentów historycznych na Białorusi Zachodniej (1853―1923)|выданне=Slavia Orientalis|месца= Warszawa|выдавецтва= Komitet Słowianoznawstwa Polskiej Akademii Nauk|год=1957|том=6|старонкі=34–50}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Рублевская Л.|загаловак=Странник с блокнотом|спасылка=http://www.sb.by/kultura/article/strannik-s-bloknotom.html|выданне=Советская Белоруссия|месца=Мн.|год=2013|нумар=175(24312)}}</ref>. Цікавыя нарысы настаўніцы Лідскага павета [[Бірута (фалькларыстка)|Біруты]] (Амаліі Даравінскай). Яе манаграфію «Апісанне Лідскага павету» не прапусціла цэнзура, праца так і засталася недрукаванай. Матэрыялы Біруты захоўваюцца ў архівах Варшавы і Вільні<ref>{{кніга|загаловак=Збіральнікі: Оскар Кольберг, Зыгмунт Глогер, Іван Берман, Аляксандр Троіцкі, Аляксандр Пшчолка, Эма Яленская-Дмахоўская, Бірута, Уладзіслаў Вярыга, Чэслаў Пяткевіч, Казімір Машынскі|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1991|старонак=189|isbn=5-343-00674-4}}</ref>. Уладальніца сядзіб у Рагачоўскім павеце Л. І. Паўлоўская (1830—1915), маці пісьменніка {{нп3|Уладзімір Людвігавіч Кігн|У. Л. Кігна|ru|Кигн, Владимир Людвигович}}, склала зборнік «Народныя беларускія песні», выдадзены ў 1853 годзе ў Пецярбургу, куды ўвайшлі ўзоры каляндарна-абрадавай паэзіі Быхаўскага павета, вясельныя абрады і песні. Паўлоўская называла іх ''«самароднымі помнікамі славеснасці»''. На кнігу адгукнуліся часопісы «Современник» (1853, т. 42) і «Отечественные записки» (1853, т. 90)<ref>{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. Л.|загаловак=Паўлоўская Лізавета Іванаўна|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=392|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Вясковыя ўражанні знайшлі адлюстраванне і ў цыкле нарысаў яе сына «Беларускія ўражанні» (1878, часопіс «Пчала»)<ref>{{cite web|url= http://gazeta-slovo.ru/obshestvo/1214-kign-dedlov-pisatel-i-patriot|title= В. Кигн-Дедлов ― писатель и патриот|publisher= Слово. Общественно-политический еженедельник|archive-url= https://web.archive.org/web/20161022220142/http://gazeta-slovo.ru/obshestvo/1214-kign-dedlov-pisatel-i-patriot|archive-date= 22 кастрычніка 2016|url-status= dead}}</ref>. Польская пісьменніца [[Эма Дмахоўская]] запісала 11 сшыткаў народных беларускіх песень, склала 2 зборніка казак, сабраных ёю ў Мазырскім і Навагрудскім паветах. У парыжскім часопісе «La Tradition» апублікавала даследаванне аб палескім фальклоры<ref>{{артыкул|аўтар=Васілевіч У. А.|загаловак=Яленская Эма|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=683|старонак=703|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Жыхарка Вільні [[Марыя Чарноўская]], якая часта бывала ў беларускай глыбінцы, запісвала песні і абрады. У «Виленском вестнике» выйшаў яе нарыс «Элементы славянскай міфалогіі, што захаваліся ў звычаях сялянскага люду на Белай Русі» («Zabytki mitologii slowianskiej w zwyczajach wiejskiego ludu na Bialej Rusi dochowywane», 1817), годам пазней ён выйшаў на рускай мове пад назвай «Рэшткі славянскага баснаслоўя ў Беларусі» у «Весніку Еўропы». Яна пісала пра праваслаўных сялян, ранейшых уніятаў Магілёўшчыны: {{цытата|«Яны выконваюць усё тое, чаму іх навучылі запаветы продкаў, і з аднолькавай набожнасцю выконваюць як паганскія, так і хрысціянскія абрады, часта спалучаючы першае з іншым… Яны не могуць растлумачыць ні значэння, ні прычыны таго, што робяць. Увесь адказ, што так рабілі нашыя (іх) продкі і так казалі старыя людзі…»|}}<ref>{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Чарноўская Марыя|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=512|старонак=703}}</ref>. Неаднаразова звярталіся да беларускай тэмы браты Зянон і Часлаў Пяткевічы. [[Зянон Пяткевіч]] апублікаваў працы «Пра Палессе» (1882), «Народ Літоўскага Палесся» (1883—1885) і інш<ref>{{артыкул|загаловак=Зянон Пяткевіч|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1982|том=5|старонкі=488}}</ref><ref>Анатоль Літвіновіч. [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/91134/1/%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%20%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D1%9E%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B0%D1%85%20%D0%97.%D0%9F%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.pdf Усходняе Палессе ў працах З. Пяткевіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305111022/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/91134/1/%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%20%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D1%9E%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B0%D1%85%20%D0%97.%D0%9F%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. [[Часлаў Пяткевіч]] у часопісе «Ziemia» («Зямля») змясціў артыкулы і нарысы «Дарогі на Рэчыцкім Палессі ў другой палове XIX стагоддзя» (1926), «Хойнікі» і «Палессе ў канцы XIX стагоддзя. Пажары ў барах і на балотах» (1927), «Душа і смерць у вераваннях беларусаў» (1930), «Вялікдзень на Беларусі» (1932); у часопісе «Pamietnik Warszawski» («Варшаўскі дзённік») ― «Мёртвыя ў вераваннях беларусаў» (1931); у часопісе «Wiadomosci ludoznawcze» («Этнаграфічныя звесткі») ― «Земляробчыя боствы ва вераваннях беларусаў» (1933). У грунтоўнай манаграфіі «Рэчыцкае Палессе: Этнаграфічныя матэрыялы. Ч. 1. Матэрыяльная культура» (Кракаў, 1928) падрабязна расказаў аб жыцці палескіх сялян. У манаграфіі «Духоўная культура Рэчыцкага Палесся: Этнаграфічныя матэрыялы» (Варшава, 1938) з выключнай паўнатой паказаў разнастайныя сферы духоўнага жыцця палешукоў<ref>{{Крыніцы/БелЭн|13}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Пяткевіч Ч.|загаловак=Грамадская культура Рэчыцкага Палесся. Прадмова Ганны Энгелькінг|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=2015|старонак=319|isbn=978-985-08-1919-2}}</ref>. Краязнаўчыя звесткі пра Беларусь можна ўбачыць у польскіх раманах, аповесцях і апавяданнях. Так, у Элізы Ажэшкі ёсць дзве аповесці пра беларускіх сялян: «Нізіны» і «Дзюрдзі»<ref>{{кніга|аўтар= Гапава В. І.|загаловак= Эліза Ажэшка: жыццё і творчасць|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=1969|старонак=232}}</ref>. Беларускія рэаліі сустракаюцца ў аповесцях «Полацкая шляхта» [[Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч Лада-Заблоцкі|Вайніслава Савіч-Заблоцкага]], «Лясныя Долы» Веранікі Трапачынскай-Агаркавай, «Птушыны бальшак» Галіны Аўдзерскай. Карэннае насельніцтва Паўночна-Заходняга краю не было традыцыйна рускім, але ўладай меркавалася, што яно некалі мела адзіныя з рускім народам славянскія карані. У 1843 годзе ў Вільні выйшаў вялікі двухтомнік «Збор старажытных грамат і актаў гарадоў Вільні, Коўна, Трокаў, праваслаўных манастыроў, цэркваў, і па розных прадметах». Пецярбургская газета «Северная пчела» адгукнулася рэцэнзіяй: {{пачатак цытаты}} Першы вынік які атрымліваецца адсюль, складаецца ў бясспрэчнай, вызваленай ад усялякага ценю сумневу ўпэўненасці, што руская мова была мовай пануючай у так званай некалі Літве, нават і ў той час, калі яна ўжо была злучана з Польшчай. Мова гэтая з’яўлялася народнай і дзяржаўнай, то бок дзелавой, афіцыйнай. На ёй здзяйсняюцца грамадзянскія акты, пішуцца судовыя вызначэнні, даюцца вялікакняскія і каралеўскія граматы. Праўда, у апошнім выпадку, лацінская мова, у той час агульная дыпламатычная мова ўсёй Заходняй Еўропы ідзе і тут рука аб руку з рускай… Але гэтая мова, якая ўводзілася гвалтоўна, адрыналася ўжываннем. Доказам таму ўяўляецца грамата караля Жыгімонта ад 29 жніўня 1536 года… Што мова руская мела спрадвеку адзінае законнае ўжыванне ў мясцовым судаводстве, гэта вядома ўжо з тых неабвержна даказаных фактаў: што Судзебнік караля Казіміра IV для Вялікага Княства Літоўскага быў запісаны каля 1480 года па-руску, што нават самы Статут Літоўскі, складзены ў 1529 г., а надрукаваны ў 1588 г., быў таксама па-руску і складзены, і надрукаваны… Ужыванне рускай мовы ў судаводстве Літоўскім было адменена ў 1697 годзе… такім чынам, хто можа цяпер яшчэ вагацца і аспрэчваць, што так званае Вялікае Княства Літоўскае заўсёды і ва ўсіх сваіх частках, нават у тых, дзе знаходзіцца сэрца ўласна Літвы [Жмудзь], было Рускае?… Мова руская магла мець такое паўсюднае і пастаяннае валадарства не інакш, як пры рашучай перавазе і перавазе народанасельніцтва Рускага. Гэта не была мова мёртвая, якой трэба было вучыцца з кніг….. Гэта тая самая мова, якая дагэтуль жыве ў вуснах некалькіх мільёнаў людзей, што заўсёды і ўсюды называюць сябе рускімі… {{канец цытаты|<ref>{{артыкул|аўтар=Іваноў А. А.|загаловак=«Новыя кнігі». Агляд выдавецкай дзейнасці на старонках газеты «Віленскі веснік»|выданне=Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта ім. А. А. Куляшова|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ ім. А. А. Куляшова|год=2014|нумар=1 (43)|старонкі=47―53|isbn=00791}}</ref>.}} [[Файл:Mitrafan Dounar-Zapolski - Ocherki po organizacii zapadno-ruskogo krestianstva v XVI veke - 1907 AD.JPG|міні|left|«Нарысы па арганізацыі заходнерускага хрысціянства ў XVI стагоддзі» [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]], 1907 г.]] У 1850-х гадах было вырашана сабраць стары архіўны матэрыял і сістэматызаваць яго. Гэта стала неабходным для вызначэння шляхецкіх правоў, засведчання асабістага дваранства і наогул для выбудоўвання гісторыі Паўночна-Заходняга краю. Пецярбургская Археаграфічная камісія ў 1860-х гадах працягнула выданне заходнерускіх актаў; пад рэдакцыяй [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М. І. Кастамарава]] выйшлі «Акты, якія адносяцца да гісторыі паўднёвай і заходняй Расіі». У «Рускай гістарычнай бібліятэцы» пачалося выданне помнікаў заходнерускай палемічнай літаратуры<ref>{{кніга|аўтар=Пыпин А. Н.|загаловак= История русской этнографии. Т. 4: Белоруссия и Сибирь|спасылка=http://www.istmira.com/yetnografiya/391-novejshee-vremya.html|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2005|том=4|старонак=256|isbn=978-985-11-0329-2}}</ref>. У 1862 годзе для збору і захоўвання дакументаў Вялікага Княства Літоўскага на тэрыторыі Віцебскай і Магілёўскай губерняў быў утвораны [[Віцебскі цэнтральны архіў старажытных актаў]]. У 1903 годзе ён меў 1896 актавыя кнігі, сярод якіх знаходзіліся акты [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]], земскіх і гродскіх судоў, магістратаў, інвентары панскіх маёнткаў, каралеўскія прывілеі. Некаторыя дакументы былі апублікаваныя ў «Віцебскай даўніне». Значнай падзеяй у гістарычным краязнаўстве стала выданне зборніка дакументаў па гісторыі ўсходняй Беларусі XVI―XVIII стагоддзяў «Гісторыка-юрыдычныя матэрыялы, якія атрыманыя з актавых кніг губерняў Віцебскай і Магілёўскай і якія захоўваюцца ў Цэнтральным архіве ў Віцебску» (1871―1906). Архіў падпарадкоўваўся Міністэрству ўнутраных спраў, з 1896 года — Міністэрству народнай асветы. Узначальвалі архіў паслядоўна А. М. Сазонаў, [[Міхаіл Лаўрэнцьевіч Вяроўкін|М. Л. Вяроўкін]], [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Д. І. Даўгяла]]. У 1904 годзе архіў скасаваны, дакументы былі перададзеныя ў Мінск<ref>{{артыкул|загаловак=Витебский центральный архив древних актов|выданне=Витебск. Энциклопедический справочник|спасылка=http://evitebsk.com/wiki/Витебский_центральный_архив_древних_актов/месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1988|старонкі=123|старонак=408|isbn=5-85700-004-1}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па ініцыятыве генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]] і папячыцеля Віленскай навучальнай акругі [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілава]] ў 1864 годзе ўтварылася [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленская археаграфічная камісія]] з мэтай пацвердзіць публікацыямі старажытных актаў і грамат распаўсюд у Паўночна-Заходнім краі расійскай дзяржаўнасці і праваслаўя<ref>{{кніга|аўтар=Улашчык Н. Н.|загаловак= Очерки по археографии и источниковедению истории Беларуси феодального периода|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ulaszczuk/03/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_II._%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98,_%D0%92%D0%AB%D0%A8%D0%95%D0%94%D0%A8%D0%98%D0%95_%D0%92_%D0%A1%D0%92%D0%95%D0%A2_%D0%92_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%94_%D0%9A%D0%90%D0%9F%D0%98%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C%D0%90_(1864-1915_%D0%B3%D0%B3.).html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1973|старонкі=11, 63, 70|старонак=173}}</ref>. Паслядоўна старшынямі Камісіі былі П. В. Кукальнік, П. А. Бяссонаў, І. А. Акімаў, [[Якаў Фёдаравіч Галавацкі|Я. Ф. Галавацкі]], Ю. Ф. Крачкоўскі, Ф. М. Дабранскі, найбольш актыўнымі супрацоўнікамі ― віленскі протаіерэй [[Антоні Іванавіч Пшчолка|А. І. Пшчолка]] (1818—1871) і архіварыус Віленскага архіва старажытных актавых кніг [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|М. І. Гарбачэўскі]]. Прафесар-гісторык [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П. А. Бяссонаў]] збіраў і вывучаў беларускі фальклор, выдаў зборнік «Беларускія песні» (1871); інспектар народных вучылішчаў [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]] ― аўтар прац па гісторыі царквы, этнаграфіі Беларусі «Вясельныя абрады заходнерускіх сялян» (1868), («Быт заходнерускага сяляніна» (1874))<ref>{{артыкул|загаловак=Крачкоўскі Юльян Фаміч|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1982|том=5|старонкі=330|старонак=740}}</ref>. Віленскі выкладчык Ф. М. Дабранскі друкаваў краязнаўчыя нарысы у «Виленском вестнике», пры яго ўдзеле і з яго прадмовай выйшлі тры тамы «Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі»; ён ― аўтар першага віленскага даведніка (1890)<ref>{{артыкул|аўтар=Vytautas Merkys.|загаловак= Flavianas Dobrianskis|выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija|месца= Vilnius|выдавецтва= Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas|год=2004|том=5}}</ref>. [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|М. І. Гарбачэўскі]] сістэматызаваў дакументы па гісторыі Літвы і Беларусі, складаў каталогі; яму належаць «Кароткія табліцы, неабходныя для гісторыі, храналогіі…» (1867), «Каталог старажытных актавых кніг губерняў: Віленскай, Гродзенскай, Мінскай і Ковенскай…» (1872), "Слоўнік старажытнай актавай мовы Паўночна-Заходняга краю і Царства Польскага (1874)<ref>{{артыкул|загаловак=Гарбачэўскі Мікіта Іванавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1985|том=2|старонкі=44|старонак=702}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Н. И. Горбачевский ― исследователь белорусской, литовской, русской и украинской старины|выданне=Научные записки Смоленского гуманитарного университета|месца=Смоленск|выдавецтва=СГУ|год=1994|том=1|старонкі=386―394}}</ref>. У 1867 годзе Віленская археаграфічная камісія пачала выдаваць «Археаграфічны зборнік дакументаў, якія адносяцца да гісторыі Паўночна-Заходняй Русі», куды ўваходзілі дакументы па дзяржаўнаму ладу, праву, царкве і гаспадарцы Беларусі і Літвы XV―XIX стагоддзяў. Станам на 1904 год выйшла 14 тамоў з багатым краязнаўчым матэрыялам: акты [[Гродскі суд|гродскіх]] і [[Земскі суд|земскіх]] судоў, [[магістрат]]аў, Галоўнага Літоўскага трыбунала, акты аб яўрэях, пісцовыя кнігі па староствах, інвентары маёнткаў, фальваркаў і вёсак, рэвізіі эканомій<ref>{{кніга|аўтар=Турцевич А.|загаловак=Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора древних актов: 1864 – 1906|спасылка=http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|месца=Вильно|выдавецтва=Друкарня А. Г. Сыркина|год=1906|старонак=68|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917023946/http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|archive-date=17 верасня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160917023946/http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|archivedate=17 верасня 2016}}</ref>. У канцы XVIII — пачатку XIX ст. у Вільні і Гародні Т. Дубіткоўскім на польскай мове выдаюцца «Каляндар гаспадарчы» (1776―1800) і «Каляндар гродзенскі» (1801―1807). У апошнім былі звесткі па мясцовым краязнаўстве, расказы аб замежных краінах. У Магілёве выходзілі «Каляндар беларускіх намесніцтваў на 1783», «Каляндар беларускі» (1785―1796). З краязнаўчага пункту гледжання ў іх згадваюцца цікавыя звесткі аб кірмашах у Магілёўскай губерні. З другой паловы XIX ст. сталі выходзіць «Памятныя кніжкі» губерняў. У 1889 годзе пад рэдакцыяй [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]] выйшаў «Каляндар Паўночна-Заходняга краю» на 1889 і 1890 гады. У першым каляндары быў апублікаваны нарыс Доўнар-Запольскага «Брагінская воласць». Другі каляндар утрымліваў звесткі пра кірмашы, медыцыну, хатнія палявыя работы па месяцах, статыстычныя дадзеныя. Навукова-літаратурны раздзел каляндара быў прадстаўлены геаграфічным нарысам пра Беларусь IX―XII стагоддзяў. «Паўночна-Заходні каляндар» на 1892 і 1893 гады пад рэдакцыяй А. І. Слупскага быў складзены на аснове забабонаў, абрадавых песень, прыказак. У 1867 годзе ў Вільні быў адкрыты Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства, які аб’яднаў мясцовых краязнаўцаў, заклікаў беларускую інтэлігенцыю ― памешчыкаў, настаўнікаў, святароў і інш. ― удзельнічаць у шуканні дакументаў і збору этнаграфічных дадзеных. Атрыманыя адказы-апісанні (642) захоўваюцца ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта. Аддзел працаваў у 1867―1875 і ў 1910―1914 гадах. Першапачаткова меў фізіка-матэматычную, этнаграфічную, археалогіі і археаграфіі, статыстычную секцыі. У 1911 годзе налічваў больш за 300 актыўных членаў. Друкаваны орган ― «Запіскі Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства» — выходзілі пад рэдакцыяй Д. І. Даўгялы. У 1880-я гады пачалі складвацца розныя этнаграфічныя калекцыі («кабінеты»): [[Міхаіл Антонавіч Гаўсман|М. А. Гаўсмана]] ў Мінску, вялікія калекцыі Тышкевічаў у [[Астрашыцкі Гарадок|Астрашыцкім Гарадку]], калекцыі [[Вацлаў Пятровіч Федаровіч|В. П. Федаровіча]] ў Віцебску. Выпускнік мазырскай гімназіі Гаўсман служыў сакратаром у Мінскім дваранскім сходзе. Пасля паўстання 1863 года быў высланы ў Валагодскую губерню, затым жыў у Варшаве. Збіраў пячаткі, медалі, манеты, прадметы археалагічных раскопак. У 1889 годзе арганізаваў у Мінску выстаўку артэфактаў, знойдзеных пры раскопках на тэрыторыі Беларусі. Публікаваў краязнаўчыя нататкі ў «Мінскіх губернскіх ведамасцях». У суаўтарстве з У. Сыракомляй напісаў нарыс пра Мінск<ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Гаўсман Міхаіл Антонавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=147|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Віцебскі адвакат В. П. Федаровіч за сваю краязнаўчую дзейнасць быў абраны членам-карэспандэнтам Кракаўскай акадэміі навук, намеснікам старшыні Віцебскай вучонай архіўнай камісіі. У яго хатняй бібліятэцы знаходзілася больш за тысячу кніг па гісторыі і этнаграфіі Беларусі і Літвы, рукапісы Я. Баршчэўскага і А. Рыпінскага, выданні XVII―XVIII стагоддзяў. З сабранай ім вялікай калекцыі археалагічных знаходак, манет, медалёў, печаток, масонскіх знакаў і старадаўніх дакументаў Федаровіч стварыў прыватны музей. Пасля 1917 года калекцыя была нацыяналізаваная, і ў 1923 годзе на яе аснове быў створаны Музей беларуска-польскіх старажытнасцяў, затым перайменаваны ў Музей мясцовых старажытнасцей. У 1924 годзе калекцыя ўвайшла ў склад Віцебскага аддзялення Белдзяржмузея<ref>{{cite web|url=http://evitebsk.com/wiki/%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%92%D0%B0%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=Федорович Вацлав Петрович|publisher=Витебская энциклопедия}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Варламава Н. П., Шишанов В. А.|загаловак=Масонская коллекция В. П. Федоровича|спасылка=https://issuu.com/linkedin63/docs/vitebskie_drevnosti_2013_masonskaja : матэрыялы навуковых канферэнцый / рэдкал.: Г. У. Савіцкі [і інш.]|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка|год=2013|старонкі=238-247|старонак=283}}</ref>. У 1860―1880-х гадах адкрываюцца музеі пры губернскіх статыстычных камітэтах. У 1867 годзе такі музей паводле рашэння губернскага праўлення адкрыўся ў Магілёве і праіснаваў да 1919 года. Сярод 1500 экспанатаў меліся грамата 1606 года караля Жыгімонта III [[Чарэя|чарэйскаму]] [[Свята-Міхайлаўская царква (Чарэя)|касцёлу]] і грамата 1767 года караля Станіслава Аўгуста на магдэбургскае права гораду [[Мсціслаў|Мсціславу]], сані, кінутыя Напалеонам падчас уцёкаў, скарбы манет, гербарыі і інш<ref>{{артыкул|Клок Л. Д.|загаловак=Могилёвский музей|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=332|старонак=616}}</ref>. У 1897 годзе ў Магілёве адкрыты [[Магілёўскі царкоўна-археалагічны музей|царкоўна-археалагічны кабінет]]. У 1892 годзе Е. Р. Раманаў звярнуўся да полацкага епіскапа Антаніна з прапановай арганізаваць у Віцебску царкоўнае сховішча. Годам пазней, дзякуючы яго і А. П. Сапунова намаганням, у 1897 годзе ў былым бернардынскім манастыры адкрыўся царкоўна-археалагічны кабінет. Акрамя археалагічных знаходак, у экспазіцыі былі манеты і медалі, царкоўнае начынне, рукапісныя кнігі, выданні беларускіх друкарняў, дакументы Полацкай епархіі, сістэматызаваныя Сапуновым у кнізе «Архіў Полацкай духоўнай кансісторыі» (1898)<ref>{{артыкул|аўтар=Грабянчук І.|загаловак= Краязнаўчы рух і стварэнне першых публічных музеяў у Беларусі|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|мсца=Мн.|год=2007|нумар=4|старонкі=38―45}}</ref>. Адным са знамянальных культурных падзей стала багата аформленае выданне ў 8 тамах «Помнікі рускай даўніны ў заходніх губернях, якія выдаюцца з Найвышэйшага дазвалення» (1868―1885), складзенае кіраўніком Царкоўна-будаўнічага камітэта [[Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў|П. М. Бацюшкавым]], які вызначыўся тым, што пабудаваў у Беларусі і Украіне каля 2 тысяч праваслаўных цэркваў. У прадмове гаварылася: {{пачатак цытаты}}«Да апошніх смут у Польшчы, што адбіліся і ў заходніх губернях імперыі, рускае грамадства было малазнаёмае з мінулым і сапраўдным становішчам гэтага краю. Выдадзеныя аб ім да таго часу звесткі былі вельмі няпоўныя або недакладныя. Калі польскія пісьменнікі, наўмысна скажаючы факты, прадстаўлялі становішча нашых заходніх губерняў у ілжывым святле, гэтак выгадным для ажыццяўлення запаветных мараў польскіх, а замежныя публіцысты паўтаралі іх няпраўду, мы, рускія, павінны былі нярэдка маўчаць, таму што былі не даволі знаёмыя з нашым родным здабыткам і, такім чынам, не маглі з належным аўтарытэтам абвяргаць хлусню. Ад няведання намі фактаў і адбылася тая велічэзная сіла польскай інтрыгі, якая ледзь не паспела запэўніць не толькі замежнікаў, але, на жаль, і многіх рускіх, адданых сваёй радзіме, што адзінае наша права на заходнія ўскраіны імперыі заснавана толькі на адным заваёве, тады як яно вынікае з уласцівых усяму заходняму краю асноўных рускіх пачаткаў з самага склада гістарычнага жыцця Расіі».{{канец цытаты}} Пасля скону Бацюшкава Расійская Акадэмія навук заснавала прэмію яго імя; прэмія давалася за працы, прысвечаныя палітычнай гісторыі Паўночна-Заходняга краю, гісторыі праваслаўнай царквы, вывучэнню мясцовай этнаграфіі і археалогіі, даследаванні помнікаў мовы і народнага побыту, і навуковай бібліяграфі твораў, якія адносіліся да Паўночна-Заходняга краю. Першыя дакументальныя крыніцы аб [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэях на беларускіх землях]] сустракаюцца ў грамаце (прывелеі-судзебніке) князя Вітаўта, якая выдадзена ў 1388 годзе берасцейскім яўрэям. У 1412 годзе брэсцкія яўрэі згадваюцца ў архіўных запісах. У далейшым яўрэі пачынаюць сяліцца ў Гродне (1436), Навагрудку (1445), Мінску (1489) і Пінску (1506). Да канца XIV ст. на землях Вялікага Княства Літоўскага знаходзілася 5 буйных яўрэйскіх суполак ― у Брэсце, Гродне, [[Тракай|Троках]], Луцку і [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміры-Валынскім]]. Яўрэі займаліся гандлем, рамёствамі, ліхвярствам, некаторыя земляробствам. У 1863 годзе іх налічвалася каля 350 тыс. чалавек, у 1897 годзе — 890 тыс. чалавек, большасць жылі ў гарадах і мястэчках. Да сярэдзіны XIX ст. яўрэі захоўвалі, у асноўным, традыцыйны ўклад жыцця. У канцы XIX ст. складалі 13, 7 % насельніцтва Беларусі і Літвы<ref>{{кніга|аўтар=Бершадский С. А.|загаловак=Литовские евреи: история их юридического и общественного положения в Литве от Витовта до Люблинской унии, 1388―1569|спасылка=http://cybb.info/istorija/istoriya/evropa/s-a-bershadskij-litovskie-evrei-istoriya-ix-yuridicheskogo-i-obshhestvennogo-polozheniya-v-litve-ot-vitovta-do-lyublinskoj-unii-1388-1569-gg.html|месца=СПб.|выдавецтва=Типография М. М. Стасюлевича|год=1883}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url=https://eleven.co.il/article/15443|title=Россия. Демография еврейского населения Российской империи (1772―1917)|publisher =Электронная еврейская энциклопедия}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Церашковіч П. У.|загаловак= Яўрэі|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=556|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. [[Файл:К.Кукевич.Еврейские контрабандисты в окрестностях Вильно.JPG|thumb|left|К. Кукевіч. Жыдоўскія кантрабандысты ў наваколлях Вільны|295x295пкс]] Калі ў 1780 годзе Кацярына ІІ прыехала ў Магілёў, яўрэйскае насельніцтва горада ўладкавала ілюмінацыю, на плошчы граў яўрэйскі аркестр. На плошчы вісеў вялікі надпіс: ''«Святкуем, як у часы Саламона!»''. Ад імя яўрэйскай абшчыны імператрыцы паднеслі ў выглядзе кніжачцы оду на парчовай падушачцы. На вокладцы ― сімвалы гандлю і мастацтва, над імі арол з сімвалам дзяржаўнай улады: залаты шар з каронай. На 12 атласных старонках кніжачкі былі надрукаваныя яўрэйскія вершы ў перакладзе на нямецкую і французскую мовы. Гэтак жа ўрачыста яе сустракалі ў Полацку і Шклове<ref>{{артыкул|загаловак=Дневная записка путешествия её императорского величества чрез Псков и Полоцк в Могилёв, а оттуда обратно чрез Смоленск и Новгород|выданне=Сборник Русского исторического общества|месца=СПб.|год=1867|том=1|старонкі=384}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=[[Брикнер, Александр Густавович|А. Г. Брикнер]]|загаловак= Путешествие императрицы Екатерины II в Могилёв в 1780 году|выданне=Русский вестник|месца=М.|год=1881|том=154 (8–9)|старонкі=459–509, 311–367}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Махотина А. А.|загаловак=Путешествие Екатерины II: идейно-художественная программа церемониала встречи мператрицы|выданне= Вестник МГУ|месца=М.|выдавецтва=МГУ|год=2010|нумар=6|старонкі=112–125}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Лісоўскі А. І.|загаловак=Хвалебны верш для габрэяў Магілёва з нагоды прыбыцця ў горад Кацярыны II у 1780-м годзе|спасылка=http://www.ratusha-mogilev.com/files/KonfText.pdf|выданне=Гісторыя Магілёва: мінулае і сучаснасць. Зборнік навуковых прац удзельнікаў VIII Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУХ|год=2013|старонкі=204–208|старонак=436|isbn=978-985-6985-13-6}}</ref>. Першыя апісання яўрэяў Беларусі ўтрымліваюцца ў выданні Е. П. Зяблоўскага "Землеапісанне Расійскай імперыі для ўсіх станаў, " (ч. 6, СПб., 1810). Пра яўрэяў напісана ў «Географ-статыстычным слоўніку Расійскай імперыі» 1862―1866 П. Сямёнава, у «Матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі…» А. Карэвы, у «Матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі…» І. Зяленскага, у «Матэрыялах для геграфіі і статыстыкі…» П. Баброўскага. Навукова-краязнаўчыя і археаграфічныя даследаванні па гісторыі яўрэяў Беларусі пачаліся ў апошняй чвэрці XIX ст. У першую чаргу гэта працы прафесара Пецярбургскага ўніверсітэта [[Сяргей Аляксандравіч Бяршадскі|С. А. Бяршадскага]], які выявіў у архівах Вільні, Мінска і Кіева і апублікаваў вялікую колькасць крыніц па гісторыі яўрэяў у Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай. Значным выданнем дзякуючы Бяршадскаму стаў двухтомны «Руска-яўрэйскі архіў». Аб стане мястэчак гаворыцца ў манаграфіі М. М. Галіцына «Гісторыя рускага заканадаўства аб яўрэях» у 2-х тт. (1886). З 1890-х гадоў публікацыяй крыніц па яўрэйскай гісторыі займалася Санкт-Пецярбургская Гісторыка-этнаграфічная камісія пры Таварыстве для распаўсюджвання асветы паміж яўрэямі ў Расіі, якая была ператворана ў 1908 годзе ў Яўрэйскае гісторыка-этнаграфічнае таварыства. Гісторыка-этнаграфічнай камісіяй быў выдадзены том дакументаў, куды ўвайшлі матэрыялы, якія захоўваліся ў асабістым архіве С. А. Бяршадскага. Шматлікія публікацыі выходзілі ў часопісе «Яўрэйская Даўніна» і зборніках «Перажытае». Былі выпушчаныя «Акты, якія выдаюцца Камісіяй, найвысока зацверджанай для разбору старажытных актаў у Вільні» (т. 28-29: Акты пра яўрэях) і «Гісторыка-юрыдычныя матэрыялы, атрыманыя з актавых кніг губерняў Віцебскай і Магілёўскай, якія захоўваюцца ў цэнтральным архіве ў Віцебску» (Віцебск, 1871―1890). Выйшлі кнігі В. Н. Нікіціна «Яўрэйскія паселішчы паўночна- і паўднёва-заходніх губерняў (1835—1890)» (СПб., 1894)<ref>{{артыкул|аўтар=Бердников Л.|загаловак=Из кантонистов в писатели|спасылка=http://magazines.russ.ru/neva/2015/3/14b-pr.html|выданне=Нева|месца=СПб.|год=2015|нумар=3|старонак=560}}</ref>, А. П. Субоціна «У межах яўрэйскай аселасці: Урыўкі з эканамічнага даследаванні ў заходняй і паўднёва-заходняй Расіі за лета 1887 г. Выпускі 1-2» (СПб., 1888—1890), М. П. Сталпянскага «Дзевяць губерняў Заходне-Рускага краю» (СПб., 1866). Гісторыка-краязнаўчыя матэрыялы выходзілі ў часопісах «Маляўнічая беларуская бібліятэка» («Яўрэі ў Беларусі», 1857), «Світанак» («Нешта пра Шклоў», 1861), «Узыход» («Аб рэформе яўрэйскага школьнага выхавання», 1885), «У мяжы яўрэйскай аселасці», 1888), «З хронікі Мсціслаўскай абшчыны», 1889), «Яўрэі ў Магілёўскай губерні: гісторыка-статыстычны нарыс», 1886); у газетах «Рускі яўрэй» («Старонка з гісторыі культуры яўрэяў Царства Польскага», 1880), «Яўрэі Мінскай губерні», 1880, «Рамесныя класы пры Аршанскім пачатковым вучылішчы», 1884), «Віленскія губернскія ведамасці», «Мінскія губернскія ведамасці», «Гродзенскія губернскія ведамасці», «Магілёўскія губернскія ведамасці», «Виленский вестник». [[Файл:Iŭje, Rynak. Іўе, Рынак (1917) (2).jpg|міні|283x283пкс|Іўе. Яўрэі брукуюць пляц, 1917 г.]] Кароткія звесткі пра беларускія «яўрэйскія» мястэчкі ёсць у працах Юзафа Лахніцкага («Статыстыка губерні Літоўска-Гродзенскай», Вільня, 1817), Міхала Балінскага («Старажытная Расія ў плане гістарычным, геаграфічным і статыстычным», Варшава, 1846), Юзафа Ярашэвіча («Матэрыялы для статыстыкі і этнаграфіі губерні Гродзенскай», Вільня, 1848). Пра яўрэяў пісалі ў сваіх дзённіках, успамінах і дарожных нататках [[Фёдар Міхайлавіч Еўлашоўскі|Ф. М. Еўлашоўскі]]<ref>{{артыкул|аўтар=Антонович В. Б.|загаловак=«Дневник» новогрудского подсудка Фёдора Евлашевского (1545―1604)|выданне=Киевская старина|месца=К.|год=1886|том=14|старонкі=124―160|старонак=692|isbn=966-02-3570-4}}</ref>, Бернгард Танер, Леан Патоцкі, П. Шпілеўскі, У. Сыракомля, Ф. Д. Воінаў<ref>{{артыкул|аўтар=Соркина И.|загаловак= Мир местечка Беларуси в зеркале мемуаров (ХІХ – начало ХХ в.)|спасылка=http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/27014/35-Sorkina.pdf?sequence=1|выданне= Навукові Записки. Т.19. Кн.1. Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України|месца=К.|год=2009|нумар=19|старонак=692|isbn=966-02-3570-4}}</ref>. Дзяцінства першай беларуска-яўрэйскай пісьменніцы Паўліны Венгеравай прайшло ў мінскай купецкай сям’і. З’ехаўшы за мяжу, яна выпусціла ў Берліне ўспаміны пра мінскае жыццё «Memorien einer Grossmuter, Bilder aus der Kulturgeschichte der Juden Russlands» («Запіскі бабулі: карціны з гісторыі культуры рускіх яўрэяў у XIX стагоддзі», 1908), якія мелі вялікі поспех. У дадзенай працы яскрава апісаны побыт і заняткі багатай яўрэйскай сям’і ў 1830-х гадах: святы і абрады, гульні, вучоба ў [[хедар]]ы і інш. Венгерава піша: ''«Можна падумаць, што жыццё ў яўрэйскім доме ў даўніну, дзякуючы сваім звычаям і строгасці абрадаў, было невыносна цяжкім. О, не! Яўрэі таго часу мелі свае вялікія радасці, шмат задавальнення, спакою і прыволля ў межах сваёй сям’і… яўрэйскі народ жыў тады нібы на востраве, аддзелены ад астатняга»''<ref>{{кніга|аўтар=Венгерова П.|загаловак=Воспоминания бабушки. Очерки культурной истории евреев в России в XIX в.|спасылка= http://narodknigi.ru/journals/49/polina_vengerova_vospominaniya_babushki/|месца=М.-Иерусалим|выдавецтва=Мосты культуры|год=2003|старонак=352}}</ref>. Жыццё мястэчка [[Капыль|Капыля]] Слуцкага павета асвятляецца ва ўспамінах [[Абрам Паперна|Абрама Паперны]]<ref>{{артыкул|аўтар=Паперна А. И.|загаловак=Из Николаевской эпохи. Воспоминания|выданне=Евреи в России. XIX век|месца=М.|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2000|старонак=560}}</ref>. Пра цыццё мястэчка [[Камянец|Камянца]] Брэсцкага павета распавядаюць мемуары Ехезкеля Коціка<ref>{{cite web|author=Котик Е.|url=http://berkovich-zametki.com/AStarina/Nomer17/Kotik1.htm|title=Мои воспоминания|publisher = Center for the History of Polish Jewry, Diaspora Research Institute, Tel-Aviv University}}</ref>. Даследаванні пра яўрэяў, апублікаваныя ў XX стагоддзі, даволі поўна распаведзена ў манаграфіі «Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове ХІХ ст.» [[Іна Валер’еўна Соркіна|І. В. Соркінай]]. Пра яўрэяў у беларускім фальклоры напісана ў [[В. У. Бялова]]й<ref>{{артыкул|аўтар=Белова О. В.|загаловак= Фольклорная интерпретация ритуальных действий и предметов иудейского культа в Полесье|выданне=Мифология и повседневность. Материалы научной конференции 22―24 февраля 1999 г.|месца=СПб.|год=1999|нумар=2|старонкі=307―317}}</ref>. Як мяркуюць некаторыя даследчыкі, [[беларускія татары]] як народнасць вызначыліся ў XIV—XV стст.<ref>{{артыкул|аўтар=Грыцкевіч А.|загаловак= Фармаванне татарскай народнасці на Беларусі|выданне=Татары-мусульмане на землях Беларусі, Літвы i Польшчы: Матэрыялы Першай міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі|месца=Мн.|год=1994|том=1|старонак=191}}</ref>. Як піша [[Ян Длугаш]] у працы «Roczniki czyli Kroniki Sławnego Krolestwa Polskiego», у 1397 годзе ''«Вітаўт рушыў супраць татараў… прайшоў Дон… у ваколіцах Волгі разграміў татараў з назвай Арда і шмат татар з жонкамі і дзецьмі і статкамі жывёлы ўзяў у палон і прывёў у Літву… Вітаўт пасяліў татараў у вёсках, і яны сваімі звычаямі жывуць і захоўваюць сваю веру»''. Першых татараў з Залатой Арды князь Вітаўт пасяліў каля Гродна. Самымі вялікімі татарскімі вёскамі былі [[Дайлідкі (Гродзенскі раён)|Дайлідкі]], Каралінава, [[Гневяншчына]] і [[Тарусічы]]. У XV—XVI стагоддзях татары пражывалі ў ваколіцах Полацка, Глыбокага, [[Мядзель|Мядзеля]] і [[Смаргонь|Смаргоні]]. Паступова татарскія вёскі з’явіліся каля Гродна, Слоніма, Навагрудка, Ліды. Пасля [[Клецкая бітва|Клецкай бітвы]] (1506) частка палонных татараў была паселена ў Мінску, яна ўтварыла татарскае прадмесце з Вялікай і Малой Татарскімі вуліцамі, татарскія вуліцы з’явіліся ў Клецку, Ляхавічах, Капылі, Уздзе, Смілавічах. Да канца XVI ст. татары рассяліліся па ўсёй паўночна-заходняй тэрыторыі ВКЛ<ref>{{артыкул|аўтар=Грыцкевіч А.|загаловак=З гісторыі паселішчаў татар у Беларусі|выданне=Весці АН БССР. Былі грамад. навук|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1981|нумар=6}}</ref>. Гісторык ВКЛ [[Іван Іванавіч Лапо|І. І. Лапо]] адзначаў: ''«Перасяляемым татарам даваліся вялікім князем землі ў іх поўную ўласнасць з правам поўнага распараджэння імі і з вызваленнем іх ад падаткаў і пабораў, пры тым з дазволам сяліцца не толькі ў вёсках, але і ў гарадах. Стараючыся пасяліць татараў у сваім княстве, Вітаўт прызнаваў за імі поўную свабоду іх рэлігіі і звычаяў»''<ref>{{кніга|аўтар=Лапо І. І.|загаловак=Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской унии до смерти Стефана Батория (1569―1586)|спасылка=http://avidreaders.ru/book/velikoe-knyazhestvo-litovskoe-za-vremya-ot.html|месца=СПб.|выдавецтва= Типография И. Н. Скороходова|год=1901|старонкі=462|старонак=780}}</ref>. Пры падзеле Польшчы, маніфестам ад 20 снежня 1794 года [[Кацярына II]] пацвердзіла ўсе правы літоўскіх татараў. Пры [[Павел I (імператар расійскі)|Паўле I]] быў сфармаваны полк з літоўскіх татараў. Перад Першай сусветнай вайной у Паўночна-Заходнім краі жыло каля 14 тысяч татар-мусульман<ref>{{артыкул|загаловак=Краткое изъяснение об обитающих в литовских губерниях татарах|спасылка=http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|выданне=Эхо веков. Научно-документальный журнал|месца=Казань|год=2012|нумар=1–2|старонак=191|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022223230/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|archive-date=22 кастрычніка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022223230/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|archivedate=22 кастрычніка 2016}}</ref>. Літоўскія татары пачынаюць згадвацца ў «Летапісу вялікіх князёў літоўскіх», «Хроніцы Быхаўца» і інш. Панегірык Вітаўту ў «Летапісу вялікіх князёў літоўскіх» адносіцца да гісторыі ўзаемаадносін вялікага князя з татарамі. Больш звестак аб татарах знаходзіцца ў «Хроніцы Быхаўца». 31-ы том «Літоўскай метрыкі» (Вільня, 1906) з прадмовай Ф. Дабранскага складаецца з актаў, якія тычацца літоўскіх татараў. Звесткі пра літоўскіх татараў ёсць і ў краязнаўчай чатыхтомнай працы (1896―1900) польскага літаратара [[Чэслаў Янкоўскі|Часлава Янкоўскага]] пра Ашмянскі павет, у дарожных дзённіках У. Сыракомлі. Пра літоўскіх татараў у першай палове XIX ст. пісалі [[Тадэвуш Чацкі|Т. Чацкі]] («O tatarach», Dziennik Wilenski, T. 3, 1816), Ю. Крашэўскі («Wilno od poczatkow jego do roku 1750», Wilno, 1840), К. Вайцыцкі («Tatarzy», Wilno, 1842), Я. Бандке («O tatarach, mieszkancach Krolewstwa Polskiego», Album Literackie. T. I. Warszawa, 1848). Выпускнік маладзечанскага вучылішча, пасля расійскі цюрколаг і прафесар Пецярбургскага ўніверсітэта [[А. В. Мухлінскі]] быў першым, хто пачаў усебакова даследаваць гісторыю татараў у Беларусі, дзеля чаго быў камандзіраваны ўніверсітэтам у Мінскую і Гродзенскую губерні. Яму належаць працы «Даследаванне пра паходжанне і стан літоўскіх татараў» (СПб., 1857 г.; Мінск, 1993) і «Нарыс пра караімаў у Польшчы» (1862) і іншыя. Мухлінскі, які грунтаваўся на крыніцах, даў агляд татарскага асельніцтва ад князя Вітаўта да XIX стагоддзя: колькасць у той ці іншы час, адаптацыю да мясцовага жыцця, грамадскае і прававое становішча ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref>{{cite web|url=http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/544.html?listid_=1|title=Мухлинский Антон Осипович|work=Биографика СПбГУ |publisher=Санкт-Петербургский университет}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XX—XXI стагоддзях == [[Файл:Білоруси з Бобруйського району.jpg|left|thumb|Жанчыны з дзецьмі з вёскі Дражын [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]. Фатограф [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісак Сербаў]], каля 1912 г.]] Дзейнасць краязнаўчых цэнтраў Беларусі XIX — пачатку ХХ стагоддзя характарызаваў у сваёй кнізе «Краязнаўства» (Мн., 1929) [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|М. І. Каспяровіч]]. Ён вылучыў тры краязнаўчыя плыні: польскую, расійскую і, з канца XIX ст., уласна беларускую. На яго думку, польскае краязнаўства адбілася на дзейнасці Віленскага музея старажытнасцей, Віленскай археалагічнай камісіі, Віленскага таварыства аматараў навук. Рускае краязнаўства ― у дзейнасці Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства, царкоўна-гістарычных і царкоўна-археалагічных камітэтаў, Віцебскай і Смаленскай архіўных камісій. Непасрэднае беларускае краязнаўства ― у дзейнасці «Нашай Нівы», беларускага навукова-літаратурнага гуртка студэнтаў і студэнцкага гуртка для вывучэння Беларусі і Літвы. Аднак, Каспяровіч многае абмінуў. Краязнаўства Беларусі пачатку XX стагоддзя адзначалася адкрыццём навуковых таварыстваў і музеяў. У 1902 годзе ў Магілёве Сапуновым, Раманавым, Турбіным, Сяровым і іншымі створана «Таварыства вывучэння Беларускага краю», якое ставіла на мэце пошук гістарычных матэрыялаў, вывучэнне іх і сістэматызацыю. У сувязі з узнікненнем гістарычна-краязнаўчых таварыстваў у Віцебску і Мінску, у 1913 годзе створана «Таварыства вывучэння Магілёўскай губерні». Таварыствам выдадзена праца Е. Р. Раманава «Першакрыніцы для гісторыі Магілёўскага краю» (1916), куды ўвайшлі «Баркулабаўскі летапіс» і «Шляхавыя нататкі стольніка П. А. Талстога». Падрыхтаваны да выдання 4-ы выпуск зборніка «[[Магілёўская даўніна]]». Дзейнасць Таварыства скончылася ў сувязі з вайной<ref>{{артыкул|загаловак=Общество изучения Белорусского края|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1904|нумар=1|старонкі=176}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Гісторыя беларускай этнаграфіі. Пачатак XX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1970|старонкі=13, 47|старонак=123}}</ref>. Краязнаўчыя матэрыялы публікавалі газеты «Голас правінцыі», «Беларускі веснік», «Заходні веснік», «Паўночна-Заходняя жыццё», «Паўночна-Заходні край», «Мінскі агеньчык», «[[Мінскі лісток]]», «[[Магілёўскі веснік]]», «Новы літоўскі веснік», «[[Полесская жизнь|Палескае жыццё]]», «Палессе», «Бабруйскія водгукі», «[[Беларускі голас]]», часопісы «Беларускі настаўніцкі веснік», беларускі часопіс для дзяцей і юнацтва «[[Лучынка (1914)]]» (рэдактар [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. М. Уласаў]]). У 1904 годзе створаны Гродзенскі царкоўна-археалагічны камітэт. Яго членамі сталі епіскап Брэсцкі і Гродзенскі [[Міканор (Каменскі)]], дырэктар народных вучылішчаў М. Ф. Фівейскі, шэраг выкладчыкаў мясцовых гімназій, чыноўнікі. Задачамі камітэта сталі пошук і апісанне пісьмовых помнікаў, якія захоўваюцца ў архівах манастыроў і семінарый, а таксама апісанне гістарычных царкоўных помнікаў. У Барысаглебскім манастыры былі арганізаваны «царкоўнае старасховішча» і музей, які ў 1920 годзе ўвайшоў у [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|музей]] [[Юзаф Ядкоўскі|Юзафа Ядкоўскага]]. Справаздачы камітэта публікаваліся ў часопісах «Гродзенскія епархіяльныя ведамасці» і «Весніку Віленскага праваслаўнага святодуховнага братэрства». У 1907 годзе пачало дзейнасць Гродзенскае губернскае педагагічнае таварыства, якое складалася з настаўнікаў гімназій і вучылішчаў. Пры таварыстве былі секцыі: гісторыка-філалагічная, прыродазнаўча-матэматычная, вытанчаных мастацтваў. На пасяджэннях таварыства яго сябры абменьваліся звесткамі па гісторыі, этнаграфіі, культуры краю, абмяркоўвалі пытанні адукацыі і асветніцтва. У 1911―1914 гадах выходзіў часопіс «Педагогическое дело», дзе ў «аддзеле для навучэнцаў» публікаваліся фальклорныя творы, запісаныя на Гарадзеншчыне<ref>{{кніга|аўтар=Швед В.|загаловак=Губернскі Гродна. Аповяды з гісторыі горада (канец XVIII―пачатак Х ст..)|месца=Баранавічы|год=2003|старонак=168|isbn=985-6676-27-4}}</ref>. Рэдактар «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцей» [[протаіерэй]] [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Гродзенскага кафедральнага сабора]] [[Мікалай Раманавіч Дзікоўскі|М. Р. Дзікоўскі]] сабраў вялікую бібліятэку старых кніг і дакументаў, у 1894 годзе выдаў «Вопыт бібліяграфічнага паказальніка артыкулаў і нататак, якія тычацца гісторыі цэркваў і манастыроў Гродзенскай губерні», «З летапісу Гродзенскага Барысаглебскага мужчынскага манастыра, 1846―1856 гг.». Бібліятэкай Дзікоўскага актыўна карыстаўся Ю. Ядкоўскі, які служыў на пасадзе захавальніка помнікаў даўніны ў заходніх губернях і быў ініцыятарам стварэння гродзенскага губернскага музея<ref>{{артыкул|аўтар=Какареко В. И.|загаловак=Юзеф Иодковский: музейщик и нумизмат|спасылка=http://www.nbrb.by/bv/articles/8110.pdf|выданне=Банковский вестник|месца=Мн.|год=2010|нумар=7|старонкі=20-27}}</ref>. Вакол «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцей» утварылася група мясцовых царкоўных краязнаўцаў ― С. Паўловіч, Л. Паеўскі, І. Карчынскі, І. Раманоўскі (Сіротка), І. Пашкевіч і інш<ref>{{кніга|аўтар=Черепица В. Н.|загаловак=Гродненский исторический калейдоскоп: очерки истории, историографии и источниковедения|спасылка=http://zapadrus.su/bibli/geobib/grodnok/1307-v-n-cherepitsa-grodnenskij-istoricheskij-kalejdoskop-glava-1.html?start=3|месца=Гродно|выдавецтва=ГрГу|год=2014|старонак=599|isbn=978-985-515-740-4}}</ref>. Па ініцыятыве [[Аляксандр Уладзіміравіч Жыркевіч|А. У. Жыркевіча]] ў 1901 годзе ў Вільні адкрыўся музей графа [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]]. Па словах Жыркевіча, мэты музея складаліся не ва ўслаўленні Мураўёва, а паказу яго як ''«археолага-аматара, выратавальніка ўсякай даўніны, не разбіраючы, да каго яна адносіцца, да Мураўёва, Касцюшкі, Сценькі Разіна і г. д.»''. Пры ўдзеле Жыркевіча быў створаны Віленскі ваенны музей пры Віленскім ваенным сходзе. Займаючыся археалогіяй і гісторыяй культуры Паўночна-Заходняга краю, Жыркевіч сабраў вялікую калекцыю рукапісаў і помнікаў даўніны, частку якой дараваў музеям Вільні, Пецярбурга, Гродна, Мінска, Коўна, бібліятэкам Расійскай Акадэміі навук і Кракаўскага ўніверсітэта<ref>{{кніга|аўтар=Белецкий А. В.|загаловак=Открытие музея графа М. Н. Муравьева|месца=Вильно|выдавецтва=Русский почин|год=1901|старонак=31}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Библиотека и музей Виленского военного собрания|выданне=Русский инвалид|месца=М.|год=1903|нумар=7|старонкі=5}}</ref>. У 1901 годзе выйшла кніга рэдактара «Гродзенскіх губернскіх ведамасцяў» [[Лук’ян Міхайлавіч Саланевіч|Л. М. Саланевіча]] «Кароткі гістарычны нарыс Гродзенскай губерні за сто гадоў яе існавання. 1802―1902». У 1908 годзе Саланевіч разам з П. Каранкевічам, А. Кудзерскім і Н. Врунцэвічам арганізаваў у Вільні «[[Беларускае таварыства]]», мэтай якога ставілася ''«барацьба з польска-каталіцкім уплывам на беларусаў у сацыяльна-эканамічным і культурным жыцці краю, аб’яднанне беларусаў на прынцыпах гістарычнага адзінства з вялікаросамі і маларосамі»''<ref>{{артыкул|аўтар=Забаўскі М. М.|загаловак=Беларускае таварыства|спасылка=http://adverbum.org/b-egb1.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1993|том=1|старонкі=359|старонак=494|індэкс=5-85700-074-2}}</ref>. Саланевіч спрабаваў выдаваць газету «[[Белорусская жизнь]]», але выйшаў толькі адзін нумар. У 1911 годзе выпускаў газету «[[Паўночна-Заходняе жыццё]]», якая выходзіла да 1916 года. Пры рэдакцыі дзейнічала «Беларуская гістарычная бібліятэка», якая давала магчымасць, як казаў Саланевіч, ''«кожнаму беларусу зазірнуць у нашу гістарычную скарбніцу»''. Ураджэнец [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. К. Сержпутоўскі]] скончыў Пецярбургскі археалагічны інстытут, працаваў у этнаграфічным аддзеле [[Дзяржаўны Рускі музей|Рускага музея]] (цяперашні Расійскі этнаграфічны музей ў Пяцербургу). Па даручэнні музея сабраў у Беларусі багаты этнаграфічны матэрыял. Першы напісаў пра мясцовыя сялянскія прылады працы, [[бортніцтва]], [[Талака (звычай)|талаку]] («Земляробчыя прылады Беларускага Палесся», «Бортніцтва ў Беларусі», «Нарысы Беларусі»). Выдаў зборнікі казак і забабонаў [[Палешукі|палешукоў]]. Этнаграфічная спадчына Сержпутоўскага да канца не даследавана. Дарэчы, у архіве этнаграфічнага музея хаваецца шмат рукапісных матэрыялаў, звыш 200 фотанэгатываў, сабраных студэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта В. К. Косткай у Мінскай губерні ў 1910-х гадах<ref>{{кніга|аўтар=Бондарчик В. К., Федосик А. С.|загаловак=А. К. Сержпутовский|спасылка= http://www.gants-region.info/load/serzhputovskij/8-1-0-85|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1966|старонак=120}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Гавришина В. В.|загаловак= Этномузеологическое наследие В.К. Костко: музейные коллекции в контексте биографии собирателя|выданне=XII конгресс антропологов и этнологов России|месца=СПб.|выдавецтва=Ин-т этнологии и антропологии РАН|год=2017|старонкі=64|старонак=511}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Винникова М. Н.|загаловак=Значение полевых материалов В. К. Костко для современных исследований в области традиционного белорусского костюма|выданне=Международная научная конференция 26-27 сентября 2016 года|месца=СПб.|выдавецтва=Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера)|год=2016}}</ref>. Ураджэнец Гродзеншчыны, член розных навуковых таварыстваў [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]] вывучаў беларускую мову, яе вытокі і развіццё. Асноўнай працай Карскага стаў трохтомнік «Беларусы» (1 том выйшаў у 1903 годзе ў Варшаве, цалкам трохтомнік выйшаў у 1956 годзе ў Маскве)<ref>{{кніга|аўтар=Булахов М. Г.|загаловак=Евфимий Федорович Карский|Мн.|выдавецтва=БГУ|год=1981|старонак=272}}</ref>. [[Файл:Yefim Karskiy.jpg|left|thumb|200px|Я. Ф. Карскі]] У 1908 годзе пры [[Мінская епархія|Мінскай епархіі]] па ініцыятыве рэдактара «Мінскіх епархіяльных ведамасцяў» Дз. В. Скрынчанкі, А. К. Сніткі і іншых гісторыкаў і краязнаўцаў утвораны [[Мінскі царкоўны гісторыка-археалагічны камітэт]]. Члены камітэта арганізоўвалі паездкі па Беларусі, займаліся зборам фальклорных матэрыялаў, пошукам розных старадаўніх прадметаў побыту, даследаваннем манастырскіх архіваў. На сходах камітэта слухаліся лекцыі па гісторыі краю. Камітэт выпусціў 4 кнігі «Мінскай даўніны», дзе асабліва цікава апісанне дакументаў [[слуцк]]ага [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Троіцкага манастыра]]<ref>{{артыкул|аўтар=Холодова Е.|загаловак= Минский церковно-археологический комитет и музей при нем: к 95-летию со дня создания|выданне= Архивы и делопроизводство|месца=Мн.|выдавецтва=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|год=2003|нумар=1|старонкі=126―128}}</ref>. Гістарычнае таварыства [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія]] заснавана ў 1909 годзе, працавала да 1919 года. Мэтай камісіі было вывучэнне помнікаў гісторыі і культуры Беларусі, збор пісьмовых архіўных помнікаў, археалагічныя раскопкі. На 1910 год Камісія мела 99 ганаровых і 325 правадзейных членаў, 15 членаў-супрацоўнікаў. Існавала на субсідыю ўрада. Па ініцыятыве Камісіі ў Віцебску адкрыта аддзяленне [[Маскоўскі археалагічны інстытут|Маскоўскага археалагічнага інстытута]]. Выдавала перыядычны зборнік «Працы Віцебскай вучонай архіўнай камісіі», пазней зборнік «[[Полацка-Віцебская даўніна]]»<ref>{{артыкул|аўтар=Клепікаў М.|загаловак= Віцебская вучоная архіўная камісія і ахова старажытных помнікаў даўніны|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2002|нумар=4|старонкі=37―40}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Полоцко-Витебская старина|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=407|старонак=616}}</ref>. У тым жа 1909 годзе пачаў неафіцыйна дзейнічаць [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі]] з вучнняў мясцовых школ і гімназій, які спрабаваў пашыраць веды пра айчынны край, яго гісторыю і культуру. Кіраваў гуртком ксёндз [[Францішак Грынкевіч]]. Гурток адсылаў карэспандэнцыю ў «Нашу ніву», выпісваў кнігі з беларускай віленскай кнігарні. Ладзіліся вечарыны з лекцыямі, упершыню паказаны ў горадзе спектакль на беларускай мове «[[Па рэвізіі]]» [[Марка Лукіч Крапіўніцкі|М. Крапіўніцкага]]<ref>{{артыкул|аўтар=Зоська Верас.|загаловак=Гародзенскі гурток. З успамінаў|выданне=Маладосць|месца=Мн.|год=1972|нумар=10}}</ref>. [[Файл:Гродзенскі гурток беларускай моладзі.jpg|thumb|300px|Гродзенскі гурток беларускай моладзі. 1909. У цэнтры ксёндз [[Францішак Грынкевіч]]]] У 1913 годзе ў Віцебску створана асветніцкае таварыства «[[Адукацыя (таварыства)|Адукацыя]]», якое праіснавала ўсяго толькі год. Старшынёй быў абраны былы віцэ-губернатар Н. Р. Шулепнікаў, калекцыянер і бібліяфіл. «[[Таварыства сяброў навук у Вільні|Таварыства сяброў навук]]» (1909―1939) дзейнічала ў Вільні, яго члены даследавалі гісторыю, культуру і этнаграфію Беларусі, Літвы і Польшчы. Таварыства выдавала на польскай мове «Штогоднік таварыства». Валодала багатай бібліятэкай у 50 тысяч кніг, рознымі рукапісамі і архіўнымі матэрыяламі<ref>{{кніга|аўтар= Henryka Ilgiewicz.|загаловак= Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907-1939) i jego poprzednicy|месца= Warszawa|выдавецтва= Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Departament do Spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą|год=2008|старонак=668|індэкс=978-83-924311-4-5}}</ref>. Грамадская арганізацыя «[[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Асвета]]» (1905) пры [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскім таварыстве сельскай гаспадаркі]] публікавала розныя краязнаўчыя матэрыялы, падаючы іх з каталіцкага пункту гледжання<ref>{{кніга|аўтар= Dariusz Tarasiuk.|загаловак= Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905-1918|месца=Lublin|выдавецтва= Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskie|год=2007|старонкі=211|індэкс=978-83-227-2629-7}}</ref>. У 1912 годзе пры падтрымцы Мінскай гарадской думы пад старшынствам А. К. Аманфінскага ўтварылася «Мінскае таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі» з мэтай натуральна-гістарычных, геаграфічных і этнаграфічных даследаванняў Мінскай губерні. Неўзабаве пры таварыстве адкрыўся музей з 5 экспазіцыямі: археалагічнай, прыродазнаўчай, гістарычнай і этнаграфічнай. З часам з’явіліся мінералы, чучалы жывёл, нумізматычныя калекцыі, узоры народнага побыту<ref>{{артыкул|загаловак=Минское общество любителей естествознания|спасылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/12647-3-4-god-24-y-kn-xciv-xcv-1913#page/1/mode/grid/zoom/1|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1912|нумар=3-4|старонак=193}}</ref>. У 1916 годзе адкрылася выстава народна-дэкаратыўнага мастацтва. У 1919 годзе ў Мінску адкрыўся беларускі дзяржаўны музей, аснову калекцыі якога склалі экспанаты і матэрыялы Мінскага царкоўна-археалагічнага музея і Мінскага таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі. Музей папаўняўся вынікамі архіўных пошукаў, археалагічных раскопак, этнаграфічных экспедыцый. У 1941 годзе меў больш за 60 тысяч экспанатаў<ref>{{артыкул|аўтар=Грабянчук І. В.|загаловак=Музейныя праекты ў Беларусі другой паловы XIX―пачатку XX ст.|спасылка=http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/spadczyna/2003-4-5/06.htm|выданне=Спадчына|месца=Мн.|год=2003|нумар=4-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526043823/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/spadczyna/2003-4-5/06.htm|archive-date=26 мая 2011}}</ref>. У 1910 годзе, пасля закрыцця ў 1875 годзе, у Вільні аднавіў дзейнасць Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства. Меў секцыі геаграфіі і статыстыкі, этнаграфіі і археалогіі, археаграфіі, гісторыі. У 1912 годзе налічваў каля 300 удзельнікаў: настаўнікі, святары, чыноўнікі. Праводзіліся раскопкі, этнаграфічныя экспедыцыі. Выдаваліся «Запіскі Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства» (1910―1914) пад рэдакцыяй [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Дз. І. Даўгялы]]. Сярод публікацый ― «Знешні побыт быхаўскага беларуса», «Па Гродзенскім Палессі», «Археалагічны нарыс Гомельскага павета» Е. Раманава, «Паўпрыказкі, паўгаворкі, якія ўжываюцца ў Віцебскай Беларусі» Нікіфароўскага, «Сялянскае вяселле ў паўднёвым Палессі» Сцепанца, «Па Дрыгавіцкай вобласці летам 1911 г.», «Паездка па Палессі летам 1912 г.» Сербава, гістарычныя нарысы пра вёскі і мястэчкі і інш<ref>{{артыкул|аўтар=Бондарчик В. К.|загаловак=Северо-Западный отдел Русского географического общества|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=4|старонкі=456|старонак=616}}</ref>. Мінскі настаўнік І. А. Сербаў у экспедыцыях па беларускім Палессі зрабіў больш за 5 тысяч фотаздымкаў<ref>{{кніга|аўтар=Березкина Н. Ю.|загаловак=Библиотеки и распространение научных знаний в Беларуси XVI―XX вв.|выдавецтва= Белорусская наука|месца=Мн.|год=2011|старонкі=278|старонак=524|индекс=978-985-08-1288-9}}</ref>. Старшыня тайнага Таварыства прыхільнікаў старажытнасцяў і чалавеказнаўства [[Вандалін Шукевіч|В. А. Шукевіч]] адкрыў больш за 120 помнікаў каменнага стагоддзя, апублікаваў шэраг артыкулаў пра беларускі фальклор, беларускі побыт, народную медыцыну<ref>[http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/szukiewicz_w/Wandalin_Szukiewicz.html Мар’яна Магдалена Бломберг. Сын Лідскай зямлі]</ref>. У 1913 годзе па ініцыятыве [[Віленскае сельскагаспадарчае таварыства|Віленскага сельскагаспадарчага таварыства]] прайшла [[Краёвая выстава саматужнага промыслу і народнай творчасці (1913)|краёвая выстава саматужнага промыслу і народнай творчасці]], якая прадставіла археалагічныя і этнаграфічныя калекцыі беларускіх губерняў. [[Віленскае беларускае выдавецтва Б. Клецкіна]], якое адкрылася ў 1910 годзе, выпускала кнігі яўрэйскіх пісьменнікаў на ідыш, перакладную дзіцячую і пазнавальную літаратуру. З 1921 года выдавецтва пачало выпускаць беларускія кнігі, выйшла 32 (з іх 13 падручнікаў), у тым ліку творы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|М. Гарэцкага]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіча]], навучальныя дапаможнікі [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. Смоліча]], [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|С. Рак-Міхайлоўскага]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|А. Неканда-Трэпкі]], [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Л. Гарэцкай]] і інш. У 1916―1918 гадах пры выдавецтве размяшчалася рэдакцыя беларускай газеты «[[Гоман (1916)|Гоман]]»<ref>{{кніга|аўтар=Туронак Ю.|загаловак=Мадэрная гісторыя Беларусі|месца=Вільня|выдавецтва=Інстытут беларусістыкі. Беларускае гістарычнае таварыства|год=2008|старонак=282|isbn=978-80-86961-13-2}}</ref>. У выніку рэвалюцыйных падзей [[Заходняя Беларусь|заходнія землі Беларусі]] апынуліся пад Польшчай. Пачалася [[Паланізацыя|палянізацыя]] культуры, у якой немалую ролю адыграла [[Польскае краязнаўчае таварыства]] ў Вільні, якое мела аддзяленні ў буйных гарадах. Таварыствам былі адкрыты краязнаўчыя музеі ў Гродне (1922), Пінску (1924), Слоніме (1929), [[Баранавіцкі краязнаўчы музей]] (1929). Групай беларускай інтэлігенцыі з 1906 па чэрвень 1915 года выдавалася грамадска-палітычная і літаратурная газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]», якая апіралася на сялянства і сельскую інтэлігенцыю. Яна іграла вялікую ролю ў аб’яднанні беларускіх культурных сіл. З верасня 1921 па студзень 1922 года выходзіла штотыднёвая газета «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасці]]», якая друкавала этнаграфічныя нарысы і беларускі фальклор, у 1923―1927 гадах у Коўне выходзіў часопіс «[[Крывіч (1923)|Крывіч]]», які публікаваў нарысы і артыкулы па [[Беларуская этнаграфія|беларускай этнаграфіі]] і фальклору, у 1927―1931 гадах выходзіў дзіцячы часопіс «[[Заранка (часопіс)|Заранка]]», у 1937 годзе часопіс «Снапок». У 1924 годзе Палескае краязнаўчае таварыства, якое з’яўлялася філіялам Польскага таварыства, прыняло рашэнне аб стварэнні музея [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]]<ref>{{cite web|url= http://media-polesye.by/news/pinskiy-muzey-neveroyatnoe-i-interesnoe-ryadom-17391|title=Пинский музей ― невероятное и интересное рядом|author=Дм. Кисель.|date=24 декабря 2014|publisher=МедиаПолесье}}</ref>. У 1921 годзе на аснове Беларускай школьнай рады створана [[Таварыства беларускай школы]] (ТБШ), якое працавала да 1937 года. Таварыства вырасла ў вялікую арганізацыю: у 500 гуртках налічвалася каля 30 тысяч чалавек (1928). Галоўная ўправа ТБШ каардынавала дзейнасць Кантрольнага савета, акруговыя і павятовыя ўправы, выдавала «[[Беларускі летапіс (часопіс)]]» і «Бюлетэнь ТБШ», часопіс «[[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]]», газету «Наш палетак». Таксама ТБШ выдавала падручнікі і навучальныя дапаможнікі, арганізоўвала гурткі самаадукацыі, бібліятэкі, народныя клубы, праводзіла лекцыі пра духоўную і матэрыяльнаю культуру беларусаў. Сярод кіраўніцтва былі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б. А. Тарашкевіч]], [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|І. С. Дварчанін]], [[Радаслаў Казіміравіч Астроўскі|Р. К. Астроўскі]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. М. Уласаў]], С. А. Рак-Міхайлоўскі, А. С. Няканда-Трэпка, [[Пятро Васільевіч Мятла|П. В. Мятла]], Е. К. Любецкая і інш. У 1937 годзе ТБШ была забаронена польскімі ўладамі<ref>{{cite web|url=http://www.istpravda.ru/bel/research/12961/|title=Тыя, хто змагаліся за родную мову|author=Вячаслаў Зайцаў|date=11 сакавіка 2015|publisher=Гістарычная праўда|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405141933/http://www.istpravda.ru/bel/research/12961|archive-date=5 красавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. У 1918 годзе заснавальнікам беларускай настаўніцкай семінарыі ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]] і Віленскай беларускай гімназіі [[Іван Іванавіч Луцкевіч|І. І. Луцкевічам]] было створана [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], якое адкрыла ў 1921 годзе Віленскі беларускі музей, дзе самыя старажытныя экспанаты датаваліся XIV стагоддзем<ref>{{кніга|аўтар=Серыкава В.|загаловак= Браты Луцкевічы як стваральнікі і захавальнікі Беларускага музея ў Вільні (1921-1945)|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_miscellany/z_egu/serykava/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%92._%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B_%D1%8F%D0%BA_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%8F_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_(1921-1945).html|месца=Вильнюс|выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны універсітэт. Акадэмічны дэпартамент гісторыі|год=2009|старонак=61}}</ref>. У музейнай бібліятэцы налічвалася каля 15 тысяч кніг. Таварыства мела права ствараць і ўтрымліваць за свой кошт музеі, бібліятэкі, ладзіць выстаўкі, лекцыі, выдаваць кнігі. У працы таварыства актыўна ўдзельнічалі [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ю. Ластоўскі]], [[Вінцэнт Святаполк-Мірскі|В. Святаполк-Мірскі]], [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіч]], [[Уладзіслаў Талочка|У. Талочка]] і іншыя. У 1939 годзе Таварыства спыніла сваю дзейнасць<ref>{{артыкул|аўтар=Ліс А.|загаловак=Беларускае навуковае таварыства|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1993|том=1|старонкі=355|старонак=494|isbn=5-85700-074-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Юркевіч А.|загаловак=Беларускае навуковае таварыства ў Вільні: хроніка дзейнасці ў 1918-1944 гг.|выданне=ARCHE|месца=Мн.|год=2014|нумар=7-8|старонкі=195-222}}</ref>. У верасні 1917 года вучні [[Слуцкая гімназія|Слуцкай гімназіі]] Сяргей Бусел і Янка Ракуцька арганізавалі культурна-асветніцкае таварыства «Папараць-кветка» з мэтай збору мясцовага фальклору, выдання беларускай краязнаўчай літаратуры. Членамі таварыства з’яўляліся больш за 200 чалавек. Выйшла 2 нумары часопіса «Наша каляіна», дзейнічалі драматычны гурток, хор беларускай песні. У 1920 годзе Таварыства забаронена польскімі ўладамі<ref>{{кніга|аўтар=Гесь А., Ляхоўскі Ул., Міхнюк В.|загаловак=Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах|спасылка=http://knigi.tor2.org/?b=4976285|месца=Мн.|выдавецтва=Медысонт|год=2006|старонкі=26|старонак=400|isbn=985-6530-37-7}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У Маскве актыўна дзейнічаў Беларускі народны ўніверсітэт, дзе чыталіся лекцыі на розныя тэмы: беларуская культура, этнаграфія, антрапалогія, літаратура. Асабліва цікава ў 1918 годзе прагучала лекцыя прафесара {{нп3|Яфім Міхайлавіч Чэпуркоўскі|Я. М. Чэпуркоўскага|ru|Чепурковский, Ефим Михайлович}} пра [[Антрапалогія беларусаў|антрапалогію беларусаў]]<ref>{{cite web|url=http://by.ethnology.ru/win/general.htm|title=Общий очерк этнической истории Беларуси и российско-белорусских связей|publisher=Кафедра этнографии и антропологии СПбГУ|access-date=26 кастрычніка 2017|archive-date=17 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017040144/http://by.ethnology.ru/win/general.htm|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Наш_Край_12_1926.jpg|thumb|Вокладка часопіса «Наш край». № 12, 1926.]] У 1919―1921 гадах даследаванне старажытнасцей у Беларусі знаходзілася ў распараджэнні [[Народны камісарыят асветы БССР|наркамата асветы БССР]], у Мінску гэтым займалася Мінскае таварыства гісторыі і старажытнасцей пры [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскім педагагічным інстытуце]]; ён у студзені 1919 года арганізаваў дзяржаўны музей, складзены з экспанатаў мінскіх музеяў. Да 1941 года музей меў больш за 60 тысяч экспанатаў. У 1919 годзе арганізаваны краязнаўчы гурток пры Віцебскім аддзяленні Маскоўскага археалагічнага інстытута, які займаўся вывучэннем беларускай этнаграфіі, зборам прадметаў побыту. Гурток выдаваў часопіс «Белорусский этнограф». У 1922 годзе створаны [[Інстытут беларускай культуры]] (Інбелкульт), які, акрамя ўсяго іншага, стаў каардынатарам краязнаўчых арганізацый. Пры інстытуце з 1923 года дзейнічала Камісія па рэгістрацыі краязнаўчых арганізацый, а з 1924 года — [[Цэнтральнае Бюро краязнаўства]]. [[Файл:Першая усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя. 1924.jpg|злева|міні|Удзельнікі [[Першая Усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя|Першай Усебеларускай краязнаўчай канферэнцыі]] 1924 года]] З 1924 года беларускі краязнаўчы рух пачынае набываць актыўны характар. Краязнаўчыя гурткі з’яўляюцца ў Магілёве, Слуцку, Віцебску, Барысаве, Оршы, Гомелі, Рагачове; да канца 1924 года іх было 19. У лістападзе 1924 года прайшла [[Першая Усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя]] з удзелам каля 40 дэлегатаў. З кастрычніка 1925 года Цэнтральнае бюро краязнаўства выдавала штомесячны часопіс «[[Наш край (1925)|Наш край]]», у якім друкаваліся вядомыя навукоўцы і пісьменнікі. Адкрыліся двухгадовыя Вышэйшыя курсы беларусазнаўства<ref>{{кніга|загаловак=Институт белорусской культуры и становление науки в Беларуси: к 90-летию создания Института белорусской культуры: материалы Международной науч. конф., Минск, 8-9 дек. 2011 г.|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2012|старонак=769|isbn=978-985-08-1464-7}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Амелькович Л. Г.|загаловак=Деятельность Центрального бюро краеведения Белоруссии (1923―1933 гг.)|выданне=Вопросы библиотековедения и библиографоведения|месца=Мн.|год=1975|старонкі=59―77}}</ref>. У Віцебску ў 1924 годзе з гуртка пад кіраўніцтвам [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|М. І. Каспяровіча]] вырасла акруговае таварыства краязнаўства, якое аб’яднала больш за 500 удзельнікаў. Працавалі светазнаўчая, культурна-гістарычная, прыродазнаўчая, мастацкая, феналагічная і энтамалагічная секцыі. Пачалася праца па складанні геаграфічнага слоўніка Віцебшчыны, арганізацыі экскурсій, фальклорных экспедыцый і канферэнцый<ref>{{артыкул|аўтар=Рублевская Л.|загаловак=Человек, который верил в волатов|спасылка= http://www.sb.by/kultura/article/chelovek-kotoryy-veril-v-volatov.html|выданне=Беларусь сегодня|месца=Мн.|год=2010}}</ref>. У ліпені 1924 года [[ЦВК Беларускай ССР]] разгледзеў пытанне «Аб практычных мерах па правядзенні нацыянальнай палітыкі». Сесія прыняла пастанову аб [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] савецкіх, прафесійных і грамадскіх арганізацый. Для пераходу на беларускую мову апарата дзяржаўных і партыйных органаў былі арганізаваны курсы і гурткі беларусазнаўства. Да ліпеня 1925 года на беларускую мову перайшоў ЦВК БССР і ўсе камісіі пры ім, Наркамат асветы і яго аддзелы на месцах. У 1926 годзе на беларускую мову перайшоў [[Савет народных камісараў БССР|Саўнаркам БССР]], які прыняў у канцы 1926 года рашэнне аб праверцы беларусізацыі ў рэспубліцы. У выніку праверкі за нежаданне вучыць беларускую мову было звольнена 27 чалавек<ref>{{кніга|аўтар=Коршук У. К, Платонаў Р. П., Раманоўскі І. Ф., [[Я. С. Фалей|Фалей Я. С.]]|загаловак=Беларусізацыя. 1920-я гады: Дакументы і матэріалы|спасылка= https://zapadrus.su/bibli/arhbib/574-1920.html|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2001|старонак=270|isbn=985-445-495-9}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Навіцкі У.|загаловак=З гісторыі моўнай палітыкі ў Беларусі (1920―1990 гады)|выданне=Беларусіка-Albaruthenica|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны|год=1993|нумар=2|старонкі=368―370|старонак=404}}</ref>. У лютым 1926 года прайшоў [[Першы Усебеларускі краязнаўчы з’езд]], які абазначыў прыярытэты мясцовых арганізацый: вывучэнне дыялектаў беларускай мовы, ахова помнікаў, захаванасць мясцовых архіваў, прыродазнаўчыя даследаванні, лектарска-экскурсійная праца. У працы з’езда ўдзельнічала 146 дэлегатаў ад 87 краязнаўчых арганізацый і гурткоў. За год у Бюро краязнаўства было даслана 87 230 картак з дыялектнымі словамі, каля 10 тысяч фальклорных запісаў, больш за 400 апісанняў помнікаў гісторыі і культуры, прыроды, 800 іншых звестак. У 18 музеях знаходзілася больш за 11 тысяч экспанатаў. У 1926 годзе ў Мінску адкрыўся Музей рэвалюцыі з 10 тысячамі экспанатаў, у 1927 годзе яго наведала больш за 15 тысяч чалавек<ref>{{артыкул|аўтар=Саітова В.|загаловак=Развіццё краязнаўства ў Беларусі ў міжваенны перыяд|выданне=Краязнаўчая газета|месца=Мн.|год=2013|нумар=30-38}}</ref>. У Віцебску адкрыўся першы ў Беларусі энтамалагічны музей з калекцыі мясцовага выкладчыка ветэрынарнага інстытута В. А. Плюшчэўскага-Плюшчыка (52 580 жукоў і матылькоў). Погляды таго часу бачны, напрыклад, у прадмове да падручніка «Кароткі курс геаграфіі Беларусі» (1925), дзе Беларусь упершыню падавалася як самастойная дзяржава, і дзе А. Смоліч пісаў: {{пачатак цытаты}} «Масы беларусаў, прайшоўшых расейскія ды іншыя школы, яшчэ і дагэтуль глядзяць на родны край вачамі казённых вучэбнікаў. (…) Вось жа, калі б тыя беларусы, што прачытаюць гэтую кнігу, зацікавіліся сваёй Бацькаўшчынаю, каб узяліся самі за глыбейшае навуковае пазнанне яе, ці асобных праяваў яе жыцьця, каб заахвоціліся шукаць і бачыць яе арыгінальнае хараство, дык бы аўтар лічыў сваю працу дайшоўшай мэты. А калі б у іх хоць крыху пабольшала замілаванння да сваёй роднай шматпакутнай стараны, такой простай і разам цудоўнай, навет у часы заняпаду свайго поўнай веліччу і схаваных сілаў, каб яны паверылі ў яе вялікую будучыню і дзеля будучыні гэтай шчыра працаваць і змагацца пачалі, тады б аўтар быў папраўдзе шчаслівы». {{канец цытаты}} У Заходняй Беларусі, якая знаходзілася пад польскай уладай, функцыянавалі Польскае краязнаўчае таварыства ({{Lang-pl|Polskie Towarzystwo Krajoznawcze}}), Польскі турыстычны клуб, Яўрэйскае краязнаўчае таварыства ({{Lang-pl|Żydowskie Towarzystwo Krajoznawcze}}), Віленскае краязнаўчае таварыства. Яны ў асноўным займаліся арганізацыяй турыстычных маршрутаў па краі, праводзілі экскурсіі, рыхтавалі экскурсаводаў<ref>{{кніга|аўтар=Цітовіч І. У.|загаловак=Краязнаўчы рух на тэрыторыі Заходняй Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2006|старонак=104}}</ref>. У 1927 годзе адбыўся [[Другі Усебеларускі краязнаўчы з’езд|Другі Усебеларускі з’езд краязнаўцаў]] з удзелам 187 дэлегатаў<ref>{{кніга|загаловак=Працы другога Усебеларускага краязнаўчага з'езда, 10―13 лютага 1927 года|спасылка=https://knihi.com/none/Pracy_druhoha_usiebielaruskaha_krajaznaucaha_zjezdu_10-13_lutaha_1927_hodu.html#1|месца=у Менску (у Мінску)|выдавецтва= Інстытут беларускай культуры|год=1927|старонак=127|серыя =Інстытут беларускай культуры, Цэнтральнае бюро краязнаўства ; аддзел 5, серыя 5, кн. 2|=|тыраж =1000}} {{ref-be-x-old}}</ref>. Да пачатку 1928 года ў Беларусі дзейнічалі больш за 300 краязнаўчых арганізацый і гурткоў, былі створаны віцебскі (1918), мінскі, [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|магілёўскі]], гомельскі (1919), [[Полацкі краязнаўчы музей|полацкі]] (1926) і іншыя краязнаўчыя музеі<ref>{{кніга|аўтар=Гужалоўскі А. А.|загаловак=Музеі Беларусі (1918―1941 гг.)|Мн.|выдавецтва=Нацыянальны архіў Беларусі|год=2002|старонак=176|isbn=985-6372-22-4}}</ref>. У 1928 годзе Бюро краязнаўства прыняло рашэнне аб выкладанні методыкі краязнаўства ў беларускіх тэхнікумах. У 1930 годзе Наркаматам асветы краязнаўства было ўведзена ў праграму педагагічных інстытутаў. [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|А. І. Цвікевіч]](1888—1937), разглядаючы ўнёсак беларуска — польскіх культурных дзеячоў у фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі, ацэньваў іх дзейнасць наступным чынам: {{пачатак цытаты}} ''«Творчасць Яна Чачота, Баршчэўскага, Сыракомлі, Э. Тышкевіча, А. Кіркора, Дуніна-Марцінкевіча і іншых… была занадта моцна прасякнута польскім зместам, занадта была рамантычнай, мела сваёй крыніцай сэнтыментальна-панскую ці ў лепшым выпадку навукова-этнаграфічную зацікаўленасць да Беларусі як адной з польскіх правінцый і таму захапіць мужыка- селяніна не магла. (…) Па сутнасці ўся памянёная пляяда беларуска- польскіх вучоных, паэтаў і даследчыкаў была толькі першым падрыхтоўчым перыядам выяўлення беларускай нацыянальна-культурнай ідэі — перыядам надзвычайна яскравым, але толькі падрыхтоўчым»''<ref>{{кніга|аўтар = А. Цьвікевіч|загаловак =«Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзскай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. |спасылка =http://pawet.net/library/history/bel_history/cvikievich/01/Западно-руссизм._Нарысы_з_гісторыі_грамадзкай_мысьлі_на_Беларусі.html|адказны = пасляслоў'е Арсеня Ліса|выданне =2-е выд.|месца =Менск|выдавецтва=Навука і тэхніка|год =1993|старонкі =54|старонак =352|isbn =5-343-01425-9|тыраж =5000}} {{ref-be-x-old}}</ref>. {{канец цытаты}} [[Файл:Arsen Siargeevich Lis - 14 June 2013 AD.jpg|left|thumb|Беларускі пісьменнік і краязнаўца [[Арсень Ліс]].]] У 1932 годзе была прынята пастанова СНК БССР «Аб мерапрыемствах па разгортванні краязнаўчага руху», якая прадпісвала краязнаўчым гурткам і арганізацыям ўдзяляць увагу выключна поспехам сацыялістычнага будаўніцтва, а не гістарычнаму мінуламу. Цэнтральнае бюро краязнаўства было распушчана, яго орган «[[Савецкая краіна (1930)|Савецкая краіна]]» зачынены. Кіраваць краязнаўчымі арганізацыямі стаў Наркамат асветы БССР, уся краязнаўчая дзейнасць стала праходзіць пад кіраўніцтвам навукова-метадычных аддзелаў мясцовых музеяў. Арганізаванае аматарскае краязнаўства паступова згасла, наперад вылучалася дзяржаўнае (навуковае) краязнаўства<ref>{{артыкул|аўтар=Дзянісаў А. У.|загаловак=Развіццё краязнаўчага руху ў БССР у 1920―1930-я гг.|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2008|нумар=4|старонкі=24-32}}</ref>. Часопіс «Советское краеведение» (Масква, 1931, № 2) у артыкуле «На краязнаўчым фронце Беларусі і Украіны» пісаў: {{цытата|«Класавы вораг глыбока пракраўся ў працу краязнаўчых арганізацый… Падбор людзей вырабляўся з варожых нам элементаў, з асяроддзя інтэлігенцыі, студэнцтва. Галоўная ж стаўка рабілася на кулацтва. Гэтымі сіламі вялася праца спецыяльна па падрыхтоўцы інтэрвенцыі. Імі вывучаліся… раёны, якія непасрэдна мяжуюць з Польшчай… Загінулую панска-рабскую культуру… кантрэвалюцыйныя беларускія [[нацыянал-дэмакрат]]ы спрабавалі адраджаць і ёю ачмураць галавы працоўных мас Беларусі. Таму нацыянал-дэмакраты… арыентаваліся галоўным чынам на царквы, сінагогі, старадаўнія замкі… Пры арганізацыі музеяў збіраліся іконы і ўсялякая іншая непатрэбная і сацыяльна-шкодная старызна».}} У 1931 годзе ў Мінску выйшаў зборнік пад рэдакцыяй акадэміка [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|С. Я. Вальфсона]] «Навука на службе нацдэмаўскай контррэвалюцыі», дзе змешчаны артыкул самога Вальфсона «Ідэалогія і метадалогія нацдэмакратызму» і артыкул Р. Выдры «Беларускі нацдэмакратызм у краязнаўчым руху БССР». [[Файл:Гудзевіцкі літаратурна-краязнаўчы музэй, фрагмэнт экспазыцыі 1.jpg|thumb||250px|міні|Выстаўка ў Гудзевіцкім літаратурна-краязнаўчым музеі]] У пасляваенны час больш увагі надавалася даследаванню гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|беларускага партызанскага руху]]. Актывізавалася школьнае краязнаўства, адкрыліся краязнаўчыя музеі ў [[Баранавіцкі краязнаўчы музей|Баранавічах]] (1946), [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепелі]] (1954), [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідзе]] (1959). З’езд настаўнікаў БССР (1945) заклікаў педагагічныя калектывы надаць больш увагі краязнаўчай працы: экскурсіям, вывучэнню мясцовых гістарычных помнікаў, фальклорных крыніц. У 1947 годзе арганізаваны Рэспубліканскі савет па арганізацыі і правядзенні паходаў і экскурсій, які вызначыў маршруты па месцах баявой славы. Улетку 1947 года больш за тысячу беларускіх школьнікаў з настаўнікамі і піянерважатымі здзейснілі падарожжа па роднаму краю. У 1948 годзе Міністэрства асветы БССР прыняло пастанову «Аб задачах настаўнікаў і органаў народнай адукацыі ў арганізацыі падарожжаў піянераў і школьнікаў па родным краі ў 1948 г.», дзе абавязвала загадчыкаў аддзела народнай адукацыі, дырэктараў школ і дзіцячых дамоў разгарнуць разам з камсамольскімі і піянерскімі арганізацыямі працу па падрыхтоўцы да летніх паходаў і экскурсій. Вывучэнне роднага краю рэкамендавалася праводзіць па спецыяльнай тэматыцы Міністэрства асветы БССР. Далейшаму развіццю школьнага краязнаўства спрыяла таксама пастанова Міністэрства асветы БССР «Аб стане і мерах паляпшэння выкладання гісторыі і Канстытуцыі СССР у школах Баранавіцкай і Віцебскай абласцей» (1947), якая заклікала глыбей ужываць нагляднасць на ўроках гісторыі, больш практыкаваць экскурсіі ў гістарычныя музеі і месцы гістарычных падзей. Колькасць вучняў-краязнаўцаў у 1948 годзе ўзрасла да 140 тысяч. Дзіцячыя часопісы «[[Беларускі піянер]]» (пасля «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»), «[[Піянер Беларусі]]», «Іскры Ільіча», «Зорка» расказвалі аб іх працы. Шмат месца краязнаўству надавалі «[[Настаўніцкая газета]]», часопісы «[[Родная прырода (1972)|Родная прырода]]», «[[Паляўнічы Беларусі]]», «Беларуская работніца і сялянка». Краязнаўчыя музеі ўзнікалі не толькі ў абласных цэнтрах, але і ў больш меншых населеных пунктах, у школах. Так, у 1955 годзе быў арганізаваны музей у школе вёскі Вілейка Навагрудскага раёна; па ініцыятыве А. Белакоза — у [[Гудзевіцкі дзяржаўны літаратурна-краязнаўчы музей|школе]] вёскі [[Гудзевічы]] Мастоўскага раёна (1965); адкрыліся музеі ў Лідзе (1959); на аснове экспанатаў, сабраных мясцовым жыхаром М. Ф. Мельнікавым, ― у [[Крычаўскі раённы краязнаўчы музей|Крычаве]] (1961); у [[Мінскі абласны краязнаўчы музей|Маладзечне]] (1964), на аснове калекцыі Ф. Р. Шклярова ― у [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Ветцы]] (1978)<ref>{{cite web|url=http://krichev.gov.by/ru/nasledie/sozdanie|title=Гісторыя стварэння краязнаўчага музея ў Крычаве|work=Гісторыка-культурная спадчына Крычаўскага раёна|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326212800/http://krichev.gov.by/ru/nasledie/sozdanie|archive-date=26 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://vetka-museum.by/|title=Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый|access-date=26 кастрычніка 2017|archive-date=26 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326015228/http://www.vetka-museum.by/|url-status=dead}}</ref>. У 1965 годзе прынята пастанова ЦК КПБ «Аб стварэнні [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]]». Таварыства мела секцыі гісторыі, археалогіі, архітэктуры, выяўленчага і народнага мастацтва, этнаграфіі, моладзевую. Да сярэдзіны 1970-х гадоў члены таварыства, большай часткай моладзь, выявілі тысячы імёнаў загінулых у гады вайны; дзякуючы падтрымцы мясцовых уладаў усталявалі каля 6 тысяч помнікаў і абеліскаў; стварылі каля 800 народных мемарыяльных музеяў і пакояў. Геаграфічнае таварыства стала больш надаваць увагі пытаннях аховы прыроды БССР, актывізавала выданне этнаграфічных зборнікаў. На [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічным факультэце БДУ]] з 1965 года стаў чытацца курс «Школьнае краязнаўства і турызм», з 1996 года ў Брэсцкім універсітэце адкрыта спецыялізацыя «Краязнаўства і турызм». З 1970 года пачаў выходзіць інфармацыйны бюлетэнь «Помнікі гісторыі і культуры Беларусі» на беларускай мове. З 1970 года Інстытут мастацтвазнаўства, фальклору і этнаграфіі АН Беларусі пачаў выпускаць серыю «Беларуская народная творчасць» ― шматтомнае выданне беларускага фальклору па жанравым прынцыпе. У другой палове 1980-х гадоў створана [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] на чале з гісторыкам [[Алег Анатольевіч Трусаў|А. А. Трусавым]], з 2017 года — [[Алена Мікалаеўна Анісім|Аленай Анісім]]. Стала выходзіць газета «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»<ref>{{cite web|url= http://tbm-mova.by/|title= Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|archive-url= https://web.archive.org/web/20211226115316/http://tbm-mova.by/|archive-date= 26 снежня 2021|url-status= dead}}</ref>. У 1960-я―1980-я гады выйшлі манаграфіі Л. В. Аляксеева, М. М. Улашчыка, В. А. Чамярыцкага, В. К. Бандарчыка, М. Ф. Піліпенкі, [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Г. А. Каханоўскага]], дзе дэталёва, на грунтоўнай навуковай базе былі вывучаны гістарычныя шляхі фарміравання крыніцазнаўства, археалогіі і этнаграфіі Беларусі. [[Файл:Belarus-Zdrawneva-Manor of Ilya Repin-1.jpg|thumb|250px|Музей-сядзіба І. Я. Рэпіна «Здраўнёва».]] У снежні 1989 адбыўся ўстаноўчы з’езд [[Беларускае краязнаўчае таварыства|Беларускага краязнаўчага таварыства]], якое ўзначаліў Г. А. Каханоўскі, актыўны і дасведчаны краязнаўца, аўтар фундаментальнай працы «Археалогія і гістарычнае краязнаўства Беларусі XVI―XIX стст.» (перастала існаваць у 1994). Прыкметнымі сталі гісторыка-краязнаўчыя кнігі [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіча]] «[[Зямля пад белымі крыламі]]»; [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|А. Карлюкевіча]] «Краязнаўчы рэсурс у вывучэнні беларускай літаратуры», «Старонкі радзіназнаўства: Месцы. Людзі. Краязнаўчыя нарысы», яго гісторыка-краязнаўчыя нарысы пра Ігуменшчыну і Пухаўшчыну; [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|В. Чарапіцы]] «Звенья цепи единой: Большие и малые события в истории Гродненщины XIX―XX столетий», «Гродненский исторический калейдоскоп: очерки истории, историографии и источниковедения». Краязнаўцамі Пінска выдадзена аб’ёмная кніга «Гісторыя Пінска ад старажытнасці да сучаснасці» (2012), якая працягвае краязнаўчыя традыцыі пінскага дыякана Паўла («Гісторыя Пінскай дыяцэзіі», Ленінград, 1956), Бенцыона Гофмана «Тысяча гадоў Пінска» (Нью-Ёрк, 1941) і іншых даследчыкаў старажытнага горада. У працы [[Павел Усеваладавіч Церашковіч|П. У. Церашковіча]] «Этнічная гісторыя Беларусі XIX―пачатку XX стст.» (2004) упершыню была спроба пазначыць праблемы нацыягенэза беларусаў. Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны прысвечана гістарычная хроніка «[[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць]]» у 146 тамах (1985—2005). Кожны том ― своеасаблівая энцыклапедыя аднаго раёна. «[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]» ― выданне, якое ўключае кароткую характарыстыку і спіс помнікаў археалогіі, гісторыі, архітэктуры, манументальнага мастацтва, узятых пад ахову. Кожны том прысвечаны адной вобласці. Мноства артыкулаў, якія тычацца краязнаўства змешчана ў «Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі» (1984―1987), у энцыклапедыі «Этнаграфія Беларусі» (1989), у энцыклапедычным даведніку «Народная культура Беларусі» (2002), энцыклапедыі «Археалогія і нумізматыка Беларусі», «[[Гарады і вёскі Беларусі]]» і інш<ref>{{артыкул|аўтар=М. Півавар. Ст.|загаловак=Гістарычнае краязнаўства Беларусі ў другой палове XX стагоддзя|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2005|нумар=3|старонкі=46-52}}</ref>. У [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытуце гісторыі НАН Беларусі]] маюцца аддзелы краязнаўства і археалогіі, захавання і выкарыстання археалагічнай спадчыны. У Міністэрстве культуры РБ ёсць Упраўленне па ахове культурна-гістарычнай спадчыны. Актыўна працуе [[Беларускі фонд культуры]] (1987), асноўныя задачы якога ― садзеянне ўдзелу розных групаў насельніцтва ў культурным будаўніцтве, выкарыстанне іх творчых намаганняў і матэрыяльных магчымасцяў; фонд аказвае матэрыяльную і прававую падтрымку ініцыятывам і пачынанням грамадскасці, якія накіраваныя на памнажэнне культурнай спадчыны, захаванне і выкарыстанне народных традыцый, развіццю краязнаўства, прафесійнай і аматарскай творчасці і г. д.; аказвае дапамогу ў пошуках архіўных матэрыялаў. З 2003 года пры Фондзе выпускаецца «Краязнаўчая газета», штомесяц выходзіць чатыры нумары. На старонках газеты нарысы мясцовых краязнаўцаў, прысвечаныя гісторыі і традыцыям рэгіёнаў краіны, даследаванні навукоўцаў па гісторыі, этнаграфіі, фальклору і архітэктуры, аб гістарычных падзеях і асобах, а таксама апавяданні пра землякоў, якія праславіліся не толькі ў Беларусі, але і за яе межамі. Асобная ўвага надаецца публікацыям пра досвед краязнаўчых пошукаў і працу музеяў у школах і бібліятэках краіны. Міністэрствам адукацыі Беларусі ў 1999 годзе на базе вучэбных калектываў, музеяў, гурткоў пазашкольных устаноў i аб’яднанняў, ва ўсіх рэгіёнах створана Усебеларуская турысцка-краязнаўчая экспедыцыя навучэнцаў «Наш край». Яе мэта — адкрыццё малавядомых і малавывучаных падзей, фактаў беларускай гісторыі, помнікаў мастацкай культуры, забытых імёнаў землякоў, для дасканалага вывучэння этнаграфіі, геаграфіі, археалогіі i фальклору<ref>{{артыкул|аўтар=Вікторыя Здзярская|загаловак=Дзе шукаць невядомае?|спасылка=http://old2.zviazda.by/second.html?r=37&p=22&archiv=04082006|выданне=Звязда|месца=Мн.|год=2006|нумар=171}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gzt-akray.by/osipovichi/2015/03/shkolnyiya-muzei-gradzyanka/|title=Школьныя музеі Асіповіцкага раёна|author=Ніна Вікторчык.|date=13.03.2015|publisher=Асіповіцкі край}}</ref>. Сярод найбольш папулярных рубрык ― «Малая краязнаўчая энцыклапедыя», «Асоба ў краязнаўстве», «Наша гісторыя: ідэі, падзеі, асобы», «На паліцу краязнаўцы», «Царкоўнае краязнаўства», «Даследуюць вучні», «Землякі», «Спадчына ў небяспецы»<ref>{{cite web|url= http://bfk.by/|title=Беларускі фонд культуры}}</ref>. З 1991 года выходзіць газета «[[Культура (газета)|Культура]]». [[Файл:Дыярама -Абарона Буйніцкага поля-.jpg|thumb|Дыярама «Абарона Буйніцкага поля» ў [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскім абласным краязнаўчым музеі]]]] У 2009 праведзена ўстаноўчая канферэнцыя і створана «Беларускае краязнаўчае таварыства», старшынёй якога абраны [[Анатоль Іванавіч Бутэвіч|Анатоль Бутэвіч]], намеснікамі ― [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Віталь Скалабан]], Рычард Саматыя і Павел Каралёў, але яно атрымала адмову ў дзяржаўнай рэгістрацыі. Выходзяць часопісы «[[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]», «[[Беларускі гістарычны часопіс|Беларусі гістарычны часопіс]]», «[[Народная асвета (часопіс)|Народная асвета]]», «[[Архівы і справаводства (1999)|Архівы і справаводства]]», «Гістарычная брама», «Верасень», «[[Лідскі летапісец (1997)|Лідскі летапісец]]», «Беларускі гістарычны агляд» (Вільнюс), «Беларускі гістарычны зборнік» (Беласток)<ref>{{cite web|url= http://adverbum.org/ru/taxonomy/term/45|title=Журналы по истории Беларуси|publisher=Adverum.org/accessdate=}}</ref>. Папулярныя краязнаўчыя сайты «[[Radzima.org]]», «[[Мінск стары і новы]]», «[[Праваслаўная архітэктура Беларусі (сайт)|Праваслаўная архітэктура Беларусі]]», «[[Будзьма беларусамі]]», «Краязнаўца-даследчык Полацкай зямлі», «Студэнцкае этнаграфічнае таварыства», «[[Глобус Беларусі]]» і іншыя. Актыўна папаўняецца праект [http://pamyat-osipovichi.by/o-proekte-elektronnaya-kniga-pamyat-osipovichskij-rajon/ «Электронная кніга Памяць. Асіповіцкі раён»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221126085506/http://pamyat-osipovichi.by/o-proekte-elektronnaya-kniga-pamyat-osipovichskij-rajon/ |date=26 лістапада 2022 }}, створаны краязнаўцам-гісторыкам Валянцінам Шпакам. Пры Міністэрстве адукацыі РБ працуе «[http://www.rctkum.by/ Рэспубліканскі цэнтр экалогіі і краязнаўства»] з аддзелам [http://www.rctkum.by/divisionstext/krajaznaucy краязнаўства і патрыятычнага выхавання], у многіх навучальных установах краіны дзейнічаюць краязнаўча-патрыятычныя клубы, вельмі развіта мясцовае краязнаўства<ref>{{cite web|url= http://www.url.by/category/111|title= Краеведение Беларуси|archive-url= https://web.archive.org/web/20171124171222/http://www.url.by/category/111|archive-date= 24 лістапада 2017|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mova.na.by/kultura/krajaznaustva_ru.html|title=Культура: Краведение|publisher=Белорусский язык в Интернете. Каталог сайтов|archive-url=https://web.archive.org/web/20161103102842/http://mova.na.by/kultura/krajaznaustva_ru.html|archive-date=3 лістапада 2016|url-status=dead}}</ref>. Пры райвыканкамах дзейнічаюць раённыя цэнтры турызму і краязнаўства навучэнскай моладзі. У 2013 годзе выйшла кніга [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Леаніда Лыча]] «Краязнаўства ў кантэксце сучаснага нацыянальна-культурнага жыцця Беларусі», якая прысвечана раскрыццю становішча краязнаўчага руху ў Рэспубліцы Беларусь, паказаны яго дасягненні ў даследаванні розных праблем, звязаных з гісторыяй, нацыянальна-культурным жыццём. Аўтар шмат увагі надаў моўнаму і [[тапаніміка|тапанімічнаму]] аспектам краязнаўчых даследаванняў. 12-13 сакавіка 2020 адбыўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі, арганізатарамі якога выступілі [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]] і [[Беларускі фонд культуры]]. Пасяджэнні форума праходзілі ў Мінску, на базе Нацыянальнага гістарычнага музея. У ліку задач форума былі: вывучэнне стану спраў у галіне краязнаўства; папулярызацыя гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны беларускіх гарадоў і вёсак; пашырэнне ведаў аб краязнаўчых праектах Беларусі; стварэнне ўмоў для дыялогу паміж краязнаўцамі; трансляцыя дасягненняў і вопыту краязнаўцаў; садзейнічанне пашырэнню пачуцця нацыянальнай самасвядомасці, гонару да нацыянальнага багацця мінулага і сучаснасці Беларусі і г.д. У мерапрыемстве ўдзельнічалі каля 250 краязнаўцаў: супрацоўнікаў устаноў адукацыі і культуры, навукоўцаў, літаратараў, грамадскіх дзеячоў, студэнтаў і школьнікаў з усёй Беларусі. Удзельнікі форума працавалі ў пяці секцыях: «Краязнаўства ў сістэме навукова-даследчай працы» (зроблены 81 даклад), «Краязнаўства ў вучэбна-выхаваўчым працэсе ўстаноў адукацыі» (54 даклады), «Экалагічнае краязнаўства і турыстычная дзейнасць» і «Моладзь і краязнаўства» (разам 30 дакладаў), «Асоба ў краязнаўстве: з гісторыі біяграфій беларускіх краязнаўцаў» (31 даклад). На праведзенай у рамках форума канферэнцыі школьнікаў «Пазашкольнае краязнаўства: вопыт рэгіёнаў» праслухана 44 даклады<ref>Краязнаўчая газета, сакавік 2020, № 11 (784)</ref>. == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Асветнікі зямлі Беларускай X―XX вв.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2001|старонак=490|isbn=985-11-0205-9}} * {{кніга|аўтар =[[Л. Я. Кулажанка|Кулажанка Л.]]|загаловак=Літаратурныя мясціны Беларусі: Краязнаўчы даведнік у 3 кн.|месца=Мн.|выдавецтва =БелЭн|год=2000|старонак=288}} * {{кніга|аўтар =Леванцэвіч Л. В.|загаловак=Лінгвістычнае краязнаўства Брэстчыны: курс лекцый для студэнтаў філалагічнага факультэта|месца=Брест|выдавецтва =БрДу|год=2013|старонак=135|isbn=978-985-473-985-4}} * {{кніга|загаловак=Бібліятэчнае краязнаўства: прастора вялікіх магчымасцей і перпектыў|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|год=2014|старонак=286}} * {{кніга|аўтар =Багдановіч І. І. І інш.|загаловак=Гістарычнае краязнаўства Беларусі: вучэбна-метадычны дапамажнік|месца=Гродна|выдавецтва =ЮрСаПрінт|год=2014|старонак=219}} * {{кніга|аўтар=Карев Д. В.|загаловак=Белорусская и украинская историография конца XVIII―начала 20-х гг. XX в. в процессе генезиса и развития национального исторического сознания белорусов и украинцев|спасылка=http://www.istvolyn.info/index.php?option=com_content&view=article&id=6144:-xviii-20-xx-&catid=18|месца=Вильнюс|выдавецтва =ЕГУ|год=2007|старонак=312|isbn=978-9955-9878-5-7}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Belarusians}} * [http://adverbum.org/ru/kraevedenie-belarusi Кнігі па крязнаўству Беларусі] * [http://nashkraj.info/ Краязнаўчы сайт Гомеля і Гомельшчыны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111209164934/http://nashkraj.info/ |date=9 снежня 2011 }} * [http://centrtur.grodno.by/ Гродненский областной центр туризма и краеведения] * [http://kb.brl.by/index.php/home Краязнаўства Берасцейшчыны] {{^}}{{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусы}} {{Беларусь у тэмах}} {{выдатны артыкул|Культура і грамадства}} [[Катэгорыя:Краязнаўства Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Навука ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўства паводле краін|Беларусь]] hyw07lxtv198mlvgwf00vmg4ryt38l1 Він Дызель 0 540521 5134064 5016698 2026-04-30T15:42:26Z Feeleman 163471 5134064 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дызель}} {{цёзкі2|Сінклер}} {{Кінематаграфіст}} '''Він Дызель''' ({{lang-en|Vin Diesel}}, сапраўднае імя '''Марк Сінклер''' — {{lang-en|Mark Sinclair}}; нар. [[18 ліпеня]] [[1967]]) — [[ЗША|амерыканскі]] [[акцёр]], [[кінарэжысёр]], [[сцэнарыст]] і [[прадзюсар]]. Заснавальнік прадзюсарскіх кампаній [[One Race Films]] і Racetrack Records, [[Tigon Studios]]. У [[2002]] годзе стаў уладальнікам [[MTV Movie Awards|прэміі канала «MTV»]] у намінацыі «Лепшая экранная каманда» за ролю [[Спіс персанажаў серыі фільмаў «Фарсаж»|Дамініка Тарэта]] ў фільме «[[Фарсаж (фільм, 2001, ЗША)|Фарсаж]]». == Дзяцінства == Марк Сінклер нарадзіўся 18 ліпеня 1967 года ў акрузе Аламіда, Каліфорнія, ЗША. З самага нараджэння ён разам са сваім братам-блізнюком Полам, які быў зусім не падобны на Віна, рос і гадаваўся маці Дэлар, якая была псіхіятрам і захаплялася астралогіяй. Сям’я жыла ў нью-ёрцкім шматкватэрным доме і адчувала недахоп грошай. Свайго сапраўднага бацьку будучы акцёр не ведаў. Він Дызель ніколі не казаў пра сваю нацыянальную прыналежнасць, але падкрэсліваў прыналежнасць да розных культур. У 1970 годзе, ва ўзросце трох гадоў, у Віна Дызеля выявіліся першыя схільнасці да акцёрскай работы. Падчас наведвання цырка хлопчык ледзь было не прыняў удзел у выступе трупы, але яго спыніла маці, якая была тады з ім. Прыкладна ў гэты ж час у Віна Дызеля з’явіўся айчым Ірвін са зводнымі малодшай сястрой Самантай і малодшым братам, што адмоўна адбілася на грашовым дабрабыце. Але менавіта айчым, які працаваў кіраўніком тэатра і які выкладаў акцёрскае майстэрства ў Нью-Ёрцкім універсітэце, вельмі істотна паўплываў на фармаванне характару і імкненняў хлопчыка. Ірвін часта вадзіў сваіх дзяцей на тэатральныя прадстаўленні і прэм’еры кінафільмаў. == Дзейнасць у тэатры == {{Цытата|аўтар=Він Дызель аб пачатку акцёрскай кар’еры|З таго часу я толькі і марыў што пра кар’еру акцёра. Праўда, часам думаю: а калі б рэжысёр усё ж такі выклікала паліцыю, чым бы я зараз займаўся?}} Прыход Віна Дызеля на памост адбыўся цалкам выпадкова. У 1974 годзе, калі яму было 7 гадоў, ён разам з бандай такіх жа хлапчукоў, як і ён, вырашыў прабрацца ў адзін з мясцовых тэатраў, каб пагуляць з рэквізітам. Але на памосце апынуліся людзі, якія рэпетавалі спектакль. Група з Вінам Дызелем была заўважаная рэжысёрам. Замест таго, каб выклікаць паліцыю, гэта жанчына паклікала дзяцей і, даўшы ім у рукі сцэнарый, прымусіла прачытаць тэкст па ролях. Лепш за ўсіх атрымалася ў Віна, таму жанчына прапанавала даваць 20 долараў за кожнае яго выступленне на памосце. Неўзабаве адбылася прэм’ера першага спектакля з удзелам Віна Дызеля — «Дзверы для дыназаўра». Яго выступленне было настолькі ўдалым, што менавіта з гэтага моманту ён пачаў марыць аб кар’еры акцёра. Аж да 17 гадоў ён выступаў на памосце тэатра, удасканальваючы свае майстэрства. Шмат у чым гэтаму паспрыяў і яго айчым. Асабістае жыццё юнага Віна Дызеля было не зусім удалым у адрозненне ад яго акцёрскай кар’еры. У дзяцінстве ён быў параўнальна высокім і меў хударлявы целасклад. Да таго ж па характары быў яшчэ і сарамлівым. Таму будучы закаханым ў школе ў адну з сваіх аднагодак, ён ніяк не адважваўся да яе падысці, у адрозненне ад свайго брата Пола, які быў вельмі папулярны на дыскатэках. Таму на працягу некалькіх гадоў Він Дызель старанна займаўся ў спартзалах. {{Цытата|аўтар=Він Дызель пра сваю працу выкідалай|У працоўныя гадзіны я ў асноўным біўся і знаёміўся з дзяўчатамі, а ў непрацоўныя прыходзіў туды патанцаваць і ... пазнаёміцца ??з дзяўчатамі!}} У 1984 годзе, дасягнуўшы ўзросту 17 гадоў, будучы акцёр зразумеў, што праца ў тэатры не прынясе яму істотных даходаў. Да гэтага часу ён быў ужо даволі здаровым дзецюком, што дазволіла яму без усялякага намагання ўладкавацца выкідалай у адзін з папулярных начных клубаў «Тунель» на Манхэтэне. Менавіта тады акцёр змяніў свае сапраўднае імя на «Він Дызель», а галаву стаў галіць нагала. За тыя тры гады працы выкідалай Він дамогся поспехаў у асабістым жыцці, а таксама паспеў паўдзельнічаць у шматлікіх бойках. У гэты ж час Він Дызель паступіў у Хантэрскае вучылішча, дзе вывучаў англійскую мову і класічную літаратуру. Пры гэтым ён вучыўся пісаць і сцэнарыі, каб у будучыні, як казаў акцёр, выкарыстоўваць свае таленты для напісання роляў. У 1987 годзе ён кідае вучобу і надакучыўшую працу ў клубе і адпраўляецца са свайго роднага Нью-Ёрка пакараць Лос-Анджэлес, марачы стаць зоркай кіно. Акцёрскі талент Віна Дызеля ў Галівудзе тады ніхто не ацаніў. Таму, пабыўшы некаторы час без працы і займеўшы даўгі, ён уладкаваўся на тэлебачанне ў якасці прадаўца ў тэлекраму. На працягу года працы Він Дызель добра зарэкамендаваў сябе і здолеў зарабіць трохі грошай. Пры гэтым ён старанна працаваў па 18 гадзін у дзень. Але акцёр разумеў, што прадавец і зорка кіно — гэта не адно і тое ж. Таму ён вярнуўся назад у Нью-Ёрк. == Пачатак здымак у кіно == Сваю першую ролю (эпізадычную) Він Дызель выканаў у 1990 годзе ў драме Пэні Маршал «Абуджэнне». Акцёр, які сыграў непрыкметную ролю санітара, нават не быў паказаны ў тытрах. А сам фільм пазней быў намінаваны на прэмію «[[Оскар]]». Тады ж маці падарыла сыну кнігу «Стварэнне фільма коштам не даражэй старэнькага аўто», напісаную Рыкам Шмітам. Гэтым яна хацела як бы сказаць Віну Дызелю, што фільм можна зняць і сваімі сіламі за невялікія грошы. Акцёру спадабалася тая мысль і пасля таго, як ён старанна вывучыў кнігу, пачаў пісаць сцэнарый для поўнаметражнай стужкі «Валацугі». Але неўзабаве зразумеў, што не ў сілах скончыць працу. Таму ён пераключыўся на нешта больш простае, вырашыўшы зняць кароткаметражку. Так ў 1995 годзе ўсяго за некалькі дзён Він Дызель напісаў сцэнарый і здолеў зняць фільм «Шматаблічны» пад музыку, напісаную ім жа. Карціна была вельмі блізкая па духу самому Віну і прысвечана множнасці культур і індывідуальнасці асобы. Акрамя таго, што ён сам зняўся ў галоўнай ролі, згуляўшы Майка, ён выступіў і ў якасці прадзюсара, выдаткаваўшы на вытворчасць 20-хвіліннага фільма ўсяго 3000 долараў ЗША. Падчас здымак Він Дызель атрымліваў мноства папрокаў і негатыўных водгукаў з боку людзей, таму так і не дарабіў канчатковую версію фільма, адклаў яго на нявызначаны тэрмін. Але дзякуючы падтрымцы айчыма Він ўсё-ткі скончыў сваю кароткаметражку. Трохі пазней яна была паказана групе прыкладна з 200 чалавек у адным з кінатэатраў Манхэтэна. У выніку фільм атрымаў станоўчыя водгукі і быў паказаны на Канскім кінафэстывалі ў маі 1995 года. Праз 4 гады, 17 жніўня 1999 г., фільм выйшаў у ЗША. Менавіта дзякуючы такому поспеху «шматаблічны» Він Дызель вярнуўся ў Лос-Анджэлес, дзе зноў пачаў працаваць тэлепрадаўцом і капіць грошы. На іх ён збіраўся экранізаваць сваю першую задумку — карціну «Валацугі». У 1996 годзе пасля 8 месяцаў руплівай працы ён разам са сваім сябрам Джонам Сэйлам назапасілі больш за 50 тысяч долараў, што дазволіла ім прыступіць да здымак фільма. Він Дызель выканаў галоўную ролю ў сваёй карціне — Рык. У пачатку 1997 года — 18 студзеня, фільм «Валацугі» быў паказаны на кінафестывалі «Сандэнс». Водгукі пра карціну апынуліся станоўчымі, таму ў Віна з’явіліся дадатковыя сродкі для раскруткі яго фільма. Аднак продажы былі не вельмі вялікія (у ЗША фільм выйшаў праз амаль 11 гадоў — 15 студзеня 2008 года). Таму, зноў адчуваючы недахоп сродкаў, Він Дызель вярнуўся ў Нью-Ёрк. Але зусім скора з Вінам Дызелем звязаўся адзін з слуг Стывена Спілберга, які заўважыў пачаткоўца акцёра пасля прэм’еры фільма «Валацугі» на фестывалі. Аказалася, што знакаміты рэжысёр жадаў асабіста сустрэцца з ім. Пасля іх гутаркі Стывен Спілберг запрасіў Віна Дызеля зняцца ў фільме «[[Выратаваць радавога Раяна]]» пра Другую сусветную вайну з [[Том Хэнкс|Томам Хэнксам]] у адной з галоўных роляў. Гэта быў першы вопыт Віна ў вялікім кіно. Падчас здымак ён хадзіў са сваёй відэакамерай і здымаў усё, што адбываецца, што вельмі ўразіла Стывена Спілберга. Па сцэнарыі, напісаным спецыяльна для Віна Дызеля, акцёр выканаў у карціне другарадную ролю — радавога Адрыяна Капарза, якога забілі ў першай палове фільма. Прэм’ера фільма адбылася 24 ліпеня 1998 года і за ўвесь час пракату ён сабраў амаль 500 мільёнаў долараў. У пачатку 1999 года карціна атрымала 11 намінацый на прэмію «Оскар», 5 з якіх выйграла. Стывен Спілберг стаў лаўрэатам як «Лепшы рэжысёр». Сам жа Він Дызель разам са сваімі таварышамі па фільме, выканаўцамі галоўных роляў, быў намінаваны на прэмію Гільдыі кінаакцёраў ЗША ў катэгорыі «Лепшае выкананне роляў групай акцёраў». У 1999 годзе выйшаў мультфільм «Сталёвы гігант», зняты рэжысёрам Брэдам Бердам і які распавядае пра добрага, але не зразумелага людзьмі з-за сваіх гіганцкіх памераў, робата. Він Дызель агучыў галоўнага героя гэтай карціны зноў жа дзякуючы поспеху яго фільма «Валацугі». Так здарылася, што на фестывалі «Сандэнс» яго заўважыла адна з жанчын, якая працавала на Брэда Берда і дапамагала яму ў ажыццяўленні набору работнікаў. Яна прапанавала Віну Дызелю прайсці праслухоўванне перад здымкамі мультфільма. У выніку ён абышоў многіх вядомых галівудскіх акцёраў і прыняў удзел у карціне. Мультфільм быў вельмі цёпла прыняты гледачамі, але ў пракаце ён нават не акупіў сябе, сабраўшы ўсяго 23 мільёны долараў супраць 70, затрачаных на яго вытворчасць. Гэта адбылося з-за таго, што таварыства Братоў Варнераў перад прэм’ерай правяло слабую рэкламную кампанію. == Прызнанне і слава == У пачатку 2000 года выйшлі адразу тры карціны з удзелам Віна Дызеля. 30-га студзеня ізноў на кінафестывалі «Сандэнс» адбылася прэм’ера фільма Бэна Янгера, дзе акцёр зняўся ў адносна невялікай ролі брокера Крыса Варыка. У гэты ж час на амерыканскім тэлебачанні быў паказаны фільм «Чорная дзірка», дзе Він Дызель згуляў пакуль яшчэ нікому невядомую ролю Рычарда Б. Рыдыка. 18 лютага 2000 года на экраны выйшла фантастычная карціна «Апраметная цемра», дзе акцёр выканаў галоўную ролю. Змест кіно просты. Група касмічных падарожнікаў у выніку аварыі патрапіла на невядомую планету, якую насялялі зласлівыя пачвары, якія выпаўзаюць на паверхню па начах. Аднак Він Дызель, які валодаў дастатковай харызмай, здолеў годна згуляць ліхадзея Рычарда Б. Рыдыка, які ўмеў бачыць у цемры і сталаўшага адзінай надзеяй на выратаванне тых, хто выжыў. Тым не менш здымкі праходзілі для акцёра няпроста — ён ледзь не вывіхнуў плячо, а з-за спецыяльных кантактных лінзаў, якія рабілі яго вочы святлівымі ў цемры, пашкодзіў сабе вочы. Пасля яму прыйшлося праходзіць курс рэабілітацыі ў адной з бальніц. У выніку фільму з бюджэтам у 23 мільёны долараў ўдалося больш чым у 2 разы перавысіць зборы над выдаткамі. {{Цытата|аўтар=Він Дызель пра здымкі фільма «Фарсаж»|Гэта так захоплівае! Я здолеў бязбольна упісацца ў іх тусоўку. Мы нават разам ўцякалі ад паліцэйскіх, калі тыя ладзілі аблавы. Калі б я там не пабываў, не адчуў усю абстаноўку гонак, то наўрад ці змог паўнавартасна выканаць ролю ліхога гоншчыка}} 2001 год замацаваў поспех Віна Дызеля. 18 чэрвеня на амерыканскія экраны выйшаў баявік «Фарсаж» рэжысёра Роба Кохэна, дзе акцёр сыграў ролю Дамініка Тарэта, завадатара банды вулічных гоншчыкаў, якія займаюцца дробным разбоем. Таксама адну з галоўных роляў выканаў тады яшчэ невядомы [[Пол Уокер]]. З-за таго, што сцэнарый фільма быў напісаны на аснове матэрыялу, апублікаванага ў часопісе «Вайд» і які распавядае пра гонкі, якія нелегальна праводзяцца ў Лос-Анджэлесе, Віну Дызелю перад здымкамі прыйшлося адправіцца ў гэты горад, каб самому ўсё ўбачыць. Акрамя гэтага акцёр прайшоў падрыхтоўку ў школе каскадзёраў. Такі падыход да здымак не толькі акцёраў, але і рэжысёра, які здолеў годна падабраць музыку і якасна зняць усе сцэны пагоні і трукаў, дазволіў сабраць для фільма даход, ў некалькі разоў перасягнуўшы сродкі, затрачаныя на яго вытворчасць. У 2002 годзе на цырымоніі ўзнагароджання прэміяй канала «Эмціві» Він Дызель і Пол Уокер ўзнагароджаныя ў намінацыі «Лепшая экранная каманда». Акрамя гэтага Він Дызель быў намінаваны ў катэгорыі «Лепшая мужчынская роля», але прайграў Уілу Сміту, які сыграў у фільме «Алі». За тое кіно Він Дызель палучыў свой першы заробак у памеры некалькіх мільёнаў долараў ЗША. Далей Він Дызель не захацеў зняцца ў працягу. Ён хацеў за свой удзел у кіно вялікіх грошай. Яму іх не далі, бо вытворцы думалі, што галоўнае ў кіно не ўдзел Віна Дызеля, а мноства пагонь і вялікая колькасць возаў. Вытворцы настойвалі на «танным» вяртанні акцёра ў кіно. 30 красавіка 2002 года Він Дызель адмовіўся ад удзелу ў здымках. Разам з ім адмовіўся ад удзелу Роб Кохэн. Аднак вытворцы аказаліся правыя. Кіно было знятае і выйшла на экраны летам 2003 года. Зняў фільм рэжысёр Джон Сінглтан «Падвойны фарсаж», патраціўшы 76 мільёнаў долараў ЗША, сабраў 236 мільёнаў долараў ЗША. == Працяг кар’еры == {{Цытата|аўтар=Він Дызель аб сваёй ролі ў фільме «Тры іксы»|Час пачуць голас майго пакалення. Вядома, Джэймс Бонд у свой час быў зухаватым дзецюком. Ён — бацька многіх сучасных кінашпіёнаў. Але бонды — гэта апошнія воплескі менталітэту Кларка Гейбла. Агент 007 — чалавек у фраку, а сучасная моладзь іх не носіць. Таму мой герой зусім не падобны на Бонда. Яму пляваць на ўсё, акрамя адрэналіну ў крыві. У дзяцінстве замест таго, каб рабіць школьныя заданні, ён вучыўся звышчалавечым прымхам на мотакросе}} У канцы 2001 года ў Італіі адбылася прэм’ера фільма «Вышыбалы», вытворчасць якога была пачата яшчэ ў 1999 годзе і выхад некалькі разоў адкладаўся. У многіх іншых краінах карціна выйшла на шырокія экраны толькі ў 2002 годзе. Він Дызель выканаў ролю Тэйлара Рыза, сябра сына аднаго з уплывовых мафіёзных босаў Брукліна. 9 жніўня 2002 года ў ЗША і Канадзе выйшаў баявік «Тры іксы» рэжысёра Роба Кохэна. Він Дызель выканаў ролю Ксандэр Кейджа — яскравага асілка, злёгку падобнага на Джэймса Бонда. Самі здымкі фільма праходзілі ў канцы 2001 года ў Лос-Анджэлесе і Празе, а бюджэт карціны, першапачаткова ў 70 мільёнаў долараў, вырас да 120 мільёнаў. Сам удзел Віна Дызеля ў пачатку быў пад сумненнем з-за занадта вялікага ганарару ў 10 мільёнаў долараў, запытанага ім. Меркавалася на галоўную ролю запрасіць Юэна Макгрэгара. Але Роб Кохэн настаяў на тым, каб менавіта Він Дызель здымаўся ў фільме. Да таго ж акцёр (каб запалучыць такія вялікія грошы) быў прызначаны начальнікам вытворчасці карціны. У 2003 годзе акцёр быў намінаваны на прэмію канала «Эмціві» у катэгорыі «Лепшая мужчынская роля». Наступнай работай Віна Дызеля стаў фільм «Адзіночка», які выйшаў на экраны 4 красавіка 2003 года. Акцёр сыграў Шона Ветэра, аднаго з агентаў аддзела па барацьбе з наркотыкамі, а таксама выступіў як выканаўчы прадзюсар карціны. У Віна Дызеля нават была дамоўленасць з прадпрыемствам, што здымала карціну аб тым, што калі карціна апраўдае сябе ў пракаце, то ён возьме ўдзел у працягу карціны. Але фільм не сабраў нават 54 мільёнаў долараў, выдаткаваных на яго вытворчасць. У кастрычніку 2003 года стала вядома аб тым, што Він Дызель не будзе здымацца ў працягу фільма «Тры іксы». Яго месца заняў Айс К’юбі, а рэжысёрам другой часткі быў прызначаны Лі Тамахоры. Сам жа Він Дызель хацеў зняцца ў фільме «Хронікі Рыдыка» рэжысёра Дэвіда Туі — працягу фантастычнага баевіка «Ліхая цемра». Здымкі некалькі разоў пачыналіся на працягу 2002 года, але па некаторых прычынах зрываліся. Таму яны пачаліся 9 чэрвеня 2003 года ў Ванкуверы і скончыліся ў кастрычніку таго ж года. Фільм першапачаткова меў некалькі працоўных назваў, сярод якіх былі «Рыдык» і «Ліхая цемра 2: Хронікі Рыдыка». Він Дызель таксама стаў прадзюсарам карціны, як і многіх іншых фільмаў, дзе ён здымаўся. «Хронікі Рыдыка» выйшлі ў пракат 11 чэрвеня 2004 года. Пракат фільма быў не занадта паспяховым, фільм здолеў толькі адбіць сродкі, затрачаныя на вытворчасць. Меркаванні крытыкаў і гледачоў з нагоды фільма падзяліліся прыкладна пароўну: адны лічылі яго вартым працягам «Ліхая цемра», а іншыя — няўдалым. Тым не менш у 2005 годзе Він Дызель атрымаў намінацыю «Горшая мужчынская роля» на прэмію «Залатая маліна». Таксама ў 2004 годзе адначасова з карцінай «Хронікі Рыдыка» выйшлі мультфільм «Хронікі Рыдыка: Цёмная лютасць» і гульня на прыстаўцы, дзе Він Дызель прыняў удзел у агучцы постаці Рычарда Б. Рыдыка. У 2005 годзе гульня ганаравалася прэміі канала «Эмціві» у намінацыі «Найлепшая відэагульня па матывах кінафільма». {{Цытата|аўтар=Він Дызель аб сваіх фільмах|Перш чым я стаў добра зарабляць на фільмах, дастаткова доўга сам ўкладваў грошы ў кіно. Некалькі гадоў таму назапасіў некалькі тысяч долараў і замест таго, каб купіць матацыкл, як зрабілі б мае прыяцелі, зняў свой першы кароткаметражны фільм. Потым яшчэ цэлы год адкладваў грошы. І зноў замест таго каб набыць добрую машыну, усё выдаткаваў на вытворчасць паўнаметражнай карціны}} У 2005 годзе Він Дызель сыграў у фільме неўласцівага яму жанру — сямейнай камедыі «Лысы нянька: Спецзаданне». Акцёр выканаў ролю Шэйн Вулфа — былога марскога пяхотніка, які ахоўваў (які працуе на ўрад ЗША) навукоўца і пецярых яго дзяцей. Пракат фільма быў паспяховым: яму ўдалося пераадолець выдаткі на вытворчасць і сабраць каля 200 мільёнаў долараў. У 2006 годзе выходзяць дзве карціны з удзелам акцёра. У першай з іх — камедыйнай драме «Прызнайце мяне вінаватым» Сідні Люмета, паказанай на міжнародным Берлінскім кінафестывалі 16 лютага 2006 года, Він Дызель сыграў ролю гангстара Джэкі Дзі Норшыя. А 16 чэрвеня ў ЗША адбылася доўгачаканая прэм’ера трэцяй часткі фарсажу — «Трайны фарсаж: Такійскі візг». Да гэтага прайшлі чуткі пра тое, што Він Дызель зноў выканае адну з галоўных роляў. Але якое было здзіўленне гледачоў, калі ў цэнтры сюжэта апынуўся Шон Босуэлл, якога сыграў Лукас Блэк. Він Дызель з’явіўся толькі ў самым канцы фільма ў эпізадычнай ролі. Ён не быў нават пазначаны ў тытрах. У 2007 годзе Він Дызель узяў перапынак у сваёй акцёрскай кар’еры. Хоць яшчэ ў чэрвені 2005 года было абвешчана аб тым, што акцёр выканае ролю Хітмэна ў аднайменным фільме па папулярнай камп’ютарнай гульні. Але ў канцы 2006 года Він Дызель адмовіўся ад удзелу ў праекце, і яго месца заняў [[Тымаці Оліфант]]. Фільм выйшаў на экраны 21 лістапада 2007 года. Рэжысёрам стаў Ксаверыя Хэнс, а Він Дызель выступіў у якасці выканаўчага прадзюсара. {{Цытата|аўтар=Він Дызель пра фільм «Ганібал»|Я збіраўся зрабіць шматмоўную версію" Ганібала-Заваёўніка". У старажытныя часы не ўсе гаварылі па-грэчаску; рымляне - на латыні, галлы - на старафранцузскай, картагеняне - на мове, для якой я магу выкарыстоўваць мальційскую мову ...}} Адной з прычын, па якой Він Дызель адмовіўся ад ролі Хітмена, бо яна так падыходзіць яму па марах шматлікіх гледачоў, з’яўляецца тое, што ён быў заняты здымкамі ў буйнабюджэтным фантастычным баявіку «Вавілон нашай эры» рэжысёра Мацьё Касовіца, знятага сумесна ЗША і Францыяй. Акцёр выканаў ролю Туропа — найміта, нанятага для суправаджэння маладой жанчыны з Расіі ў ЗША і ён не здагадваецца, што яна не чалавек, а штучна ўзгадаваная істота са штучным інтэлектам і пры тым цяжарнай двума зародкамі новага віду чалавека, якіх хоча займець да сябе кіраўнік буйной карпарацыі. Прэм’ера фільма ў ЗША была прызначаная на 29 жніўня 2008 года. Фільм стаў сур’ёзным камерцыйным правалам, не акупіліся і палова расходаў на кіно. 9 красавіка 2009 года выйшаў крымінальны баявік «Фарсаж 4» рэжысёра Джастына Ліна, дзе галоўныя ролі выканалі Він Дызель, Пол Вокер і Джордана Брустар. Здымкі пачаліся 21 лістапада 2007 года. Яны праходзілі ў Лос-Анджэлесе, Мексіцы і Дамініканскай Рэспубліцы. Він Дызель выступіў таксама прадзюсарам карціны. Да гэтага на экраны выходзіць драма «Бандыты» — перадгісторыя фільма «Фарсаж 4». Здымкі фільма таксама праходзілі ў Дамініканскай рэспубліцы, такім чынам Він ўнёс уклад у кінематограф гэтай краіны. Гэты кароткаметражны баявік быў зняты самім Вінам Дызелем, як свайго роду рэкламны ход, для славы фільмаў «Фарсаж». Гэты кароткаметражны фільм распавядае пра тое, як галоўныя героі пазнаёміліся і аб пачатку іх крымінальнай кар’еры па вырабніцтву аўтацыстэрн, якія перавозяць гаруча-змазачныя матэрыялы. Акрамя гэтага, ў 2008 годзе было аб’яўлена аб здымках гістарычнага фільма «Ганібал-заваёўнік», зняць які сабраўся сам акцёр, згуляўшы пры гэтым галоўную ролю Ганібала Барка — аднаго з найвялікшых ваявод старажытнасці. Гэту карціну Він Дызель марыў зняць ужо даўно. Першыя чуткі з’явіліся яшчэ ў 2003 годзе. Былі праблемы з грашыма (210 мільёнаў долараў), а ў 2006 годзе акцёр наведаў Іспанію для падрабязнага вывучэння месцаў здымак. У 2010 годзе пачалася праца над фільмам «Фарсаж 5». У сюжэт вярнуліся ўсе героі каманды Дамініка Тарэта. Здымкі праходзілі ў Рыа-дэ-Жанейра. Сусветная прэм’ера фільма адбылася 15 красавіка 2011 года ў Рыа-дэ-Жанейра. Він Дызель выступіў таксама прадзюсарам карціны. Праз 2 гады выйшаў наступны фільм — «Фарсаж 6», які стаў працягам «Фарсажу 5». Здымкі праходзілі ў асноўным на тэрыторыі Вялікабрытаніі, а таксама ў Лос-Анджэлесе, Глазга і на Канарскіх астравах. Він Дызель зноў сыграў адну з галоўных роляў, а таксама выступіў адным з прадзюсараў. 7 мая 2013 года ў Лондане адбылася сусветная прэм’ера. У верасні 2013 года пачаліся здымкі Фарсажу 7. Аднак у лістападзе здымкі спыніліся ў сувязі з гібеллю акцёра Пола Уокера. Работа над фільмам спачатку спынілася, а пазней аднавілася вясной 2014 года. Фільм выйшаў 9 красавіка 2015 года. У красавіку 2015 года пасля выхаду Фарсажу 7 ён аб’явіў пра выхад наступнага фільма — Фарсаж 8 на 14 красавіка 2017 года. Він Дызель з’яўляецца ўладальнікам зоркі на Галівудскай алеі славы. == Асабістае жыццё == На здымках фільма «Фарсаж» у 2001 годзе Він Дызель зблізіўся з актрысай [[Мішэль Радрыгес]], якая таксама брала ўдзел у карціне. Яны закахаліся адзін у аднаго і на працягу некалькіх месяцаў іх раман быў бездакорным. Неўзабаве іх адносіны былі разарваныя па прычынах, у асноўным якія зыходзілі ад Мішэль Радрыгес, якая лічыла, што яны не падыходзяць адзін аднаму. Він Дызель знешне спакойна перанёс разрыў. Наступнай дзяўчынай акцёра стала чэшская мадэль Паўла Харбкова, якая выканала эпізадычную ролю ў баявіку «Тры іксы». Іх адносіны завязаліся ўжо пасля выхаду фільма ў 2002 годзе. Але, як і мінулы раман, гэты аказаўся таксама нядоўгім для Віна Дызеля. Прычынай разрыву паслужылі частыя паездкі акцёра на здымкі. 2 красавіка 2008 года Він Дызель стаў бацькам. Яго сяброўка, мексіканская фотамадэль Палома Хіменес нарадзіла яму дачку Ханію Райлі. У верасні 2010 года ў Паломы і Віна нарадзіўся сын Вінцэнт Сінклер. 16 сакавіка 2015 года нарадзілася другая дачка, якую назвалі Палін, у гонар загінулага Пола Уокера. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.vindiesel.com/ Афіцыйны сайт]{{ref-en}} * {{Facebook|VinDiesel}} * {{imdb name|id=0004874}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] {{DEFAULTSORT:Дызель Він}} 596ux11v7r27a10awhj3krr7faj0uwc Спіс памерлых у 2017 годзе 0 540676 5134501 5115592 2026-05-01T11:23:35Z DobryBrat 5701 /* Снежань */ [[Джоні Халідэй]] 5134501 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} [[Файл:Тиханович Александр Григорьевич.JPG|thumb|160px|[[Аляксандр Ціхановіч]]]] [[Файл:Mai Dantsig 2013 photo by Eugeny Kolchev 01.jpg|thumb|160px|[[Май Данцыг]]]] [[Файл:Mikoła Aŭramčyk.JPG|thumb|160px|[[Мікола Аўрамчык]]]] [[Файл:Zbigniew Brzezinski gru2010.jpg|thumb|160px|[[Збігнеў Бжазінскі]]]] [[Файл:HelmutKohl.PNG|thumb|160px|[[Гельмут Коль]]]] [[Файл:Alexey Batalov (mos.ru) (cropped).jpg|міні|206x206пкс|[[Аляксей Баталаў]]]] == Студзень == * [[7 студзеня]]: [[Марыу Суарыш]] (92) — партугальскі палітык-сацыяліст, прэм'ер-міністр Партугаліі (1976—1978, 1983—1985), прэзідэнт Партугаліі (1986—1996)<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=183354 Памёр Марыу Саарэш — бацька сучаснай дэмакратычнай Партугаліі]</ref>. * 7 студзеня: [[Антон Шукелойць]] (101) — грамадскі дзеяч беларускай эміграцыі ў ЗША<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=183358 Памёр патрыярх беларускай эміграцыі Антон Шукелойць. Ён пражыў 101 год]</ref>. * [[8 студзеня]]: [[Валерый Панамароў]] (73) — беларускі [[рэжысёр]], [[сцэнарыст]] і прадзюсар тэатра і кіно<ref>[http://www.svaboda.org/a/28223079.html Памёр рэжысёр Валерый Панамароў, які экранізаваў Купалу і Быкава]</ref>. * [[8 студзеня]]: [[Алі Акбар Хашэмі Рафсанджані]] (82) — [[аятала]] і старац Ірану, старшыня Сходу ісламскай рады Ірану (1980—1989), [[Прэзідэнт Ірану]] (1989—1997)<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20170109/1483943579-byly-prezident-irana-rafsandzhani-pamyor-va-uzrosce-82-gadou |title=Былы прэзідэнт Ірана Рафсанджані памёр ва ўзросце 82 год |access-date=10 снежня 2017 |archive-date=10 студзеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110131324/http://zviazda.by/be/news/20170109/1483943579-byly-prezident-irana-rafsandzhani-pamyor-va-uzrosce-82-gadou |url-status=dead }}</ref>. * [[9 студзеня]]: [[Зыгмунт Баўман]] (91) — [[Польшча|польскі]] і англійскі [[філосаф]], сацыёлаг<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=183442 Памёр філосаф і сацыёлаг Зыгмунт Баўман]</ref>. * [[10 студзеня]]: [[Раман Герцаг]] (82) — [[Германія|нямецкі]] [[палітык]], федэральны прэзідэнт Германіі (1994—1999)<ref>[http://www.radyjo.net/4/28/Artykul/288159 Памёр былы прэзідэнт Германіі Раман Герцаг]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * [[14 студзеня]]: [[Уладзімір Канстанцінавіч Вайцецкі]] (83) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[20 студзеня]]: [[Зінаіда Пятроўна Кіжнерава]] (75) — беларуская ткачыха, дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад Гомельскай вобласці, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1986). * [[27 студзеня]]: [[Валерый Болатаў]] (46) — кіраўнік [[Луганская народная рэспубліка|Луганскай народнай рэспублікі]] (2014)<ref>[http://euroradio.fm/u-maskve-pamyor-pershy-kiraunik-lnr-46-gadovy-valeryy-bolatau У Маскве памёр першы кіраўнік «ЛНР» 46-гадовы Валерый Болатаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201022214636/https://euroradio.fm/u-maskve-pamyor-pershy-kiraunik-lnr-46-gadovy-valeryy-bolatau |date=22 кастрычніка 2020 }}</ref>. * [[28 студзеня]]: [[Аляксандр Ціхановіч]] (64) — беларускі эстрадны спявак, народны артыст Беларусі<ref>{{Cite web |url=http://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/umer_narodnyy_artist_belarusi_aleksandr_tikhanovich/ |title=Памёр народны артыст Беларусі Аляксандр Ціхановіч |access-date=10 снежня 2017 |archive-date=15 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015185323/https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/umer_narodnyy_artist_belarusi_aleksandr_tikhanovich/ |url-status=dead }}</ref>. * [[31 студзеня]]: [[Анатоль Бараноўскі]] (79) — беларускі мастак-[[жывапісец]], [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]] ([[1992]]), лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі ([[1996]]), [[Народны мастак Беларусі]] (2012). == Люты == * [[2 лютага]]: [[Сюніціро Акано]] (85) — японскі футбаліст. * [[22 лютага]]: [[Аляксей Васілевіч Пятрэнка]] (78) — савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно, народны артыст РСФСР (1988), народны артыст Украіны (1999). == Сакавік == * [[5 сакавіка]]: [[Васіль Шарапаў]] (100) — беларускі савецкі дзяржаўны дзеяч, старшыня [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]] (1955—1968). * [[13 сакавіка]]: [[Вера Іосіфаўна Баркоўская]] (89) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[18 сакавіка]]: [[Чак Беры]] (90) — амерыканскі спявак, гітарыст, аўтар песень<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20170319/1489880406-veteran-rok-n-rolu-chak-bery-pamyor-u-misury |title=Ветэран рок-н-ролу Чак Беры памёр у Місуры |access-date=10 снежня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210303181833/http://zviazda.by/be/news/20170319/1489880406-veteran-rok-n-rolu-chak-bery-pamyor-u-misury |archivedate=3 сакавіка 2021 |url-status=dead }}</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Лембіт Ульфсак]] (69) — савецкі і эстонскі [[акцёр]]. * [[26 сакавіка]]: [[Май Данцыг]] (86) — беларускі [[мастак]], народны мастак Беларусі (1995)<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20170327/1490633683-payshou-z-zhyccya-narodny-mastak-belarusi-may-dancyg |title=Пайшоў з жыцця народны мастак Беларусі Май Данцыг |access-date=10 снежня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200908052134/http://zviazda.by/be/news/20170327/1490633683-payshou-z-zhyccya-narodny-mastak-belarusi-may-dancyg |archivedate=8 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>. * [[29 сакавіка]]: [[Аляксей Аляксеевіч Абрыкосаў]] (88) — савецкі і амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2003). == Красавік == * [[1 красавіка]]: [[Яўген Еўтушэнка]] (84) — расійскі паэт<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20170401/1491068904-pamyor-paet-yaugen-eutushenka |title=Памёр паэт Яўген Еўтушэнка |access-date=10 снежня 2017 |archive-date=20 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020171904/http://zviazda.by/be/news/20170401/1491068904-pamyor-paet-yaugen-eutushenka |url-status=dead }}</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Юрый Мікалаевіч Бохан]] (51) — беларускі гісторык і археолаг. == Май == * [[8 мая]]: [[Мікола Аўрамчык]] (97) — беларускі [[паэт]], [[пісьменнік]], перакладчык<ref>[https://bobruisk.ru/news/2017/05/08/pamyor-mikola-ramchyk Памёр Ганаровы грамадзянін Бабруйшчыны, паэт Мікола Аўрамчык] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201026040507/https://bobruisk.ru/news/2017/05/08/pamyor-mikola-ramchyk |date=26 кастрычніка 2020 }}</ref>. * [[8 мая]]: [[Міхаіл Трэйсцер]] (90) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], старшыня Беларускага грамадскага аб'яднання былых вязняў гета і канцэнтрацыйных лагераў, віцэ-прэзідэнт Міжнароднага саюза яўрэяў — былых вязняў фашызму<ref>[http://www.netzulim.org/R/OrgR/DeclarationsR/Treyster.html Памяці Міхаіла Абрамовіча Трэйсцера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170519003547/http://www.netzulim.org/R/OrgR/DeclarationsR/Treyster.html |date=19 мая 2017 }}{{ref-ru}}</ref>. * [[12 мая]]: [[Маўна Койвіста]] (93) — фінскі дзяржаўны і [[палітычны дзеяч]], прэзідэнт Фінляндыі (1982—1994). * [[22 мая]]: [[Віктар Купрэйчык]] (67) — беларускі шахматыст, гросмайстар (1980)<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=191060 Памёр шахматыст Віктар Купрэйчык]</ref>. * [[26 мая]]: [[Збігнеў Бжазінскі]] (89) — амерыканскі палітолаг, сацыёлаг<ref>[https://www.svaboda.org/a/28511897.html Памёр Збігнеў Бжэзінскі]</ref>. * [[29 мая]]: [[Мануэль Нар’ега]] (83) — панамскі ваенны і [[палітык]], былы прэзідэнт Панамы<ref>[https://www.svaboda.org/a/28518111.html Памёр былы дыктатар Панамы Мануэль Нар'ега]</ref>. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Хуан Гайтысола]] (86) — іспанскі пісьменнік «пакалення пяцідзесятых гадоў» (Generación del 50), крытык і журналіст. * [[13 чэрвеня]]: [[Ульф Старк]] (72) — [[Швецыя|шведскі]] дзіцячы пісьменнік<ref>[http://lit-bel.org/by/news/2017/pamjor-autar-dyktatara-shvjedski-pismjennik-ulf-stark.html Памёр аўтар «Дыктатара», шведскі пісьменнік Ульф Старк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170621230447/http://www.lit-bel.org/by/news/2017/pamjor-autar-dyktatara-shvjedski-pismjennik-ulf-stark.html |date=21 чэрвеня 2017 }}</ref>. * [[15 чэрвеня]]: [[Аляксей Баталаў]] (88) — савецкі і расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно<ref>[https://www.rh.by/by/441/world/17619/ Памёр народны артыст СССР Аляксей Баталаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171012031748/http://www.rh.by/by/441/world/17619/ |date=12 кастрычніка 2017 }}</ref>. * [[16 чэрвеня]]: [[Гельмут Коль]] (87) — былы [[Федэральны канцлер Германіі]]<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20170616/1497639424-pamyor-byly-kancler-frg-gelmut-kol |title=Памёр былы канцлер ФРГ Гельмут Коль |access-date=10 снежня 2017 |archive-date=20 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020164245/http://zviazda.by/be/news/20170616/1497639424-pamyor-byly-kancler-frg-gelmut-kol |url-status=dead }}</ref>. * [[30 чэрвеня]]: [[Аляксандр Крывіцкі]] (89) — беларускі [[мовазнавец]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/pamior-aliaksandar-kryvicki/28588584.html Памёр навуковец Аляксандр Крывіцкі, знаўца беларускіх дыялектаў. Водгукі калегаў]</ref>. == Ліпень == * [[2 ліпеня]]: [[Сяргей Рассадзін]] (58) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]], [[археолаг]], геральдыст; [[Доктар навук|доктар]] гістарычных [[Навука|навук]], прафесар<ref>[http://budzma.by/news/pamyor-arkhyeolah-syarhyey-rassadzin.html Памёр археолаг Сяргей Рассадзін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180506215426/http://budzma.by/news/pamyor-arkhyeolah-syarhyey-rassadzin.html |date=6 мая 2018 }}</ref>. * [[4 ліпеня]]: [[Данііл Гранін]] (98) — савецкі і расійскі [[пісьменнік]] і грамадскі дзеяч<ref>[http://www.zviazda.by/be/news/20170705/1499232817-pamyor-pismennik-daniil-granin Памёр пісьменнік Данііл Гранін]</ref>. * [[9 ліпеня]]: [[Ілья Глазуноў]] (87) — савецкі і расійскі мастак-[[жывапісец]], педагог<ref>[https://charter97.org/be/news/2017/7/9/255770/ Не стала расійскага мастака Іллі Глазунова]</ref>. * [[17 ліпеня]]: [[Мішэль Рэнеры]] (58) — пасол Францыі ў Беларусі (2009—2013)<ref>[https://by.ambafrance.org/Umer-Mishel-Reneri Пайшоў з жыцця Мішэль Рэнеры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201021022900/https://by.ambafrance.org/Umer-Mishel-Reneri |date=21 кастрычніка 2020 }}{{ref-ru}}</ref>. * [[30 ліпеня]]: [[Уладзімір Бядуля]] (90) — старшыня калгасу «Савецкая Беларусь», двойчы [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1971, 1987), Заслужаны работнік культуры БССР (1977)<ref>[http://www.zviazda.by/be/news/20170731/1501490075-pamyor-uladzimir-byadulya-gaspadarchy-i-dzyarzhauny-dzeyach-belarusi Памёр Уладзімір Бядуля, гаспадарчы і дзяржаўны дзеяч Беларусі]</ref>. == Жнівень == * [[2 жніўня]]: [[Аляксандр Герасіменка]] (71) — [[Беларусь|беларускі]] [[палітык]] і дыпламат<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=195090 «Працоўнай мовай у яго была беларуская»: памёр былы мер Мінска Аляксандр Герасіменка]</ref>. * [[15 жніўня]]: [[Гунарс Біркертс]] (92) — [[ЗША|амерыканскі]] архітэктар латвійскага паходжання<ref>{{cite web |url=http://rus.delfi.lv/news/daily/latvia/umer-avtor-proekta-zamka-sveta-arhitektor-gunars-birkerts.d?id=49143555 |title=Умер автор проекта "Замка Света" архитектор Гунарс Биркертс |date=16-08-2017 |publisher=[[DELFI|Delfi.lv]]|accessdate=2017-08-15 |lang=ru}}</ref>. * [[16 жніўня]]: [[Вера Глаголева]] (61) — [[СССР|савецкая]] і [[Расія|расійская]] [[актрыса]] [[тэатр]]а і [[кінематограф|кіно]], [[кінарэжысёр]]ка, народная артыстка Расіі (2011)<ref>[https://euroradio.fm/pamerla-aktorka-vera-glagoleva Памерла расійская актрыса Вера Глаголева]</ref>. == Верасень == * [[5 верасня]]: [[Нікалас Бломберген]] (97) — амерыканскі фізік нідэрландскага паходжання. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1981). * [[9 верасня]]: [[Радзівон Бас]] (64) — [[беларус]]кі [[прадзюсар]], [[заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20170910/1505063773-pamyor-zasnavalnik-slavyanskaga-bazaru-radzivon-bas |title=Памёр заснавальнік «Славянскага базару» Радзівон Бас |access-date=10 снежня 2017 |archive-date=20 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120153523/https://zviazda.by/be/news/20170910/1505063773-pamyor-zasnavalnik-slavyanskaga-bazaru-radzivon-bas |url-status=dead }}</ref>. * [[13 верасня]]: [[Генадзь Алейнікаў]] (69) — [[беларус]]кі [[эканаміст]], старшыня [[Нацыянальны банк Беларусі|Нацыянальнага банка Беларусі]] (1997—1998)<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=197399 Памёр былы кіраўнік Нацбанка Генадзь Алейнікаў]</ref>. * [[18 верасня]]: [[Зураб Саткілава]] (80) — [[Расія|расійскі]] оперны спявак, [[Народны артыст СССР]] (1979)<ref>[http://www.zviazda.by/be/news/20170918/1505720948-pamyor-narodny-artyst-sssr-zurab-satkilava Памёр народны артыст СССР Зураб Саткілава]</ref>. * [[21 верасня]]: [[Ліліян Бетанкур]] (94) — французская прадпрымальніца і мецэнат<ref>[http://blr.belta.by/world/view/pamerla-samaja-bagataja-zhanchyna-svetu-62096-2017/ Памерла самая багатая жанчына свету]</ref>. * [[25 верасня]]: [[Анатоль Грамыка]] (85) — расійскі дыпламат ды навукоўца, член-карэспандэнт АН СССР. Сын [[Андрэй Грамыка|Андрэя Грамыкі]]. * [[29 верасня]]: [[Дзмітрый Смольскі]] (80) — беларускі [[кампазітар]], [[народны артыст Беларусі]] (1987)<ref>[http://www.zviazda.by/be/news/20170929/1506681959-pamyor-kampazitar-dzmitryy-smolski Памёр кампазітар Дзмітрый Смольскі]</ref>. == Кастрычнік == * [[1 кастрычніка]]: [[Валерый Фёдаравіч Ачайкін]] (79) — беларускі архітэктар чувашскага паходжання, мастак і педагог<ref>[http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=3753 Очайкин Валерий Фёдорович]</ref>. * [[3 кастрычніка]]: [[Джалал Талабані]] (83) — [[Прэзідэнт]] [[Ірак]]у ([[2005]]—[[2014]])<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20171003/1507038686-pamyor-eks-prezident-iraka-dzhalyal-talabani |title=Памёр экс-прэзідэнт Ірака Джаляль Талабані |access-date=10 снежня 2017 |archive-date=30 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130023526/http://zviazda.by/be/news/20171003/1507038686-pamyor-eks-prezident-iraka-dzhalyal-talabani |url-status=dead }}</ref>. * [[6 кастрычніка]]: [[Галіна Ануфрыеўна Васілеўская]] (90) — беларуская пісьменніца. * [[15 кастрычніка]]: [[Дзмітрый Мар'янаў]] (47) — [[СССР|савецкі]] і [[Расія|расійскі]] [[акцёр]]<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20171016/1508154567-pamyor-akcyor-dzmitryy-maryanau |title=Памёр акцёр Дзмітрый Марыянаў |access-date=10 снежня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210620183552/https://zviazda.by/be/news/20171016/1508154567-pamyor-akcyor-dzmitryy-maryanau |archivedate=20 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. * [[20 кастрычніка]]: [[Аркадзь Шур]] (87) — беларускі трэнер, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь|заслужаны трэнер Беларусі]] (1990)<ref>[http://bfla.eu/?p=28426 Пайшоў з жыцця Аркадзь Майсеевіч Шур]{{ref-ru}}</ref>. * [[29 кастрычніка]]: [[Георгій Паплаўскі]] (86) — беларускі [[мастак]], народны мастак Беларусі ([[1997]]), акадэмік Нацыянальнай АН Беларусі (1995)<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20171030/1509362479-payshou-z-zhyccya-narodny-mastak-belarusi-georgiy-paplauski |title=Пайшоў з жыцця народны мастак Беларусі Георгій Паплаўскі |access-date=10 снежня 2017 |archive-date=20 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120045818/https://zviazda.by/be/news/20171030/1509362479-payshou-z-zhyccya-narodny-mastak-belarusi-georgiy-paplauski |url-status=dead }}</ref> == Лістапад == * [[10 лістапада]]: [[Міхаіл Задорнаў]] (69) — расійскі сатырык<ref>[https://www.svaboda.org/a/28846111.html Памёр расійскі сатырык Міхаіл Задорнаў. Што ён казаў пра Беларусь]</ref>. * [[13 лістапада]]: [[Аліна Яноўская]] (94) — польская актрыса. * [[15 лістапада]]: [[Эдуард Скобелеў]] (81) — беларускі дзіцячы пісьменнік<ref>[https://euroradio.fm/pamyor-belaruski-pismennik-eduard-skobeleu Памёр беларускі пісьменнік Эдуард Скобелеў]</ref>. * [[19 лістапада]]: [[Яна Новатна]] (49) — чэшская тэнісістка<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=200734 Тэнісістка Яна Новатна памерла ва ўзросце 49 гадоў]</ref>. * [[22 лістапада]]: [[Дзмітрый Хварастоўскі]] (55) — расійскі оперны спявак, Народны артыст Расіі (1995)<ref>[https://www.svaboda.org/a/28869195.html Памёр расійскі оперны спявак Дзмітрый Хварастоўскі]</ref>. == Снежань == * [[4 снежня]]: [[Алі Абдула Салех]] (75) — Прэзідэнт [[Емен]]а ([[1994]]—[[2012]])<ref>[https://euroradio.fm/zaginuu-ali-abdala-saleh-byly-prezident-emena Загінуў Алі Абдала Салех — былы прэзідэнт Емена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025052717/https://euroradio.fm/zaginuu-ali-abdala-saleh-byly-prezident-emena |date=25 кастрычніка 2020 }}</ref>. * [[5 снежня]]: [[Міхай I]] (96) — кароль [[Румынія|Румыніі]] ў 1927—1930 і 1940—1947 гадах<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=201393 Памёр былы «кароль-камсамолец» Румыніі Міхай І]</ref>. * 5 снежня: [[Джоні Халідэй]] (74) — французскі рок-спявак, кампазітар і акцёр. * [[6 снежня]]: [[Джоні Халідэй]] (74) — французскі рок-спявак, [[кампазітар]] і [[акцёр]]. * [[9 снежня]]: [[Леанід Бранявы]] (88) — савецкі акцёр<ref>[https://charter97.org/be/news/2017/12/9/271825/ Памёр акцёр Леанід Бранявы]</ref> * [[10 снежня]]: [[Іван Іванавіч Мацкевіч]] (70) — беларускі акцёр. Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.zviazda.by/be/news/20171211/1512970381-payshou-z-zhyccya-zasluzhany-artyst-belarusi-ivan-mackevich Пайшоў з жыцця заслужаны артыст Беларусі Іван Мацкевіч]</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2017 годзе]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2017 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2017]] tlne249u2pqk9ux9qz6ul3qa0kjq3tc 5134503 5134501 2026-05-01T11:25:13Z DobryBrat 5701 /* Снежань */ удакладненне, стыль 5134503 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} [[Файл:Тиханович Александр Григорьевич.JPG|thumb|160px|[[Аляксандр Ціхановіч]]]] [[Файл:Mai Dantsig 2013 photo by Eugeny Kolchev 01.jpg|thumb|160px|[[Май Данцыг]]]] [[Файл:Mikoła Aŭramčyk.JPG|thumb|160px|[[Мікола Аўрамчык]]]] [[Файл:Zbigniew Brzezinski gru2010.jpg|thumb|160px|[[Збігнеў Бжазінскі]]]] [[Файл:HelmutKohl.PNG|thumb|160px|[[Гельмут Коль]]]] [[Файл:Alexey Batalov (mos.ru) (cropped).jpg|міні|206x206пкс|[[Аляксей Баталаў]]]] == Студзень == * [[7 студзеня]]: [[Марыу Суарыш]] (92) — партугальскі палітык-сацыяліст, прэм'ер-міністр Партугаліі (1976—1978, 1983—1985), прэзідэнт Партугаліі (1986—1996)<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=183354 Памёр Марыу Саарэш — бацька сучаснай дэмакратычнай Партугаліі]</ref>. * 7 студзеня: [[Антон Шукелойць]] (101) — грамадскі дзеяч беларускай эміграцыі ў ЗША<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=183358 Памёр патрыярх беларускай эміграцыі Антон Шукелойць. Ён пражыў 101 год]</ref>. * [[8 студзеня]]: [[Валерый Панамароў]] (73) — беларускі [[рэжысёр]], [[сцэнарыст]] і прадзюсар тэатра і кіно<ref>[http://www.svaboda.org/a/28223079.html Памёр рэжысёр Валерый Панамароў, які экранізаваў Купалу і Быкава]</ref>. * [[8 студзеня]]: [[Алі Акбар Хашэмі Рафсанджані]] (82) — [[аятала]] і старац Ірану, старшыня Сходу ісламскай рады Ірану (1980—1989), [[Прэзідэнт Ірану]] (1989—1997)<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20170109/1483943579-byly-prezident-irana-rafsandzhani-pamyor-va-uzrosce-82-gadou |title=Былы прэзідэнт Ірана Рафсанджані памёр ва ўзросце 82 год |access-date=10 снежня 2017 |archive-date=10 студзеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110131324/http://zviazda.by/be/news/20170109/1483943579-byly-prezident-irana-rafsandzhani-pamyor-va-uzrosce-82-gadou |url-status=dead }}</ref>. * [[9 студзеня]]: [[Зыгмунт Баўман]] (91) — [[Польшча|польскі]] і англійскі [[філосаф]], сацыёлаг<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=183442 Памёр філосаф і сацыёлаг Зыгмунт Баўман]</ref>. * [[10 студзеня]]: [[Раман Герцаг]] (82) — [[Германія|нямецкі]] [[палітык]], федэральны прэзідэнт Германіі (1994—1999)<ref>[http://www.radyjo.net/4/28/Artykul/288159 Памёр былы прэзідэнт Германіі Раман Герцаг]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * [[14 студзеня]]: [[Уладзімір Канстанцінавіч Вайцецкі]] (83) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[20 студзеня]]: [[Зінаіда Пятроўна Кіжнерава]] (75) — беларуская ткачыха, дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад Гомельскай вобласці, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1986). * [[27 студзеня]]: [[Валерый Болатаў]] (46) — кіраўнік [[Луганская народная рэспубліка|Луганскай народнай рэспублікі]] (2014)<ref>[http://euroradio.fm/u-maskve-pamyor-pershy-kiraunik-lnr-46-gadovy-valeryy-bolatau У Маскве памёр першы кіраўнік «ЛНР» 46-гадовы Валерый Болатаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201022214636/https://euroradio.fm/u-maskve-pamyor-pershy-kiraunik-lnr-46-gadovy-valeryy-bolatau |date=22 кастрычніка 2020 }}</ref>. * [[28 студзеня]]: [[Аляксандр Ціхановіч]] (64) — беларускі эстрадны спявак, народны артыст Беларусі<ref>{{Cite web |url=http://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/umer_narodnyy_artist_belarusi_aleksandr_tikhanovich/ |title=Памёр народны артыст Беларусі Аляксандр Ціхановіч |access-date=10 снежня 2017 |archive-date=15 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015185323/https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/umer_narodnyy_artist_belarusi_aleksandr_tikhanovich/ |url-status=dead }}</ref>. * [[31 студзеня]]: [[Анатоль Бараноўскі]] (79) — беларускі мастак-[[жывапісец]], [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]] ([[1992]]), лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі ([[1996]]), [[Народны мастак Беларусі]] (2012). == Люты == * [[2 лютага]]: [[Сюніціро Акано]] (85) — японскі футбаліст. * [[22 лютага]]: [[Аляксей Васілевіч Пятрэнка]] (78) — савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно, народны артыст РСФСР (1988), народны артыст Украіны (1999). == Сакавік == * [[5 сакавіка]]: [[Васіль Шарапаў]] (100) — беларускі савецкі дзяржаўны дзеяч, старшыня [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]] (1955—1968). * [[13 сакавіка]]: [[Вера Іосіфаўна Баркоўская]] (89) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[18 сакавіка]]: [[Чак Беры]] (90) — амерыканскі спявак, гітарыст, аўтар песень<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20170319/1489880406-veteran-rok-n-rolu-chak-bery-pamyor-u-misury |title=Ветэран рок-н-ролу Чак Беры памёр у Місуры |access-date=10 снежня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210303181833/http://zviazda.by/be/news/20170319/1489880406-veteran-rok-n-rolu-chak-bery-pamyor-u-misury |archivedate=3 сакавіка 2021 |url-status=dead }}</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Лембіт Ульфсак]] (69) — савецкі і эстонскі [[акцёр]]. * [[26 сакавіка]]: [[Май Данцыг]] (86) — беларускі [[мастак]], народны мастак Беларусі (1995)<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20170327/1490633683-payshou-z-zhyccya-narodny-mastak-belarusi-may-dancyg |title=Пайшоў з жыцця народны мастак Беларусі Май Данцыг |access-date=10 снежня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200908052134/http://zviazda.by/be/news/20170327/1490633683-payshou-z-zhyccya-narodny-mastak-belarusi-may-dancyg |archivedate=8 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>. * [[29 сакавіка]]: [[Аляксей Аляксеевіч Абрыкосаў]] (88) — савецкі і амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2003). == Красавік == * [[1 красавіка]]: [[Яўген Еўтушэнка]] (84) — расійскі паэт<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20170401/1491068904-pamyor-paet-yaugen-eutushenka |title=Памёр паэт Яўген Еўтушэнка |access-date=10 снежня 2017 |archive-date=20 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020171904/http://zviazda.by/be/news/20170401/1491068904-pamyor-paet-yaugen-eutushenka |url-status=dead }}</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Юрый Мікалаевіч Бохан]] (51) — беларускі гісторык і археолаг. == Май == * [[8 мая]]: [[Мікола Аўрамчык]] (97) — беларускі [[паэт]], [[пісьменнік]], перакладчык<ref>[https://bobruisk.ru/news/2017/05/08/pamyor-mikola-ramchyk Памёр Ганаровы грамадзянін Бабруйшчыны, паэт Мікола Аўрамчык] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201026040507/https://bobruisk.ru/news/2017/05/08/pamyor-mikola-ramchyk |date=26 кастрычніка 2020 }}</ref>. * [[8 мая]]: [[Міхаіл Трэйсцер]] (90) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], старшыня Беларускага грамадскага аб'яднання былых вязняў гета і канцэнтрацыйных лагераў, віцэ-прэзідэнт Міжнароднага саюза яўрэяў — былых вязняў фашызму<ref>[http://www.netzulim.org/R/OrgR/DeclarationsR/Treyster.html Памяці Міхаіла Абрамовіча Трэйсцера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170519003547/http://www.netzulim.org/R/OrgR/DeclarationsR/Treyster.html |date=19 мая 2017 }}{{ref-ru}}</ref>. * [[12 мая]]: [[Маўна Койвіста]] (93) — фінскі дзяржаўны і [[палітычны дзеяч]], прэзідэнт Фінляндыі (1982—1994). * [[22 мая]]: [[Віктар Купрэйчык]] (67) — беларускі шахматыст, гросмайстар (1980)<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=191060 Памёр шахматыст Віктар Купрэйчык]</ref>. * [[26 мая]]: [[Збігнеў Бжазінскі]] (89) — амерыканскі палітолаг, сацыёлаг<ref>[https://www.svaboda.org/a/28511897.html Памёр Збігнеў Бжэзінскі]</ref>. * [[29 мая]]: [[Мануэль Нар’ега]] (83) — панамскі ваенны і [[палітык]], былы прэзідэнт Панамы<ref>[https://www.svaboda.org/a/28518111.html Памёр былы дыктатар Панамы Мануэль Нар'ега]</ref>. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Хуан Гайтысола]] (86) — іспанскі пісьменнік «пакалення пяцідзесятых гадоў» (Generación del 50), крытык і журналіст. * [[13 чэрвеня]]: [[Ульф Старк]] (72) — [[Швецыя|шведскі]] дзіцячы пісьменнік<ref>[http://lit-bel.org/by/news/2017/pamjor-autar-dyktatara-shvjedski-pismjennik-ulf-stark.html Памёр аўтар «Дыктатара», шведскі пісьменнік Ульф Старк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170621230447/http://www.lit-bel.org/by/news/2017/pamjor-autar-dyktatara-shvjedski-pismjennik-ulf-stark.html |date=21 чэрвеня 2017 }}</ref>. * [[15 чэрвеня]]: [[Аляксей Баталаў]] (88) — савецкі і расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно<ref>[https://www.rh.by/by/441/world/17619/ Памёр народны артыст СССР Аляксей Баталаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171012031748/http://www.rh.by/by/441/world/17619/ |date=12 кастрычніка 2017 }}</ref>. * [[16 чэрвеня]]: [[Гельмут Коль]] (87) — былы [[Федэральны канцлер Германіі]]<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20170616/1497639424-pamyor-byly-kancler-frg-gelmut-kol |title=Памёр былы канцлер ФРГ Гельмут Коль |access-date=10 снежня 2017 |archive-date=20 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020164245/http://zviazda.by/be/news/20170616/1497639424-pamyor-byly-kancler-frg-gelmut-kol |url-status=dead }}</ref>. * [[30 чэрвеня]]: [[Аляксандр Крывіцкі]] (89) — беларускі [[мовазнавец]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/pamior-aliaksandar-kryvicki/28588584.html Памёр навуковец Аляксандр Крывіцкі, знаўца беларускіх дыялектаў. Водгукі калегаў]</ref>. == Ліпень == * [[2 ліпеня]]: [[Сяргей Рассадзін]] (58) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]], [[археолаг]], геральдыст; [[Доктар навук|доктар]] гістарычных [[Навука|навук]], прафесар<ref>[http://budzma.by/news/pamyor-arkhyeolah-syarhyey-rassadzin.html Памёр археолаг Сяргей Рассадзін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180506215426/http://budzma.by/news/pamyor-arkhyeolah-syarhyey-rassadzin.html |date=6 мая 2018 }}</ref>. * [[4 ліпеня]]: [[Данііл Гранін]] (98) — савецкі і расійскі [[пісьменнік]] і грамадскі дзеяч<ref>[http://www.zviazda.by/be/news/20170705/1499232817-pamyor-pismennik-daniil-granin Памёр пісьменнік Данііл Гранін]</ref>. * [[9 ліпеня]]: [[Ілья Глазуноў]] (87) — савецкі і расійскі мастак-[[жывапісец]], педагог<ref>[https://charter97.org/be/news/2017/7/9/255770/ Не стала расійскага мастака Іллі Глазунова]</ref>. * [[17 ліпеня]]: [[Мішэль Рэнеры]] (58) — пасол Францыі ў Беларусі (2009—2013)<ref>[https://by.ambafrance.org/Umer-Mishel-Reneri Пайшоў з жыцця Мішэль Рэнеры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201021022900/https://by.ambafrance.org/Umer-Mishel-Reneri |date=21 кастрычніка 2020 }}{{ref-ru}}</ref>. * [[30 ліпеня]]: [[Уладзімір Бядуля]] (90) — старшыня калгасу «Савецкая Беларусь», двойчы [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1971, 1987), Заслужаны работнік культуры БССР (1977)<ref>[http://www.zviazda.by/be/news/20170731/1501490075-pamyor-uladzimir-byadulya-gaspadarchy-i-dzyarzhauny-dzeyach-belarusi Памёр Уладзімір Бядуля, гаспадарчы і дзяржаўны дзеяч Беларусі]</ref>. == Жнівень == * [[2 жніўня]]: [[Аляксандр Герасіменка]] (71) — [[Беларусь|беларускі]] [[палітык]] і дыпламат<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=195090 «Працоўнай мовай у яго была беларуская»: памёр былы мер Мінска Аляксандр Герасіменка]</ref>. * [[15 жніўня]]: [[Гунарс Біркертс]] (92) — [[ЗША|амерыканскі]] архітэктар латвійскага паходжання<ref>{{cite web |url=http://rus.delfi.lv/news/daily/latvia/umer-avtor-proekta-zamka-sveta-arhitektor-gunars-birkerts.d?id=49143555 |title=Умер автор проекта "Замка Света" архитектор Гунарс Биркертс |date=16-08-2017 |publisher=[[DELFI|Delfi.lv]]|accessdate=2017-08-15 |lang=ru}}</ref>. * [[16 жніўня]]: [[Вера Глаголева]] (61) — [[СССР|савецкая]] і [[Расія|расійская]] [[актрыса]] [[тэатр]]а і [[кінематограф|кіно]], [[кінарэжысёр]]ка, народная артыстка Расіі (2011)<ref>[https://euroradio.fm/pamerla-aktorka-vera-glagoleva Памерла расійская актрыса Вера Глаголева]</ref>. == Верасень == * [[5 верасня]]: [[Нікалас Бломберген]] (97) — амерыканскі фізік нідэрландскага паходжання. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1981). * [[9 верасня]]: [[Радзівон Бас]] (64) — [[беларус]]кі [[прадзюсар]], [[заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20170910/1505063773-pamyor-zasnavalnik-slavyanskaga-bazaru-radzivon-bas |title=Памёр заснавальнік «Славянскага базару» Радзівон Бас |access-date=10 снежня 2017 |archive-date=20 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120153523/https://zviazda.by/be/news/20170910/1505063773-pamyor-zasnavalnik-slavyanskaga-bazaru-radzivon-bas |url-status=dead }}</ref>. * [[13 верасня]]: [[Генадзь Алейнікаў]] (69) — [[беларус]]кі [[эканаміст]], старшыня [[Нацыянальны банк Беларусі|Нацыянальнага банка Беларусі]] (1997—1998)<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=197399 Памёр былы кіраўнік Нацбанка Генадзь Алейнікаў]</ref>. * [[18 верасня]]: [[Зураб Саткілава]] (80) — [[Расія|расійскі]] оперны спявак, [[Народны артыст СССР]] (1979)<ref>[http://www.zviazda.by/be/news/20170918/1505720948-pamyor-narodny-artyst-sssr-zurab-satkilava Памёр народны артыст СССР Зураб Саткілава]</ref>. * [[21 верасня]]: [[Ліліян Бетанкур]] (94) — французская прадпрымальніца і мецэнат<ref>[http://blr.belta.by/world/view/pamerla-samaja-bagataja-zhanchyna-svetu-62096-2017/ Памерла самая багатая жанчына свету]</ref>. * [[25 верасня]]: [[Анатоль Грамыка]] (85) — расійскі дыпламат ды навукоўца, член-карэспандэнт АН СССР. Сын [[Андрэй Грамыка|Андрэя Грамыкі]]. * [[29 верасня]]: [[Дзмітрый Смольскі]] (80) — беларускі [[кампазітар]], [[народны артыст Беларусі]] (1987)<ref>[http://www.zviazda.by/be/news/20170929/1506681959-pamyor-kampazitar-dzmitryy-smolski Памёр кампазітар Дзмітрый Смольскі]</ref>. == Кастрычнік == * [[1 кастрычніка]]: [[Валерый Фёдаравіч Ачайкін]] (79) — беларускі архітэктар чувашскага паходжання, мастак і педагог<ref>[http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=3753 Очайкин Валерий Фёдорович]</ref>. * [[3 кастрычніка]]: [[Джалал Талабані]] (83) — [[Прэзідэнт]] [[Ірак]]у ([[2005]]—[[2014]])<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20171003/1507038686-pamyor-eks-prezident-iraka-dzhalyal-talabani |title=Памёр экс-прэзідэнт Ірака Джаляль Талабані |access-date=10 снежня 2017 |archive-date=30 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130023526/http://zviazda.by/be/news/20171003/1507038686-pamyor-eks-prezident-iraka-dzhalyal-talabani |url-status=dead }}</ref>. * [[6 кастрычніка]]: [[Галіна Ануфрыеўна Васілеўская]] (90) — беларуская пісьменніца. * [[15 кастрычніка]]: [[Дзмітрый Мар'янаў]] (47) — [[СССР|савецкі]] і [[Расія|расійскі]] [[акцёр]]<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20171016/1508154567-pamyor-akcyor-dzmitryy-maryanau |title=Памёр акцёр Дзмітрый Марыянаў |access-date=10 снежня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210620183552/https://zviazda.by/be/news/20171016/1508154567-pamyor-akcyor-dzmitryy-maryanau |archivedate=20 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. * [[20 кастрычніка]]: [[Аркадзь Шур]] (87) — беларускі трэнер, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь|заслужаны трэнер Беларусі]] (1990)<ref>[http://bfla.eu/?p=28426 Пайшоў з жыцця Аркадзь Майсеевіч Шур]{{ref-ru}}</ref>. * [[29 кастрычніка]]: [[Георгій Паплаўскі]] (86) — беларускі [[мастак]], народны мастак Беларусі ([[1997]]), акадэмік Нацыянальнай АН Беларусі (1995)<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20171030/1509362479-payshou-z-zhyccya-narodny-mastak-belarusi-georgiy-paplauski |title=Пайшоў з жыцця народны мастак Беларусі Георгій Паплаўскі |access-date=10 снежня 2017 |archive-date=20 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120045818/https://zviazda.by/be/news/20171030/1509362479-payshou-z-zhyccya-narodny-mastak-belarusi-georgiy-paplauski |url-status=dead }}</ref> == Лістапад == * [[10 лістапада]]: [[Міхаіл Задорнаў]] (69) — расійскі сатырык<ref>[https://www.svaboda.org/a/28846111.html Памёр расійскі сатырык Міхаіл Задорнаў. Што ён казаў пра Беларусь]</ref>. * [[13 лістапада]]: [[Аліна Яноўская]] (94) — польская актрыса. * [[15 лістапада]]: [[Эдуард Скобелеў]] (81) — беларускі дзіцячы пісьменнік<ref>[https://euroradio.fm/pamyor-belaruski-pismennik-eduard-skobeleu Памёр беларускі пісьменнік Эдуард Скобелеў]</ref>. * [[19 лістапада]]: [[Яна Новатна]] (49) — чэшская тэнісістка<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=200734 Тэнісістка Яна Новатна памерла ва ўзросце 49 гадоў]</ref>. * [[22 лістапада]]: [[Дзмітрый Хварастоўскі]] (55) — расійскі оперны спявак, Народны артыст Расіі (1995)<ref>[https://www.svaboda.org/a/28869195.html Памёр расійскі оперны спявак Дзмітрый Хварастоўскі]</ref>. == Снежань == * [[4 снежня]]: [[Алі Абдула Салех]] (75) — Прэзідэнт [[Емен]]а ([[1994]]—[[2012]])<ref>[https://euroradio.fm/zaginuu-ali-abdala-saleh-byly-prezident-emena Загінуў Алі Абдала Салех — былы прэзідэнт Емена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025052717/https://euroradio.fm/zaginuu-ali-abdala-saleh-byly-prezident-emena |date=25 кастрычніка 2020 }}</ref>. * [[5 снежня]]: [[Міхай I]] (96) — кароль [[Румынія|Румыніі]] ў 1927—1930 і 1940—1947 гадах<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=201393 Памёр былы «кароль-камсамолец» Румыніі Міхай І]</ref>. * 5 снежня: [[Джоні Халідэй]] (74) — французскі рок-спявак, [[кампазітар]] і [[акцёр]]. * [[9 снежня]]: [[Леанід Сяргеевіч Бранявы]] (88) — савецкі акцёр<ref>[https://charter97.org/be/news/2017/12/9/271825/ Памёр акцёр Леанід Бранявы]</ref> * [[10 снежня]]: [[Іван Іванавіч Мацкевіч]] (70) — беларускі акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.zviazda.by/be/news/20171211/1512970381-payshou-z-zhyccya-zasluzhany-artyst-belarusi-ivan-mackevich Пайшоў з жыцця заслужаны артыст Беларусі Іван Мацкевіч]</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2017 годзе]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2017 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2017]] k1d4urmcklfpcl3svea8d2mfkgg3x2s Лазовіцкі сельсавет 0 545773 5134167 4758322 2026-04-30T20:50:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134167 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лазовіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Клімавіцкі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лазовіца (Клімавіцкі раён)|Лазовіца]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[21 снежня]] [[2011]] |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 781 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лазо́віцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Лазовіца (Клімавіцкі раён)|Лазовіца]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Клімавіцкага раёна [[Калінінская акруга|Калінінскай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года сельсавет у Клімавіцкім раёне [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Клімавіцкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 26 ліпеня 1962 года ў склад сельсавета з [[Яноўскі сельсавет (Клімавіцкі раён)|Яноўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Асмолавічы (Клімавіцкі раён)|Асмолавічы]], [[Саўна (Лазовіцкі сельсавет)|Саўна]] і [[Фядотаўка]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 ліпеня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>. 28 снежня 2007 года скасаваны вёскі [[Паля (Клімавіцкі раён)|Паля]] і [[Сянная (Клімавіцкі раён)|Сянная]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2011-117/2011_117_9_44377.pdf Решение Климовичского районного Совета депутатов от 28 декабря 2007 г. № 5-10 Об упразднении сельских населенных пунктов Лозовицкого, Тимоновского и Милославичского сельсоветов]</ref>. 21 снежня 2011 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Родненскі сельсавет|Родненскага]] (5 населеных пунктаў: вёскі [[Асмолавічы (Клімавіцкі раён)|Асмолавічы]], [[Лазовіца (Клімавіцкі раён)|Лазовіца]], [[Уздзевічы]], [[Фядотаўка]], [[Шумоўка]]) і [[Гусаркаўскі сельсавет|Гусаркаўскага]] (3 населеныя пункты: вёскі [[Азерцы (Клімавіцкі раён)|Азерцы]], [[Востраў (Клімавіцкі раён)|Востраў]] і [[Паўлавічы (Клімавіцкі раён)|Паўлавічы]]) сельсаветаў<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 21 декабря 2011 г. № 13-9 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190414013031/http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf |date=14 красавіка 2019 }}</ref>. == Склад == Уключаў 8 населеных пунктаў: * [[Лазовіца (Клімавіцкі раён)|Лазовіца]] — вёска. * [[Азерцы (Клімавіцкі раён)|Азерцы]] — вёска. * [[Асмолавічы (Клімавіцкі раён)|Асмолавічы]] — вёска. * [[Востраў (Клімавіцкі раён)|Востраў]] — вёска. * [[Паўлавічы (Клімавіцкі раён)|Паўлавічы]] — вёска. * [[Уздзевічы]] — вёска. * [[Фядотаўка]] — вёска. * [[Шумоўка]] — вёска. Скасаваныя населеныя пункты на тэрыторыі сельсавета: * [[Паля (Клімавіцкі раён)|Паля]] — вёска. * [[Сянная (Клімавіцкі раён)|Сянная]] — вёска. * Соўна — вёска == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 781 чалавек<ref>{{Cite web |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/mahilouskaja.htm |accessdate=28 верасня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180807010320/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/mahilouskaja.htm |archivedate=7 жніўня 2018 |url-status=dead }}</ref>, з іх 96,7 % — [[беларусы]], 2,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=28 верасня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Клімавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Клімавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2011 годзе]] eoc5s1v2sgu9s2l7u6027wgh2uyhss8 Лабжанскі сельсавет 0 546532 5134143 5069332 2026-04-30T19:19:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134143 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лабжанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Клімавіцкі раён]] |Уключае = 15 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лобжа]] |Датаўтварэння = [[11 красавіка]] [[1960]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 626 |Год перапісу = 2021 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 172,33 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = +375 2244 |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://klimovichi.gov.by/vlast/selispolkom/itemlist/category/246-lobzcha |Заўвагі = }} '''Лабжа́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Лобжа]]. == Гісторыя == Утвораны 11 красавіка 1960 года ў складзе Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці [[БССР]] шляхам аб’яднання скасаваных [[Дубравіцкі сельсавет|Дубравіцкага]] (10 населеных пунктаў: [[Барысавічы]], [[Ганнаўка (Лабжанскі сельсавет)|Ганнаўка]], [[Гарадок (Клімавіцкі раён)|Гарадок]], [[Гута (Клімавіцкі раён)|Гута]], [[Дубравіца (Клімавіцкі раён)|Дубравіца]], [[Ігнатаўка (Клімавіцкі раён)|Ігнатаўка]], [[Новыя Жаркі]], [[Папехінка]], [[Селішча (Лабжанскі сельсавет)|Селішча]], [[Старыя Жаркі]]) і [[Лапатавіцкі сельсавет|Лапатавіцкага]] (10 населеных пунктаў: [[Гразівец (Клімавіцкі раён)|Гразівец]], [[Заручча (Клімавіцкі раён)|Заручча]], [[Лапатавічы]], [[Лобжа]], [[Муравец]], [[Пад’елле]], [[Рудня (Клімавіцкі раён)|Рудня]], [[Сінеж (Клімавіцкі раён)|Сінеж]], [[Слабада (Клімавіцкі раён)|Слабада]], [[Чарнец (Клімавіцкі раён)|Чарнец]]) сельсаветаў<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. 29 сакавіка 2006 года скасавана вёска [[Гарадок (Клімавіцкі раён)|Гарадок]]<ref>[http://www.maps.by/upload/docs/pdf/ib/1997-2008/abolition2008.pdf Пералік найменняў геаграфічных аб’ектаў, спыніўшых сваё існаванне за 2006—2008 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220420034247/http://maps.by/upload/docs/pdf/ib/1997-2008/abolition2008.pdf|date=20 красавіка 2022}}{{ref-ru}}</ref>. == Склад == У склад сельсавета ўваходзяць 15 населеных пунктаў: {|class=standard |+ ! Населены пункт ! Статус ! Насельніцтва (2015 г.) ! Гаспадаркі (2015 г.) |- | align=center | [[Барысавічы]] || align="center" | вёска || align=center | 246 || align=center | 90 |- | align=center | [[Ганнаўка (Лабжанскі сельсавет)|Ганнаўка]] || align="center" | вёска || align=center | 4 || align=center | 2 |- | align=center | [[Гразівец (Клімавіцкі раён)|Гразівец]] || align="center" | вёска || align="center" | 9 || align=center | 7 |- | align=center | [[Гута (Клімавіцкі раён)|Гута]] || align="center" | вёска || align=center | 39 || align=center | 22 |- | align=center | [[Дубравіца (Клімавіцкі раён)|Дубравіца]] || align="center" | вёска || align=center | 10 || align=center | 5 |- | align=center | [[Заручча (Клімавіцкі раён)|Заручча]] || align="center" | вёска || align=center | 19 || align=center | 13 |- | align=center | [[Лапатавічы]] || align="center" | вёска || align=center | 37 || align=center | 22 |- | align=center | [[Лобжа]] || align="center" | аграгарадок || align=center | 350 || align=center | 130 |- | align=center | [[Муравец]] || align="center" | вёска || align=center | 6 || align=center | 5 |- | align=center | [[Новыя Жаркі]] || align="center" | вёска || align=center | 74 || align=center | 37 |- | align=center | [[Пад’елле]] || align="center" | вёска || align=center | 22 || align=center | 13 |- | align=center | [[Папехінка]] || align="center" | вёска || align=center | 5 || align=center | 2 |- | align=center | [[Рудня (Клімавіцкі раён)|Рудня]] || align="center" | вёска || align=center | 13 || align=center | 8 |- | align=center | [[Сінеж (Клімавіцкі раён)|Сінеж]] || align="center" | вёска || align=center | 19 || align=center | 9 |- | align=center | [[Старыя Жаркі]] || align="center" | вёска || align=center | 3 || align=center | 2 |- |colspan="4"|<small>Крыніца: Клімавіцкі райвыканкам</small><ref>{{Cite web |url=http://klimovichi.gov.by/index.php/sel-sov/itemlist/category/153-lobzchansky |title=Лобжанский сельский Совет |access-date=26 студзеня 2018 |archive-date=21 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021021859/http://klimovichi.gov.by/index.php/sel-sov/itemlist/category/153-lobzchansky |url-status=dead }}</ref> |} Скасаваныя населеныя пункты на тэрыторыі сельсавета: * [[Гарадок (Клімавіцкі раён)|Гарадок]] — вёска. * [[Ігнатаўка (Клімавіцкі раён)|Ігнатаўка]] — вёска. * [[Селішча (Лабжанскі сельсавет)|Селішча]] — вёска. * [[Слабада (Клімавіцкі раён)|Слабада]] — вёска. * [[Чарнец (Клімавіцкі раён)|Чарнец]] — вёска. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 831 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,2 % — [[беларусы]], 1,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=11 верасня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>.<br />Станам на 1 студзеня 2015 года ў Лабжанскім сельсавеце пражывала 856 чалавек. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2019 года — 641 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=25 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. На 1 студзеня 2021 года ў сельсавеце пражывала 626 чалавек. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лабжанскі сельсавет}} {{Клімавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Лабжанскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1960 годзе]] dmgurybmlp50k7m32hzfxjajd91dwdz Кісялёвабудскі сельсавет 0 546672 5134122 5021365 2026-04-30T18:14:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134122 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Кісялёвабудскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Клімавіцкі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Кісялёва Буда]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = Макаркаў Сяргей Васільевіч |Назва главы = Старшыня сельсавета |Глава2 = Сазонава Святлана Іванаўна |Назва главы2 = Кіраўнік спраў |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 939 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 206,07 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = +375 2244 |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://klimovichi.gov.by/vlast/selispolkom/itemlist/category/238-rodnia |Заўвагі = }} '''Кісялёвабу́дскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Кісялёва Буда]]. == Геаграфія == Сельсавет размешчаны на паўночным усходзе раёна, мяжуе з [[Гусаркаўскі сельсавет|Гусаркаўскім]], [[Дамамерыцкі сельсавет|Дамамерыцкім]], [[Мілаславіцкі сельсавет|Мілаславіцкім]] сельсаветамі Клімавіцкага раёна, [[Шумяцкі раён|Шумяцкім раёнам]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Кісялёвабудскі (Кісялёвабудзянскі) сельсавет''' у складзе [[Мілаславіцкі раён|Мілаславіцкага раёна]] [[Калінінская акруга|Калінінскай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Клімавіцкага раёна Магілёўскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Клімавіцкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. Пасля Вялікай Айчыннай вайны ў склад сельсавета ўваходзілі наступныя населеныя пункты: [[Кісялёва Буда]], [[Красоўка]], [[Новы Дзедзін]], [[Новыя Пранічкі]], [[Нязнань]], [[Стары Дзедзін]], [[Старыя Пранічкі]], [[Вялікі Мох (Клімавіцкі раён)|станцыя Шасцёраўка]]. 11 красавіка 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Хатовіжскі сельсавет|Хатовіжскага сельсавета]] (2 населеныя пункты: [[Куляшоўка (Клімавіцкі раён)|Куляшоўка]] і [[Роськаў]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. У 1965 годзе ў склад сельсавета з [[Мілаславіцкі сельсавет|Мілаславіцкага сельсавета]] перададзены 8 населеных пунктаў ([[Звянчатка]], [[Іванаўск]], [[Кавалёўка 1-я (Клімавіцкі раён)|Кавалёўка 1-я]], [[Кавалёўка 2-я (Клімавіцкі раён)|Кавалёўка 2-я]], [[Папаратка]], [[Сялец (Клімавіцкі раён)|Сялец]], [[Фёдараўка (Клімавіцкі раён)|Фёдараўка]], [[Шасцёраўка]])<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 студзеня і 5 лютага 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. 23 верасня 2011 года скасавана вёска [[Фёдараўка (Клімавіцкі раён)|Фёдараўка]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2011-118/2011_118_9_44444.pdf Решение Климовичского районного Совета депутатов от 23 сентября 2011 г. № 14-9 Об упразднении сельского населенного пункта Федоровка Киселево-Будского сельсовета]</ref>. == Склад == У склад сельсавета ўваходзяць 17 населеных пунктаў (2013 г.): {|class=standard |+ ! Населены пункт ! Статус ! Насельніцтва ! Гаспадаркі |- | align=center | [[Вялікі Мох (Клімавіцкі раён)|Вялікі Мох]] || align="center" | пасёлак || align=center | 193 || align=center | 100 |- | align=center | [[Завідаўка (Кісялёвабудскі сельсавет)|Завідаўка]] || align="center" | вёска || align=center | 8 || align=center | 6 |- | align=center | [[Звянчатка]] || align="center" | аграгарадок || align="center" | 398 || align=center | 150 |- | align=center | [[Іванаўск]] || align="center" | вёска || align=center | 19 || align=center | 11 |- | align=center | [[Кавалёўка (Клімавіцкі раён)|Кавалёўка]] || align="center" | вёска || align=center | 28 || align=center | 24 |- | align=center | [[Кісялёва Буда|Кісялёва Буда]] || align="center" | вёска || align=center | 217 || align=center | 93 |- | align=center | [[Красоўка]] || align="center" | вёска || align=center | 15 || align=center | 12 |- | align=center | [[Куляшоўка (Клімавіцкі раён)|Куляшоўка]] || align="center" | вёска || align=center | 5 || align=center | 5 |- | align=center | [[Новы Дзедзін]] || align="center" | вёска || align=center | 31 || align=center | 20 |- | align=center | [[Новыя Пранічкі]] || align="center" | вёска || align=center | 10 || align=center | 6 |- | align=center | [[Нязнань]] || align="center" | вёска || align=center | 15 || align=center | 13 |- | align=center | [[Папаратка]] || align="center" | вёска || align=center | 12 || align=center | 9 |- | align=center | [[Роськаў]] || align="center" | вёска || align=center | 35 || align=center | 18 |- | align=center | [[Стары Дзедзін]] || align="center" | вёска || align=center | 167 || align=center | 69 |- | align=center | [[Старыя Пранічкі]] || align="center" | вёска || align=center | 23 || align=center | 13 |- | align=center | [[Сялец (Клімавіцкі раён)|Сялец]] || align="center" | вёска || align=center | 26 || align=center | 12 |- | align=center | [[Шасцёраўка]] || align="center" | вёска || align=center | 1 || align=center | 1 |- |colspan="4"|<small>Крыніца: Клімавіцкі райвыканкам</small><ref>{{Cite web |url=http://klimovichi.gov.by/index.php/sel-sov/itemlist/category/150-kis-byd-sov |title=Киселёво-Будский сельский Совет |access-date=26 студзеня 2018 |archive-date=9 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809232651/https://klimovichi.gov.by/index.php/sel-sov/itemlist/category/150-kis-byd-sov |url-status=dead }}</ref> |} Скасаваныя населеныя пункты на тэрыторыі сельсавета: * [[Фёдараўка (Клімавіцкі раён)|Фёдараўка]] — вёска * [[Зацішша (Клімавіцкі раён)|Зацішша]] — вёска. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1333 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,8 % — [[беларусы]], 3,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=12 верасня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>.<br />Станам на 1 студзеня 2013 года у Кісялёвабудскім сельсавеце пражываў 1301 чалавек. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2019 года — 939 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=25 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Кісялёвабудскі сельсавет}} {{Клімавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Кісялёвабудскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мілаславіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 38rtas3kis330m9368glil3fj8kt03k Тахкурана (воласць) 0 547128 5134324 5063366 2026-05-01T07:21:09Z Ne kolyuchiy yozhik 161139 Абнаўленне звестак 5134324 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Тахкурана''' ({{lang-et|Tahkuranna}}) — былая воласць у [[Эстонія|Эстоніі]], у складзе павета [[Пярнумаа]]. Плошча воласці — 103,4 км², колькасць насельніцтва на [[1 студзеня]] [[2006]] года складала 2010 чалавек. Адміністрацыйны цэнтр воласці — вёска [[Уулу]]. Воласць была ўтворана [[19 снежня]] [[1991]] года і да [[1 чэрвеня]] [[1995]] года насіла імя Уулу. Пасля рэформы 2017 была далучана да воласці [[Хяэдэмеэстэ (воласць) (1990)|Хяэдэмеэстэ]]<ref>[https://www.uulu.ee/tahkuranna-vald]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} <gallery> Файл:Statue of Päts in Tahkuranna2.jpg|Помнік [[Канстанцін Пятс|Канстанціну Пятсу]] ў вёсцы [[Тахкурана]]. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.tahkuranna.ee/ Valla koduleht] {{et icon}} {{Пярнумаа}} {{Заліўка воласцей Эстоніі}} [[Катэгорыя:Воласці Эстоніі]] nj6jw1tug2ko9yex2e0u1ccua19ig0e Коэру (воласць) 0 547199 5134321 4982546 2026-05-01T07:18:36Z Ne kolyuchiy yozhik 161139 Абнаўленне звестак 5134321 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Ко́эру''' ({{lang-et|Koeru vald}}) — былая воласць у цэнтральной [[Эстонія|Эстоніі]] у складзе павета [[Ярвамаа]]. Воласць існавала з 20 лютага 1992 г., калі яе ўтварылі на базе Коерускага сельсавета. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.koeruvv.ee/ Афіцыйны сайт воласці Коэру] {{et icon}} * [http://www.koeruvv.ee/index.php?id=33 Коэру на карце воласці] {{et icon}} {{Ярвамаа}} {{Заліўка воласцей Эстоніі}} [[Катэгорыя:Воласці Эстоніі]] jkmmot9w9l6m1n4m2wd04nunwh1ld8i Ладзеніцкі сельсавет 0 548250 5134155 5009920 2026-04-30T20:17:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134155 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ладзеніцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Гімн = |Статус = сельсавет |Уваходзіць у = [[Навагрудскі раён]] |Уключае = 31 населены пункт |Сталіца = аграгарадок Ладзенікі |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Глава = Калядзюк Пётр Мікалаевіч |Назва главы = Старшыня сельсавета |Глава2 = Цецерук Наталля Васільеўна |Назва главы2 = Кіраўнік спраў |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = беларуская/руская |Насельніцтва = 1816 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Памер карты = |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = +375 1597 |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ладзе́ніцкі сельсавет ''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] [[Ладзенікі]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Жданавіцкі сельсавет''' у складзе Навагрудскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Жданавічы (Навагрудскі раён)|Жданавічы]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Ладзенікі, сельсавет перайменаваны ў Ладзеніцкі.<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 11 лютага 1972 года Ладзеніцкі сельсавет быў скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Метрапольскі сельсавет|Метрапольскага сельсавета]], таксама скасаваны хутар [[Каменка (Ладзеніцкі сельсавет)|Каменка]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. 22 снежня 1986 года ў сувязі з уключэннем вёскі [[Мітраполь (вёска)|Мітраполь]] у рысу горада [[Навагрудак]] цэнтр [[Мітрапольскі сельсавет|Мітрапольскага сельсавета]] перанесены ў вёску Ладзенікі, а сельсавет перайменаваны ў Ладзеніцкі сельсавет. 13 снежня 2011 года скасаваны хутар [[Мітраполь (хутар)|Мітраполь]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-4/2012_4_9_46539.pdf Решение Новогрудского районного Совета депутатов от 13 декабря 2011 г. № 97 Об упразднении хутора Митрополь] {{ref-ru}}</ref>. 22 жніўня 2017 года да Ладзеніцкага сельсавета далучаны землі плошчай 4753 га і наступныя населеныя пункты: аграгарадок [[Гарадзечна (Навагрудскі раён)|Гарадзечна]], вёскі [[Брацянка]], [[Іспась]], [[Літоўка (Навагрудскі раён)|Літоўка]], [[Мотча]], [[Сялец (Навагрудскі раён)|Сялец]], [[Слабодка (Навагрудскі раён)|Слабодка]], [[Стары Лес]], [[Сунчыцы]], хутары [[Слухавічы]], [[Эканомія]], якія былі выключаны са складу Брольніцкага сельсавета<ref>http://kodeksy-by.com/norm_akt/source-Гродненский%20облсовет/type-Решение/272-22.08.2017.htm Решение Гродненский облсовет 272 22.08.2017 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Новогрудского района Гродненской области</ref>. == Склад == Станам на 2017 год у склад сельсавета ўваходзіла 20 населеных пунктаў, пасля рэарганізацыі – 31 населены пункт (01.01.2018 г.). Колькасць насельніцтва ў населеных пунктах сельсавета дадзена згодна з перапісам 2009 г.: {|class=standard |+ ! Населены пункт ! Статус ! Насельніцтва, 2009<ref name=":0" /> |- | align=center | [[Байкі (Навагрудскі раён)|Байкі]] || align="center" | вёска || align=center | 38 |- | align=center | [[Брацянка]] || align="center" | вёска || align=center | 80* |- | align=center | [[Ваўканоша]] || align="center" | вёска || align=center | 3 |- | align=center | [[Вялікія Лезнявічы]] || align="center" | вёска || align=center | 67 |- | align=center | [[Гагарына (Навагрудскі раён)|Гагарына]] || align="center" | вёска || align=center | 49 |- | align=center | [[Гарадзечна (Навагрудскі раён)|Гарадзечна]] || align="center" | аграгарадок || align=center | 424* |- | align=center | [[Грабнікі (Навагрудскі раён)|Грабнікі]] || align="center" | хутар || align=center | 2 |- | align=center | [[Іспась]] || align="center" | вёска || align=center | 16* |- | align=center | [[Жданавічы (Навагрудскі раён)|Жданавічы]] || align="center" | вёска || align=center | 102 |- | align=center | [[Зенеўшчына]] || align="center" | вёска || align=center | 13 |- | align=center | [[Католышы]] || align="center" | вёска || align=center | 23 |- | align=center | [[Кміцянка]] || align="center" | вёска || align=center | 170 |- | align=center | [[Ладзенікі]] || align="center" | аграгарадок || align=center | 393 |- | align=center | [[Літоўка (Навагрудскі раён)|Літоўка]] || align="center" | вёска || align=center | 12* |- | align=center | [[Лоўчыцы]] || align="center" | вёска || align=center | 16 |- | align=center | [[Малыя Карнышы]] || align="center" | вёска || align=center | 16 |- | align=center | [[Малыя Лезнявічы]] || align="center" | вёска || align=center | 35 |- | align=center | [[Мотча]] || align="center" | вёска || align=center | 57* |- | align=center | [[Мількавічы (Навагрудскі раён)|Мількавічы]] || align="center" | вёска || align=center | 38 |- | align=center | [[Мукінічы]] || align="center" | вёска || align=center | 30 |- | align=center | [[Навасёлкі (Ладзеніцкі сельсавет)|Навасёлкі]] || align="center" | вёска || align=center | 10 |- | align=center | [[Слабодка (Навагрудскі раён)|Слабодка]] || align="center" | вёска || align=center | 37* |- | align=center | [[Негрымава]] || align="center" | вёска || align=center | 40 |- | align=center | [[Пуцэвічы]] || align="center" | вёска || align=center | 105 |- | align=center | [[Свіры]] || align="center" | вёска || align=center | 2 |- | align=center | [[Слухавічы]] || align="center" |хутар|| align="center" | 6* |- | align=center | [[Стары Лес]] || align="center" | вёска || align=center | 41* |- | align=center | [[Сямкова (Навагрудскі раён)|Сямкова]] || align="center" | вёска || align=center | 54 |- | align=center | [[Сунчыцы]] || align="center" | вёска || align=center | 11* |- | align=center | [[Сялец (Навагрудскі раён)|Сялец]] || align="center" | вёска || align=center | 100* |- | align=center | [[Эканомія]] || align="center" |хутар|| align="center" | 5* |- |colspan="4"|<small>* – да 22.08.2017 г. у [[Брольніцкі сельсавет|Брольніцкім с/с]]</small> |} Скасаваныя населеныя пункты: * 13 снежня 2011 года хутар Мітраполь. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (21 населены пункт) — 1206 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 86,2 % — [[беларусы]], 6,2 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 5,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 снежня 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (31 населены пункт) — 1816 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. Насельніцтва, жыхароў: 1206 (2009 г.)<ref name=":0">{{Cite web |url=http://census.belstat.gov.by/Reports.aspx?page=174122 |title=Итоговые данные переписи населения Республики Беларусь 2009 года |access-date=4 лютага 2018 |archive-date=31 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031135233/https://census.belstat.gov.by/Reports.aspx?page=174122 |url-status=dead }}</ref>, 1080 (2017 г.), 1745 (2018 г.). == Арганізацыі і прадпрыемствы == * ААТ «Гарадзечна». == Гандаль і сфера паслуг == * паштовае аддзяленне сувязі ў аграгарадку Ладзенікі * крамы ў аграгарадках Гарадзечна і Ладзенікі, вёсках Жданавічы і Кміцянка * комплексна-прыёмны пункт у аграгарадках Гарадзечна і Ладзенікі. == Установы адукацыі == * дзяржаўная ўстанова адукацыі «Ладзеніцкі вучэбна-педагагічны комплекс дзіцячы сад–базавая агульнаадукацыйная школа». * * дзяржаўная ўстанова адукацыі «Гарадзечненскі вучэбна-педагагічны комплекс дзіцячы сад–сярэдняя агульнаадукацыйная школа». == Установы аховы здароўя == * ФАП у аграгарадках Гарадзечна і Ладзенікі, вёсцы Гагарына. == Культура == * Ладзеніцкі сельскі Дом культуры * Гарадзечненскі сельскі Дом культуры * Ладзеніцкая сельская бібліятэка * Гарадзечненская сельская бібліятэка * Кміцянская сельская бібліятэка-клуб. == Славутасці == * [[Дуга Струвэ|пункт дугі Струвэ «Пуцэвічы»]] {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == [http://novogrudok.grodno-region.by/by/selsovety-by/ Навагрудскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180420124413/http://novogrudok.grodno-region.by/by/selsovety-by/ |date=20 красавіка 2018 }} {{Ладзеніцкі сельсавет }} {{Навагрудскі раён}} [[Катэгорыя:Ладзеніцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1972 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1986 годзе]] chqc7w6bp4bdx7xktv5zklr3e8061iq Урад Расійскай Федэрацыі 0 549707 5134407 4784873 2026-05-01T10:25:50Z CommonsDelinker 151 Replacing Emblem_of_the_Russian_Minstry_of_Transport.svg with [[File:Emblem_of_the_Russian_Ministry_of_Transport.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]]). 5134407 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады | назва = Урад Расійскай Федэрацыі | скарачэнне = | арыгінальнае_назва = | арыгінальнае_назва1 = | арыгінальнае_назва2 = | краіна = Расія | тэкст_поля_краіна = [[Расія]] | сцяг_па_гадах = 1991 | эмблема = Government.ru logo.svg | шырыня эмблемы = | подпіс эмблемы = [[Эмблема]] Урада Расійскай Федэрацыі | друк = | шырыня друку = | подпіс друку = | выява = Krasnopresnenskaya 2 01.JPG | шырыня выявы = 250px | подпіс выявы = Дом Урада Расійскай Федэрацыі<br><small> [[Масква]], [[Краснапрэсненская набярэжная]], 2</small> | дата стварэння = 25 снежня 1993 года<ref>[http://rg.ru Указ прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ад 23 снежня 1993 года № 2277 «Аб пераўтварэнні і рэарганізацыі Савета міністраў — ўрада Расійскай Федэрацыі» // Расійская газета ]. № 238. [[25 снежня]] 1993 года. (За выключэннем асобных палажэнняў, якія ўступаюць у сілу з новай Канстытуцыяй, у цэлым указ увайшоў у сілу з моманту падпісання).</ref> | папярэднік1 = [[Савет міністраў РСФСР]] | папярэднік2 = | дата скасавання = | пераемнік = | падпарадкаванне = | штаб-кватэра = [[Паштовы адрас]]: [[Краснапрэсненская набярэжная]], дом 2, [[Масква]], Расія, 103274 | region_code = | супрацоўнікаў = 1545 (колькасць супрацоўнікаў апарату ўрада, 2020)<ref>[https://archive.today/20120801083748/premier.gov.ru/events/messages/13854/ Распараджэнне Урада Расійскай Федэрацыі, якое ўстанаўлівае з 31 сакавіка 2011 года лімітавую колькасць супрацоўнікаў апарата ўрада //government.ru] 14 студзеня 2011.</ref> | бюджэт = | імя міністра1 = | функцыя міністра1 = | імя міністра2 = | функцыя міністра2 = | імя главы1 = [[Міхаіл Уладзіміравіч Мішусцін]] | пасада главы1 = [[Старшыня Урада Расійскай Федэрацыі|Старшыня]] | імя главы2 = | пасада главы2 = | вышэйшае ведамства = | падуладны орган1 = | падуладны орган2 = | дакумент1 = | сайт = [government.ru] | раздзел заўваг = | карта = | шырыня карты = | подпіс карты = }} {{Палітыка Расіі}} '''Урад Расійскай Федэрацыі''' — федэральны [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы]] орган дзяржаўнай улады [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Падсправаздачны [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнту Расійскай Федэрацыі]] і [[парламенцкі кантроль|падкантрольны]] [[Дзяржаўная дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай Думе]]. Статус і парадак яго дзейнасці вызначаны раздзелам 6 [[Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі|Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі]] і палажэннямі Федэральнага канстытуцыйнага закона «Аб Урадзе Расійскай Федэрацыі». == Паўнамоцтвы == Урад Расійскай Федэрацыі ажыццяўляе сваю дзейнасць на аснове Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі, федэральных канстытуцыйных законаў, федэральных законаў і нарматыўных указаў прэзідэнта Расійскай Федэрацыі (артыкул 2 Закона «Аб Урадзе Расійскай Федэрацыі»). На падставе артыкула 114 [[Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі|Канстытуцыі]] Расійскай Федэрацыі Урад ажыццяўляе наступныя паўнамоцтвы: * Распрацоўвае і прадстаўляе [[Дзяржаўная дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай думе]] федэральны бюджэт і забяспечвае яго выкананне; прадстаўляе Дзяржаўнай думе справаздачу аб выкананні федэральнага бюджэту; прадстаўляе Дзяржаўнай думе штогадовыя справаздачы аб выніках сваёй дзейнасці, у тым ліку па пытаннях, пастаўленых [[Дзяржаўная дума|Дзяржаўнай думай]]; * Забяспечвае правядзенне ў дзяржаве адзінай фінансавай, крэдытнай і грашовай палітыкі; * Забяспечвае правядзенне адзінай дзяржаўнай палітыкі ў галіне культуры, навукі, адукацыі, аховы здароўя, сацыяльнага забеспячэння, экалогіі; * Ажыццяўляе кіраванне федэральнай уласнасцю; * Ажыццяўляе меры па забеспячэнню абароны краіны, дзяржаўнай бяспекі, рэалізацыі знешняй палітыкі дзяржавы; * Ажыццяўляе меры па забеспячэнню законнасці, правоў і свабод грамадзян, ахове ўласнасці і грамадскага парадку, барацьбе са злачыннасцю; * Ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы, ускладзеныя на яго Канстытуцыяй Расійскай Федэрацыі, федэральнымі законамі, указамі Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі. На падставе i ў выкананне Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі, федэральных законаў, нарматыўных указаў Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі Урад выдае пастановы і распараджэнні, забяспечвае іх выкананне. Падзаконныя пастановы і распараджэнні ўрада абавязковыя да выканання ў Расійскай Федэрацыі. Пастановы і распараджэнні Урада ў выпадку іх супярэчнасці Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі, федэральным законам і ўказам Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі могуць быць адмененыя прэзідэнтам Расійскай Федэрацыі. Асабісты прыём грамадзян членамі Урада ажыццяўляюцца ў парадку арт. 126 Пастановы Урада РФ ад 01.06.2004 № 260 «Аб Рэгламенце Урада Расійскай Федэрацыі і Палажэнні аб Апараце Урада Расійскай Федэрацыі» і арт. 13 Федэральнага Закона № ФЗ-59 «Аб парадку разгляду зваротаў грамадзян РФ»<ref>[https://www.audar-info.ru/docs/politic/?sectId=401017&artId=1939971 арт. 126 Пастановы Урада РФ ад 01.06.2004 № 260 «Аб Рэгламенце Урада Расійскай Федэрацыі і Палажэнні аб Апараце Урада Расійскай Федэрацыі»]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref> [http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_59999/2c75005c904788f7ff378d62d74258d77678b387/ арт. 13 Федэральнага Закона ад 2006/05/02 № ФЗ-59 «Аб парадку разгляду зваротаў грамадзян РФ»] </ref>. == Склад Урада Расійскай Федэрацыі == Урад Расійскай Федэрацыі складаецца са [[Старшыня Урада Расійскай Федэрацыі|Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі]], [[Намеснік старшыні Урада Расійскай Федэрацыі|намеснікаў Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі]] і [[федэральныя міністры Расіі|федэральных міністраў]]. [[Старшыня Урада Расійскай Федэрацыі]] прызначаецца [[Прэзідэнт Расіі|Прэзідэнтам Расійскай Федэрацыі]] са згоды [[Дзяржаўная дума|Дзяржаўнай Думы]]. У выпадку трохкратнага адхілення [[Дзяржаўная дума|Дзяржаўнай Думай]] прадстаўленых кандыдатур [[Прэзідэнт Расіі|Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі]] прызначае [[Старшыня Урада Расійскай Федэрацыі|Старшыню Урада Расійскай Федэрацыі]], распускае [[Дзяржаўная дума|Дзяржаўную Думу]] і прызначае новыя выбары. Прэзідэнт Расіі не мае права распускаць Дзяржаўную думу на гэтай падставе на працягу апошніх шасці месяцаў дзеяння яго паўнамоцтваў, у перыяд дзеяння ваеннага або надзвычайнага становішча на ўсёй тэрыторыі дзяржавы, а таксама ў выпадку ініцыявання Дзяржаўнай думай працэдуры адхілення прэзідэнта ад пасады ў парадку імпічменту. [[Намеснік старшыні Урада Расійскай Федэрацыі|Намеснікі Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі]] і [[федэральныя міністры Расіі|федэральныя міністры]] прызначаюцца на пасаду і вызваляюцца ад пасады [[Прэзідэнт Расіі|Прэзідэнтам Расійскай Федэрацыі]] па прапанове [[Старшыня Урада Расійскай федэрацыі|Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі]]. [[Структура федэральных органаў выканаўчай улады Расіі (2012)|Структура федэральных органаў выканаўчай улады]] (Урада Расійскай Федэрацыі) зацвярджаецца ўказам Прэзідэнта Расіі на падставе прапановы Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі, якая накіроўваецца на працягу тыднёвага тэрміну пасля яго прызначэння (арт. 112 Канстытуцыі Расійскай федэрацыі). У выніку адміністрацыйнай рэформы 2004 года быў удакладнены статус і размеркаванне функцый паміж [[Федэральнае міністэрства|федэральнымі міністэрствамі]], [[Федэральная служба|федэральнымі службамі]] і [[Федэральнае агенцтва|федэральнымі агенцтвамі]]. Акрамя таго, федэральныя органы выканаўчай улады падзеленыя на тыя, што знаходзяцца ў падпарадкаванні [[Прэзідэнт Расіі|Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі]] (г.зв. «сілавыя ведамствы») і ўрада Расійскай Федэрацыі. === Члены ўрада === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Пасада !Партрэт !Імя і прозвішча ! colspan="2" |Партыя !{{nobr|Дата ўступлення}}<br />на пасаду |- |[[Файл:Government.ru logo.svg|100x100пкс]] '''[[Старшыня Урада Расійскай Федэрацыі|Старшыня ўрада Расійскай Федэрацыі]]''' |[[Файл:Mishustin Portrait govru.jpg|118x118пкс]] |[[Міхаіл Уладзіміравіч Мішусцін|Міхаіл Мішусцін]] | style="background:#eaecf0" | |Беспартыйны |16 студзеня 2020 |- ! colspan="6" |Намеснікі старшыні ўрада |- |'''Першы намеснік старшыні Урада Расійскай Федэрацыі''' па пытаннях фінансава-эканамічнай палітыкі |[[Файл:Andrey Belousov (2013-08-31).jpg|118x118пкс]] |[[Андрэй Рэмавіч Белавусаў|Андрэй Белавусаў]] | style="background:#eaecf0" | |Беспартыйны |21 студзеня 2020 |- |'''Намеснік старшыні ўрада''' — Кіраўнік [[Апарат урада Расійскай Федэрацыі|апарата ўрада]] |[[File:Dmitry Grigorenko govru.png|118x118пкс]] |[[Дзмітрый Юр’евіч Грыгарэнка|Дзмітрый Грыгарэнка]] | style="background:#eaecf0" | | |21 студзеня 2020 |- |'''Намеснік старшыні ўрада Расійскай Федэрацыі''' па пытаннях культуры, турызму і спорту |[[Файл:Дмитрий Чернышенко 2015.jpg|118x118пкс]] |[[Дзмітрый Мікалаевіч Чарнышэнка|Дзмітрый Чарнышэнка]] | style="background:#eaecf0" | | |21 студзеня 2020 |- |'''Намеснік старшыні ўрада Расійскай Федэрацыі''' па пытаннях сацыяльнай палітыкі |[[Файл:Tatyana Golikova official portrait.png|118x118пкс]] |[[Таццяна Аляксееўна Голікава|Таццяна Голікава]] | style="background:#0c2c84" | |[[Адзіная Расія]] |18 мая 2018 |- <!-- відаць, гэтую пасаду скасавалі, размеркаваўшы паўнамоцтвы паміж іншымі (было 10 намеснікаў, стала 9) — https://www.rbc.ru/business/21/01/2020/5e27138d9a79479259b3e57d |'''Намеснік старшыні ўрада Расійскай Федэрацыі''' па пытаннях паліўна-энергетычнага комплексу, прамысловасці і гандлю | | | style="background:#eaecf0" | | |21 студзеня 2020--> |- |'''Намеснік старшыні ўрада Расійскай Федэрацыі''' па пытаннях будаўніцтва, ЖКГ і рэгіянальнага развіцця |[[Файл:Husnullin Marat Shakirzyanovich2010.jpg|118x118пкс]] |[[Марат Шакірзянавіч Хуснулін|Марат Хуснулін]] | style="background:#eaecf0" | | |21 студзеня 2020 |- |'''Намеснік старшыні ўрада Расійскай Федэрацыі''' па пытаннях транспарту, сувязі і цыфравізацыі эканомікі | |[[Вікторыя Валерыеўна Абрамчанка|Вікторыя Абрамчанка]] | style="background:#eaecf0" | | |21 студзеня 2020 |- |'''Намеснік старшыні ўрада Расійскай Федэрацыі''' па пытаннях абаронна-прамысловага комплексу і ракетна-касмічнай галіны |[[Файл:Yury Borisov official portrait.png|118x118пкс]] |[[Юрый Іванавіч Барысаў|Юрый Барысаў]] | style="background:#eaecf0" | |Беспартыйны |18 мая 2018 |- |'''Намеснік старшыні ўрада Расійскай Федэрацыі''' па пытаннях аграпрамысловага комплексу, прыродных рэсурсаў і экалогіі |[[File:AlexeyOverchuk.png|118x118пкс]] |[[Аляксей Лагвіновіч Аверчук|Аляксей Аверчук]] | style="background:#eaecf0" | | |21 студзеня 2020 |- |'''Намеснік старшыні ўрада''' — [[Паўнамоцны прадстаўнік прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў федэральнай акрузе|паўнамоцны прадстаўнік прэзідэнта РФ]] у [[Далёкаўсходняя федэральная акруга|Далёкаўсходняй федэральнай акрузе]] |[[Файл:Yury Trutnev official portrait.png|118x118пкс]] |[[Юрый Пятровіч Трутнеў|Юрый Трутнеў]] | style="background:#0c2c84" | |[[Адзіная Расія]] |31 жніўня 2013 |- ! colspan="6" |Міністры |- |[[Файл:Emblem of the Ministry of Internal Affairs.svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|Міністр унутраных спраў]]''' |[[Файл:Vladimir Kolokoltsev govru.png|118x118пкс]] |[[Уладзімір Аляксандравіч Калакольцаў|Уладзімір Калакольцаў]] | style="background:#0c2c84" | |[[Адзіная Расія]] |21 мая 2012 |- |[[Файл:Great emblem of the Russian Ministry of Emergency Situations.svg|79x79пкс]] '''[[МНС Расіі|Міністр па справах грамадзянскай абароны, надзвычайных сітуацыях і ліквідацыі наступстваў стыхійных бедстваў]]''' |[[Файл:Yevgeny Zinichev govru.png|118x118пкс]] |[[Яўген Мікалаевіч Зінічаў|Яўген Зінічаў]] | style="background:#eaecf0" | |Беспартыйны |18 мая 2018 |- |[[Файл:Emblem of Ministry of Health of Russia.svg|66x66пкс]] '''[[Міністэрства аховы здароўя Расійскай Федэрацыі|Міністр аховы здароўя]]''' |[[File:Mihail Murashko govru.png|118x118пкс]] |[[Міхаіл Альбертавіч Мурашка|Міхаіл Мурашка]] | style="background:#eaecf0" | | |21 студзеня 2020 |- |[[Файл:Emblem of Ministry of Foreign Affairs of Russia.svg|66x66пкс]] '''[[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|Міністр замежных спраў]]''' |[[Файл:Sergey Lavrov govru.png|118x118пкс]] |[[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргей Лаўроў]] | style="background:#0c2c84" | |[[Адзіная Расія]] |9 сакавіка 2004 |- |[[Файл:Emblem of the Ministry of Culture of Russia.svg|66x66пкс]] '''[[Міністэрства культуры Расійскай Федэрацыі|Міністр культуры]]''' |[[File:Olga Liubimova govru.png|118x118пкс]] |[[Вольга Барысаўна Любімава|Вольга Любімава]] | style="background:#eaecf0" | | |21 студзеня 2020 |- |[[Файл:Medium emblem of the Ministry of Defence of the Russian Federation (21.07.2003-present).svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністр абароны]]''' |[[Файл:Sergey Shoigu govru.png|118x118пкс]] |[[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]] | style="background:#0c2c84" | |[[Адзіная Расія]] |6 лістапада 2012 |- |[[Файл:Emblem of Ministry of Education and Science of Russia.svg|77x77пкс]] '''[[Міністэрства асветы Расійскай Федэрацыі|Міністр асветы]]''' |[[Файл:Sergey Kravtsov govru.png|118x118пкс]] |[[Сяргей Сяргеевіч Краўцоў|Сяргей Краўцоў]] | style="background:#eaecf0" | | |21 студзеня 2020 |- |[[Файл:Emblem of the Ministry of science and higher education of the Russian Federation (25.02.2019 - present).png|77x77пкс]] '''[[Міністэрства навукі і вышэйшай адукацыі Расійскай Федэрацыі|Міністр навукі і вышэйшай адукацыі]]''' |[[Файл:FalkovVN.jpg|118x118пкс]] |[[Валерый Мікалаевіч Фалькоў|Валерый Фалькоў]] | style="background:#eaecf0" | | |21 студзеня 2020 |- |[[Файл:Minvostok Emblem.png|77x77пкс]] '''[[Міністэрства Расійскай Федэрацыі па развіцці Далёкага Усходу і Арктыкі|Міністр па развіцці Далёкага Усходу і Арктыкі]]''' |[[Файл:Alexander Kozlov govru.png|118x118пкс]] |[[Аляксандр Аляксандравіч Казлоў|Аляксандр Казлоў]] | style="background:#0c2c84" | |[[Адзіная Расія]] |18 мая 2018 |- |[[Файл:Министерство природных ресурсов и экологии Российской Федерации (Минприроды России).png|76x76пкс]] '''[[Міністэрства прыродных рэсурсаў і экалогіі Расійскай Федэрацыі|Міністр прыродных рэсурсаў і экалогіі]]''' |[[Файл:Dmitry Kobylkin govru.png|118x118пкс]] |[[Дзмітрый Мікалаевіч Кабылкін|Дзмітрый Кабылкін]] | style="background:#0c2c84" | |[[Адзіная Расія]] |18 мая 2018 |- |[[Файл:Логотип Министерства промышленности и торговли РФ.png|150x150пкс]] '''[[Міністэрства прамысловасці і гандлю Расійскай Федэрацыі|Міністр прамысловасці і гандлю]]''' |[[Файл:Denis Manturov official portrait.png|118x118пкс]] |[[Дзяніс Валянцінавіч Мантураў|Дзяніс Мантураў]] | style="background:#0c2c84" | |[[Адзіная Расія]] |21 мая 2012 |- |[[Файл:Small logo Min Comm and Mass Comm RF.jpg|84x84пкс]] '''[[Міністэрства лічбавага развіцця, сувязі і масавых камунікацый Расійскай Федэрацыі|Міністр лічбавага развіцця, сувязі і масавых камунікацый]]''' |[[File:Maksut Shadayev govru.png|118x118пкс]] |[[Максут Ігаравіч Шадаеў|Максут Шадаеў]] | style="background:#eaecf0" | | |21 студзеня 2020 |- |[[Файл:Agriculture smaller.png|91x91пкс]] '''[[Міністэрства сельскай гаспадаркі Расійскай Федэрацыі|Міністр сельскай гаспадаркі]]''' |[[Файл:Dmitriy Patrushev govru.png|118x118пкс]] |[[Дзмітрый Мікалаевіч Патрушаў|Дзмітрый Патрушаў]] | style="background:#eaecf0" | |Беспартыйны |18 мая 2018 |- |[[Файл:MinstroyRF.png|70x70пкс]] '''[[Міністэрства будаўніцтва і жыллёва-камунальнай гаспадаркі Расійскай Федэрацыі|Міністр будаўніцтва і жыллёва-камунальнай гаспадаркі]]''' |[[Файл:Vladimir Yakushev govru.png|118x118пкс]] |[[Уладзімір Уладзіміравіч Якушаў|Уладзімір Якушаў]] | style="background:#0c2c84" | |[[Адзіная Расія]] |18 мая 2018 |- |[[Файл:Minsport Emblem.png|72x72пкс]] '''[[Міністэрства спорту Расійскай Федэрацыі|Міністр спорту]]''' |[[Файл:Oleg Matytsin (cropped).jpg|118x118пкс]] |[[Алег Васільевіч Матыцін|Алег Матыцін]] | style="background:#eaecf0" | | |21 студзеня 2020 |- |[[Файл:Emblem of the Russian Ministry of Transport.svg|66x66пкс]] '''[[Міністэрства транспарту Расійскай Федэрацыі|Міністр транспарту]]''' |[[Файл:Yevgeny Dietrich govru.png|118x118пкс]] |[[Яўген Іванавіч Дзітрых|Яўген Дзітрых]] | style="background:#eaecf0" | |Беспартыйны |18 мая 2018 |- |[[Файл:Mintrud.png|150x150пкс]] '''[[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Расійскай Федэрацыі|Міністр працы і сацыяльнай абароны]]''' |[[File:Anton Kotyakov govru.png|118x118пкс]] |[[Антон Алегавіч Кацякоў|Антон Кацякоў]] | style="background:#eaecf0" | | |21 студзеня 2020 |- |[[Файл:Gerb MinfinRu.png|70x70пкс]] '''[[Міністэрства фінансаў Расійскай Федэрацыі|Міністр фінансаў]]''' |[[Файл:Anton Siluanov official portrait.png|118x118пкс]] |[[Антон Германавіч Сілуанаў|Антон Сілуанаў]] | style="background:#0c2c84" | |[[Адзіная Расія]] |16 снежня 2011 |- |[[Файл:Min-econom-develop-russia-emblem.svg|66x66пкс]] '''[[Міністэрства эканамічнага развіцця Расійскай Федэрацыі|Міністр эканамічнага развіцця]]''' |[[Файл:Maxim Reshetnikov (2017-02-06) 2.jpg|118x118пкс]] |[[Максім Генадзевіч Рашэтнікаў|Максім Рашэтнікаў]] | style="background:#0c2c84" | |[[Адзіная Расія]] |21 студзеня 2020 |- |'''[[Міністэрства энергетыкі Расійскай Федэрацыі|Міністр энергетыкі]]''' |[[Файл:Alexander Novak govru.png|118x118пкс]] |[[Аляксандр Валянцінавіч Новак|Аляксандр Новак]] | style="background:#0c2c84" | |[[Адзіная Расія]] |21 мая 2012 |- |[[Файл:Emblem of Ministry of Justice.png|64x64пкс]] '''[[Міністэрства юстыцыі Расійскай Федэрацыі|Міністр юстыцыі]]''' |[[Файл:Konstantin Chuychenko official portrait.png|118x118пкс]] |[[Канстанцін Анатольевіч Чуйчанка|Канстанцін Чуйчанка]] | style="background:#0c2c84" | |[[Адзіная Расія]] |21 студзеня 2020 |- |} {{зноскі}} {{Еўропа паводле тэм|Урад|Урады}} {{Азія паводле тэм|Урад|Урады}} {{Расія ў тэмах}} {{Міністэрствы, службы і агенцтвы РФ}} [[Катэгорыя:Урад Расійскай Федэрацыі| ]] [[Катэгорыя:Федэральныя органы дзяржаўнай улады Расіі]] a3lic0rm01rvfd8pez7moi38gkb7e05 Лыман 0 553852 5134065 5072591 2026-04-30T15:44:50Z Spokiyny 153126 5134065 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=1900|крыніца насельніцтва=<ref>https://cxid.media/news/lyman-mayzhe-zruynovanyy-ale-u-misti-lyshaietsia-1-9-tysiachi-tsyvilnykh/#:~:text=У%20Лиманській%20громаді%20на%20Донеччині%20залишаються%20близько,понад%20600%20—%20у%20селах%20і%20селищах.</ref>|год перапісу=2026}} '''Лыма́н''' ({{lang-uk|Лиман}}, {{lang-ru|Лиман}}; у 1925—2016 гадах — ''Красны Лыман'') — [[горад]] абласнога значэння ў [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], цэнтр [[Лыманскі раён (Данецкая вобласць)|Лыманскага раёна]]. Размешчаны за 136 кіламетраў ад [[Данецк]]а. == Гісторыя == Заснаваны ў 1667 годзе казакамі [[Ізюмскі полк|Ізюмскага палка]] як паселішча пры вартавых вежах паблізу Торскай фартэцыі (цяпер горад [[Славянск]]). У 1825 годзе Лыман быў ператвораны ў вайсковае паселішча, з 1857 жыхароў перавялі ў разрад дзяржаўных сялян. У 1911 годзе побач з горадам пракладзена чыгуначная лінія і збудаваная станцыя. У 1925 годзе паселішча перайменаванае на Красны Лыман, у 1938 годзе прысвоены статус горада. Паводле звестак на 1864 год ва ўласніцкай слабадзе Лыман [[Ізюмскі павет|Ізюмскага павета]] [[Харкаўская губерня|Харкаўскай губерні]] жылі 2622 асобы (1470 мужчын і 1152 — жанчыны), налічвалася 512 дваровых гаспадарак, існавала праваслаўная царква, адбываліся 2 штогадовыя [[кірмаш]]ы<ref>Харьковская губернія. Списокъ населенныхъ мѣстъ по свѣдѣніямъ 1864 года, томъ XLVI. Изданъ Центральнымъ статистическимъ комитетомъ Министерства Внутренних Дѣлъ. СанктПетербургъ. 1869 — XCVI + 209 с.</ref>. У 1885 годзе ў колішняй дзяржаўнай слабадзе Папоўскай воласці налічвалася 3503 жыхары, налічвалася 587 дваровых гаспадарак, існавалі праваслаўная царква, школа, 2 пастаялыя двары, 2 храмы, адбываліся 2 кірмашы на год<ref>Волости и важнѣйшія селенія Европейской Россіи. По данным обслѣдованія, произведеннаго статистическими учрежденіями Министерства Внутренних Дѣл, по порученію Статистическаго Совѣта. Изданіе Центральнаго Статистическаго Комитета. Выпускъ III. Губерніи Малороссійскія и Юго-Западныя. СанктПетербургъ. 1885. — V + 349 с.</ref>. 26 мая 2022 года пасля трывалых баёў горад перайшоў пад кантроль расійскіх сілаў<ref name="guardian2605">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/26/ukraine-burying-civilians-mass-graves-russia-advances|title=Russian forces have ‘upper hand’ in Donbas fighting, Ukrainian officials say|website=The Guardian|date=2022-05-26|access-date=2022-05-28|archive-date=2022-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528225247/https://www.theguardian.com/world/2022/may/26/ukraine-burying-civilians-mass-graves-russia-advances|url-status=live}}</ref>. 1 кастрычніка 2022 года [[Узброеныя сілы Украіны]] вызвалілі Лыман пасля 4-месячнай расійскай [[Акупацыя|акупацыі]]<ref>{{Навіна|загаловак=Узброеныя сілы Украіны ўвайшлі ў Ліман|спасылка=https://www.svaboda.org/a/32060966.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=1 кастрычніка 2022|дата доступу=3 кастрычніка 2022}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Большасць працаздольнага насельніцтва занята на чыгунцы і ў аграпрамысловым комплексе. Станцыя Лыман, лакаматыўнае і вагоннае дэпо, дыстанцыя каляі, сігналізацыі, сувязі і вылічальнай тэхнікі, грамадскія пабудовы, дарожныя электрамеханічныя майстэрні, чыгуначная машынная станцыя № 10, рейказварны цягнік № 6, будаўніча-мантажны цягнік № 181 — галоўныя чыгуначныя прадпрыемствы, складнікі Лыманскага чыгуначнага вузла. Рейказварны цягнік № 6 здзяйсняе зварныя аперацыі і аперацыі па апрацоўцы каляі. Другое месца па значнасці займае аграпрамысловы комплекс. Агулам у раёне налічваецца 74 фермерскія гаспадаркі, 15 сельскагаспадарчых прадпрыемстваў. У раёне закупляюць сланечнікавы [[алей]] і сам [[сланечнік]] прадпрыемствы Данецкай і Харкаўскай абласцей. Асноўныя паказнікі дзейнасці прадпрыемстваў АПК: агульная плошча сельскагаспадарчых угодздзяў — 69,1 тыс. га, у тым ліку ніў — 51,3 тыс. га; штогадовыя плошчы пасеву зернавых — 19,0 тыс. га, сланечніка — 6,1 тыс. га. == Вядомыя асобы == * [[Леанід Дзянісавіч Кізім]] (1941—2010) — савецкі [[касманаўт]], двойчы [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Мікалай Сцяпанавіч Навумаў]] (нар. 1938) — беларускі архітэктар. * [[Ігар Анатольевіч Разаронаў]] (нар. 1970) — украінскі цяжкаатлет, прызёр [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.info.dn.ua/map/liman.shtml Інфармацыйны партал Данеччыны] * [http://gska2.rada.gov.ua/pls/z7502/A005?rdat1=06.09.2006&rf7571=8479 Уліковая картка] на бачыне [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Рады Украіны]] * [http://imsu-doneck.info/mista-i-sela-doneckoi-oblasti/krasnolymanskyj-rajon/krasnyj-lyman.html Лиман — Інформаційно-пізнавальний портал | Донецька область у складі УРСР] (На основі матеріалів енциклопедичного видання про історію міст та сіл України, том — Історія міст і сіл Української РСР. Донецька область. — К.: Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1970. — 992 с.) {{Лыманскі раён (Данецкая вобласць)}} {{Данецкая вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]] if6jjshma4r9vhrg1tv9qkijirx32zd Шаблон:Падзеі 1 мая 10 555125 5134316 4566945 2026-05-01T07:02:22Z JerzyKundrat 174 5134316 wikitext text/x-wiki '''[[1 мая]]''' — [[Першага мая|Міжнародны дзень працоўных]] * [[305]]: Рымскі імператар [[Дыяклетыян]] добраахвотна адмовіўся ад улады. * [[408]]: Малалетні [[Феадосій II]] быў абвешчаны імператарам [[Усходняя Рымская імперыя|Усходняй Рымскай імперыі]]. * [[1576]]: [[Стэфан Баторый]] каранаваны ў [[Кракаў|Кракаве]]. * [[1707]]: [[Англія]] і [[Шатландыя]] злучыліся ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. * [[1786]]: Прэм’ера оперы «[[Жаніцьба Фігаро (опера)|Жаніцьба Фігаро]]» [[В. А. Моцарт]]а адбылася ў Бургтэатры ў [[Вена|Вене]]. * [[1832]]: Расійскі імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] сваім рэскрыптам закрыў [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскі ўніверсітэт]]. * [[1840]]: У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] з’явіліся першыя ў свеце [[паштовая марка|паштовыя маркі]]. * [[1851]]: У [[Лондан]]е адкрылася [[Сусветная выстаўка (1851)|першая Сусветная выстаўка]]. * [[1945]]: Над [[Рэйхстаг (будынак)|Рэйхстагам]] у [[Берлін]]е узняты чырвоны сцяг. * [[1949]]: Адкрыта [[Нерэіда (спадарожнік Нептуна)|Нерэіда, спадарожнік Нептуна]]. * [[1966]]: Адбылося апошняе выступленне «[[The Beatles]]». * [[2004]]: Да [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] далучыліся [[Венгрыя]], [[Кіпр]], [[Латвія]], [[Літва]], [[Мальта]], [[Польшча]], [[Славакія]], [[Славенія]], [[Чэхія]] і [[Эстонія]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|501]] </noinclude> 9sgowy1ko6fu0vh72af7ba8jvsmii3x Лукомльскі сельсавет 0 565108 5134406 4890719 2026-05-01T10:24:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134406 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лукомльскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Чашніцкі раён]] |Уключае = 29 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лукомль]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1211 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://chashniki.vitebsk-region.gov.by/ru/lukomlski/ |Заўвагі = }} '''Луко́мльскі сельсавет'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць}} С. 52</ref> — [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Чашніцкі раён|Чашніцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Лукомль]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Чарэйскі раён|Чарэйскага раёна]] [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чарэйскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Чашніцкага раёна БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — [[Лепельская акруга|Лепельскай акругі]], з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. 10 мая 1958 года ў склад сельсавета з [[Чарэйскі сельсавет|Чарэйскага сельсавета]] пералічаны 6 населеных пунктаў ([[Багатыр (Чашніцкі раён)|Багатыр]], [[Вал (Чашніцкі раён)|Вал]], [[Дудары (Чашніцкі раён)|Дудары]], [[Новыя Лаўкі]], [[Старыя Лаўкі]] і [[Стражэвічы]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 мая 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 5.</ref>. 1 красавіка 1960 года ў склад [[Пачаевіцкі сельсавет|Пачаевіцкага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў ([[Граеўшчына]], [[Карнілаўка (Чашніцкі раён)|Карнілаўка]], [[Кругліца (Лукомльскі сельсавет)|Кругліца]], [[Паршчэўшчына]], [[Ротніца (Чашніцкі раён)|Ротніца]] і [[Рудніца (Чашніцкі раён)|Рудніца]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 9.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага раёна]]<ref>[http://archives.gov.by/index.php?id=102233 Пагаспадарчыя кнігі па Чашніцкаму раёну за 1944—1966 гг.]{{ref-ru}}</ref>. 17 ліпеня 1964 года ў склад сельсавета з Пачаевіцкага сельсавета перададзены 13 населеных пунктаў ([[Барок (Чашніцкі раён)|Барок]], [[Восава (Чашніцкі раён)|Восава]], [[Граеўшчына]], [[Жучкі (Чашніцкі раён)|Жучкі]], [[Зялезькі]], [[Камянец (Чашніцкі раён)|Камянец]], [[Карнілаўка (Чашніцкі раён)|Карнілаўка]], [[Кругліца (Лукомльскі сельсавет)|Кругліца]], [[Мялешкавічы (Чашніцкі раён)|Мялешкавічы]], [[Паршчэўшчына]], [[Ротніца (Чашніцкі раён)|Ротніца]], [[Рудніца (Чашніцкі раён)|Рудніца]] і [[Слабодка (Кругліцкі сельсавет)|Слабодка]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 17 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 31 (1071).</ref>. З 6 студзеня 1965 года сельсавет у складзе адноўленага Чашніцкага раёна. 3 ліпеня 1970 года ў склад [[Антапольскі сельсавет|Антапольскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Барок (Чашніцкі раён)|Барок]], [[Камянец (Чашніцкі раён)|Камянец]], [[Мялешкавічы (Чашніцкі раён)|Мялешкавічы]] і [[Слабодка (Кругліцкі сельсавет)|Слабодка]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 3 ліпеня 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 21 91287).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Лукомльскага сельсавета 28 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|64}}</ref>. 30 студзеня 1976 года скасавана вёска [[Вуглы (Чашніцкі раён)|Вуглы]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 студзеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 8 (1490).</ref>. 8 красавіка 2004 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Чарэйскі сельсавет|Чарэйскага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: вёскі [[Белая Царква (Чашніцкі раён)|Белая Царква]], [[Болюта]], [[Бярозкі (Чашніцкі раён)|Бярозкі]], [[Гара (Чашніцкі раён)|Гара]], [[Канстанцінава (Чашніцкі раён)|Канстанцінава]], [[Навазёмава]] і [[Чарэя]]), у склад [[Антапольскі сельсавет|Антапольскага сельсавета]] перададзены 2 населеныя пункты (вёскі [[Восава (Чашніцкі раён)|Восава]] і [[Жучкі (Чашніцкі раён)|Жучкі]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1797 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,1 % — [[беларусы]], 3,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=8 лістапада 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1211 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 года — 18 * 1 студзеня 1974 года — 28<ref name="атд74" /> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|||152, 166}} * {{Крыніцы/БССР. Адміністрацыйны падзел на 1.1.1947|75}} {{Лукомльскі сельсавет}} {{Чашніцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Лукомльскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Чарэйскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лукомльскі сельсавет у [[Чарэйскі раён|Чарэйскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Чашніцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лукомльскі сельсавет у [[Чашніцкі раён|Чашніцкім раёне]] (1931—1962)}} |спіс3 = {{Бешанковіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лукомльскі сельсавет у [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкім раёне]] (1962—1965)}} |спіс4 = {{Чашніцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лукомльскі сельсавет у [[Чашніцкі раён|Чашніцкім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Лукомльскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чарэйскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бешанковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] ggxo4nn56ckchs5hagr7heoumouut12 Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён) 0 575867 5134305 4806921 2026-05-01T05:03:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134305 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ленінскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ленінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Жыткавіцкі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ленін (Жыткавіцкі раён)|Ленін]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 970 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 222,70 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ле́нінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года — вёска) [[Ленін (Жыткавіцкі раён)|Ленін]]. Плошча 222,70 км²<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D914g0064525&p1=1 Решение Гомельского областного совета депутатов от 14 мая 2014 г. № 13 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Житковичского района Гомельской области]</ref>. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Сцяблевіцкі сельсавет''' у складзе [[Ленінскі раён (Пінская вобласць)|Ленінскага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Малыя Сцяблевічы]]. 9 студзеня 1952 года гарадскі пасёлак Леніна быў пераўтвораны ў вёску, яго тэрыторыя ўключана ў склад сельсавета, сельсавет перайменаваны ў Ленінскі, а цэнтр перанесены ў Леніна<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 9 января 1952 г. О ликвидации городского поселка Ленин, Ленинского района, Пинской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Цімашэвіцкі сельсавет|Цімашэвіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. Пасля скасавання Ленінскага раёна з 20 студзеня 1960 года ў складзе Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 11 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|84}}</ref>. 26 сакавіка 1987 года ў склад сельсавета з [[Юркевіцкі сельсавет|Юркевіцкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Наваленін]] і [[Сукачы (Жыткавіцкі раён)|Сукачы]], у склад [[Мілевіцкі сельсавет|Мілевіцкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Іёвічы]] і [[Залюцічы]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1409 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,9 % — [[беларусы]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=18 кастрычніка 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 970 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012.— 172 с. {{Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}} {{Жыткавіцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Ленінскі (да 1952 года Сцяблевіцкі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Ленінскі раён (Пінская вобласць)|child|загаловак=Ленінскі (да 1952 года Сцяблевіцкі) сельсавет у [[Ленінскі раён (Пінская вобласць)|Ленінскім раёне]] (1940—1960)}} |спіс2 = {{Жыткавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ленінскі сельсавет у [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] (з 1960)}} }} [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ленінскага раёна (Пінская вобласць)]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] c4nuvqv5ko2qnv5j5frqmy8q0ffjojk Лахвенскі сельсавет 0 577404 5134270 4720733 2026-04-30T23:41:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134270 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лахвенскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лунінецкі раён]] |Уключае = 6 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лахва (Лунінецкі раён)|Лахва]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2359 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ла́хвенскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр сельсавета — вёска [[Лахва (Лунінецкі раён)|Лахва]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Лунінецкага раёна [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]] (з 8 студзеня 1954 года Брэсцкай вобласці). 8 сакавіка 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Любанскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Любанскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 сакавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 6.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 6 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|26}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2861 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,2 % — [[беларусы]], 1,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2359 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 красавіка 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лахвенскі сельсавет}} {{Лунінецкі раён}} [[Катэгорыя:Лахвенскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] f17e5uevxgdagtawzmatdjp8mhvmvua Лунінскі сельсавет 0 577932 5134433 4721058 2026-05-01T10:47:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134433 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лунінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лунінецкі раён]] |Уключае = 6 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лунін]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 4184 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лу́нінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 года — вёска) [[Лунін]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Лунінецкага раёна [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаваных [[Вулькаўскі 1-шы сельсавет|Вулькаўскага 1-га]] і [[Лоўчанскі сельсавет|Лоўчанскага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 25 снежня 1962 года ў склад сельсавета перададзена вёска [[Багданаўка (Лунінецкі раён)|Багданаўка]] скасаванага [[Лагішынскі раён|Лагішынскага раёна]]<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90610.htm Указ Президиума Верховного Совета Республики Беларусь Об укрупнении сельских районов Республики Беларусь от 25 декабря 1962 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190911125812/http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90610.htm|date=11 верасня 2019}}</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 7 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|26}}</ref>. 11 жніўня 1980 года з часткі сельсавета ўтвораны [[Багданаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Багданаўскі сельсавет]]<ref>Рашэнне Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 11 жніўня 1980 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1980, № 36 (1662).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 4777 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,0 % — [[беларусы]], 1,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=12 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 4184 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 красавіка 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лунінскі сельсавет}} {{Лунінецкі раён}} [[Катэгорыя:Лунінскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] mdvesurhwl18mznys4vl0shlzurxnm3 Ласіцкі сельсавет (Пінскі раён) 0 578022 5134254 4742005 2026-04-30T23:17:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134254 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ласіцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ласіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статуc = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пінскі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ласіцк]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 846 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ла́сіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Ласіцк]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Пінскага раёна [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Востраўскі сельсавет (Пінскі раён)|Востраўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 8 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|30}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1349 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 92,7 % — [[беларусы]], 5,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 1,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=13 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 846 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ласіцкі сельсавет}} {{Пінскі раён}} [[Катэгорыя:Ласіцкі сельсавет (Пінскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] cf4pz3mnurf7ib4s6kub5ylm11oyv0z Лельчыцкі сельсавет 0 578142 5134293 4719839 2026-05-01T04:11:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134293 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лельчыцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лельчыцкі раён]] |Уключае = 6 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лельчыцы]] (не ўваходзяць у склад) |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[1 ліпеня]] [[1965]] |Скасаванне = [[17 снежня]] [[1959]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1399 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ле́льчыцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак [[Лельчыцы]] (не ўваходзіць у склад). Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Лельчыцкага раёна [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — мястэчка (з 27 верасня 1938 г. гарадскі пасёлак) Лельчыцы. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Лельчыцкім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Лельчыцкім раёне Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 17 снежня 1959 года ў склад сельсавета з [[Бараўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)|Бараўскога сельсавета]] перададзены вёскі [[Данілевічы]] і [[Салагубаў (вёска)|Салагубаў]], з адміністрацыйнага падпарадкавання Лельчыцкага пассавета — вёскі [[Чыянне]] і [[Чэмернае]], у склад [[Сіманіцкі сельсавет|Сіманіцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Дубраўкі (Лельчыцкі раён)|Дубраўкі]], цэнтр сельсавета перанесены з гарадскога пасёлка Лельчыцы ў вёску [[Дуброва (Лельчыцкі раён)|Дуброва]], сельсавет перайменаваны ў [[Дуброўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)|Дуброўскі]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 18.</ref>. 1 ліпеня 1965 года Лельчыцкі сельсавет утвораны зноў у складзе Лельчыцкага раёна Гомельскай вобласці БССР з цэнтрам у гарадскім пасёлку Лельчыцы ў складзе населеных пунктаў [[Буда Лельчыцкая]], [[Лельчыцы]], [[Ліпляны]], [[Пабеднае (Лельчыцкі раён)|Пабеднае]], [[Чыянне]] і [[Чэмернае]], якія ўваходзілі ў склад [[Дуброўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)|Дуброўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 ліпеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (11005).</ref>. 23 кастрычніка 2009 года на тэрыторыі сельсавета ўтвораны хутар [[Жаралец]]<ref>[http://www.pravo.by/document/index.php?guid=2012&oldDoc=2009-309/2009_309_9_27769.pdf Решение Лельчицкого районного Совета депутатов 23 октября 2009 г. № 23-7 Об отнесении земель к категории сельского населенного пункта]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (5 населеных пунктаў) — 1799 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 96,7 % — [[беларусы]], 2,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=15 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (6 населеных пунктаў) — 1399 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. {{Лельчыцкі сельсавет}} {{Лельчыцкі раён}} [[Катэгорыя:Лельчыцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1965 годзе]] 7l7waqtt2us58cigq9dsq6bu5xte623 Лемяшэвіцкі сельсавет 0 578374 5134296 4803699 2026-05-01T04:24:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134296 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лемяшэвіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пінскі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лемяшэвічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[17 верасня]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 514 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лемяшэ́віцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Лемяшэвічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Пінскага раёна [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]] [[БССР]], з 8 студзеня 1954 года — Брэсцкай вобласці. 17 красавіка 1959 года ў склад сельсавета з [[Качановіцкі сельсавет (Пінскі раён)|Качановіцкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Крывічы (Пінскі раён)|Крывічы]], Курадава-I і Курадава-II<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 красавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 5.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 9 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|30}}</ref>. 17 верасня 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Лапацінскі сельсавет (Пінскі раён)|Лапацінскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0060246&p1=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 17 сентября 2013 г. № 305 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Берёзовского, Ивацевичского, Малоритского, Пинского районов Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200616154707/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0060246&p1=1|date=16 чэрвеня 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 514 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 94,2 % — [[беларусы]], 3,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 1,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. На момант скасавання ў сельсавет уваходзілі 8 населеных пунктаў: вёскі [[Балгары (Пінскі раён)|Балгары]], [[Курадава]], [[Лемяшэвічы]], [[Тупчыцы]], [[Хрысцібалавічы]], [[Церабень (Лапацінскі сельсавет)|Церабень]], [[Чорнава 1]], [[Чорнава 2]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Пінскі раён|варыянт=гісторыя|загаловак=Лемяшэвіцкі сельсавет у [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] (1940—2013)}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пінскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] qt6mku3aqn6g2p62rf4dfo5nrlnb3ae Лапацінскі сельсавет (Пінскі раён) 0 578390 5134209 4742013 2026-04-30T22:01:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134209 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лапацінскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лапацінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пінскі раён]] |Уключае = 14 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лапаціна (Пінскі раён)|Лапаціна]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 994 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лапа́цінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Лапаціна (Пінскі раён)|Лапаціна]] (да 19 сакавіка 2004 года — Лапацін). Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Пінскага раёна [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]] [[БССР]], з 8 студзеня 1954 года — Брэсцкай вобласці. 20 мая 1957 года ў склад сельсавета з [[Вяляціцкі сельсавет (Пінскі раён)|Вяляціцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Лосічы]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 5.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 8 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|30}}</ref>. 15 красавіка 1985 года ў склад [[Плешчыцкі сельсавет|Плешчыцкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Лосічы]] і [[Крывое Сяло (Пінскі раён)|Крывое Сяло]]<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time89/lav89495.htm Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета народных депутатов от 15 апреля 1985 г. № 236 Об изменениях в административно-территориальном делении Каменецкого и Пинского районов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120527203416/http://old.bankzakonov.com/d2008/time89/lav89495.htm|date=27 мая 2012}}</ref>. 17 верасня 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Лемяшэвіцкі сельсавет|Лемяшэвіцкага сельсавета]] з вёскамі [[Балгары (Пінскі раён)|Балгары]], [[Курадава]], [[Лемяшэвічы]], [[Тупчыцы]], [[Хрысцібалавічы]], [[Церабень (Лапацінскі сельсавет)|Церабень]], [[Чорнава 1]], [[Чорнава 2]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0060246&p1=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 17 сентября 2013 г. № 305 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Берёзовского, Ивацевичского, Малоритского, Пинского районов Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200616154707/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0060246&p1=1|date=16 чэрвеня 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 697 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 88,2 % — [[беларусы]], 7,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 3,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 994 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лапацінскі сельсавет}} {{Пінскі раён}} [[Катэгорыя:Лапацінскі сельсавет (Пінскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] o6y9egqf2aw8dp5b39p13h1pagf4q86 Лучыцкі сельсавет 0 578516 5134498 4720561 2026-05-01T11:19:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134498 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лучыцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Петрыкаўскі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лучыцы (Петрыкаўскі раён)|Лучыцы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 696 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Лучыцкі сельсавет (значэнні)}} '''Лу́чыцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Лучыцы (Петрыкаўскі раён)|Лучыцы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Капаткевіцкі раён|Капаткевіцкага раёна]] [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Капаткевіцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года па 12 лютага 1935 года ў Петрыкаўскім раёне. З 21 чэрвеня 1935 года ў Капаткевіцкім раёне Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Кашэвіцкі сельсавет|Кашэвіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. Пасля скасавання Капаткевіцкага раёна з 25 снежня 1962 года ў складзе Петрыкаўскага раёна. У 1968 годзе скасавана вёска [[Яўсеевічы (Петрыкаўскі раён)|Яўсеевічы]] (злілася з вёскай [[Кашэвічы (Петрыкаўскі раён)|Кашэвічы]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 лютага і 11 красавіка 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 20 (1214).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1026 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,7 % — [[беларусы]], 1,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=19 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 696 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лучыцкі сельсавет}} {{Петрыкаўскі раён}} [[Катэгорыя:Лучыцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Капаткевіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 3njoxpoa20q6yo2g9ik75uv0bk1kvuy Ламавіцкі сельсавет 0 578686 5134180 5083648 2026-04-30T21:23:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134180 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ламавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Акцябрскі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ламавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 872 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ламаві́цкі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Акцябрскі раён|Акцябрскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — [[аграгарадок]] ( да 2010 г. вёска) [[Ламавічы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Грабаўскі сельсавет''' у складзе [[Азарыцкі раён|Азарыцкага раёна]] [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Грабаў (Акцябрскі раён)|Грабаў]]. 5 верасня 1929 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Ламавічы, сельсавет перайменаваны ў Ламавіцкі. Пасля скасавання акруговага падзелу ў Азарыцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе [[Парыцкі раён|Парыцкага раёна]]. З 12 лютага 1935 года ў складзе [[Даманавіцкі раён|Даманавіцкага раёна]], з 21 чэрвеня 1935 года — Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. З 28 чэрвеня 1939 года ў складзе новаўтворанага Акцябрскага раёна. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — у складзе Гомельскай вобласці. 16 красавіка 1959 года ў склад сельсавета з [[Колкаўскі сельсавет|Колкаўскага сельсавета]] [[Капаткевіцкі раён|Капаткевіцкага раёна]] перададзена вёска [[Зарыжжа]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 красавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 5.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Светлагорскі раён|Светлагорскага раёна]]. З 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Акцябрскага раёна. Скасаваны вёскі [[Селішча (Акцябрскі раён)|Селішча]], [[Смуга (Акцябрскі раён)|Смуга]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 12 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|94}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1054 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,2 % — [[беларусы]], 1,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[малдаване ў Беларусі|малдаване]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=27 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 872 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|112274}} {{Ламавіцкі сельсавет}} {{Акцябрскі раён}} [[Катэгорыя:Ламавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Азарыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Парыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Даманавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Светлагорскага раёна]] 80vv9klruy3llefdei1tf9yi524avre Лагішынскі сельсавет 0 578768 5134153 4799606 2026-04-30T20:13:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134153 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лагішынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пінскі раён]] |Уключае = 6 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лагішын]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]], </br>[[25 лістапада]] [[2014]] |Скасаванне = [[22 снежня]] [[1959]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2675 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лагі́шынскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак [[Лагішын]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Лагішынскі раён|Лагішынскага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Лагішын. З 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Дуброўскі сельсавет (Лагішынскі раён)|Дуброўскага сельсавета]], вёска [[Іванісаўка]] пералічана ў склад [[Ставоцкі сельсавет|Ставоцкага сельсавета]] Пінскага раёна<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 31 сакавіка 1959 года далучана тэрыторыя скасаванага [[Хвароснаўскі сельсавет|Хвароснаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>. 22 снежня 1959 года вёска Лагішын набыла статус гарадскога пасёлка, Лагішынскі сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя перададзена ў падпарадкаванне Лагішынскаму гарадскому пасялковаму Савету. Пасля скасавання Лагішынскага раёна 25 снежня 1962 года Лагішынскі пассавет увайшоў у склад Пінскага раёна. У 1976 годзе скасаваны хутары [[Казлоўка (Пінскі раён)|Казлоўка]] і [[Расоха]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. У 1980 годзе ў склад пассавета вернута вёска Іванісаўка<ref>Рашэнні Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 11 жніўня і 17 лістапада 1980 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1980, № 36 (1662).</ref>. 25 лістапада 2014 года пассавет рэарганізаваны ў Лагішынскі сельсавет<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914b0067792&p1=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 25 ноября 2014 г. № 51 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Пинского района Брестской области]</ref>. Насельніцтва паводле перапісу 2009 года (5 населеных пунктаў, без Лагішына) — 959 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 94,1 % — [[беларусы]], 2,1 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 1,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=22 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (6 населеных пунктаў) — 2675 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лагішынскі сельсавет}} {{Пінскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Лагішынскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Лагішынскі раён|child|загаловак=Лагішынскі сельсавет у [[Лагішынскі раён|Лагішынскім раёне]] (1940—1959)}} |спіс2 = {{Пінскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лагішынскі сельсавет у [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] (з 2014)}} }} [[Катэгорыя:Лагішынскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лагішынскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2014 годзе]] s7mudnj3tppesph674bsten57pn5uvg Кіраўскі сельсавет (Глускі раён) 0 579467 5134105 5070950 2026-04-30T17:10:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134105 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Кіраўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Кіраўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Глускі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Балашэвічы]] |Датаўтварэння = [[15 студзеня]] [[1971]] |Скасаванне = [[23 снежня]] [[2009]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 719 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Кі́раўскі сельсаве́т''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Глускі раён|Глускага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Балашэвічы]]. Утвораны 15 студзеня 1971 года ў складзе Глускага раёна Магілёўскай вобласці [[БССР]] з цэнтрам у пасёлку [[Кіраўскае (Глускі раён)|Кіраўскае]] ў складзе населеных пунктаў [[Бервы]], [[Вільча (Глускі раён)|Вільча]], [[Карпавічы (Глускі раён)|Карпавічы]] і Кіраўскае [[Барысаўшчынскі сельсавет (Глускі раён)|Барысаўшчынскага сельсавета]], [[Доўгі Лес]], [[Кляшчоўка]], [[Прыварацце]] і [[Старое Сяло (Глускі раён)|Старое Сяло]] [[Казловіцкі сельсавет (Глускі раён)|Казловіцкага сельсавета]] і [[Балашэвічы]] і [[Зарэчча (Глускі раён)|Зарэчча]] [[Хваставіцкі сельсавет|Хваставіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 студзеня 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 7 (1309).</ref>. 23 жніўня 2005 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Балашэвічы. 23 снежня 2009 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Казловіцкі сельсавет (Глускі раён)|Казловіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-39/2010-39(003-014).pdf&oldDocPage=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета складала 719 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Насельніцтва населеных пунктаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }} {{ref-ru}}</ref>, з іх 97,8 % — [[беларусы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |date=14 студзеня 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. На момант скасавання ў сельсавет уваходзілі 10 населеных пунктаў: Балашэвічы, Бервы, Вільча, Доўгі Лес, Зарэчча, Карпавічы, Кіраўскае, Кляшчоўка, Прыварацце і Старое Сяло. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Глускі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Глускага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1971 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2009 годзе]] hdjpb59apkvgnz2g0f4a1y5tswaafru Кіселявецкі сельсавет 0 579706 5134120 4743139 2026-04-30T18:07:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134120 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Кіселявецкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Кобрынскі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Кісялёўцы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2632 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Кіселяве́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Кісялёўцы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Кобрынскага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. 30 кастрычніка 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Хабовіцкі сельсавет|Хабовіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 кастрычніка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 16.</ref>. У 1973 годзе ў склад [[Дзівінскі сельсавет|Дзівінскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Руховічы]] і [[Хабовічы]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 30 кастрычніка, 18 снежня 1972 г. і 8 студзеня 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 4 (1378).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 9 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|25}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2714 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 90,6 % — [[беларусы]], 4,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 3,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=28 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2632 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. {{Кіселявецкі сельсавет}} {{Кобрынскі раён}} [[Катэгорыя:Кіселявецкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] pfnjmp7sys12ef3f3fqe603hqe7ysoy Ленінскі сельсавет (Жабінкаўскі раён) 0 579827 5134304 4801953 2026-05-01T05:02:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134304 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ленінскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ленінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Жабінкаўскі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ленінскі (Жабінкаўскі раён)|Ленінскі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2794 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ле́нінскі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Ленінскі (Жабінкаўскі раён)|Ленінскі]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Рагозненскі сельсавет''' у складзе Жабінкаўскага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Рагозна (Жабінкаўскі раён)|Рагозна]]. З 8 жніўня 1959 года ў складзе [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]]. 6 студзеня 1960 года ў склад [[Стрыганецкі сельсавет|Стрыганецкага сельсавета]] [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] перададзена вёска [[Пятровічы (Жабінкаўскі раён)|Пятровічы]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 6 студзеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 3.</ref>. 21 студзеня 1961 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Стрыганецкі сельсавет|Стрыганецкага сельсавета]], з [[Азяцкі сельсавет|Азяцкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Багданы (Жабінкаўскі раён)|Багданы]], [[Мышчыцы]], [[Рыкавічы]], [[Хадасы (Жабінкаўскі раён)|Хадасы]] і [[Чыжэўшчына (Жабінкаўскі раён)|Чыжэўшчына]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 студзеня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 18 (938).</ref>. 4 студзеня 1965 года з часткі сельсавета (8 населеных пунктаў: вёскі [[Булькова (Жабінкаўскі раён)|Булькова]], [[Дзяглі]], [[Задзерць]], [[Замошаны]], [[Пятровічы (Жабінкаўскі раён)|Пятровічы]], [[Ракітніца]], [[Стрыганец]] і [[Федзькавічы]]) утвораны [[Пятровіцкі сельсавет (Брэсцкі раён)|Пятровіцкі сельсавет]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Жабінкаўскага раёна. У 1968 годзе на тэрыторыі сельсавета ўзнік пасёлак, які ў 1970 годзе атрымаў назву Ленінскі<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 511 ад 21 снежня 1970 г. Аб назве населенага пункта, узнікшага на тэрыторыі Рагозненскага сельсавета Жабінкаўскага раёна Брэсцкай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 36 (1302).</ref>. У 1970 годзе скасавана вёска [[Ацячызна]] (злілася з пасёлкам Ленінскі)<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 лістапада, 21 снежня 1970 г. і 21 студзеня 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 6 (1308).</ref>. 21 студзеня 1971 года цэнтр сельсавета перанесены ў пасёлак Ленінскі, сельсавет перайменаваны ў Ленінскі, скасавана вёска Рыкавічы (злілася з вёскай Чыжэўшчына)<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 студзеня 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 6 (1308).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 12 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|20}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2553 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 89,3 % — [[беларусы]], 5,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 4,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=29 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2794 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ленінскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)}} {{Жабінкаўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Ленінскі (да 1971 года Рагозненскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Жабінкаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Рагозненскі сельсавет у [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] (1940—1959)}} |спіс2 = {{Кобрынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Рагозненскі сельсавет у [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] (1959—1966)}} |спіс3 = {{Жабінкаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ленінскі (да 1971 года Рагозненскі) сельсавет у [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Кобрынскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] n0ghq9r02eczjh9l356dwbps9ljkxj2 Лукаўскі сельсавет (Маларыцкі раён) 0 580753 5134401 4801736 2026-05-01T10:18:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134401 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лукаўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лукаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Маларыцкі раён]] |Уключае = 6 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лукава (Маларыцкі раён)|Лукава]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 893 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лу́каўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Лукава (Маларыцкі раён)|Лукава]]. Сельсавет знаходзіцца на паўночным усходзе раёна. Мяжуе з [[Макранскі сельсавет (Маларыцкі раён)|Макранскім]] і [[Хаціслаўскі сельсавет|Хаціслаўскім]] сельсаветамі на поўдні, [[Велікарыцкі сельсавет|Велікарыцкім сельсаветам]] на захадзе, [[Чарнянскі сельсавет|Чарнянскім сельсаветам]] на поўначы, [[Дзівінскі сельсавет|Дзівінскім сельсаветам]] [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]] на ўсходзе. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Маларыцкага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 6 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|28}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1144 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 92,0 % — [[беларусы]], 5,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 2,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=15 снежня 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 893 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * Луковский сельский Совет : информационный альбом. — Малорита, 2018. — 38 с. {{Лукаўскі сельсавет (Маларыцкі раён)}} {{Маларыцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Лукаўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Маларыцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лукаўскі сельсавет у [[Маларыцкі раён|Маларыцкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Брэсцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лукаўскі сельсавет у [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] (1962—1965)}} |спіс3 = {{Маларыцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лукаўскі сельсавет у [[Маларыцкі раён|Маларыцкім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Лукаўскі сельсавет (Маларыцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] jj2gx0x3ang3g6y3l2hpuazreo33j6x Куршынавіцкі сельсавет 0 581684 5134013 5068463 2026-04-30T12:10:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134013 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Куршынавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ляхавіцкі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Куршынавічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[20 снежня]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1260 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Куршы́навіцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Куршынавічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Ляхавіцкага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Тальмінавіцкі сельсавет|Тальмінавіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 4 верасня 1972 года скасаваны хутары [[Асавец (Ляхавіцкі раён)|Асавец]] (зліўся з вёскай [[Стараселле (Ляхавіцкі раён)|Стараселле]]), [[Грудскія]] і [[Дзірван]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 13 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|27}}</ref>. 20 снежня 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Ганчароўскі сельсавет|Ганчароўскага сельсавета]]<ref>{{Cite web |url=http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914b0062313&p1=1 |title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 20 декабря 2013 г. № 330 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Ляховичского района Брестской области |access-date=28 снежня 2018 |archive-date=4 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220904110837/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914b0062313&p1=1 |url-status=dead }}</ref>. Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета — 1260 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }} {{ref-ru}}</ref>, з іх 66,0 % — беларусы, 30,3 % — палякі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |date=14 студзеня 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 13 населеных пунктаў: аграгарадок [[Тальмінавічы]], вёскі [[Асосы]], [[Гайнін]], [[Гайнінец]], [[Гашчын]], [[Куляні]], [[Куршынавічы]], [[Нізкія (Ляхавіцкі раён)|Нізкія]], [[Новыя Буды]], [[Савейкі (Ляхавіцкі раён)|Савейкі]], [[Стараселле (Ляхавіцкі раён)|Стараселле]], [[Старыя Буды]], [[Хацяж]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ляхавіцкі раён|варыянт=гісторыя|загаловак=Куршынавіцкі сельсавет у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] (1940—2013)}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] 2amcmrgzw5xeikgs1e0l59pyvfwqi47 Лабковіцкі сельсавет 0 583308 5134145 4947637 2026-04-30T19:22:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134145 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лабковіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Крычаўскі раён]] |Уключае = 28 населеных пунктаў |Сталіца = [[Бель 1]] |Датаўтварэння = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Скасаванне = [[12 верасня]] [[2024]] |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1365 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://krichev.gov.by/vlast/selispolkomy/itemlist/category/53-labkov-selispolkom |Заўвагі = }} '''Лабко́віцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Крычаўскі раён|Крычаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Бель 1]]. Утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе Крычаўскага раёна Магілёўскай вобласці [[БССР]] шляхам аб’яднання скасаваных [[Кашанскі сельсавет|Кашанскага]] і [[Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)|Бельскага]] сельсаветаў, цэнтр — вёска [[Лабковічы (Крычаўскі раён)|Лабковічы]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 24 чэрвеня 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Паланіцкі сельсавет|Паланіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 чэрвеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 20.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Крычаўскага раёна. У 1977 годзе ў склад горада [[Крычаў]] уключана вёска [[Варанева]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 кастрычніка і 22 лістапада 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 3 (1557).</ref>. 20 лістапада 2013 года ў склад сельсавета з [[Касцюшкавіцкі сельсавет|Касцюшкавіцкага сельсавета]] перададзены 7 населеных пунктаў (пасёлкі [[Арэхаўскі (Крычаўскі раён)|Арэхаўскі]], [[Дубоўскі]], [[Кліноўскі]], [[Пад’ялецкі]], [[Сасноўскі (Крычаўскі раён)|Сасноўскі]], вёскі [[Дарлівае]] і [[Камароўка (Крычаўскі раён)|Камароўка]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 г. № 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200616214854/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1|date=16 чэрвеня 2020}}</ref>. 19 ліпеня 2023 года цэнтр сельсавета перанесены ў аграгарадок Бель 1<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923m0126073 Решение Кричевского районного Совета депутатов от 19 июля 2023 г. № 85-6 О переносе административного центра Лобковичского сельского Совета депутатов Кричевского района]</ref>. 12 верасня 2024 года сельсавет перайменаваны ў [[Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)|Бельскі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D924m0133978 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 12 сентября 2024 г. № 7-12 О переименовании Лобковичского сельсовета Кричевского района Могилевской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (21 населены пункт) — 1926 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,5 % — [[беларусы]], 2,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=3 кастрычніка 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. Станам на 2017 год на тэрыторыі сельсавета пражывала 1869 жыхароў. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2019 года (28 населеных пунктаў) — 1365 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Крычаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мсціслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2024 годзе]] d6fa2osq2fvsipfgb3opahtrdgf1rnx Лунненскі сельсавет 0 587157 5134423 4934199 2026-05-01T10:41:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134423 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лунненскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мастоўскі раён]] |Уключае = 25 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лунна]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1570 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 84,4 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лу́нненскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мастоўскі раён|Мастоўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Лунна]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Скідзельскі раён|Скідзельскага раёна]] [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — рабочы пасёлак Лунна. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 снежня 1955 года статус Лунна паніжаны да вёскі. З 25 снежня 1962 года ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]], з 6 студзеня 1965 года ў Мастоўскім раёне. У 1977 годзе скасаваны хутары [[Беразінка (Мастоўскі раён)|Беразінка]] і [[Татаршчына (Мастоўскі раён)|Татаршчына]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў Беларускай ССР ад 14, 28 лютага, 21 красавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. У 1978 годзе ў склад сельсавета з [[Харціцкі сельсавет|Харціцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Пладовая]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка, 24 красавіка і 15 мая 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. 26 лютага 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Глядавіцкі сельсавет|Глядавіцкага сельсавета]] (населеныя пункты [[Багатырэвічы]], [[Глядавічы (Мастоўскі раён)|Глядавічы]], [[Грушаўка (Мастоўскі раён)|Грушаўка]], [[Дубраўляны (Мастоўскі раён)|Дубраўляны]], [[Жылічы (Мастоўскі раён)|Жылічы]], [[Кухары (Мастоўскі раён)|Кухары]], [[Машталеры (Мастоўскі раён)|Машталеры]], [[Мінявічы]], [[Мяшэтнікі]], [[Паніжаны (Мастоўскі раён)|Паніжаны]], [[Стральцы (Мастоўскі раён)|Стральцы]], [[Хамічы (Мастоўскі раён)|Хамічы]], [[Шчарбавічы]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0057111&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 222 Об упразднении Голубовского и Глядовичского сельсоветов и об изменении границ Куриловичского и Лунненского сельсоветов Мостовского района Гродненской области]</ref>. 28 жніўня 2013 года ў склад [[Гудзевіцкі сельсавет|Гудзевіцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Тоўсцікі (Мастоўскі раён)|Тоўсцікі]], у склад [[Дубненскі сельсавет|Дубненскага сельсавета]] — вёска [[Пладовая]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0059836&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 28 августа 2013 г. № 252 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Мостовского района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210617091818/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0059836&p1=1|date=17 чэрвеня 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (14 населеных пунктаў) — 1318 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm|date=2 кастрычніка 2019}}</ref>, з іх 68,4 % — [[беларусы]], 23,5 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 5,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=3 лютага 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (25 населеных пунктаў) — 1570 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=29 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лунненскі сельсавет}} {{Мастоўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Лунненскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Скідзельскі раён|child|загаловак=Лунненскі сельсавет у [[Скідзельскі раён|Скідзельскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Гродзенскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лунненскі сельсавет у [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс3 = {{Мастоўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лунненскі сельсавет у [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Лунненскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Скідзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] f8vb2qv0toog75d2bxbggzz1ngxwbap Курылавіцкі сельсавет 0 587952 5134015 4814112 2026-04-30T12:10:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134015 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Курылавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мастоўскі раён]] |Уключае = 40 населеных пунктаў |Сталіца = [[Курылавічы (Мастоўскі раён)|Курылавічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1934 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Куры́лавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мастоўскі раён|Мастоўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Курылавічы (Мастоўскі раён)|Курылавічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Мастоўскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў складзе [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскага раёна]]. 26 жніўня 1974 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Мілявіцкі сельсавет|Мілявіцкага сельсавета]] (вёскі [[Вайнілавічы (Мастоўскі раён)|Вайнілавічы]], [[Дарагляны]], [[Ланцавічы]], [[Мілявічы]], [[Монькавічы]], [[Родзішкі]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 34 (1444).</ref>, 28 мая 2001 года — частка скасаванага [[Малькавіцкі сельсавет (Мастоўскі раён)|Малькавіцкага сельсавета]], 26 лютага 2013 года — тэрыторыя скасаванага [[Галубоўскі сельсавет|Галубоўскага сельсавета]] (населеныя пункты [[Воля-Крупіцы]], [[Галубы (Мастоўскі раён)|Галубы]], [[Маскалі (Мастоўскі раён)|Маскалі]], [[Руда Ліпічанская]], [[Стукалы]], [[Шасцілы]], [[Шымкі (Мастоўскі раён)|Шымкі]], [[Ярчакі]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0057111&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 222 Об упразднении Голубовского и Глядовичского сельсоветов и об изменении границ Куриловичского и Лунненского сельсоветов Мостовского района Гродненской области]</ref>, 28 жніўня 2013 года — тэрыторыя скасаванага [[Азёркаўскі сельсавет|Азёркаўскага сельсавета]] (аграгарадок [[Вялікія Азёркі]], вёскі [[Букштава]], [[Дварок (Мастоўскі раён)|Дварок]], [[Дубраўка (Мастоўскі раён)|Дубраўка]], [[Котчына]], [[Лабзова]], [[Лупачы]], [[Малыя Азёркі]], [[Сліжы Падграбельныя]], [[Сліжы Пескавыя]], [[Тумашы (Мастоўскі раён)|Тумашы]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0059836&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 28 августа 2013 г. № 252 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Мостовского района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210617091818/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0059836&p1=1|date=17 чэрвеня 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (21 населены пункт) — 1572 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=29 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 91,0 % — [[беларусы]], 4,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 3,8 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=7 лютага 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (40 населеных пунктаў) — 1934 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=29 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Курылавіцкі сельсавет}} {{Мастоўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Курылавіцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Мастоўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Курылавіцкі сельсавет у [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Ваўкавыскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Курылавіцкі сельсавет у [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс3 = {{Мастоўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Курылавіцкі сельсавет у [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Курылавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ваўкавыскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 1gv6eqovjc94oizlkppkyjb55sr0rd4 Леанід Цімафеевіч Крушаў 0 590107 5134286 4365388 2026-05-01T03:00:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134286 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Леанід Цімафеевіч Кру́шаў'''{{sfn|БелЭн|1999}} ({{ДН|26|10|1931}}, {{МН|Рэчыца|ў Рэчыцы}} — {{ДС|24|11|1995}}) — [[вучоны]] ў галіне [[лесаводства]] і аховы раслін, [[доктар біялагічных навук]] (1994), [[прафесар]] (1995). == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Рэчыца]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. У 1954 годзе скончыў Маскоўскі лесатэхнічны інстытут (сучасны [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт лесу]]). У 1957—1962 гадах і з 1966 года ў [[Інстытут лесу НАН Беларусі|Інстытуце лесу НАНБ]]. == Навуковая дзейнасць == Л. Ц. Крушаву належаць навуковыя працы па біялагічных метадах барацьбы са шкоднікамі лесу, распрацоўцы біялагічных і бактэрыяльных прэпаратаў і спосабаў павелічэння іх уздзеяння на шкодных [[Насякомыя|насякомых]]. Сярод апублікаванага: * Охрана природы: Природные ресурсы Белоруссии и их рациональное использование. 2 изд. — Мн., 1972. (у сааўтарстве); * Биологические методы защиты леса от вредителей. — М., 1973.; * Лес и охрана природы. — М., 1982. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Крушаў Леанід Цімафеевіч|Машніна Т. І.|491}} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-391150&strq=l_siz=20 Крушев, Леонид Тимофеевич (доктор биологических наук ; 1931—1995)] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [http://ggcbs.gomel.by/index.php?do=static&page=museum&id=210 Крушев Леонид Тимофеевич // Проект «Музей автографа»]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крушаў Леанід Цімафеевіч}} [[Катэгорыя:Лесаводы СССР]] [[Катэгорыя:Лесаводы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта лесу]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута лесу НАН Беларусі]] 5vlqnfbd54oiahzuibdxxeyk22izsoc Лебедзеўскі сельсавет (Маладзечанскі раён) 0 594801 5134288 4934421 2026-05-01T03:16:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134288 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лебедзеўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лебедзеўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Маладзечанскі раён]] |Уключае = 25 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лебедзева (Маладзечанскі раён)|Лебедзева]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 4446 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ле́бедзеўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Лебедзева (Маладзечанскі раён)|Лебедзева]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Маладзечанскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Мароськаўскі сельсавет|Мароськаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 11 верасня 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Заскевіцкі сельсавет|Заскевіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 верасня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 13.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Мінскай вобласці. 10 чэрвеня 1965 года ў склад сельсавета з [[Маркаўскі сельсавет|Маркаўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Маліноўшчына (Маладзечанскі раён)|Маліноўшчына]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (1105).</ref>. У 1974 годзе скасаваны вёскі [[Старое Сяло (Маладзечанскі раён)|Старое Сяло]], [[Шмараўка]], хутары [[Куп’ё]] і [[Устронне (Маладзечанскі раён)|Устронне]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 чэрвеня і 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>, у сакавіку 1977 года — хутар [[Хвашчоўка (Маладзечанскі раён)|Хвашчоўка]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 і 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>, у 1980 годзе — вёска [[Уша (Лебедзеўскі сельсавет)|Уша]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 31 сакавіка, 14 і 30 красавіка 1980 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1980, № 20 (1646).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 5093 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=23 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,4 % — [[беларусы]], 3,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=5 красавіка 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 4446 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=23 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лебедзеўскі сельсавет, Маладзечанскі раён}} {{Маладзечанскі раён}} [[Катэгорыя:Лебедзеўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 18io3c74rsul3cavqiv5gt2rbmjrzwo Лукскі сельсавет 0 596141 5134409 4798023 2026-05-01T10:28:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134409 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лукскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Карэліцкі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лукі (Карэліцкі раён)|Лукі]] |Датаўтварэння = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 983 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лу́кскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Карэліцкі раён|Карэліцкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Лукі (Карэліцкі раён)|Лукі]]. Утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе [[Мірскі раён|Мірскага раёна]] Гродзенскай вобласці [[БССР]] шляхам аб’яднання скасаваных [[Крышылоўшчынскі сельсавет|Крышылоўшчынскага]] і [[Некрашэвіцкі сельсавет|Некрашэвіцкага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 17 снежня 1956 года ў складзе Карэліцкага раёна, з 25 снежня 1962 года ў складзе [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Карэліцкага раёна. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1225 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=7 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,5 % — [[беларусы]], 3,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=15 красавіка 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 983 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=7 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лукскі сельсавет}} {{Карэліцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Лукскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Мірскі раён|child|загаловак=Лукскі сельсавет у [[Мірскі раён|Мірскім раёне]] (1954—1956)}} |спіс2 = {{Карэліцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лукскі сельсавет у [[Карэліцкі раён|Карэліцкім раёне]] (1956—1962)}} |спіс3 = {{Навагрудскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лукскі сельсавет у [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс4 = {{Карэліцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лукскі сельсавет у [[Карэліцкі раён|Карэліцкім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Лукскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мірскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе]] m8meig1zh0kksqh5gqk5gz04voguo0g Ланскі сельсавет 0 596433 5134190 4648596 2026-04-30T21:48:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134190 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ланскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Нясвіжскі раён]] |Уключае = 25 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лань (аграгарадок)|Лань]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2505 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ла́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Лань (аграгарадок)|Лань]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Нясвіжскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Быхаўшчынскі сельсавет|Быхаўшчынскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. 9 жніўня 1960 года ў склад сельсавета з [[Дубейкаўскі сельсавет|Дубейкаўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Качановічы I]] і [[Качановічы II]], з [[Карцэвіцкі сельсавет|Карцэвіцкага сельсавета]] — вёскі [[Вялікія Міцькавічы]], [[Малыя Міцькавічы]], [[Малая Быхаўшчына]] і [[Хрыпкава]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 жніўня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 24.</ref>. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Лявонавіцкі сельсавет|Лявонавіцкага сельсавета]] (12 населеных пунктаў: аграгарадок [[Салтанаўшчына]], вёскі [[Габруны]], [[Грыбаўшчына (Нясвіжскі раён)|Грыбаўшчына]], [[Дубейкі (Нясвіжскі раён)|Дубейкі]], [[Лазавічы (Нясвіжскі раён)|Лазавічы]], [[Лесуны (Нясвіжскі раён)|Лесуны]], [[Лявонавічы (Нясвіжскі раён)|Лявонавічы]], [[Ляхі (Нясвіжскі раён)|Ляхі]], [[Мысліва]], [[Пляшэвічы]], [[Смалічы (Нясвіжскі раён)|Смалічы]], [[Цякалаўшчына]])<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=31 сакавіка 2016}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (13 населеных пунктаў) — 2015 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 92,8 % — [[беларусы]], 3,2 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 3,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 красавіка 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (25 населеных пунктаў) — 2505 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ланскі сельсавет}} {{Нясвіжскі раён}} [[Катэгорыя:Ланскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 6gj5hi38sb64nue8gkv95wbr2vszbx0 Швайкіўка 0 597215 5134521 4949072 2026-05-01T11:43:01Z Spokiyny 153126 5134521 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=706|крыніца насельніцтва=<ref>https://rada.info/upload/users_files/04345658/a57d9171a7e899d4ec9feb6074d9b0e6.docx</ref>|год перапісу=2026}} '''Швайкіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Шва́йківка}}) — вёска ў [[Бэрдычыўскі раён|Бэрдычыўскім раёне]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Швайкіўская вясковая абшчына|Швайкіўскай вясковай абшчыны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Бэрдычыўскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бэрдычыўскага раёна]] h89n0rifcf3fdkwxxntgcbmbcqddmas Лелюкінскі сельсавет 0 598486 5134294 5034262 2026-05-01T04:15:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134294 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лелюкінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Іўеўскі раён]] |Уключае = 28 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лелюкі]] |Датаўтварэння = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 947 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лелюкінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Лелюкі]]. Утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе [[Юрацішкаўскі раён|Юрацішкаўскага раёна]] [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]] [[БССР]] шляхам аб’яднання скасаваных [[Бараўскі сельсавет (Юрацішкаўскі раён)|Бараўскага]] і [[Легамовіцкі сельсавет|Легамовіцкага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Іўеўскага раёна Гродзенскай вобласці. 19 жніўня 1985 года скасаваны хутар [[Пацельцы]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 19 жніўня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 36 (1842).</ref>. 22 снежня 1986 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Лежневіцкі сельсавет|Лежневіцкага сельсавета]] (10 населеных пунктаў: вёскі [[Вялікая Чапунь]], [[Карэшаняты]], [[Козевічы]], [[Круплі]], [[Лежневічы]], [[Малая Чапунь]], [[Песевічы]], [[Шыльвы]], [[Яськавічы (Іўеўскі раён)|Яськавічы]] і хутар [[Мунцавічы (Іўеўскі раён)|Мунцавічы]]), скасавана вёска [[Старая Бярэзіна]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1482 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=7 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 96,2 % — [[беларусы]], 2,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=4 мая 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 947 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=7 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лелюкінскі сельсавет}} {{Іўеўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Лелюкінскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Юрацішкаўскі раён|child|загаловак=Лелюкінскі сельсавет у [[Юрацішкаўскі раён|Юрацішкаўскім раёне]] (1954—1960)}} |спіс2 = {{Іўеўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лелюкінскі сельсавет у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] (з 1960)}} }} [[Катэгорыя:Лелюкінскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Юрацішкаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе]] 6kvix6n8trc8xvhi5neq4dpjsc7rc1b Лаздунскі сельсавет 0 599956 5134164 5034321 2026-04-30T20:40:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134164 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Лаздунскі сельсавет}} {{не блытаць|Лаздунскі сельсавет (Юрацішкаўскі раён, 1940—1954)}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лаздунскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Іўеўскі раён]] |Уключае = 12 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лаздуны 1]] |Датаўтварэння = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 994 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лазду́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Лаздуны 1]]. Утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе [[Юрацішкаўскі раён|Юрацішкаўскага раёна]] [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]] [[БССР]] шляхам аб’яднання скасаваных [[Бобравіцкі сельсавет|Бобравіцкага]] і [[Бачэшніцкі сельсавет|Бачэшніцкага]] сельсаветаў, цэнтр — вёска Лаздуны<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Іўеўскага раёна Гродзенскай вобласці. У 1976 годзе ў склад [[Іўеўскі сельсавет|Іўеўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Ятаўтавічы]], а ў склад сельсавета з [[Лежневіцкі сельсавет|Лежневіцкага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Бабінск]], [[Доневічы]], [[Ізабыліна (Іўеўскі раён)|Ізабыліна]] і [[Лаздуны 2|Лаздуны]])<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 сакавіка і 10 мая 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 17 (1499).</ref>. У 1986 годзе скасаваны хутар [[Валькі (Іўеўскі раён)|Валькі]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада і 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. У 2003 годзе цэнтр сельсавета перайменаваны ў Лаздуны 1. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1470 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=7 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 89,9 % — [[беларусы]], 6,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 2,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=11 мая 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 994 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=7 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лаздунскі сельсавет}} {{Іўеўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Лаздунскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Юрацішкаўскі раён|child|загаловак=Лаздунскі сельсавет у [[Юрацішкаўскі раён|Юрацішкаўскім раёне]] (1954—1960)}} |спіс2 = {{Іўеўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лаздунскі сельсавет у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] (з 1960)}} }} [[Катэгорыя:Лаздунскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Юрацішкаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе]] 9nax37xuw3t7d1awshzz2coe8fk9z5l Вікіпедыя:Боты паводле колькасці правак 4 623480 5134420 5119660 2026-05-01T10:39:51Z MBHbot 91410 5134420 wikitext text/x-wiki {{Самыя актыўныя ўдзельнікі}}{{shortcut|ВП:САБ}}<center>У кожным слупку прыведзена сума правак у адпаведнай прасторы і размовах пра яе. Першасна адсартавана і пранумаравана паводле агульнай колькасці правак. Блакітным вылучаныя глабальныя боты без лакальнага сцяга. {|class="standard sortable" !№!!{{abbr|№ п/с|месца па колькасці правак у артыкулах|0}}!!Удзельнік!!Агулам правак!!У артыкулах!!шаблонах!!файлах!!катэгорыях!!парталах і праектах!!модулях і MediaWiki!!старонках удзельнікаў!!метапедычных старонках |- |1||1||{{u|Artsiom91Bot}}||592928||541801||16736||118||34056||56||6||43||112 |- |2||3||{{u|CzechoBot}}||182811||145602||4597||42||7842||7||5||24675||41 |- |3||2||{{u|Xqbot}}||174877||167589||528||0||6621||3||3||62||71 |- |4||6||{{u|EmausBot}}||123791||78325||1918||2||43475||2||0||48||21 |- |5||4||{{u|InternetArchiveBot}}||116354||116353||0||1||0||0||0||0||0 |- |6||5||{{u|KrBot}}||83857||83288||550||0||2||0||0||12||5 |- |7||10||{{u|TXiKiBoT}}||72244||36649||18||0||35480||2||0||93||2 |- |8||8||{{u|Luckas-bot}}||66758||51401||5||0||15341||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |9||13||{{u|MerlIwBot}}||62074||30964||11132||0||19718||7||0||23||230 |- |10||7||{{u|ХомоБот}}||61230||60061||332||59||685||6||0||29||58 |-style="background-color:#ccf" |11||9||{{u|Legobot}}||60573||44172||831||0||12079||3||0||3470||18 |- |12||16||{{u|Escarbot}}||39066||22938||8||0||16050||1||0||65||4 |- |13||11||{{u|РобоСтася}}||35836||33821||2||0||1216||4||0||6||787 |- |14||12||{{u|SieBot}}||35373||32619||0||0||2708||0||0||46||0 |- |15||14||{{u|Beafk}}||28620||28063||540||0||0||1||0||2||14 |- |16||20||{{u|VolkovBot}}||28174||18728||17||0||9301||2||0||19||107 |-style="background-color:#ccf" |17||21||{{u|ZéroBot}}||25850||18299||0||0||7544||0||0||7||0 |- |18||22||{{u|ArthurBot}}||25679||14241||291||0||11085||0||0||58||4 |- |19||18||{{u|WikitanvirBot}}||25096||20877||1||0||4214||0||0||2||2 |- |20||15||{{u|M.L.Bot}}||24359||23362||271||9||272||1||2||210||232 |- |21||17||{{u|ArtificialBot}}||22293||22257||32||0||3||0||0||1||0 |- |22||19||{{u|DobryBrat}}||20694||18916||267||0||375||1||11||107||1017 |- |23||25||{{u|JAnDbot}}||16208||12330||41||0||3763||5||0||17||52 |- |24||23||{{u|CommonsDelinker}}||15242||14072||911||0||2||10||2||230||15 |- |25||24||{{u|StachLysyBot}}||13629||13620||6||0||3||0||0||0||0 |- |26||26||{{u|MelancholieBot}}||11705||10469||0||0||1231||0||0||2||3 |- |27||28||{{u|JackieBot}}||11370||9827||117||4||1415||0||0||5||2 |- |28||30||{{u|Vagobot}}||10305||6833||343||0||3122||0||0||2||5 |-style="background-color:#ccf" |29||33||{{u|Addbot}}||10117||5618||2548||1||1866||3||0||4||77 |- |30||27||{{u|ChuispastonBot}}||10056||10042||0||0||0||0||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |31||29||{{u|RedBot}}||8546||7197||2||0||1338||0||0||9||0 |- |32||35||{{u|Alexbot}}||7755||4818||0||0||2927||0||0||10||0 |- |33||36||{{u|YFdyh-bot}}||7334||4792||0||0||2541||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |34||61||{{u|MastiBot}}||6571||2321||54||0||4174||0||0||1||21 |- |35||47||{{u|Makecat-bot}}||6533||4016||0||0||2512||0||0||4||1 |-style="background-color:#ccf" |36||87||{{u|YiFeiBot}}||6487||926||3255||0||2144||2||0||0||160 |- |37||31||{{u|Bot-Skorohod}}||6480||6464||3||0||0||6||0||3||4 |- |38||43||{{u|TjBot}}||6477||4302||0||0||2173||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |39||38||{{u|FoxBot}}||6473||4516||0||0||1930||1||0||26||0 |- |40||39||{{u|Am-bot}}||6183||4507||1121||1||546||7||0||0||1 |- |41||32||{{u|Loveless}}||5891||5858||0||0||19||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |42||41||{{u|LaaknorBot}}||5535||4419||0||0||1113||0||0||3||0 |- |43||34||{{u|TobeBot}}||5305||5302||0||0||0||0||0||3||0 |- |44||37||{{u|Idioma-bot}}||5242||4650||93||0||450||1||0||41||7 |-style="background-color:#ccf" |45||64||{{u|Zorrobot}}||5114||2143||0||0||2959||0||0||12||0 |- |46||48||{{u|Ptbotgourou}}||4764||3951||0||0||788||0||0||25||0 |- |47||40||{{u|Thijs!bot}}||4443||4439||3||0||1||0||0||0||0 |- |48||68||{{u|BotMultichill}}||4388||1947||1||0||2424||0||0||11||5 |- |49||42||{{u|AlleborgoBot}}||4333||4314||0||0||0||1||0||17||1 |- |50||46||{{u|Ripchip Bot}}||4298||4053||0||0||243||0||0||2||0 |- |51||44||{{u|CarsracBot}}||4277||4142||15||0||44||0||0||72||4 |- |52||49||{{u|Rubinbot}}||4200||3916||0||0||281||0||0||3||0 |- |53||163||{{u|Acebot}}||4163||0||2780||0||0||0||0||1||1382 |-style="background-color:#ccf" |54||45||{{u|KamikazeBot}}||4120||4089||6||0||23||0||0||2||0 |- |55||52||{{u|Synthebot}}||4083||2958||0||0||1121||0||0||0||4 |-style="background-color:#ccf" |56||107||{{u|Obersachsebot}}||3801||325||3405||0||62||1||0||7||1 |- |57||54||{{u|Mrs. Alena}}||3634||2906||471||8||116||0||0||12||121 |- |58||53||{{u|AvicBot}}||3587||2951||7||0||572||0||0||57||0 |-style="background-color:#ccf" |59||51||{{u|Amirobot}}||3566||3058||0||0||506||0||0||1||1 |- |60||56||{{u|Mjbmrbot}}||3410||2706||0||0||702||0||0||1||1 |- |61||59||{{u|AvocatoBot}}||3116||2425||0||0||682||0||0||6||3 |-style="background-color:#ccf" |62||50||{{u|HRoestBot}}||3114||3113||0||0||0||0||0||1||0 |- |63||55||{{u|Dinamik-bot}}||2874||2873||0||0||0||0||0||1||0 |- |64||57||{{u|LucienBOT}}||2665||2660||0||0||0||0||0||0||5 |-style="background-color:#ccf" |65||89||{{u|KLBot2}}||2603||878||4||0||1719||0||0||2||0 |- |66||58||{{u|Plaga med Bot}}||2577||2576||0||0||0||0||0||1||0 |- |67||60||{{u|PipepBot}}||2459||2422||0||0||15||0||0||21||1 |- |68||100||{{u|Darkicebot}}||2428||506||1||0||1901||0||0||18||2 |-style="background-color:#ccf" |69||72||{{u|DragonBot}}||2340||1635||0||0||702||0||0||2||1 |- |70||75||{{u|SassoBot}}||2291||1490||0||0||724||0||0||77||0 |-style="background-color:#ccf" |71||62||{{u|MystBot}}||2290||2260||2||0||2||0||0||26||0 |- |72||63||{{u|D'ohBot}}||2267||2256||0||0||10||0||0||1||0 |- |73||69||{{u|Purbo T}}||2134||1685||1||0||426||0||0||22||0 |-style="background-color:#ccf" |74||66||{{u|Gerakibot}}||2126||2029||21||0||57||0||0||7||12 |-style="background-color:#ccf" |75||65||{{u|Jotterbot}}||2080||2075||0||0||2||0||0||3||0 |- |76||67||{{u|Belarus2578Bot}}||2026||2026||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |77||79||{{u|Rezabot}}||1986||1306||0||0||667||0||0||2||11 |- |78||73||{{u|ZlyiLevBot}}||1981||1603||102||0||86||0||0||20||170 |-style="background-color:#ccf" |79||71||{{u|SilvonenBot}}||1889||1644||0||0||217||0||0||28||0 |- |80||78||{{u|Movses-bot}}||1806||1385||1||0||413||0||0||1||6 |- |81||70||{{u|タチコマ robot}}||1684||1644||8||0||3||0||0||27||2 |- |82||76||{{u|BodhisattvaBot}}||1658||1486||0||0||162||0||0||1||9 |- |83||94||{{u|ButkoBot}}||1656||594||0||0||1062||0||0||0||0 |- |84||74||{{u|LankLinkBot}}||1590||1590||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |85||77||{{u|GhalyBot}}||1533||1482||20||0||26||0||0||0||5 |- |86||82||{{u|Almabot}}||1530||1132||0||0||362||0||0||16||20 |- |87||80||{{u|CocuBot}}||1493||1197||0||0||264||0||0||32||0 |-style="background-color:#ccf" |88||81||{{u|HerculeBot}}||1453||1189||2||0||250||0||0||8||4 |- |89||88||{{u|JYBot}}||1158||888||1||0||268||0||0||1||0 |- |90||84||{{u|Robbot}}||1118||1117||0||0||0||1||0||0||0 |- |91||83||{{u|KasparBot}}||1118||1118||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |92||95||{{u|DSisyphBot}}||1079||588||41||0||445||0||0||2||3 |- |93||85||{{u|RotlinkBot}}||1067||1066||0||0||0||0||0||1||0 |- |94||86||{{u|PixelBot}}||1035||1019||0||0||0||0||0||15||1 |- |95||91||{{u|Aibot}}||903||730||0||0||155||2||0||13||3 |- |96||90||{{u|Justincheng12345-bot}}||891||759||9||0||123||0||0||0||0 |- |97||140||{{u|StigBot}}||847||30||0||0||816||0||0||1||0 |- |98||92||{{u|DixonDBot}}||773||653||0||0||73||2||0||44||1 |-style="background-color:#ccf" |99||104||{{u|JhsBot}}||717||413||24||0||273||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |100||98||{{u|Chobot}}||669||524||4||0||138||0||0||3||0 |- |101||93||{{u|Yury Tarasievich!bot}}||661||600||53||0||8||0||0||0||0 |- |102||97||{{u|DirlBot}}||548||525||0||0||3||2||0||18||0 |- |103||96||{{u|Diego Grez Bot}}||536||531||0||0||3||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |104||99||{{u|Louperibot}}||514||513||0||0||0||0||0||1||0 |- |105||101||{{u|Byrialbot}}||509||491||0||0||18||0||0||0||0 |- |106||103||{{u|U-bot}}||504||437||0||0||64||0||0||3||0 |- |107||105||{{u|HiW-Bot}}||480||394||27||0||58||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |108||108||{{u|Dexbot}}||479||251||0||0||220||0||0||8||0 |- |109||102||{{u|SpBot}}||473||447||1||0||22||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |110||106||{{u|Nallimbot}}||363||362||0||0||1||0||0||0||0 |- |111||112||{{u|NjardarBot}}||319||227||0||0||87||0||0||5||0 |- |112||110||{{u|DarafshBot}}||307||231||9||0||66||0||0||1||0 |- |113||111||{{u|MahdiBot}}||289||230||27||0||26||0||0||6||0 |- |114||127||{{u|MBHbot}}||263||79||0||0||0||0||0||0||184 |-style="background-color:#ccf" |115||147||{{u|Maksim-bot}}||261||15||0||0||244||0||0||2||0 |- |116||109||{{u|IluvatarBot}}||246||240||1||1||0||0||0||3||1 |-style="background-color:#ccf" |117||113||{{u|Sz-iwbot}}||228||227||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||116||{{u|Billinghurst}}||224||196||6||0||0||0||1||20||1 |- |119||114||{{u|YonaBot}}||220||220||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||115||{{u|AmphBot}}||212||209||0||0||0||0||0||3||0 |- |121||117||{{u|BokimBot}}||200||194||0||0||5||0||0||0||1 |- |122||118||{{u|Железный капут}}||155||150||1||0||2||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |123||119||{{u|Muro Bot}}||154||146||0||0||2||0||0||6||0 |- |124||120||{{u|WikiDreamer Bot}}||144||142||0||0||0||0||0||2||0 |- |125||123||{{u|Голем}}||141||119||0||0||0||0||0||0||22 |- |126||143||{{u|DEagleBot}}||138||23||22||0||24||0||0||69||0 |- |127||121||{{u|BarnesBot}}||136||133||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |128||122||{{u|Broadbot}}||136||127||0||0||9||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||129||{{u|MSBOT}}||133||72||0||0||61||0||0||0||0 |- |130||124||{{u|MrZabejBot}}||119||117||0||0||0||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |131||125||{{u|KiranBOT}}||107||105||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||154||{{u|EDUCA33E}}||106||5||0||0||100||0||0||1||0 |- |133||126||{{u|Lotje}}||102||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |134||146||{{u|Knedlik-Pod}}||97||17||33||0||15||0||0||28||4 |- |135||128||{{u|ChessBOT}}||90||76||0||0||8||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |136||130||{{u|FiriBot}}||75||71||1||0||0||0||0||1||2 |- |137||132||{{u|YurikBot}}||69||65||2||0||0||0||0||2||0 |- |138||131||{{u|Egmontbot}}||67||67||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||134||{{u|AfinogenoffBot}}||65||58||0||0||0||0||0||3||4 |- |140||133||{{u|EleferenBot}}||62||59||0||0||1||1||0||1||0 |- |141||137||{{u|Soulbot}}||49||39||0||0||1||0||0||9||0 |- |142||136||{{u|Bocianski.bot}}||48||41||0||0||5||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |143||135||{{u|GnawnBot}}||48||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||138||{{u|Zwobot}}||38||36||0||0||0||0||0||2||0 |- |145||148||{{u|Spacebirdy}}||36||12||0||0||0||0||0||23||1 |-style="background-color:#ccf" |146||145||{{u|MondalorBot}}||34||20||0||0||14||0||0||0||0 |- |147||156||{{u|Ebrambot}}||33||3||0||0||30||0||0||0||0 |- |148||141||{{u|Amolbot}}||33||26||0||0||7||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |149||139||{{u|WeggeBot}}||33||33||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |150||142||{{u|Ver-bot}}||25||24||0||0||0||0||0||0||1 |- |151||144||{{u|Kgsbot}}||23||20||0||0||2||0||0||1||0 |- |152||152||{{u|Kobot}}||15||8||0||0||0||0||0||5||2 |- |153||159||{{u|Darkoneko}}||14||1||1||0||0||0||1||10||1 |-style="background-color:#ccf" |154||166||{{u|MenoBot}}||13||0||0||0||0||0||0||13||0 |-style="background-color:#ccf" |155||149||{{u|MagnusA.Bot}}||10||10||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |156||150||{{u|DorganBot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |157||151||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |158||155||{{u|Albambot}}||7||3||0||0||0||0||0||3||1 |-style="background-color:#ccf" |159||153||{{u|Kwjbot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |160||158||{{u|Abigor}}||7||2||0||0||0||0||0||5||0 |- |161||162||{{u|UltraBot}}||3||0||0||0||0||0||0||2||1 |- |162||160||{{u|MalarzBOT}}||3||1||2||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |163||161||{{u|RoggBot}}||3||1||0||0||0||0||0||2||0 |- |164||157||{{u|Tks4Fish}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |165||164||{{u|DenTuBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |166||165||{{u|Leaderbot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |167||167||{{u|Zxabot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |168||168||{{u|Cbrown1023}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |169||169||{{u|TinucherianBot II}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |}[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Боты]][[Катэгорыя:Вікіпедыя:Статыстыка і прагнозы]] t9f55mbghqygdov37yfuysx3mdo60pn Вікіпедыя:Удзельнікі паводле колькасці правак 4 623481 5134421 5119661 2026-05-01T10:39:52Z MBHbot 91410 5134421 wikitext text/x-wiki {{Самыя актыўныя ўдзельнікі}}{{shortcut|ВП:САУ}}<center>У кожным слупку прыведзена сума правак у адпаведнай прасторы і размовах пра яе. Першасна адсартавана і пранумаравана паводле агульнай колькасці правак. У спіс уключаны ўдзельнікі, якія маюць не менш за 5000 правак. {|class="standard sortable" !№!!{{abbr|№ п/с|месца па колькасці правак у артыкулах|0}}!!Удзельнік!!Агулам правак!!У артыкулах!!шаблонах!!файлах!!катэгорыях!!парталах і праектах!!модулях і MediaWiki!!старонках удзельнікаў!!метапедычных старонках |- |1||1||{{u|Чаховіч Уладзіслаў}}||310163||247844||20586||891||34973||135||422||1553||3759 |- |2||2||{{u|Artsiom91}}||274171||183435||29846||676||51313||198||1410||2573||4720 |- |3||3||{{u|Хомелка}}||210907||180308||11264||156||12716||43||132||3445||2843 |- |4||5||{{u|JerzyKundrat}}||140414||109765||9438||47||7947||1368||2||4903||6944 |- |5||4||{{u|Rymchonak}}||116205||110715||2072||8||9||9||0||785||2607 |- |6||8||{{u|Maksim L.}}||95679||80847||4136||120||1863||25||578||4445||3665 |- |7||6||{{u|D.L.M.I. Bel}}||86115||83198||1186||2||1530||0||0||31||168 |- |8||7||{{u|VladimirZhV}}||84812||81802||770||0||920||5||1||427||887 |- |9||9||{{u|Паўлюк Шапецька}}||65587||54658||979||1||9308||0||0||414||227 |- |10||10||{{u|DBatura}}||48105||45231||1130||143||429||0||0||862||310 |- |11||11||{{u|Frantishak}}||39669||38508||111||62||654||0||0||121||213 |- |12||12||{{u|Kalinowski}}||37821||33282||1956||463||841||5||0||567||707 |- |13||15||{{u|Счастливое число}}||34835||24630||3491||87||635||62||45||1840||4045 |- |14||14||{{u|Zelyoniy.anton}}||30247||27597||2361||0||155||0||6||93||35 |- |15||13||{{u|Pracar}}||29684||28653||65||8||85||1||0||437||435 |- |16||17||{{u|Brubaker610}}||27106||18639||1955||1444||932||218||3||215||3700 |- |17||19||{{u|StachLysy}}||23061||15290||1146||58||5759||2||56||474||276 |- |18||16||{{u|Ellis Novak}}||22417||20747||378||0||697||13||0||65||517 |- |19||18||{{u|Lš-k.}}||20417||18369||352||47||160||0||0||730||759 |- |20||20||{{u|Igro by}}||20402||15011||2055||236||2322||8||0||663||107 |- |21||23||{{u|Early Swallows}}||16983||12987||1677||243||775||10||28||540||723 |- |22||24||{{u|J-ka Zadzvinski}}||16592||12831||595||21||1170||0||65||459||1451 |- |23||21||{{u|Pr12402}}||16190||13308||45||44||48||0||0||2421||324 |- |24||27||{{u|Дзяніс Тутэйшы}}||15899||11114||1453||13||437||11||32||1236||1603 |- |25||28||{{u|Dhhdjrkjrjeiei38337}}||14998||11053||477||41||366||38||3||1456||1564 |- |26||43||{{u|Амба}}||14678||4838||5749||40||2463||8||93||992||495 |- |27||22||{{u|ElisavetaIvanova}}||14572||13272||1239||0||25||0||0||9||27 |- |28||25||{{u|StarDeg}}||13802||12388||1149||0||193||0||0||61||11 |- |29||47||{{u|NirvanaBot}}||13615||0||0||0||0||13605||0||10||0 |- |30||29||{{u|Yury Tarasievich}}||12710||10200||570||8||442||6||28||919||537 |- |31||26||{{u|Kiryienka}}||12023||11127||220||0||351||0||0||44||281 |- |32||33||{{u|Алесь Гарадзенскі}}||10843||8059||1475||6||755||95||0||275||178 |- |33||30||{{u|Krylowicz}}||10601||9233||377||27||423||1||0||153||387 |- |34||42||{{u|Plaga med}}||9200||5109||1740||11||76||2||400||525||1337 |- |35||32||{{u|IP781584110}}||8704||8133||251||0||109||3||13||40||155 |- |36||31||{{u|Дамінік}}||8490||8424||0||0||4||0||0||32||30 |- |37||35||{{u|Culamar}}||8234||7243||340||0||18||0||0||33||600 |- |38||34||{{u|Rabbi Mendl}}||7967||7710||6||25||90||0||0||71||65 |- |39||36||{{u|Peisatai}}||6990||6931||0||0||0||0||0||41||18 |- |40||37||{{u|Аляксандр Сакалоў}}||6765||6293||172||3||97||0||0||180||20 |- |41||39||{{u|Τάρας στον Παρνασσό}}||6414||5330||333||220||191||34||0||11||295 |- |42||41||{{u|Da voli}}||6283||5179||301||0||73||0||0||176||554 |- |43||38||{{u|Be112}}||6022||5616||132||0||2||0||3||127||142 |- |44||46||{{u|Вадзім Медзяноўскі}}||5988||4360||521||6||648||0||1||138||314 |- |45||40||{{u|Hard Sin}}||5906||5250||134||2||103||2||0||28||387 |- |46||45||{{u|Aneuko}}||5682||4519||843||0||265||7||2||9||37 |- |47||44||{{u|Glovacki}}||4909||4572||87||5||213||0||13||8||11 |}[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Статыстыка і прагнозы]] 1r49maucbm2rhicsezlr6r3oi19bpxt Леў Навумавіч Клейнбарт 0 633107 5134319 5078912 2026-05-01T07:10:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134319 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Леў Клейнбарт |Арыгінал імя = Лейб Навумавіч (Максімавіч) Клейнбарт |Род дзейнасці = [[літаратурны крытык|крытык]], публіцыст |Гады актыўнасці = 1902—1920-я гады |Жанр = эсэ, мемуары, нарысы |Значныя творы = «Очерки рабочей журналистики» ([[1924]]), «Очерки народной литературы» ([[1924]]), «Молодая Белоруссия» (1929) }} '''Леў Навумавіч Клейнбарт''' (часам ''Лейб Навумавіч (Нахманавіч, Максімавіч''); {{ДН|27|10|1875|15}}, [[Капыль]], [[Мінская вобласць]], [[Расійская імперыя]] — [[20 лістапада]] [[1950]], [[Ленінград]], [[СССР]]) — [[рускія|рускі]] і [[беларусы|беларускі]]<ref>{{cite web|url =http://www.svaboda.org/content/article/24395487.html|title = У гэтыя дні|work = Радыё Свабода|date = 18 красавіка 2012}}</ref> публіцыст, [[крытык]], [[журналіст]], літаратар. Даследчык асноўных тэндэнцый і кірункаў беларускага літаратурнага руху<ref>{{cite web| date = 18 красавіка 2012| url = http://old.nlb.by/default.asp?item=190&id=205| title = Значныя даты кастрычніку| work = Нацыянальная бібліятэка Беларусі}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першы біёграф [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і адзін з першых даследчыкаў яго творчасці<ref name="enc">Янка Купала: Энцыкл. даведнік. — Мн., БелСЭ, 1986. — Артыкул «Клейнбарт». — С. 298—299.</ref>. Рэдактар часопіса «Темы жизни». == Жыццёвы і творчы шлях == Нарадзіўся ў сям’і ўрача<ref name="kap">{{cite web| url = http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9A%D0%9B%D0%95%D0%99%D0%9D%D0%91%D0%9E%D0%A0%D0%A2_%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87| title = Клейнбарт Леў| work = Капыльская бібліятэка| date = 18 красавіка 2012| url-status = dead}}</ref>. У 1896 г. скончыў [[Слуцкая гімназія|Слуцкую гімназію]]. Навучаўся ў [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]] спачатку на фізіка-матэматычным факультэце, потым — на юрыдычным факультэце. У 1901 годзе выключаны з універсітэта за ўдзел у студэнцкім і рэвалюцыйным руху. Неаднаразова арыштоўваўся (першы раз у 1899 годзе) і сядзеў у турме.<ref name="ree">{{cite web| date = 18 красавіка 2012| url = http://kopyl-books.info/?page_id=415| title = Клейнборт Лев Наумович| work = Российская еврейская энциклопедия| access-date = 29 лютага 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20121015114833/http://kopyl-books.info/?page_id=415| archive-date = 15 кастрычніка 2012| url-status = dead}}</ref> З 1902 года выступаў у друку з артыкуламі аб народнай асвеце.<ref name="enc"/> Друкаваўся ў часопісах «Вестник Европы», «Вестник знания», «Современный мир», «Новая жизнь», «Современник» і інш.<ref name="ree"/> Даследаваў падпольныя выданні [[капыль]]скай арганізацыі «Самаразвіццё і самаадукацыя», разглядаў раннюю творчасць [[Алесь Гурло|А. Гурло]], [[Цішка Гартны|Ц. Гартнага]], пісаў пра творчасць [[Фларыян Чарнышэвіч|Ф. Чарнышэвіча]], [[Фабіян Шантыр|Ф. Шантыра]] і інш. У кнізе «Маладая Беларусь. Нарыс сучаснай беларускай літаратуры 1905—1928 гг.» вызначыў заканамернасці і спецыфіку развіцця беларускай літаратуры, ахарактарызаваў асноўныя тэндэнцыі і кірункі беларускага літаратурнага руху [[1920-я|1920-х]] гадоў, даследваў творчасць [[Андрэй Александровіч|А. Александровіча]], [[Адам Бабарэка|А. Бабарэкі]], [[Алесь Дудар|А. Дудара]], [[Уладзімір Дубоўка|Ул. Дубоўкі]], [[Кузьма Чорны|К. Чорнага]] і інш.<ref>Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Т. 3. — Мн., БелСЭ, 1984. — Артыкул «Клейнбарт». — С. 69.</ref> Пакінуў успаміны аб рэвалюцыйных падзеях у родным [[Капыль|Капылі]].<ref name="kap"/> Клейнбарт з увагай ставіўся да творчай моладзі. Яму ў свой час накіраваў рукапіс сваёй першай кнігі паэзіі «Радуніца» [[Сяргей Ясенін|С. Ясенін]]. У [[1920-я]] гады кіраваў літаратурнымі студыямі [[Санкт-Пецярбург|ленінградскага]] Пралеткульта, займаўся даследчыцкай дзейнасцю. Вывучаў гісторыю [[Пралетарыят|пралетарскай]] культуры, народную публіцыстыку, гісторыю [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. == Клейнбарт і Янка Купала == З Купалам пазнаёміўся ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] вясною 1910 года праз [[Цішка Гартны|Ц. Гартнага]]. Сустракаўся і перапісваўся з Купалам на працягу многіх гадоў.<ref>Рукапісная спадчына Янкі Купалы. Каталог у 2-х ч. Нав.рэд. [[Вячаслаў Рагойша|В.Рагойша]], кансультанты [[Жанна Дапкюнас|Ж.Дапкюнас]] і [[Ядвіга Раманоўская|Я.Раманоўская]], укл. А.Бурбоўская. — Мн.,Чатыры чвэрці, 2008. — Ч.1. — С.384—415.</ref> Аўтар рукапісных успамінаў пра Купалу ''«Сустрэчы»''<ref>Захоўваецца ў [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурным музеі Янкі Купалы]]</ref>. Зрабіў неацэнны ўнёсак у навуковае вывучэнне біяграфіі Купалы, распачаты перапіскай з паэтам. Ліст Янкі Купалы да Клейнбарта 1910 года стаў першай вядомай аўтабіяграфіяй паэта. Аўтар першага манаграфічнага раздзела пра Купалу ў кнізе «Маладая Беларусь. Нарыс сучаснай беларускай літаратуры 1905—1928 гг.», прадмовы да «Зборніка вершаў» Купалы на рускай мове (1930)<ref name="enc"/>. Аўтар першай манаграфіі пра Янку Купалу «Янка Купала. Вопыт характарыстыкі літаратурнай і біяграфічнай» (1929—1934)<ref>Не надрукавана з-за нападкаў на Клейнбарта і Купалу вульгарна-сацыялагічнай крытыкі. Машынапіс манаграфіі захоўваецца ў [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурным музеі Янкі Купалы]].</ref>. Адным з першых пры даследаванні творчасці Купалы выкарыстоўваў прынцыпы навуковага сацыялягізму і крытэрыі мастацкасці як метаду ўласна [[Эстэтыка|эстэтычнага]]. Бачыў у асобе Купалы цэнтральную фігуру беларускага нацыянальна-вызваленчага руху. Вызначаў творчы метад Купалы як рамантычны [[рэалізм (літаратура)|рэалізм]], які зусім не ўпускаў з поля зроку рэчаіснасці, быў [[рамантызм]]ам пазітыўнай школы, сацыяльным і нацыянальным [[рамантызм]]ам. Лічыў Купалу глыбока народным і арганічна нацыянальным паэтам. У асобе Клейнбарта Купала меў аднаго са сваіх самых значных біёграфаў і даследчыкаў—інтэрпрэтатараў<ref name="enc"/>. == Асноўная бібліяграфія == * {{кніга|загаловак =Сустрэчы. Янка Купала: [да 140-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы, 145-годдзя з дня нараджэння Л. М. Клейнбарта]|месца = Мн .|выдавецтва =Звязда|год =2021|старонак =348|серыя =Адрасы Беларусі ў свеце|isbn =978-985-575-324-8|тыраж =540}} * {{артыкул|загаловак=Сустрэчы. Янка Купала ''(пераклаў з рускай мовы [[Алесь Карлюкевіч]]'') |выданне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|год=2019|нумар=9|старонкі=80-119}} * Молодая Белоруссия: очерк современной белорусской литературы, 1905―1928 гг. - Минск : Белорусское государственное издательство, 1928. — 508 с., [6] л. портр. * «В тюрьме и ссылке» (1906) * «О партиях и партийности» (1906) * «Русский империализм в Азии» (1906) * «Безработица и движение безработных» (1907) * «Очерки рабочей интеллигенции» (т. 1—2, 1923—1924) * «Очерки народной литературы» (1924) * «Русский читатель-рабочий» (1924) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|||329}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|||192}} * {{крыніцы/ЭКБ|4||480}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Клейнбарт Леў Навумавіч|старонкі=388}} * {{крыніцы/ЭЛМБ|том=3|старонкі=69|артыкул=|аўтар=}} * Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Клейнбарт» / Аўтары — [[Алег Лойка|А. Лойка]], І. Саламевіч. — С.298—299. * Критико-биографический словарь русских писателей и ученых (от начала русской образованности до наших дней). СПб, 1889—1914. * Рукапісная спадчына Янкі Купалы. Каталог, у 2-х частках. Нав. рэд. [[Вячаслаў Рагойша|В. Рагойша]], кансультанты [[Жанна Дапкюнас|Ж. Дапкюнас]] і [[Ядвіга Раманоўская|Я. Раманоўская]], укл. А. Бурбоўская. — Мн., Чатыры чвэрці, 2008. — Ч. 1. — С. 384—415. == Спасылкі == * [http://kopyl-books.info/?page_id=415 Леў Клейнбарт / Капыльская бібліятэка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121015114833/http://kopyl-books.info/?page_id=415 |date=15 кастрычніка 2012 }} * [http://slovari.yandex.ru/%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82/%D0%9B%D0%B8%D1%82.%20%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F/%D0%9A%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82/ Лев Клейнборт / Литературная энциклопедия]{{Недаступная спасылка}} * [http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1538 Лев Клейнборт / Институт русской литературы Российской академии наук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927020559/http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1538 |date=27 верасня 2007 }} * [http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9A%D0%9B%D0%95%D0%99%D0%9D%D0%91%D0%9E%D0%A0%D0%A2_%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Лев Клейнборт / Российская еврейская энциклопедия]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клейнбарт, Леў}} [[Катэгорыя:Эсэісты Расіі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Купалазнаўцы]] jhauef9xqtbjr3weq26abi3cdqw1a6q НТВ 0 634757 5134413 5132562 2026-05-01T10:33:36Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перайменаваў старонку [[НТБ]] у [[НТВ]] па-над перасылкай: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134412#Вынік]] 5132562 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|НТВ}}{{Тэлеканал |назва = НТБ |поўная зазва = |лагатып = NTV logo 2003.svg |логаімя = |шырыня = 250px |краіна = {{Сцягафікацыя|Расія}} |зона вяшчання = {{Сцягафікацыя|Расія}} |час вяшчання = кругласутачна |мова = [[Руская мова|руская]] |цэнтр = [[Масква]], тэлестудыя «Астанкіна» |фармат = |тэматыка канала = |дата пачатку вяшчання = [[10 кастрычніка]] [[1993]] |дата канца вяшчання = |прычына зачынення = |заменіць = |замяніў = |заменены = |сведчанне пра рэгістрацыю СМІ = |ліцэнзія = |аўдыторыя = |доля = 9,3% |доля-дата = 2018 |доля-крыніца = [http://www.wday.ru/stil-zhizny/novosty/rossiya-nomer-odin/ Топ-7 телеканалов России] |заснавальнік = |уладальнік = Газпром Медыя |кіраўнікі = |раннія назвы = |роднасныя каналы = |голас канала = [[Канстанцін Кошкін]] |сеткавы партнёр = |слоган = |сайт = |вікісховішча = }} '''НТБ''' ('''Н'''езалежнае '''Т'''эле'''Б'''ачанне; {{lang-ru|Независимое Телевидение}}) — агульнарасійскі тэлеканал, які пачаў вяшчанне ў 1993 годзе. Вяшчае кругласутачна з Масквы, з тэлецэнтра «Астанкіна». Тэлеканал НТБ уваходзіць у першы мультыплекс лічбавага тэлебачання Расіі. Ён мае часавыя дублі для трансляцыі на рэгіёны Расіі праз спадарожнік. == Лагатыпы == <gallery> Выява:NTV logo 1993.svg| Першы лагатып з 10 кастрычніка 1993 да 10 красавіка 1994 года Выява:NTV logo 1993–1994.svg| Другі лагатып з 1 снежня 1993 года да 31 ліпеня 1994 года Выява:NTV logo 1994.svg| Трэці лагапып з 17 студзеня 1994 да 31 жніўня 1994 года Выява:NTV logo 1994–1997.svg| Чацвёрты лагатып з 17 студзеня 1994 года да 10 жніўня 1997 года Выява:NTV_logo.svg| Эмблема з 29 студзеня 1996 года да 9 верасня 2001 года (да 31 ліпеня 1997 года - з матавым шарам) Выява:NTV logo 2001–2007.svg| Лагатып з 10 верасня 2001 да 3 чэревня 2007 года Выява:NTV_logo_2003.svg| Лагатып з 2005 (з&nbsp;2010 — літары і шар паменшаны). </gallery> == Спасылкі == * [http://www.ntv.ru/ Афіцыйны сайт тэлеканала] * [http://www.ntvmir.ntv.ru/ Афіцыйны сайт тэлекампаніі НТБ-Мір] * [https://web.archive.org/web/*/http://www.ntv.ru/ Сайт тэлеканала НТБ у архіве інтэрнэту] * [https://web.archive.org/web/20020515000000*/http://ntv-tv.ru Сайт з даменным імем ntv-tv.ru у архіве інтэрнэту (выкарыстоўваўся тэлекампаніяй у 2002—2003 гадах)] * {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ksbQhhrm2aE|title=НТВ Автопортрет|publisher=globoball|date=2015-07-21|accessdate=2019-02-26}} * [http://www.tv6.h1.ru/ntv/ «ТВ-6 и свобода слова»: история смены собственника НТВ], падборка Алега Казлоўскага. * [http://ntvitogi.narod.ru «События вокруг ТВ6 и НТВ»], Евгений Иванов. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэлеканалы Расіі]] [[Катэгорыя:Тэлеканалы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Тэлекампаніі Расіі]] [[Катэгорыя:Кругласутачныя тэлеканалы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:1993 год у Расіі]] cxbiutq608tt0i8p2ufzkry56ozhbys 5134417 5134413 2026-05-01T10:34:55Z MocnyDuham 99818 [[Адмысловае:PermanentLink/5134412#Вынік]], афармленне 5134417 wikitext text/x-wiki {{Тэлеканал |назва = НТБ |поўная зазва = |лагатып = NTV logo 2003.svg |логаімя = |шырыня = 250px |краіна = {{Сцягафікацыя|Расія}} |зона вяшчання = {{Сцягафікацыя|Расія}} |час вяшчання = кругласутачна |мова = [[Руская мова|руская]] |цэнтр = [[Масква]], тэлестудыя «Астанкіна» |фармат = |тэматыка канала = |дата пачатку вяшчання = [[10 кастрычніка]] [[1993]] |дата канца вяшчання = |прычына зачынення = |заменіць = |замяніў = |заменены = |сведчанне пра рэгістрацыю СМІ = |ліцэнзія = |аўдыторыя = |доля = 9,3% |доля-дата = 2018 |доля-крыніца = [http://www.wday.ru/stil-zhizny/novosty/rossiya-nomer-odin/ Топ-7 телеканалов России] |заснавальнік = |уладальнік = Газпром Медыя |кіраўнікі = |раннія назвы = |роднасныя каналы = |голас канала = [[Канстанцін Кошкін]] |сеткавы партнёр = |слоган = |сайт = |вікісховішча = }} '''НТВ''' (Незалежнае Тэле Бачанне; {{lang-ru|Независимое Телевидение}}) — агульнарасійскі тэлеканал, які пачаў вяшчанне ў 1993 годзе. Вяшчае кругласутачна з Масквы, з тэлецэнтра «Астанкіна». Тэлеканал НТБ уваходзіць у першы мультыплекс лічбавага тэлебачання Расіі. Ён мае часавыя дублі для трансляцыі на рэгіёны Расіі праз спадарожнік. == Лагатыпы == <gallery> Выява:NTV logo 1993.svg| Першы лагатып з 10 кастрычніка 1993 да 10 красавіка 1994 года Выява:NTV logo 1993–1994.svg| Другі лагатып з 1 снежня 1993 года да 31 ліпеня 1994 года Выява:NTV logo 1994.svg| Трэці лагапып з 17 студзеня 1994 да 31 жніўня 1994 года Выява:NTV logo 1994–1997.svg| Чацвёрты лагатып з 17 студзеня 1994 года да 10 жніўня 1997 года Выява:NTV_logo.svg| Эмблема з 29 студзеня 1996 года да 9 верасня 2001 года (да 31 ліпеня 1997 года - з матавым шарам) Выява:NTV logo 2001–2007.svg| Лагатып з 10 верасня 2001 да 3 чэревня 2007 года Выява:NTV_logo_2003.svg| Лагатып з 2005 (з&nbsp;2010 — літары і шар паменшаны). </gallery> == Спасылкі == * [http://www.ntv.ru/ Афіцыйны сайт тэлеканала] * [http://www.ntvmir.ntv.ru/ Афіцыйны сайт тэлекампаніі НТБ-Мір] * [https://web.archive.org/web/*/http://www.ntv.ru/ Сайт тэлеканала НТБ у архіве інтэрнэту] * [https://web.archive.org/web/20020515000000*/http://ntv-tv.ru Сайт з даменным імем ntv-tv.ru у архіве інтэрнэту (выкарыстоўваўся тэлекампаніяй у 2002—2003 гадах)] * {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ksbQhhrm2aE|title=НТВ Автопортрет|publisher=globoball|date=2015-07-21|accessdate=2019-02-26}} * [http://www.tv6.h1.ru/ntv/ «ТВ-6 и свобода слова»: история смены собственника НТВ], падборка Алега Казлоўскага. * [http://ntvitogi.narod.ru «События вокруг ТВ6 и НТВ»], Евгений Иванов. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэлеканалы Расіі]] [[Катэгорыя:Тэлеканалы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Тэлекампаніі Расіі]] [[Катэгорыя:Кругласутачныя тэлеканалы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:1993 год у Расіі]] tq7ams9vd9nv216bi2hwozke3rlp1gj 5134418 5134417 2026-05-01T10:35:22Z MocnyDuham 99818 [[Адмысловае:PermanentLink/5134412#Вынік]] 5134418 wikitext text/x-wiki {{Тэлеканал |назва = НТВ |поўная зазва = |лагатып = NTV logo 2003.svg |логаімя = |шырыня = 250px |краіна = {{Сцягафікацыя|Расія}} |зона вяшчання = {{Сцягафікацыя|Расія}} |час вяшчання = кругласутачна |мова = [[Руская мова|руская]] |цэнтр = [[Масква]], тэлестудыя «Астанкіна» |фармат = |тэматыка канала = |дата пачатку вяшчання = [[10 кастрычніка]] [[1993]] |дата канца вяшчання = |прычына зачынення = |заменіць = |замяніў = |заменены = |сведчанне пра рэгістрацыю СМІ = |ліцэнзія = |аўдыторыя = |доля = 9,3% |доля-дата = 2018 |доля-крыніца = [http://www.wday.ru/stil-zhizny/novosty/rossiya-nomer-odin/ Топ-7 телеканалов России] |заснавальнік = |уладальнік = Газпром Медыя |кіраўнікі = |раннія назвы = |роднасныя каналы = |голас канала = [[Канстанцін Кошкін]] |сеткавы партнёр = |слоган = |сайт = |вікісховішча = }} '''НТВ''' (Незалежнае Тэле Бачанне; {{lang-ru|Независимое Телевидение}}) — агульнарасійскі тэлеканал, які пачаў вяшчанне ў 1993 годзе. Вяшчае кругласутачна з Масквы, з тэлецэнтра «Астанкіна». Тэлеканал НТВ уваходзіць у першы мультыплекс лічбавага тэлебачання Расіі. Ён мае часавыя дублі для трансляцыі на рэгіёны Расіі праз спадарожнік. == Лагатыпы == <gallery> Выява:NTV logo 1993.svg| Першы лагатып з 10 кастрычніка 1993 да 10 красавіка 1994 года Выява:NTV logo 1993–1994.svg| Другі лагатып з 1 снежня 1993 года да 31 ліпеня 1994 года Выява:NTV logo 1994.svg| Трэці лагапып з 17 студзеня 1994 да 31 жніўня 1994 года Выява:NTV logo 1994–1997.svg| Чацвёрты лагатып з 17 студзеня 1994 года да 10 жніўня 1997 года Выява:NTV_logo.svg| Эмблема з 29 студзеня 1996 года да 9 верасня 2001 года (да 31 ліпеня 1997 года - з матавым шарам) Выява:NTV logo 2001–2007.svg| Лагатып з 10 верасня 2001 да 3 чэревня 2007 года Выява:NTV_logo_2003.svg| Лагатып з 2005 (з&nbsp;2010 — літары і шар паменшаны). </gallery> == Спасылкі == * [http://www.ntv.ru/ Афіцыйны сайт тэлеканала] * [http://www.ntvmir.ntv.ru/ Афіцыйны сайт тэлекампаніі НТВ-Мір] * [https://web.archive.org/web/*/http://www.ntv.ru/ Сайт тэлеканала НТВ у архіве інтэрнэту] * [https://web.archive.org/web/20020515000000*/http://ntv-tv.ru Сайт з даменным імем ntv-tv.ru у архіве інтэрнэту (выкарыстоўваўся тэлекампаніяй у 2002—2003 гадах)] * {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ksbQhhrm2aE|title=НТВ Автопортрет|publisher=globoball|date=2015-07-21|accessdate=2019-02-26}} * [http://www.tv6.h1.ru/ntv/ «ТВ-6 и свобода слова»: история смены собственника НТВ], падборка Алега Казлоўскага. * [http://ntvitogi.narod.ru «События вокруг ТВ6 и НТВ»], Евгений Иванов. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэлеканалы Расіі]] [[Катэгорыя:Тэлеканалы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Тэлекампаніі Расіі]] [[Катэгорыя:Кругласутачныя тэлеканалы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:1993 год у Расіі]] jjtjje1nt7zdcfymvscqv8fnqtn4n15 Лудчыцкі сельсавет 0 635941 5134383 4630804 2026-05-01T09:39:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134383 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лудчыцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Быхаўскі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лудчыцы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[5 студзеня]] [[1965]] |Скасаванне = [[11 красавіка]] [[1960]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1326 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = https://bykhov.gov.by/vlast/sel-isp/itemlist/category/365-ludch |Заўвагі = }} '''Лу́дчыцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Быхаўскі раён|Быхаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Лудчыцы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Быхаўскага раёна [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Быхаўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Тайманаўскі сельсавет|Тайманаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 11 красавіка 1960 года сельсавет скасаваны, яго населеныя пункты перададзены ў склад [[Навабыхаўскі сельсавет|Навабыхаўскага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: [[Калініна (Навабыхаўскі сельсавет)|Калініна]], [[Камарычы (Быхаўскі раён)|Камарычы]], [[Леніна (вёска, Быхаўскі раён)|Леніна]], [[Магучы Партызан]], [[Падольцава]], [[Тайманава]] і [[Янава (Быхаўскі раён)|Янава]]) і ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Быхаўскага гарсавета (17 населеных пунктаў: [[Асоўшчына]], [[Дубавое (Быхаўскі раён)|Дубавое]], [[Дубоўка (Быхаўскі раён)|Дубоўка]], [[Залеская Слабада (вёска)|Залеская Слабада]], [[Заячэнне]], [[Калініна (Лудчыцкі сельсавет)|Калініна]], [[Камсамольскі (Быхаўскі раён)|Камсамольскі]], [[Красны Пахар (Лудчыцкі сельсавет)|Красны Пахар]], [[Лудчыцы 1-я]], [[Лудчыцы 2-я]], [[Няраж]], [[Падлука]], [[Савічаў Рог]], [[Свірыдоўка]], [[Станок (Быхаўскі раён)|Станок]], [[Стараселле (Быхаўскі раён)|Стараселле]] і [[Станцыя Лудчыцы|чыгуначная будка 214]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. 15 студзеня 1965 года сельсавет утвораны зноў у складзе 16 населеных пунктаў ([[Асоўшчына]], [[Дубавое (Быхаўскі раён)|Дубавое]], [[Дубоўка (Быхаўскі раён)|Дубоўка]], [[Залеская Слабада (вёска)|Залеская Слабада]], [[Заячэнне]], [[Калініна (Лудчыцкі сельсавет)|Калініна]], [[Камсамольскі (Быхаўскі раён)|Камсамольскі]], [[Красны Пахар (Лудчыцкі сельсавет)|Красны Пахар]], [[Лудчыцы I]], [[Лудчыцы II]], [[Няраж]], [[Падлука]], [[Савічаў Рог]], [[Свірыдоўка]], [[Станок (Быхаўскі раён)|Станок]], [[Стараселле (Быхаўскі раён)|Стараселле]]), якія знаходзіліся ў адміністрацыйным падпарадкаванні Быхаўскага гарсавета, з цэнтрам у вёсцы Лудчыцы-II<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1406 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 94,0 % — [[беларусы]], 4,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 сакавіка 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1326 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=25 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|52052}} {{Лудчыцкі сельсавет}} {{Быхаўскі раён}} [[Катэгорыя:Лудчыцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1960 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1965 годзе]] st54optm7tgpwvml0i5i20szp8xrrjj Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка 0 635960 5134117 5124784 2026-04-30T17:42:38Z 5134117 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бабарыка (значэнні)|Бабарыка}} {{дзяржаўны дзеяч | пасада = Старшыня партыі «[[Разам (партыя)|Разам]]» | перыядпачатак = [[31 жніўня]] [[2020]] |партрэт=Віктар Бабарыка 2026.png}} '''Ві́ктар Дзмі́трыевіч Бабары́ка''' ([[9 лістапада]] [[1963]], [[Мінск]]) — беларускі [[банк]]ір, [[філантроп]], [[Калекцыяніраванне|калекцыянер]], [[культурны дзеяч|культурны]] і [[грамадскі дзеяч]], [[палітык]]. У 2000—2020 гадах старшыня Праўлення ААТ «[[Белгазпрамбанк]]». Былы [[палітвязень]]. == Біяграфія == Скончыў у 1981 годзе школу № 92 горада [[Мінск]]а. У 1988 годзе скончыў [[Механіка-матэматычны факультэт БДУ|механіка-матэматычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «[[Тэарэтычная механіка]]». Працоўную дзейнасць пачынаў у [[Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі|НВА парашковай металургіі]], дзе працаваў начальнікам аддзела знешнеэканамічных сувязяў. Скончыў у 1995 годзе [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Эканоміка, арганізацыя знешнеэканамічнай дзейнасці». У ліпені таго ж года пачаў працаваць у банкаўскай сістэме [[Беларусь|Беларусі]] (банк «Алімп»). У 2000 годзе скончыў магістратуру [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. У ліпені таго ж года прызначаны Старшынёй Праўлення ААТ «[[Белгазпрамбанк]]». === Выбары 2020 года. Зняволенне === 12 мая 2020 года ў сваім [[Facebook]] абвясціў, што высоўвае сваю кандыдатуру на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах]]<ref>[https://belsat.eu/news/viktar-babaryka-abvyastsiu-shto-idze-u-prezidenty/ Віктар Бабарыка абвясціў, што ідзе ў прэзідэнты] // [[Белсат]]</ref>. У той жа дзень прэс-служба «Белгазпрамбанка» паведаміла аб выхадзе Бабарыкі са складу праўлення і звальненні яго з пасады старшыні праўлення паводле ўласнага жадання<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/251620|title=Віктар Бабарыка больш не з’яўляецца старшынёй праўлення «Белгазпрамбанка»|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Штаб Віктара Бабарыкі падрыхтаваў да здачы ў Цэнтральную выбарчую камісію 435 тысяч подпісаў выбарцаў. Гэта стала рэкордам для канкурэнтаў дзейнага кіраўніка краіны [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] за ўвесь час яго знаходжання пры ўладзе<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30679303.html|title=Штаб Бабарыкі падрыхтаваў да здачы 435 тысяч подпісаў. Гэта рэкорд для канкурэнтаў Лукашэнкі за ўвесь час|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. Тым часам Аляксандр Лукашэнка абрынуўся на Віктара Бабарыку з пагрозамі і абвінавачваннямі. Адначасова з нападкамі Лукашэнкі ад 11 чэрвеня ў кампаніях, звязаных з сябрамі Бабарыкі, прайшлі ператрусы і затрыманні; сам Віктар Бабарыка разам з сынам Эдуардам быў затрыманы 18 чэрвеня<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/253786|title=Бабарыка затрыманы. «З-за спробы ўздзеяння на сведак і ўтойвання доказаў злачынства»|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. 21 чэрвеня яму было прад’яўленае абвінавачванне паводле ч. 2 арт. 243 («''Ухіленне ад выплаты сум падаткаў і збораў, што пацягнула шкоду ў асабліва буйным памеры''»), ч. 2 арт. 235 («''Легалізацыя сродкаў, здабытых злачынным шляхам, учыненая паўторна, альбо службовай асобай з выкарыстаннем сваіх службовых паўнамоцтваў, альбо ў асабліва буйным памеры''»), таксама паводле ч. 2 арт. 431 («''Дача хабару паўторна альбо ў буйным памеры''»)<ref>{{cite web|url = http://spring96.org/be/news/49510|title = Спіс палітычных вязняў|author = |authorlink = |date = |publisher = [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200703171056/http://spring96.org/be/news/49510|archivedate = 3-7-2020|accessdate = 3-7-2020}}</ref>. Сам Віктар Бабарыка не згодны з прад’яўленымі абвінавачваннямі. 29 чэрвеня міжнародная праваабарончая арганізацыя [[Amnesty International]] прызнала Віктара і [[Эдуард Віктаравіч Бабарыка|Эдуарда Бабарыкаў]] ды іншых затрыманых апанентаў Лукашэнкі [[Вязень сумлення|вязнямі сумлення]]<ref>{{cite web|url = https://www.amnesty.org/en/latest/news/2020/06/belarus-fullscale-attack-on-human-rights-ahead-of-presidential-election/|title = Belarus: Full-scale attack on human rights ahead of presidential election|author = |authorlink = |date = 29-6-2020|publisher =[[Amnesty International]]|language = en|archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. 14 ліпеня Віктару Бабарыку адмоўлена ў рэгістрацыі праз неадпаведнасць прадстаўленай дэкларацыі аб даходах і маёмасці, а таксама праз тое, што ў яго выбарчай кампаніі ўдзельнічала замежная арганізацыя (меўся на ўвазе «[[Белгазпрамбанк]]»). Старшыня ЦВК [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзія Ярмошына]] агучыла звесткі з ліста [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржкантролю]], якія не дазваляюць, на яе думку, зарэгістраваць Віктара Бабарыку. Пры гэтым [[прэзумпцыя невінаватасці]] Віктара Бабарыкі была праігнараваная<ref>[https://naviny.by/article/20200714/1594736045-babariko-vybit-iz-oboymy-lukashenko-predpochel-ne-riskovat?fbclid=IwAR3iA_4kAFkK5RF1Dwyi1QUqVuSpjRtne-AsOJ-Im1VEnLlGAfJOSILp2w4 naviny.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200714174814/https://naviny.by/article/20200714/1594736045-babariko-vybit-iz-oboymy-lukashenko-predpochel-ne-riskovat?fbclid=IwAR3iA_4kAFkK5RF1Dwyi1QUqVuSpjRtne-AsOJ-Im1VEnLlGAfJOSILp2w4 |date=14 ліпеня 2020 }}</ref>. 16 ліпеня адбылася сустрэча прадстаўнікоў штабоў [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]], Віктара Бабарыкі і [[Валерый Вільямавіч Цапкала|Валерыя Цапкалы]], на якой была дасягнутая дамоўленасць, што адзіным кандыдатам ад незарэгістраваных палітыкаў будзе Святлана Ціханоўская. І ў выпадку яе абрання будуць прызначаныя паўторныя выбары, у якіх змогуць удзельнічаць альтэрнатыўныя кандыдаты, якія на той момант былі ў СІЗА<ref>[https://news.tut.by/economics/693057.html Светлана Тихановская объединилась со штабами Бабарико и Цепкало] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200718012054/https://news.tut.by/economics/693057.html |date=18 ліпеня 2020 }}</ref>. 10 кастрычніка Віктар Бабарыка разам з [[Лілія Уладзіміраўна Уласава|Ліліяй Уласавай]], [[Юрый Васкрасенскі|Юрыем Васкрасенскім]], [[Віталь Шкляраў|Віталём Шкляравым]], Кірылам Бадзеем, Дзмітрыем Рабцевічам, [[Максім Аляксандравіч Знак|Максімам Знакам]], {{нп3|Ілья Васільевіч Салей|Ільёй Салеем|ru|Салей, Илья Васильевич}}, знаходзіліся на той момант пад арыштам, удзельнічаў у сустрэчы ў СІЗА КДБ з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]]<ref>{{Cite news|url=https://news.tut.by/economics/703572.html|title=Лукашенко встретился в СИЗО КГБ с политзаключенными. Среди них — Бабарико, Знак, Шкляров, Власова|website=[[TUT.BY]]|accessdate=23.01.2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201017101705/https://news.tut.by/economics/703572.html|archivedate=17 кастрычніка 2020|url-status=dead}}</ref>. 15 кастрычніка на пасяджэнні Кваліфікацыйнай камісіі па пытаннях адвакацкай дзейнасці пры [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве юстыцыі]] было прынятае рашэнне аб скасаванні адвакацкай ліцэнзіі Аляксандра Пыльчанкі, які быў адным з абаронцаў Віктара Бабарыкі. Прычынай назвалі каментары адваката парталу [[TUT.BY]] у жніўні 2020 года<ref>{{Cite news|url=https://news.tut.by/economics/704159.html|title=Защитника Виктора Бабарико и Марии Колесниковой Александра Пыльченко лишают лицензии адвоката|website=[[TUT.BY]]|accessdate=23.01.2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128114810/https://news.tut.by/economics/704159.html|archivedate=28 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. 24 лістапада следчым упраўленнем [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] скончана папярэдняе расследаванне крымінальнай справы ў дачыненні да кіраўнікоў [[Белгазпрамбанк|ААТ «Белгазпрамбанк»]]. Віктар Бабарыка абвінавачваецца ў здзяйсненні злачынстваў паводле ч. 3 арт. 430 «''Атрыманне хабару ў буйным памеры''» і ч. 2 арт. 235 «''Легалізацыя („адмыванне“) сродкаў, атрыманых злачынным шляхам у асабліва буйным памеры''» Крымінальнага кодэкса Беларусі. Усе, хто абвінавачваюцца ў гэтай справе, прызналі сваю віну, акрамя Віктара Бабарыкі<ref>{{Cite news|title=Следственным управлением КГБ окончено предварительное расследование уголовного дела в отношении топ-менеджеров ОАО «Белгазпромбанк».|url=http://www.kgb.by/ru/news-ru/view/o-predjjavlenii-obvinenij-194/|accessdate=23.01.2021}}</ref>. 19 студзеня 2021 года адвакат Дзмітрый Лаеўскі пасля таго, як азнаёміўся з матэрыяламі справы, заявіў, што абвінавачванне не даказана і ёсць шэраг фактаў, якія сведчаць аб тым, што Віктар Бабарыка не здзяйсняў таго, у чым яго абвінавачваюць<ref>{{Cite news|url=https://news.tut.by/economics/715447.html|title=Виктор Бабарико ознакомился со своим уголовным делом. Адвокат: Обвинение не доказано|website=[[TUT.BY]]|accessdate=23 студзеня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210125104806/https://news.tut.by/economics/715447.html|archivedate=25 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. 21 студзеня 2021 года [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральная пракуратура]] накіравала ў [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны Суд]] крымінальную справу ў дачыненні да Віктара Бабарыкі<ref>{{Cite news|url=http://prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-resheniyami-po-ugolovnym-i-grazhdanskim-delam/genprokuratura-prinyala-reshenie-po-ugolovnomu-delu-ob-obvinenii-top-menedzherov-belgazprombanka-v-k/|title=Генпрокуратура приняла решение по уголовному делу об обвинении топ-менеджеров Белгазпромбанка в коррупционных преступлениях|accessdate=2021-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122080748/http://prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-resheniyami-po-ugolovnym-i-grazhdanskim-delam/genprokuratura-prinyala-reshenie-po-ugolovnomu-delu-ob-obvinenii-top-menedzherov-belgazprombanka-v-k/ |archivedate=22 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Суд над Віктарам Бабарыкам і топ-менеджарамі Белгазпрамбанка пачаўся ў лютым. Пракурор прасіў пакараць яго 15 гадамі. 6 ліпеня 2021 года суддзя [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Суду Рэспублікі Беларусь]] [[Ігар Вячаслававіч Любавіцкі|Ігар Любавіцкі]] прыгаварыў Бабарыку да «14 гадоў пазбаўлення волі з адбываннем у папраўчай калоніі ва ўмовах узмоцненага рэжыму са штрафам у памеры 5 тысяч базавых велічынь, з пазбаўленнем права займаць пасады, звязаныя з выкананнем арганізацыйна-распарадчых і адміністрацыйна-гаспадарчых абавязкаў на тэрмін пяць гадоў» без магчымасці абскардзіць прысуд<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20210706/1625555257-viktar-babaryka-asudzhany-da-14-gadou-pazbaulennya-voli |title=Віктар Бабарыка асуджаны да 14 гадоў пазбаўлення волі |access-date=1 кастрычніка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231008211354/https://zviazda.by/be/news/20210706/1625555257-viktar-babaryka-asudzhany-da-14-gadou-pazbaulennya-voli |archivedate=8 кастрычніка 2023 |url-status=dead }}</ref>. 27 красавіка 2023 года Віктар Бабарыка, які адбываў пакаранне ў наваполацкай калоніі, быў дастаўлены ў [[Наваполацкая цэнтральная гарадская бальніца|Наваполацкую цэнтральную гарадскую бальніцу]]<ref name="НН"/>. «[[Рабочы рух (Беларусь)|Рабочы рух]]» паведаміў, што Бабарыку даставілі з цялеснымі пашкоджаннямі: ''«Паступіў са слядамі пабіцця, яго нават не пазналі, пакуль не ўбачылі прозвішча»''<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32382233.html|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|title=Краўцоў: Рэжым ня ведае, што рабіць з палітвязьнямі, і не ідзе на перамовы. 27 красавіка 2023}}</ref>. У бальніцы пацвердзілі, што Віктар Бабарыка знаходзіцца ў хірургіі<ref name="НН">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2023-04-27|url = https://nashaniva.com/315432 |title = Віктар Бабарыка насамрэч шпіталізаваны|format = |website = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate = 2023-05-20|language = be|postscript = }}</ref>. 17 мая ў бальніцы прайшлі масавыя затрыманні лекараў<ref name="НН2">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2023-05-19|url = https://nashaniva.com/317159 |title = У Наваполацку прайшлі затрыманні дактароў у бальніцы, куды прывозілі Бабарыку|format = |website = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate = 2023-05-20|language = be|postscript = }}</ref>. 5 ліпеня 2023 года [[Мінскі абласны суд]] асудзіў Эдуарда Бабарыку да 8 гадоў калоніі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/eduarda-babaryku-asudzili-da-8-hadou-kalonii-hoc|title=Эдуарда Бабарыку асудзілі да 8 гадоў калоніі, хоць віны ён не прызнаў|website=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2023-07-05}}</ref>. === Вызваленне === [[Файл:Виктор Бабарико и Мария Колесникова 2025.png|міні|[[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]] і Віктар Бабарыка 20 снежня 2025 года.]]13 снежня 2025 года разам з групай 123 палітычных зняволеных вызвалены ў выніку сустрэчы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з прадстаўніком [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] [[Джон Коўл|Джонам Коўлам]], прымусова дэпартаваны на тэрыторыю [[Украіна|Украіны]]<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/be/383456|title=На волі Марыя Калеснікава, Віктар Бабарыка, Марына Золатава, Алесь Бяляцкі, Максім Знак! Агулам вызвалены 123 палітвязні|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Неўзабаве Бабарыка прыбыў у Германію на запрашэнне ўладаў гэтай краіны<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/kolesnikova-i-babariko-pribyli-v-germaniu-ih-vstretil-glava-mid-frg-vadeful/a-75249564|title=Глава МИД ФРГ встретил Колесникову и Бабарико в Берлине|website=[[Deutsche Welle]]|author=Ася Локина|language=ru}}</ref>. == Культурная дзейнасць == === Дабрачынная дзейнасць === Заснавальнік Міжнароднага дабрачыннага фонду дапамогі дзецям «Шанец»<ref>{{cite web |url=http://www.chance.by/home/directions/ |title=Учредители |author= |date= |publisher=Сайт Международного благотворительного фонда помощи детям «Шанс» |accessdate=2015-02-27 |lang=}}</ref>. === Культурныя ініцыятывы === * Міжнародны форум тэатральнага мастацтва «Тэарт»<ref>{{cite web |url=http://www.teart.by/ru/about/concept/ |title=Концепция форума «Теарт» |author= |date=2014-31-08 |publisher=Сайт Международного форума театрального искусства «Теарт» |accessdate=2015-02-25 |lang=}}</ref> (раней — Тэатральны тыдзень з [[Белгазпрамбанк]]ам); * [[Цэнтр візуальных і выканальніцкіх мастацтваў «Арт Карпарэйшн»]]; * [[Карпаратыўная калекцыя Белгазпрамбанка]]; * Арт-праект «[[Мастакі Парыжскай школы з Беларусі]]»; * Выстаўка «[[Дзесяць стагоддзяў мастацтва Беларусі]]»; * Нацыянальны гісторыка-культуралагічны праект «[[Арт-Беларусь]]»<ref>{{cite web |url=http://artbelarus.by/ru/about.html |title=Концепция |author= |date= |publisher=Сайт национального историко-культурологического проекта «Арт-Беларусь» |accessdate=2015-02-25 |lang=}}</ref> == Палітычная пазіцыя == Пра гістарычную ролю Расіі ён сказаў: «''Успомнім гісторыю. З часу ўтварэння моцнага Маскоўскага княства ў канцы XVII стагоддзя адбылося размыванне [[Ліцвіны|ліцвінскага]] гена [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое мы перанеслі. Гэта дакладна для Украіны. Генетычны матэрыял Беларусі і Украіны быў моцным разведзены перасяленцамі з Усходу''»<ref>[https://gazetaby.com/post/viktor-babariko-my-popali-v-klassicheskuyu-lovushk/163176/ Виктор Бабарико: «Мы попали в классическую ловушку любого паразита»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200622040538/https://gazetaby.com/post/viktor-babariko-my-popali-v-klassicheskuyu-lovushk/163176/ |date=22 чэрвеня 2020 }}</ref>. Бабарыка падтрымлівае палітычны нейтралітэт Беларусі і таму за выхад Беларусі з [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|АДКБ]]<ref>{{Cite web |url=https://reform.news/babariko-schitaet-chto-belarus-dolzhna-vyjti-iz-odkb |title=Бабарико считает, что Беларусь должна выйти из ОДКБ |website=[[Reform.news]] |url-status=live |lang=ru}}</ref>. У сакавіку 2014 года выказаўся пра [[бела-чырвона-белы сцяг]]: «''Пакуль у Беларусі будзе ідэя і думка, якая можа аб’яднаць нас такіх розных, з розным мастацкім густам, палітычнымі прыхільнасцямі, узростам і адносінамі, датуль была, ёсць і будзе наша бел-чырвона-белая сінявокая Беларусь. [[Жыве Беларусь!]]''»<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/125521|title=Кіраўнік «Белгазпромбанка» на адкрыцці «Дзесяці стагоддзяў мастацтва»: Жыве Беларусь!|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref> Катэгарычны праціўнік [[Смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]]. Мяркуе, што неабходна правесці рэферэндум па пытанні адмены смяротнага пакарання<ref>[https://naviny.by/new/20200606/1591475960-babariko-smertnaya-kazn-eto-mest-mest-udel-slabyh Бабарико: смертная казнь — это месть, а месть — удел слабых] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201009105957/https://naviny.by/new/20200606/1591475960-babariko-smertnaya-kazn-eto-mest-mest-udel-slabyh |date=9 кастрычніка 2020 }}</ref>. У 2025 г. Бабарыка заявіў, што не гатовы публічна адказваць, чый [[Крым]], і назваў гэта «вельмі складаным пытаннем»<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/babaryka-ne-adkazau-na-pytanne-chyy-krym|title=Бабарыка не адказаў на пытанне "Чый Крым?"|website=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]}}</ref>. == Узнагароды == * Падзяка [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (2002) — «''за шматгадовую самаадданую працу і значны ўнёсак у развіццё банкаўскай сістэмы краіны''»; * дыплом Камісіі Рэспублікі Беларусь па справах [[ЮНЕСКА]] (2008) — "''за вялікі ўнёсак у развіццё інтэрнацыянальных культурных сувязяў, падтрымку беларускага тэатра і ў сувязі з правядзеннем Тэатральнага тыдня з «[[Белгазпрамбанк]]ам» «Глядзім Шэкспіра»''"; * падзяка ад кіраўніцтва [[Расія|расійскай]] Нацыянальнай тэатральнай прэміі і фестывалю «[[Залатая маска]]» за подпісам [[народны артыст РСФСР|народнага артыста РСФСР]] [[Георгій Георгіевіч Тараторкін|Георгія Тараторкіна]] (2010)<ref>{{cite web |url=http://www.belgazprombank.by/about/press_centr/novosti_banka/2010/teatral_naja_nedelja_s_belgazp/ |title=«Театральная неделя с Белгазпромбанком». Послесловие |date=2010-21-10 |publisher=Официальный сайт Белгазпромбанка |accessdate=2015-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220518164310/https://belgazprombank.by/about/press_centr/novosti_banka/2010/teatral_naja_nedelja_s_belgazp/ |archivedate=18 мая 2022 |url-status=dead }}</ref>; * падзяка [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністра культуры Рэспублікі Беларусь]] (2012) — «''за шматгадовую фінансавую падтрымку праектаў, накіраваных на развіццё нацыянальнай культуры Беларусі''»; * ганаровае званне «Мецэнат культуры Беларусі» па выніках 2014 года (2015); * прэмія ў вобласці карпаратыўнай сацыяльнай адказнасці ў намінацыі «Персона года» (2015). == Сям’я == Жонка Марына. Дзеці: сын [[Эдуард Віктаравіч Бабарыка|Эдуард]] (нар. 1990), прадпрымальнік і [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]], дачка Марыя. 15 жніўня 2017 года жонка загінула на [[Мадэйра (востраў)|Мадэйры]] падчас заняткаў [[дайвінг]]ам<ref>[http://naviny.by/article/20170817/1502981088-ona-sdelala-moyu-zhizn-v-portugalii-pogibla-zhena-izvestnogo-bankira «Она сделала мою жизнь». В Португалии погибла жена известного банкира Бабарико] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200814003359/https://naviny.by/article/20170817/1502981088-ona-sdelala-moyu-zhizn-v-portugalii-pogibla-zhena-izvestnogo-bankira |date=14 жніўня 2020 }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://web.archive.org/web/20180329124915/https://belgazprombank.by/about/press_centr/stranica_predsedatelja/ Старонка старшыні на афіцыйным сайце Белгазпрамбанка] {{Бібліяінфармацыя}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Бабарыка Віктар Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры мастацтва]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Банкіры Беларусі]] [[Катэгорыя:Белгазпрамбанк]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя вязнямі сумлення арганізацыяй Amnesty International у Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] hjqk2m05bihfi7xn607qslg916gjyil Ленінскі сельсавет (Слуцкі раён) 0 637421 5134306 4850852 2026-05-01T05:03:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134306 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ленінскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ленінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Слуцкі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Леніна (Слуцкі раён)|Леніна]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[28 мая]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1349 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ле́нінскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Леніна (Слуцкі раён)|Леніна]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Слуцкага раёна [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Слуцкім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Слуцкім раёне Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Слуцкім раёне Мінскай вобласці. З 20 верасня 1944 года па 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. У 1976 годзе скасаваны пасёлак [[Крушнікі (Слуцкі раён)|Крушнікі]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка, 7 і 29 красавіка 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 17 (1499).</ref>. 28 мая 2013 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Знаменскі сельсавет (Слуцкі раён)|Знаменскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919060259/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=19 верасня 2020}}</ref>. Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета складала 1349 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=3 кастрычніка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,1 % — [[беларусы]], 3,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=1 красавіка 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 9 населеных пунктаў: [[Заляддзе (Слуцкі раён)|Заляддзе]], [[Кажушкі (Слуцкі раён)|Кажушкі]], [[Леніна (Слуцкі раён)|Леніна]], [[Нявязцы]], [[Падлессе (Слуцкі раён)|Падлессе]], [[Славінск (Слуцкі раён)|Славінск]], [[Ульянаўка (Знаменскі сельсавет)|Ульянаўка]], [[Цяраспаль (Слуцкі раён)|Цяраспаль]], [[Шалавічы]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Слуцкі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] 2ppsxwy8mxrddfob3h7bv4s1dh1oiby Гісторыя Малі 0 637598 5134131 4661858 2026-04-30T18:41:27Z DenisBorum 139498 5134131 wikitext text/x-wiki [[Файл:The Beginner’s Guide to Commercial Transactions (The Protection of Individuals in Commercial Transactions) WDL9660.pdf|міні|Sullam al-Atfāl fī Buyū 'al-Ājāl («Інструкцыя для пачаткоўцаў па гандлёвых аперацыях») напісаныя Ахмедам ібн Баўд ібн Мухамадам аль-Фулані ў рыфмавай форме, каб зрабіць яго больш запамінальным; Арабскі рукапіс, Цімбукту<ref>[http://www.wdl.org/fr/item/9660/ Knappe Erläuterung und Link zum Digitalisat]</ref>]] '''Гісторыя Малі''' — апісанне гісторыі дзяржавы [[Малі]]. == Асноўныя перыяды == Першыя паселішчы старажытных людзей, як адзначаецца, узніклі яшчэ задоўга да эпохі [[неаліт]]а. Каля 9500 года да н. э. паляўнічыя-збіральнікі ўжо выраблялі [[Кераміка|кераміку]], прыручалі мясцовых жывёл — бавінаў, завазілі авечак і коз з [[Пярэдняя Азія|Заходняй Азіі]]. Каля 2000 года да н. э. на поўдні сучаснай краіны жылі людзі, якія займаліся сельскай гаспадаркай, вырошчвалі ў асноўным [[проса]], а пасля 800 г. да н. э. — яшчэ і [[рыс]]. Ва ўнутранай дэльце [[Нігер (рака)|ракі Нігер]] гарадская культура ўзнікла прыблізна ў 300 м годзе да н. э., дзе горад Джэнэ-Джэна вырас памерам да 33 га, а увесь яго дыа-комплекс — да 100 га. Магчыма, спачатку [[фінікійцы]], а потым [[рымляне]] і [[берберы]] паэтапна вялі гандлаль праз [[Сахара|Сахару]] з мясцовым насельніцтвам, які ўзмацніўся, хутчэй за ўсё, пасля стварэння [[Гана (гістарычная дзяржава)|Ганскай імперыі]]. Праз гэта, [[золата]] першапачаткова адыгрывала важную ролю ў жыцці краіны. Унутрыісламская барацьба паміж берберамі і [[Арабы|арабамі]] прывяла да ўзнікнення вялікай колькасці мусульманскіх бежанцаў на тэрыторыі Малі, у той час як [[гандаль]] золатам становіцца ўсё больш актыўным. У XI — XIII стагоддзях найбольш значныя каралі рэгіёна перайшлі на [[іслам]], што дазволіла ім апраўдаць паляванне на рабоў. Сфармаваная пазней [[Імперыя Малі]], таксама грунтавалася на мясцовай здабычы золата. Яна змагла павялічыць яе да такіх памераў, што былі амаль што цалкам парушаны ўся манетная, а потым і гандлёвая сістэмы [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’я]]. Акрамя таго, гэтая імперыя стала адным з найважнейшых цэнтраў [[Стары Свет|Старога Света]], як у эканамічным, так і культурным плане. У сярэдзіне XIV ст. [[Дзяржава Сангай|Сангайская дзяржава]] стала незалежнай краінай і атрымала кантроль над большай часткай сваіх першапачатковых тэрыторый да [[1591]] года. [[Файл:Karte Mali.png|міні|Палітычная карта Малі]] Яе росквіт быў спынены захопам [[Марока|Мараканскім каралеўствам]] гарадоў [[Гао, горад|Гао]] і [[Цімбукту, горад|Цімбукту]], з-за чаго яно ненадоўга атрымала кантроль над гандлям золатам і [[Солі|соллю]]. Вынікам гэтага стала тое, што новая аслабленая [[дзяржава Дэндзі]], якая толькі пачынае развівацца, можа ўсё цяжэй і цяжэй удзельнічаць у міжсахарскім гандлю, цэнтар якога цяпер пераносіцца на ўсход. У той жа час тэхналагічнае, арганізацыйнае і фінансавае адставанне ад паўночных краін, якія пераважаюць ў атлантычным гандлю, працягвае расці. З эканамічным заняпадам гандаль рабоў павялічыўся, што было абумоўлена як арабамі, так і раннімі [[Калонія|каланіяльнымі]] [[дзяржава]]мі. Адсутнасць дзяржаўных структур на большай часцы краіны сыграла на руку менш фармальным аб’яднанням, напрыклад, суфійскаму ордэну, асабліва Кадырыі і Тыдшані, якія ўсё больш і больш кантралявалі гандлёвае і культурнае жыцьцё на гэтай тэрыторыі. Умар Тал, найважнейшы прадстаўнік Тыдшаніі, пачаўшы ў 1851 г. «святую вайну» ([[джыхад]]) супраць суседзяў, уступіў у канфлікт з французамі ў [[Сенегал]]е. У той жа час суддзі Цімбукту, якія скептычна ставіліся да новага кіраўніка, атрымалі падтрымку на тэрыторыях, якія выходзілі далёка за межы Малі. [[Файл:Mali, figura seduta, terracotta, XIII sec. 02.JPG|міні|Фігурка сядзячага чалавека, якая была знойдзена ва ўнутранай часцы дэльты Нігера, 13 ст., [[Метраполітэн-музей]]. Большасць з такіх фігурак знаходзяць падчас археалагічных раскопак, якія праводзяцца матсацкім рынкам, што ставіць пад пагрозу культурную спадчыну Малі.]] У 1883 годзе французскія войскі акупіравалі [[Бамако]], які з гэтага часа стаў цэнтрам Малі. Гэта было абумоўлена тым, што Францыя спрабавала выцесніць іншыя каланіяльныя дзяржавы з рэгіёну. Гэта б давала яеным купцам магхчымасьць гандлю ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыке]]. Акрамя адміністрацыйнага кіраваньня, якое было прадстаўлена мясцовымі саноўнікамі, было сфарміравана ваеннае, крэпасьці якога ахоўвалі францускія чыгуначныя і карабельныя сувязі. Падаткі і, час ад часу, прымусовая праца прымушалі насельніцтва вырабляць прадукцыю для міжнароднага рынку. [[Правы чалавека|Грамадзянскія правы]] былі атрыманы народам Малі толькі незадоўга да абвяшчэння незалежнасці ў [[1960]] годзе. Малі, як і большасць афрыканскіх дзяржаў, узнікла ў сучасным выглядзе толькі падчас каланіяльных размежаванняў. З 1960 па 1991 гады незалежнай краінай спачатку кіраваў [[Марксізм|марксісцка]] арыентаваны аднапартыйны рэжым, які ў 1992 годзе быў заменены на выбарны ўрад і шматпартыйную сістэму. Сутыкненні з [[Туарэгі|туарэгамі]], якія жывуць на поўначы, неаднаразова прыводзілі да паўстанняў, што пасля рэвалюцыі ў Лівіі і ўмяшанню розных тэрарыстычных арганізацый прывяло да [[Грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны]], падчас якой адбылося значнае знішчэнне флюнтавай культурнай спадчыны. У 2013 годзе Францыя, а потым і [[Германія]] ўмяшаліся ў канфлікт на старане ўрада. На дадзены момант, Малі — гэта адна з найбяднейшых краін [[Зямля (планета)|Зямлі]]. [[Файл:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|міні|[[Мячэць]] Джынгэрэбер у Цімбукту XIV ст. (а не XI ст., як напісана на паштоўцы), Франсуа-Эдманд Фарц’е, 1905/06]] == Старажытная гісторыя == === Эпоха палеаліта === [[Файл:Villagedogon.jpg|міні|Вёска Дагон каля падножжа Бандыягарскіх скал]] Раней, Сахара перыядычна была то больш сухой, то больш дажджлівай. Напрыклад, у перыяды паміж 325 000 і 290 000, 280 000 і 225 000 гадамі таму, яна [[клімат]]ычна не падыходзіла для жыцця людзей, акрамя такіх спрыяльных месцаў, як возера Ціхадэйн на плато [[Тасілін-Аджэр]]<ref>Ouardia Oussedik: ''Les bifaces acheuléens de l’Erg Tihodaine (Sahara Central Algérien): analyse typométrique'', in: Libyca 20 (1972) 153—161.</ref>. У гэтых і іншых «сухіх» фазах пустыня паэтапна пашыралася на поўнач і поўдзень; зараз можна сустрэць пясчаныя дзюны далёка за межамі сённяшняй Сахары. Сляды чалавека можна чакаць толькі падчас «даждлівых» фаз. Магчыма, анатамічна сучасныя людзі (іх яшчэ называюць [[Архаічны Homo sapiens|архаічнымі ''Homo sapiens'']]), распаўсюдзіліся ў названым раней ізаляваным перыядзе паміж 300 000 і 200 000 гадоў таму, на [[поўдзень]] ад Сахары. Прыблізна ў перыяд ад 125 000 да 110 000 гадоў таму фарміруецца адпаведная сетка водных шляхоў, якая дае магчымасць шматлікім відам [[Жывёлы|жывёл]], а за імі і паляўнічых-людзей прайсці ўжо на [[поўнач]]. Акрамя таго, іх распаўсюджванню дапамаглі велізарныя азёры, такія як напрыклад, мега-возера Чад, якое часам ахоплівала больш за 360 000 км²<ref>S. J. Armitage, N. A. Drake, S. Stokes, A. El-Hawat, M. J. Salem, K. White, P. Turner, S. J. McLaren: ''Multiple phases of North African humidity recorded in lacustrine sediments from the Fazzan Basin, Libyan Sahara'', in: Quaternary Geochronology 2,1-4 (2007) 181—186.</ref>. З іншага боку, пустыня ізноў пачала распаўсюджвацца на поўнач і поўдзень у перыяд паміж 70 000 і 58 000 гг. таму. Яшчэ адна зялёная фаза рушыла ўслед, з 50 000 да 45 000 гг. таму.<ref>Isla S. Castañeda et al.: ''Wet phases in the Sahara/Sahel region and human migration patterns in North Africa.'' In: ''[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] '' 106,48 (2009) 20159-20163, [[doi:10.1073/pnas.0905771106]].</ref> Сітуацыя з археалагічным пошукам стаянак старажытных людзей ў Малі не такая добрая, як у паўночных суседзяў. Раскопкі комплексу на Унжугу на плато Дагон недалёка ад Бандыягары паказалі, што паляўнічыя і збіральнікі сапраўды жылі ў гэтым рэгіёне яшчэ больш за 150 000 гадоў таму. Дадзеных перыяду паміж 70 000 і 25 000 гадамі таму амаль нет. Палеаліт скончыўся ў Малі вельмі рана, з-за таго, што ў перыяд паміж 25000 і 20 000 гадамі таму адбылася яшчэ адна сухая фаза — Аголія. Калі тропікі пашырыліся на 800 км на поўнач, то Сахара на тэрыторыі Малі ізноў стала выглядаць як савана. === Эпоха неаліта === Пасля заканчэння [[Апошні ледавіковы максімум|апошняга ледавіковага максімума]] і да канца апошняга [[Ледніковы перыяд|ледніковага перыяду]] клімат характарызаваўся значна большай [[Вільготнасць паветра|вільготнасцю]], чым сёння. У гэты перыяд, Нігер стварыў велізарнае ўнутранае возера ў раёне Цімбукту і Араўэна і аналагічнае вялікае возера ў [[Чад]]зе. У той жа час узніклі пейзажы саван, а на поўначы Малі — ландшафт, параўнальны з тым, які ёсць сёння на поўдні краіны. Каля 9500 г. да н. э. пачаталася апошняя «даждлівая» фаза. === Металаапрацоўка === Паляўнічыя-збіральнікі, раннія [[Жывёлагадоўля|жывёлагадоўцы]] і фермеры маглі апрацоўваць [[медзь]] ужо ў першым тысячагоддзі да н. э.. Знакамітыя наскальныя карціны, якія можна знайсці ў розных частках Заходняй Афрыкі, былі выяўлены і ў Малі ў пячорах гары Іфора (каля пласкагор’яў [[Адрар-Іфарас]]). Да [[2000|2000 года]], [[Археалогія|археолагам]] было вядома каля 50 пляцовак з [[Піктаграма|піктографамі]] і [[петрогліф]]амі. === Рысавая культура, гарадская культура (800/300 гг. да н.э. — 1400 г. н.э.) === Паміж 800 г. да 400 г. да н.э., сельская гаспадарка ва ўнутранай частцы [[Дэльта (рака)|дэльты]] Нігера заснавана на адамашненым рысе (''Oryza glaberrima''), [[Расліны|расліне]], якая была больш важнай за іншыя віды, напрыклад, проса, для апрацоўкі вільготнай тэрыторыі Нігера ў гэты перыяд. У той жа час гэтая тэрыторыя была, напэўна, першай, дзе рыс вырошчвалі ў Заходняй Афрыцы. === Транссахарскі гандаль з берберамі і яўрэямі === У часы [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]], гісторыкамі неаднаразова сцвярджалася, што берберскія купцы пачыналі гандляваць трансасахарскімі маршрутамі на поўдзень ад [[Марока]] праз вобласць, якая потым стала называцца [[Маўрытанія]]й да цэнтральнага Нігера і возера Чад, падтрымліваючы сувязь з культурай мясцовага насельніцтва. == Перыяд незалежнасці (з 1960 года) == === Перыяд анднапартыйнасці === [[22 верасня]] [[1960]] г. абвешчана Рэспубліка Малі. Выбраны прэзідэнтам М. Кейта пачаў ажыццяўляць курс на некапіталістычнае развіццё краіны. Стаўка на пашырэнне дзяржаўнага сектара вытворчасці не прывяла да ўмацавання эканомікі, краіна мела востры дэфіцыт сродкаў для міжнародных плацяжоў. У [[1967]] годзе урад вымушаны быў аднавіць гандлёвыя сувязі з [[Францыя]]й і вярнуць краіну ў зону [[Французскі франк|франка]]. У [[1967]] г. ва ўмовах эканамічнага крызісу М. Кейта стварыў Нацыянальны камітэт абароны рэвалюцыі, які засяродзіў у сваіх руках усю ўладу (парламент быў распушчаны). У выніку ваеннага перавароту (лістапад [[1968]] г.) да ўлады прыйшоў Ваенны камітэт нацыянальнага вызвалення на чале з лейтэнантам [[М. Траарэ]]. У верасні [[1969]] М. Траарэ стаў прэзідэнтам Малі. У [[1974]] г. прынята новая Канстытуцыя, якая ўстанавіла аднапартыйную дыктатуру. У [[1979]] г. створана кіруючая і адзіная ў краіне партыя [[Дэмакратычны саюз малійскага народа]], адбыліся прэзідэнцкія (выбраны Траарэ) і парламенцкія выбары. Сур’ёзныя страты эканоміцы краіны нанеслі моцныя засухі [[1970]]—[[1974]], [[1978]] і пачатку 1980-х гадоў. Вытворчасць знаходзілася ў стане [[стагнацыя|стагнацыі]], імкліва павялічвалася знешняя запазычанасць, ўзраслі кошты. У [[1986]] годзе на працягу 6 дзён доўжыўся [[Вайна паласы Агашер|ваенны канфлікт]] паміж Малі і суседняй [[Буркіна-Фасо]] з-за раёна насычанага [[золата]]м (т.зв. паласа Агашер). Спрэчная тэрыторыя, якая даўно з’яўлялася аб’ектам прэтэнзій абедзвюх краін, была падзелена пры пасярэдніцтве [[ААН]]. У [[1990]] г. у Малі пачаўся шырокі дэмакратычны рух супраць аўтарытарнага рэжыму Траарэ. Пасля масавых дэманстрацый прыхільнікаў дэмакратыі [[26 сакавіка]] [[1991]] г. Траарэ скінуты і ўлада перайшла да Савета нацыянальнай згоды на чале з [[Амаду Тумані Турэ|А. Т. Турэ]]; распушчаны парламент і Дэмакратычны саюз малійскага народа, уведзена шматпартыйнасць. У студзені [[1992]] г. прынята новая Канстытуцыя Малі, якая абвясціла прынцып падзелу ўлад. На выбарах у парламент у студзені — лютым [[1992]] г. перамог [[Альянс за дэмакратыю ў Малі]] (АДЭМА), яго лідар [[Альфа Умар Канарэ|А. У. Канарэ]] ў красавіку [[1992]] г. выбраны прэзідэнтам краіны. У лістападзе [[2015]] г. у сталіцы краіны [[Бамака]] баевікі з радыкальнай ісламісцкай арганізацыі «Аль Мурабітун» здзейснілі нападзенне на адзін з гатэляў. Следствам тэракта стала гібель 19 чал., 6 з якіх былі грамадзяне [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. У верасні 2021 года быў падпісаны кантракт паміж дзяржавай Малі і прыватнай расійскай ваеннай кампаніяй, звязанай з расійскай вайсковай групоўкай "Вагнер". Дакумент прадугледжвае размяшчэнне наймітаў у краіне ў сувязі з малійскай арміяй і абарону вышэйшых дзеячаў. == Гл. таксама == * [[Імперыя Малі]] * [[Сангай (дзяржава)|Дзяржава Сангай]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Ваккури Юха. Цивилизации долины Нигера / Под ред. Л. Е. Куббеля. — М.: Прогресс, 1988. — 168 с. * Новиков С. С., Урсу Д. П. История Мали в новое и новейшее время. — М.: Наука, 1994. — 286 с. == Спасылкі == {{Commonscat|History of Mali|Гісторыя Малі}} * [http://www.wdl.org/fr/search/?q=Tombouctou&qla=fr Digitalisate zur Geschichte Timbuktus], Bibliothèque Numérique Mondiale (франц., англ. і іншыя мовы) * [http://www.britannica.com/place/Mali-historical-empire-Africa ''Mali. Historical empire, Africa''.] In: [[Encyclopedia Britannica]] * [http://www.britannica.com/place/Mali ''Mali''.] In: [[Encyclopedia Britannica]] * [http://www.memoireonline.com/07/09/2241/m_Dynamique-de-loccupation-sol-dans-des-niayes-de-la-region-de-Dakar-de-1954--2003-exemples-de-la10.html ''Dynamique de l’occupation sol dans des niayes de la région de Dakar de 1954 à 2003: exemples de la grande niaye de Pikine et de la niaye de Yembeul''], невялікае ўяўленне аб археалагічнай культуры Малі (франц.) * Katie Manning: [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/research/directory/tilemsi_manning ''Lower Tilemsi Valley Project''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180108202104/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/research/directory/tilemsi_manning |date=8 студзеня 2018 }}, Археалагічны інстытут [[University College London]] * Kai-Uwe Seebörger: [http://www.liportal.de/mali/geschichte-staat.html ''Mali: Geschichte und Staat.''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815050828/https://www.liportal.de/mali/geschichte-staat.html |date=15 жніўня 2020 }} In: ''[[LIPortal]]'', [[Akademie für Internationale Zusammenarbeit]] * [http://international.loc.gov/intldl/malihtml/malihome.html Islamic Manuscripts from Mali.] 32 манускрыпта з Цімбукту пад назвамі «Mamma Haidara Commemorative Library» і «Library of Cheick Zayni Baye of Boujbeha» ([[Library of Congress]]), 19. November 2007 * [http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CLT/pdf/brochure_minusma_def01.pdf ''Protéger et respecter le patrimoine culturel de Mali''.] (PDF) — брашура ўрада Малі для турыстаў {{Афрыка паводле тэм|Гісторыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Малі| ]] e158dahqmmcmti3tj1g44fxr1gs7m6d Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён) 0 639096 5134385 4644404 2026-05-01T09:46:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134385 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лужкоўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лужкоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Шаркаўшчынскі раён]] |Уключае = 55 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1619 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лужко́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2008 года вёска) [[Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкі]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Пліскі раён|Пліскага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Верацейскі сельсавет (Пліскі раён)|Верацейскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 21 кастрычніка 1959 года ў склад сельсавета з [[Сцефанполлеўскі сельсавет|Сцефанполлеўскага сельсавета]] перададзены 8 населеных пунктаў ([[Венсанполле]], [[Красная Гара (Шаркаўшчынскі раён)|Красная Гара]], [[Латышы (Шаркаўшчынскі раён)|Латышы]], [[Лебядзінец (Шаркаўшчынскі раён)|Лебядзінец]], [[Мамонаўка]], [[Мішальмонты]], [[Пнёва (Шаркаўшчынскі раён)|Пнёва]] і [[Саўлукі]])<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 кастрычніка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 14.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]]. 18 сакавіка 1963 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Дворнаўскі сельсавет|Дворнаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 сакавіка 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 18 (1018).</ref>. У 1965 годзе ў склад [[Залескі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Залескага сельсавета]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] перададзены 22 населеныя пункты ([[Барысаўка (Шаркаўшчынскі раён)|Барысаўка]], [[Беразнянка]], [[Верацеі (Шаркаўшчынскі раён)|Верацеі I]], [[Верацеі 2|Верацеі II]], [[Гарманава]], [[Емяльянчыкі]], [[Ізабеліна (Шаркаўшчынскі раён)|Ізабеліна]], [[Ілаўка (Шаркаўшчынскі раён)|Ілаўка]], [[Кавалёва (Шаркаўшчынскі раён)|Кавалёва]], [[Клінавое]], [[Кузьмічова]], [[Кушлева (Шаркаўшчынскі раён)|Кушлева]], [[Лучайка (Шаркаўшчынскі раён)|Лучайка]], [[Навука]], [[Падорка]], [[Пад’ельцы (Шаркаўшчынскі раён)|Пад’ельцы]], [[Парэчча (Шаркаўшчынскі раён)|Парэчча]], [[Правальнова]], [[Рубашкі]], [[Ткачы (Шаркаўшчынскі раён)|Ткачы]], [[Хлусы (Шаркаўшчынскі раён)|Хлусы]], хутар [[Гарадзец (Шаркаўшчынскі раён, хутар)|Гарадзец]])<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9, 23 студзеня, 10 і 12 лютага 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. З 30 ліпеня 1966 года сельсавет у складзе Шаркаўшчынскага раёна. 12 верасня 1966 года ў склад сельсавета ўключаны 21 населены пункт ([[Барысаўка (Шаркаўшчынскі раён)|Барысаўка]], [[Беразнянка]], [[Верацеі (Шаркаўшчынскі раён)|Верацеі I]], [[Верацеі 2|Верацеі II]], [[Гарадзец (Шаркаўшчынскі раён, хутар)|Гарадзец]], [[Гарманава]], [[Емяльянчыкі]], [[Ізабеліна (Шаркаўшчынскі раён)|Ізабеліна]], [[Ілаўка (Шаркаўшчынскі раён)|Ілаўка]], [[Кавалёва (Шаркаўшчынскі раён)|Кавалёва]], [[Клінавое]], [[Кузьмічова]], [[Кушлева (Шаркаўшчынскі раён)|Кушлева]], [[Лучайка (Шаркаўшчынскі раён)|Лучайка]], [[Навука (Шаркаўшчынскі раён)|Навука]], [[Падорка]], [[Пад’ельцы (Шаркаўшчынскі раён)|Пад’ельцы]], [[Парэчча (Шаркаўшчынскі раён)|Парэчча]], [[Правальнова]], [[Рубашкі]], [[Ткачы (Шаркаўшчынскі раён)|Ткачы]]), якія былі перададзены ў склад адноўленага Шаркаўшчынскага раёна 30 ліпеня 1966 года<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 верасня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 31 (1151).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Лужкоўскага сельсавета 81 населены пункт<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|65}}</ref>. 21 сакавіка 2008 года скасаваны вёскі [[Каўкі]], [[Пад’ельцы (Шаркаўшчынскі раён)|Пад’ельцы]], [[Ткачы (Шаркаўшчынскі раён)|Ткачы]], [[Тупічына 2]] і [[Фабіянава]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-309/2010_309_9_36400.pdf&oldDocPage=1 Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 21 марта 2008 г. № 41 Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2371 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=16 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 93,9 % — [[беларусы]], 3,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,7 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 красавіка 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1619 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=16 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)}} {{Шаркаўшчынскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Лужкоўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Пліскі раён|child|загаловак=Лужкоўскі сельсавет у [[Пліскі раён|Пліскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Мёрскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лужкоўскі сельсавет у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] (1962—1966)}} |спіс4 = {{Шаркаўшчынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лужкоўскі сельсавет у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пліскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мёрскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 3nxqv68c1q6akotkwlsl5rv5bmvbdpk Лачплэсіс 0 639643 5134271 4737759 2026-04-30T23:51:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134271 wikitext text/x-wiki {{Значэнні}} [[Файл:Brīvības_piemineklis-Lāčplēsis.png|thumb|Барэльеф Лачплэсіса на [[Помнік Свабоды (Рыга)|помніку Свабоды]] ў Рызе]] [[Файл:Rīga, Brīvības cīnītāju piemineklis 2002-11-12 - panoramio.jpg|right|thumb|Памятны камень у гонар перамогі над войскамі Берманта]] '''«Ла́чплэсіс»''' ({{lang-lv|Lāčplēsis}}, у перакладзе — ''які раздзірае мядзведзя'') — [[Культура Латвіі|латышскі]] [[гераічны эпас]], узноўлены [[Андрэйс Пумпурс|Андрэйсам Пумпурсам]] на аснове народных [[Паданне|паданняў]] і апублікаваны, пасля 15-гадовай працы, у [[1888]] годзе. Вобраз галоўнага героя эпасу, Лачплэсіса, увасабляе веліч народа, яго гераічнасць. Сімвалізуе адвагу чалавека, які ачышчае зямлю ад захопнікаў. У [[Латвія|Латвіі]] [[11 лістапада]] адзначаецца дзяржаўнае свята [[Дзень Лачплэсіса]] — дзень памяці герояў, які загінулі за вызваленне Латвіі. У [[1919]] годзе ў гэты дзень Латвія адбіла напад войскаў [[Павел Рафаілавіч Бермант-Авалаў|Берманта-Авалава]], які наступаў на Рыгу, і ў той жа дзень была заснавана вышэйшая ваенная ўзнагарода Латвіі — [[ваенны ордэн Лачплэсіса]]. Па матывах першапачатковага тэксту Пумпурса быў створаны шэраг іншых твораў: ад драмы [[Ян Райніс|Яна Райніса]] «Агонь і ноч» (1905) да [[Рок-опера|рок-оперы]] «[[Лачплэсіс (рок-опера)|Лачплэсіс]]» ([[1988]], [[лібрэта]] [[Мара Залітэ|Мары Залітэ]], музыка [[Зігмарс Ліепіньш|Зігмарса Ліепіньша]]). У Латвіі шэраг тавараў народнага спажывання носіць імя Лачплэсіса — напрыклад, [[піва ў Латвіі|піва «Лачплэсіс»]]<ref>[http://www.lacplesisalus.lv/ru/ Пиво «Lāčplēsis»]</ref>. У [[Юрмала|Юрмале]], каля чыгуначнай станцыі [[Маёры (платформа)|Маёры]], пастаўлены [[Статуя Лачплэсіса|помнік Лачплэсісу]] з паднятым мячом, які рассякае [[дракон]]а. Першапачаткова гэта быў [[фантан]]: струмень вады з пашчы дракона біў у шчыт Лачплэсіса, а па крузе сядзелі вялікія [[жаба|жаб]]ы, з якіх да ног героя таксама ліліся струмені вады. == У кінематографе == * «[[Лачплэсіс (фільм)|Лачплэсіс]]» (Латвія, 1930) — нямы фільм рэжысёра [[Аляксандр Рустайкіс|Аляксандра Рустайкіса]]. Кінакарціна была задумана як прысвячэнне дзесяцігадоваму юбілею незалежнасці Латвійскай Рэспублікі. Прэм’ера адбылася 3 сакавіка 1930 года<ref name="Rietuma">{{cite web|author=Дыта Рыетума|title=Лачплэсіс (1930)|url=http://www.kulturaskanons.lv/ru/1/10/98/|language=ru|accessdate=2016-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160417055625/http://www.kulturaskanons.lv/ru/1/10/98/|archivedate=2016-04-17|url-status=dead}}</ref>. У фільме праводзіцца паралель паміж героем латвійскага нацыянальнага эпасу Лачплэсісам, якія супрацьстаяць тэўтонскім заваёўнікам у XIII стагоддзі, і сучасным героем [[Яніс Ванагс|Янісам Ванагсам]] ({{lang-lv|Vanags}} — «ястраб»), змагаром супраць расійскага панавання ў XX стагоддзі<ref name="Rietuma"/>. == У філатэліі == <gallery widths="180" heights="180" caption="[[Паштовыя маркі]]"> Файл:19951115 16sant Latvia Postage Stamp.jpg|<small>Лачплэсіс на паштовай марцы [[Латвія|Латвіі]], <br> [[1995]] год</small> File:The Soviet Union 1989 CPA 6094 stamp with label (Lāčplēsis, Latvian epic poem. G. Wilks).jpg|<small>Лачплэсіс на паштовай марцы [[СССР]], <br> [[1989]] год</small> </gallery> == Гл. таксама == * [[Спідала]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.korpuss.lv/klasika/Senie/Pumpurs/lacsat.htm Тэкст эпасу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151212203120/http://korpuss.lv/klasika/Senie/Pumpurs/lacsat.htm |date=12 снежня 2015 }}{{ref-lv}} * [https://www.youtube.com/watch?v=exnSwLxT9Xs Фільм "Лачплэсіс"] (латыш., з рускімі субтытрамі) {{Балтыйская міфалогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Латышская міфалогія]] [[Катэгорыя:Эпічныя творы]] 04s8vgjo3d18jm5ks02gj0vmc9y8m81 Ломашаўскі сельсавет 0 641209 5134345 4644448 2026-05-01T07:54:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134345 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ломашаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Глыбоцкі раён]] |Уключае = 15 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ломашы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 697 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Ломашаўскі сельсавет (Глыбоцкі раён).svg |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/lomashevskij/ |Заўвагі = }} '''Ло́машаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Ломашы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Кульгайскі сельсавет''' у складзе [[Пліскі раён|Пліскага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Кульгаі]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года адміністрацыйны цэнтр перанесены ў вёску [[Старынкі (Глыбоцкі раён)|Старынкі]], сельсавет перайменаваны ў '''Старынкаўскі сельсавет'''<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 10 сакавіка 1958 года па 3 кастрычніка 1959 года ў складзе [[Дзісенскі раён|Дзісенскага раёна]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 сакавіка 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 3.</ref><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 3 кастрычніка 1959 г. Аб скасаванні Дзісненскага раёна Маладзечанскай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 13.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]]. З 12 лютага 1965 года ў складзе Глыбоцкага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Старынкаўскага сельсавета 32 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|44}}</ref>. 16 лютага 1982 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Карасі (Глыбоцкі раён)|Карасі]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 лютага 1982 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1982, № 10 (1708).</ref>. 19 ліпеня 1989 года цэнтр перанесены ў вёску Ломашы, сельсавет перайменаваны ў Ломашаўскі<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 19 ліпеня 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 35 (1985).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 905 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 93,9 % — [[беларусы]], 4,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=29 красавіка 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 697 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ломашаўскі сельсавет}} {{Глыбоцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Ломашаўскі (да 1954 года Кульгайскі, да 1989 года Старынкаўскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Пліскі раён|child|загаловак=Старынкаўскі (да 1954 года Кульгайскі) сельсавет у [[Пліскі раён|Пліскім раёне]] (1940—1958)}} |спіс2 = {{Дзісенскі раён|child|загаловак=Старынкаўскі сельсавет у [[Дзісенскі раён|Дзісенскім раёне]] (1958—1959)}} |спіс3 = {{Пліскі раён|child|загаловак=Старынкаўскі сельсавет у [[Пліскі раён|Пліскім раёне]] (1959—1962)}} |спіс4 = {{Мёрскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Старынкаўскі сельсавет у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс5 = {{Глыбоцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ломашаўскі (да 1989 года Старынкаўскі) сельсавет у [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Ломашаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пліскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дзісенскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мёрскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] qh9wes0098cg8vdh8vea3l5kcr3p109 C/2019 Y4 (ATLAS) 0 641832 5134309 3607936 2026-05-01T05:12:21Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:525_2019Y4_19_03.jpg|525_2019Y4_19_03.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 23 April 2026. 5134309 wikitext text/x-wiki {{Камета | Назва = C/2019 Y4 (ATLAS) | Выява = | Апісанне = Камета C/2019 Y4 (ATLAS) бачная ў тэлеском, 19 сакавіка 2020 | Першаадкрывальнік = ''Asteroid Terrestrial-Impact Last Alert System'' | Дата_адкрыцця = 28 снежня 2019 | Афелій = 661 [[Астранамічная адзінка|а.&nbsp;а.]] | Перыгелій = 0,25 а.а }} '''C/2019 Y4 (ATLAS)'''  — доўгатэрміновая [[камета]], адкрытая ў снежні [[2019 год у гісторыі астраноміі|2019]] года, якая магла стаць бачнай няўзброеным вокам паблізу [[перыгелій|перыгелія]] ў маі 2020, калі б яна не разбурылася ў сярэдзіне красавіка. Камета была адкрыта пры дапамозе аўтаматычнай сістэмы выяўлення калязямных аб’ектаў ATLAS (скарач. ад {{lang-en|Asteroid Terrestrial-Impact Last Alert System}}) на [[Гаваі|Гаваях]] ([[ЗША]]). Арбіта яе моцна выцягнута, у перыгеліі камета павінна была апынуцца на адлегласці 0,25 а.а ад [[Сонца]] і стаць, магчыма, адным з самых яркіх аб’ектаў на небасхіле<ref>[http://www.astronomerstelegram.org/?read=13620 astronomerstelegram.org]</ref>. Аднак з пачатку [[2020]] года бляск каметы памяншаецца, а 11 красавіка было заўважана, што яна распадаецца на фрагменты<ref>[http://www.astronomerstelegram.org/?read=13622 astronomerstelegram.org]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|C/2019 Y4 (ATLAS)}} [[Катэгорыя:Каметы]] [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2019 годзе]] rzehki7j6yl8091kwn23t67yiuwzypj Лакафарба 0 645466 5134176 4478949 2026-04-30T21:10:37Z 5134176 wikitext text/x-wiki {{Картка:Кампанія |лагатып=Лакафарба (эмблема).jpeg }} '''ААТ «Лакафарба»''' ('''Лідскі лакафарбавы завод'''; {{lang-ru|ОАО «Лакокраска»}}) — беларускае прадпрыемства па вытворчасці лакафарбавых вырабаў, якое знаходзіцца ў г. [[Ліда]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. == Гісторыя == Завод быў пабудаваны на базе невялікай хімічнай фабрыкі, якая існавала ў Лідзе з 1958 года. У 1959 годзе яна была ператворана ў Лідскую фабрыку лакафарбавых вырабаў<ref name=bco>[https://belchemoil.by/news/himiya/55-let-rosta ОАО «Лакокраска» (г. Лида) исполнилось 55 лет] {{ref-ru}}</ref>. Будаўніцтва вялікага прадпрыемства па праекце Дзяржаўнага навукова-даследчага і праектнага інстытута лакафарбавай прамысловасці (''ГИПИ ЛКП'') пачалося ў 1963 годзе, першая чарга была ўведзена ў эксплуатацыю 1 чэрвеня 1965 года<ref name=be>{{Крыніцы/БелЭн|9к|Лідскі лакафарбавы завод}} — С. 250.</ref><ref name=hist>[http://lidalkm.by/sector/ideologicheskaya-rabota/iz-proshlogo-v-nastoyashhee/bylo-stalo Было-стало] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603073147/http://lidalkm.by/sector/ideologicheskaya-rabota/iz-proshlogo-v-nastoyashhee/bylo-stalo |date=3 чэрвеня 2020 }} {{ref-ru}}</ref><ref name=bco />. У 1966 годзе былі ўведзены ў эксплуатацыю новыя цэхі полівінілацэтатнай эмульсіі і алкідных смолаў<ref name=be />. У 1970 годзе быў уведзены ў эксплуатацыю цэх эмаляў, у 1971 годзе — цэх лакаў на кандэнсацыйных смолах, у 1972 годзе — доследна-прамысловая ўстаноўка па вытворчасці лакаў, у 1973 годзе — цэх лакаў і эмаляў на полімерызацыйных смолах<ref name=be />. У 1976 годзе быў уведзены ў эксплуатацыю цэх па вытворчасці фталевага ангідрыда, які быў пабудаваны сумесна з Польскай Народнай Рэспублікай<ref name=hist /><ref name=be /><ref name=bco />. 18 лістапада 1983 года ці ў 1984 годзе завод быў ператвораны ў Лідскае вытворчае аб'яднанне «Лакафарба» Усесаюзнага аб'яднання «''Союзкраска''», у якое ўвайшоў таксама Мінскі лакафарбавы завод<ref name=fk>[http://fk.archives.gov.by/fond/58183/ Лидское производственное объединение "Лакокраска"] на сайце «Архівы Беларусі»</ref><ref name=hist />. У 1986 годзе былі пабудаваны комплексы фізіка-механічнай і біялагічнай ачысткі прамысловых сцёкаў<ref name=hist />. У 1991 годзе завод быў падпарадкаваны Дзяржкамітэту Рэспублікі Беларусь па прамысловасці і міжгаліновым вытворчасцям, у 1992 годзе быў перададзены ў склад Камітэта па нафце і хіміі (зараз — канцэрн «Белнафтахім»)<ref name=fk />. У 1994 годзе завод быў ператвораны ў адкрытае акцыянернае грамадства<ref name=hist />. У канцы 1990-х гадоў пачалося тэхнічнае пераабсталяванне прадпрыемства<ref name=hist />. == Сучаснае становішча == Завод выпускае каля 25 тыс. т фталевага ангідрыда, 55 тыс. т арганаразбаўляльных лакафарбавых матэрыялаў, 1 тыс. т водна-дысперсійных лакафарбавых матэрыялаў. Завод таксама вырабляе полівінілацэтатную дысперсію (ПВАД) і растваральнікі<ref name=hist />. Прадукцыя рэалізуецца пад 4 брэндамі («Lida», «Fresko», «Massive», «Garage»)<ref>[http://lida.gov.by/by/aat-lakafarba/ ААТ Лакафарба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603144158/http://lida.gov.by/by/aat-lakafarba/ |date=3 чэрвеня 2020 }}</ref>. Прадпрыемства займае 27% беларускага рынку лакафарбавых вырабаў і 16% расійскага<ref>[https://export.by/news/belneftekhim-pressing-for-exclusive-supplier-status-for-lakokraska-paint-factory Белнефтехим добивается для лидской «Лакокраски» статуса эксклюзивного поставщика для машиностроения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603073620/https://export.by/news/belneftekhim-pressing-for-exclusive-supplier-status-for-lakokraska-paint-factory |date=3 чэрвеня 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. == Санкцыі == З сярэдзіны 2000-х гадоў ААТ «Лакафарба» з перапынкамі<ref>{{cite book|title=United States Export Controls|ISBN=978-1-4548-0123-8|publisher={{нп3|Wolters Kluwer|Wolters Kluwer|en|Wolters Kluwer}}|author=John R. Liebman, Roszel Cathcart Thomsen II, James E. Bartlett III|language=en|page=2-45|year=2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://novychas.online/palityka/sankcyi-suprac-belaruskih-uladau-pracjahny-jaszcze|title=Санкцыі супраць беларускіх уладаў працягнуты яшчэ на год|date=2016-06-11|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref> знаходзіцца ў санкцыйным [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref><ref>{{cite book|title=Belarus: Background and U. S. Policy Concerns|publisher={{нп3|Congressional Research Service|Congressional Research Service|en|Congressional Research Service}}|author=Steven J. Woehrel|language=en|page=12|year=2011}}</ref>. Апошняе ўключэнне было ў чэрвені 2021 года<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/ekanomika/banki-i-pastauszczyki-ascerahajucca-uplyvu-sankcyj|title=Банкі і пастаўшчыкі асцерагаюцца ўплыву санкцый на беларускую «нафтанку»|date=2021-06-03|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. У студзені 2023 года прадпрыемства было ўнесена ў санкцыйны спіс [[Украіна|Украіны]]<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/palityka/belaruskalij-belczyhunka-i-inszyja-novy-udar-pa|title=Беларуськалій, Белчыгунка і іншыя. Новы ўдар па рэжымных прадпрыемствах|date=2023-01-29|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://lidalkm.by/ Афіцыйны сайт]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Ліды]] [[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1965 годзе]] [[Катэгорыя:1965 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Хімічныя і нафтахімічныя прадпрыемствы]] [[Катэгорыя:Хімічныя і нафтахімічныя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] q7a0phk6ub67s6bonbjetos89oopj4z Святлана Георгіеўна Ціханоўская 0 650814 5134027 5089729 2026-04-30T12:40:18Z 5134027 wikitext text/x-wiki {{Палітык | Дзеці = Агнія, Карней | Бацька = Георгій Піліпчук | Маці = Валянціна Піліпчук | Партыя = Беспартыйная | Узнагароды = [[Файл:EST MFA Cross of Merit 3rd Class BAR.svg|60px|link=Крыж «За заслугі» (МЗС Эстоніі)|Крыж «За заслугі» Міністэрства замежных спраў Эстонская Рэспубліцы]]<br>Спецыяльны прыз Міжнароднага эканамічнага форума (2020)<ref name="автоссылка1">[https://ria.ru/20200909/tikhanovskaya-1577012261.html Тихановскую наградили на Международном экономическом форуме в Польше]</ref><br>Прэмія Globsec (2020)<ref name="автоссылка4">[https://112ua.tv/mir/tihanovskaya-poluchila-nagradu-globsec-2020-za-rol-lidera-i-samopozhertvovanie-552948.html Тихановская получила награду GLOBSEC-2020 за роль лидера и самопожертвование] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210711152110/https://112ua.tv/mir/tihanovskaya-poluchila-nagradu-globsec-2020-za-rol-lidera-i-samopozhertvovanie-552948.html |date=11 ліпеня 2021 }}</ref><br>{{iw|Прэмія Свабоды імя Джона Макейна|Прэмія Свабоды імя Джона Макейна|en|IRI Freedom Award}} (2020)<ref name="автоссылка3">[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9709919 Тихановская получила премию имени Маккейна Международного республиканского института]</ref><br>[[Прэмія імя Сахарава]] (сумесна з іншымі<ref name="автоссылка5">[https://www.fontanka.ru/2020/10/22/69513669/ «На их стороне правда». Премию Сахарова за 2020 год получила белорусская оппозиция]</ref>; 2020)<br>Прэмія Свабоды выдання [[Politiken]] (2020)<ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://belnovosti-by.turbopages.org/belnovosti.by/s/obshchestvo/freedom-award-tihanovskoy-vruchili-prestizhnuyu-nagradu |title=Freedom Award. Тихановской вручили престижную награду |access-date=24 лютага 2022 |archive-date=4 лютага 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204160540/https://belnovosti-by.turbopages.org/belnovosti.by/s/obshchestvo/freedom-award-tihanovskoy-vruchili-prestizhnuyu-nagradu |url-status=dead }}</ref><br>Прэмія Свабоды [[Сейм Літвы|Сейма Літвы]] (2020)<br>{{iw|Прэмія імя Льва Копелева||de|Lew-Kopelew-Preis}} (сумесна з іншымі; 2021)<br>[[Міжнародная прэмія імя Карла Вялікага]] (сумесна з іншымі; 2021) | Сайт = https://tsikhanouskaya.org | Род дзейнасці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} }} {{цёзкі2|Піліпчук}} '''Святла́на Гео́ргіеўна Ціхано́ўская''', па нараджэнні '''Піліпчук''' (нар. {{ДН|11|9|1982}}, [[Мікашэвічы]], [[Брэсцкая вобласць]]) — [[Беларусы|беларуская]] [[Палітык|палітычная дзеячка]], кандыдат у [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнты Рэспублікі Беларусь]] [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|на выбарах 2020 года]]; [[Перакладчык|перакладчыца]]. Згодна з афіцыйна абвешчанымі вынікамі выбараў, якія прайшлі 9 жніўня 2020 года, Ціханоўская набрала крыху больш за 10 % галасоў выбаршчыкаў, заняла другое месца. На думку яе прыхільнікаў і шэрагу аналітыкаў, вынікі галасавання былі сфальсіфікаваныя: на самай справе, Святлана Ціханоўская набрала значна больш галасоў, чым пра гэта заяўлена рэжымам Аляксандра Лукашэнкі, і павінна лічыцца абраным прэзідэнтам краіны (або праходзіць у другі тур разам з [[Аляксандр Лукашэнка|А. Лукашэнкам]]). Пасля абвяшчэння афіцыйных вынікаў выбараў у Беларусі пачаліся [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|акцыі пратэсту]]. Ціханоўская заявіла аб узурпацыі ўлады дзейным прэзідэнтам і заклікала правесці новыя і сумленныя выбары. 11 жніўня 2020 года выехала з Беларусі ў [[Літва|Літву]]<ref>{{Cite news|url=https://lenta.ru/news/2020/08/11/pokinula/|title=Тихановская покинула Белоруссию|website=lenta.ru|access-date=2020-12-09}}</ref>, пасля чаго здзейсніла шэраг паездак па іншых краінах. 10 верасня 2020 года [[Сейм Літвы]] прызнаў Святлану Ціханоўскую законным прэзідэнтам Беларусі<ref>[https://lenta.ru/news/2020/09/10/lv/ Литва признала Тихановскую законным президентом Белоруссии]</ref>, аднак сама Ціханоўская звыш двух гадоў не пазіцыянавала сябе як [[кіраўнік дзяржавы]], выбраны прэзідэнт ці [[прэзідэнт Беларусі]]<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4500366 Тихановская не видит себя президентом Белоруссии] // [[Коммерсантъ]], 20.09.2020</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2020/10/12/tikhanovskaya/ Тихановская отказалась называть себя президентом] // [[Lenta.ru]], 12.10.2020</ref> (толькі ў лістападзе 2022 г. яна абвясціла ў артыкуле для выдання «Politico», што з’яўляецца «выбраным прэзідэнтам Беларусі» — «''Belarusian president-elect''»)<ref>https://www.politico.eu/article/sviatlana-tsikhanouskaya-belarus-opposition-leader-democracy-elections-alexander-lukashenko-vladimir-putin-russia-ukraine/</ref>. У [[Польшча|Польшчы]] і [[Германія|Германіі]] яе, аднак, і ў канцы 2020 года прымалі па дзяржаўным пратаколе як найвышэйшую службовую асобу дзяржавы<ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/ru/tihanovskaja-v-berline-nam-nuzhna-podderzhka-ne-na-slovah-a-na-dele/a-55940094|title=Тихановская в Берлине: Нам нужна поддержка не на словах, а на деле {{!}} DW {{!}} 14.12.2020|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|website=DW.COM|access-date=2020-12-31}}</ref><ref>{{Cite news|lang=ru-RU|url=https://www.dw.com/ru/tihanovskaja-vstretilas-s-merkel/a-55174652|title=Тихановская встретилась с Меркель {{!}} DW {{!}} 06.10.2020|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|website=DW.COM|access-date=2020-12-31}}</ref>. == Біяграфічныя звесткі == Нарадзілася 11 верасня 1982 года ў пасёлку [[Мікашэвічы]] [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Бацька працаваў кіроўцам, маці — кухарам<ref>{{Cite news|lang=ru |url=https://media-polesye.by/news/uchitel-tihanovskoj-eto-ona-za-muzhem-kak-za-dekabristom-poshla-ne-tolko-harakter-no-i-lyubov-svoyu-proyavila/|title=Учитель Тихановской: «Это она за мужем, как за декабристом пошла. Не только характер, но и любовь свою проявила»|author=Анатолий Крейдич|website=media-polesye.by|date=2020-07-19 |access-date=2020-10-23}}</ref>. Ва ўзросце 12 гадоў Святлана Піліпчук упершыню па праграме «[[Чарнобыльская катастрофа|Дзеці Чарнобыля]]» трапіла ў [[Ірландыя|Ірландыю]], дзе жыла ў пасёлку {{нп3|Роскрэй|Роскрэй|en|Roscrea}} у сям’і Генры Дзіна<ref>{{Cite news |lang=ru |url=https://sobesednik.ru/politika/20200817-mogla-stat-gospozhoj-prezident |title=Жена, мать, почти президент: кто такая Светлана Тихановская и почему ей верят белорусы |author=Ахмирова Римма |website=Собеседник.ру |date=2020-08-18 |access-date=2020-09-11 |archive-date=16 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916223604/https://sobesednik.ru/politika/20200817-mogla-stat-gospozhoj-prezident |url-status=dead }}</ref>. Пасля яна шмат гадоў прыязджала сюды ўлетку<ref>{{Cite web|url=http://www.rte.ie/news/player/2020/0810/21816147-belarus-leader-of-the-opposition-svetlana-tikhanovskayas-ties-to-roscrea-county-tipperary/|title=News At One: Belarus leader of the opposition Svetlana Tikhanovskaya's ties to Roscrea, County Tipperary|publisher=www.rte.ie|access-date=2020-08-15|archive-date=16 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200816015604/https://www.rte.ie/news/player/2020/0810/21816147-belarus-leader-of-the-opposition-svetlana-tikhanovskayas-ties-to-roscrea-county-tipperary/|url-status=live}}</ref>. У 2000 годзе скончыла з залатым медалём сярэднюю школу № 2 пасёлка Мікашэвічы. Затым скончыла [[Філалагічны факультэт МДПУ імя І. П. Шамякіна|філалагічны факультэт]] [[Мазырскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя І. П. Шамякіна|Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Замежныя мовы (англійская, нямецкая)». Жыла ў [[Гомель|Гомелі]], працавала перакладчыцай з [[Англійская мова|англійскай мовы]] ў розных арганізацыях, у тым ліку ў дабрачыннай арганізацыі дапамогі пацярпелым ад Чарнобыльскай аварыі «Chernobyl Life Line» (Ірландыя). У 2005 годзе выйшла замуж за прадпрымальніка [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргея Ціханоўскага]], з якім мае дваіх дзяцей. Пазней сям’я пераехала ў [[Мінск]]. Валодае сумесна з мужам кампаніямі [[Таварыства з дадатковай адказнасцю|ТДА]] «Компас» і [[Таварыства з абмежаванай адказнасцю|ТАА]] «Вясёлка забаў» (51 % — Сяргей Ціханоўскі, 49 % — Святлана Ціханоўская). == Палітычная кар’ера == {{гл. таксама|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)}} === Рэгістрацыя на выбарах === 15 мая 2020 года, пасля адмовы [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|Цэнтральнай камісіі па выбарах]] у рэгістрацыі ініцыятыўнай групы яе мужа, [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргея Ціханоўскага]], за гадзіну да заканчэння вызначанага тэрміну Святлана Ціханоўская падала дакументы на рэгістрацыю сваёй ініцыятыўнай групы, якую 20 мая зарэгістравалі<ref>{{Cite news|url=https://news.tut.by/elections/685295.html|title=Ермошина — Тихановской: У вас есть намерение выдвигаться в президенты или вы просто спарринг-партнер?|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728115318/https://news.tut.by/elections/685295.html|url-status=dead }}</ref>. Кіраўніком штаба стаў муж. 29 мая ў час пікету па зборы подпісаў за вылучэнне Святланы Ціханоўскай у [[Гродна|Гродне]] ён быў затрыманы, як і каардынатар ініцыятыўнай групы Дзмітрый Фурманаў<ref>{{Cite web |url=https://www.naviny.media/new/20200701/1593634045-zaderzhannogo-po-delu-tihanovskogo-dmitriya-furmanova-nakazali-desyatyu |title=Задержанного по «делу Тихановского» Дмитрия Фурманова наказали десятью сутками ареста |access-date=24 лютага 2022 |archive-date=16 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916161120/https://www.naviny.media/new/20200701/1593634045-zaderzhannogo-po-delu-tihanovskogo-dmitriya-furmanova-nakazali-desyatyu |url-status=dead }}</ref> ды іншыя — усяго 10 чалавек<ref>{{Cite news|lang=ru|url=https://news.tut.by/elections/686665.html|title=В Гродно задержали Сергея Тихановского|website=TUT.BY|date=2020-05-29|access-date=2020-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200530150449/https://news.tut.by/elections/686665.html|archive-date=30 мая 2020|url-status=dead}}</ref>. Каб падпісацца за Святлану Ціханоўскую, людзі стаялі ў гіганцкіх чэргах у [[Мінск]]у і іншых гарадах<ref>{{Cite news |lang=ru |url=https://news.tut.by/elections/686740.html |title=В Минске, у Комаровки, очереди к пикетам Тихановской и Цепкало растянулись на километр |website=TUT.BY |date=2020-05-31 |access-date=2020-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630142300/https://news.tut.by/elections/686740.html |archive-date=30 чэрвеня 2020 |url-status=dead}}</ref>. На членаў ініцыятыўнай групы здзяйсняўся ціск, каардынатараў і актывістаў затрымлівалі<ref>{{Cite news |lang=ru |url=http://spring96.org/ru/news/97257 |title=Задержания активистов и сборщиков подписей продолжаются 31 мая. Список обновляется |website=spring96.org |access-date=2020-07-29}}</ref>, 15 мая быў затрыманы прэс-сакратар ініцыятыўнай групы [[Аляксандр Кабанаў]]<ref>{{Cite news |lang=ru |url=https://news.tut.by/elections/688874.html |title=В Бресте задержали пресс-секретаря инициативной группы Светланы Тихановской |website=TUT.BY |date=2020-06-15 |access-date=2020-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701170826/https://news.tut.by/elections/688874.html |archive-date=1 Ліпень 2020 |url-status=dead}}</ref>. Разам з сябрамі ініцыятыўнай групы арыштоўваліся і сабраныя подпісы<ref>{{Cite news |lang=ru |url=https://news.tut.by/elections/688176.html |title=Вместе с членами инициативной группы Тихановской «арестовали» 3,5 тысячи собранных подписей |website=TUT.BY |date=2020-06-10 |access-date=2020-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718125215/https://news.tut.by/elections/688176.html |archive-date=18 ліпеня 2020 |url-status=dead}}</ref>. 11 чэрвеня Святлана Ціханоўская апублікавала зварот, дзе паведаміла, што здымае пікеты па зборы подпісаў у Мінску і абласных гарадах праз небяспеку правакацый у дачыненні да сябраў ініцыятыўнай групы<ref>{{Cite news |lang=ru |url=https://news.tut.by/elections/688289.html |title=«Я опасаюсь провокаций». Тихановская снимает пикеты в Минске и областных городах |website=TUT.BY |date=2020-06-11 |access-date=2020-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803163929/https://news.tut.by/elections/688289.html |archive-date=3 жніўня 2020 |url-status=dead}}</ref>. Але яна абвясціла, што мае намер працягваць удзел у выбарах<ref>{{Cite news |lang=ru |url=https://news.tut.by/elections/689009.html |title=Светлана Тихановская: Я продолжаю свое участие в выборах |website=TUT.BY |date=2020-06-16 |access-date=2020-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814202153/https://news.tut.by/elections/689009.html |archive-date=14 жніўня 2020 |url-status=dead}}</ref>. Святлана Ціханоўская сабрала каля 105 тысяч подпісаў. 30 чэрвеня ў ЦВК былі адпраўлены дакументы на рэгістрацыю кандыдатам у прэзідэнты<ref>{{Cite news |url=https://news.tut.by/economics/691041.html |title=Тихановская подала документы в ЦИК на регистрацию кандидатом в президенты |website=TUT.BY |date=2020-06-30 |access-date=2020-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731111534/https://news.tut.by/economics/691041.html |archive-date=31 ліпеня 2020 |url-status=dead}}</ref>. 14 ліпеня на пасяджэнні ЦВК Святлану Ціханоўскую зарэгістравалі кандыдатам у прэзідэнты. Нягледзячы на недахоп у падатковай дэкларацыі (не паказала, што ва ўласнасці яе мужа ёсць дом у Гомельскай вобласці), члены ЦВК аднагалосна падтрымалі гэтую прапанову<ref>{{Cite news |lang=ru |url=https://news.tut.by/economics/692651.html |title=Бабарико и Цепкало не зарегистрированы кандидатами в президенты. Тихановскую зарегистрировали |website=TUT.BY |date=2020-07-14 |access-date=2020-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726124821/https://news.tut.by/economics/692651.html |archive-date=26 ліпеня 2020 |url-status=dead}}</ref>. === Перадвыбарная кампанія === [[Файл:Rally in support of Tsikhanouskaya in Minsk (30 July 2020) - 51.jpg|міні|250пкс|Святлана Ціханоўская (злева) на шляху да свайго мітынгу (Мінск, 30 ліпеня 2020 года)|злева]] 16 ліпеня прадстаўнікі штабоў Святланы Ціханоўскай, а таксама [[Віктар Бабарыка|Віктара Бабарыкі]] і [[Валерый Цапкала|Валерыя Цапкалы]], якім ЦВК было адмоўлена ў рэгістрацыі, аб’ядналіся і прадставілі агульныя мэты, сярод якіх заклік да галасавання 9 жніўня, удзел у назіранні за выбарамі, вызваленне палітычных і эканамічных зняволеных<ref>{{Cite news |lang=ru |url=https://news.tut.by/economics/693057.html |title=Светлана Тихановская объединилась со штабами Бабарико и Цепкало |website=TUT.BY |date=2020-07-16 |access-date=2020-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718012054/https://news.tut.by/economics/693057.html |archive-date=18 ліпеня 2020 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |lang=ru |url=https://www.rbc.ru/politics/17/07/2020/5f10bd1b9a7947fde169a3a0 |title=Главным противником Лукашенко на выборах стала Светлана Тихановская |website=РБК |access-date=2020-07-18}}</ref><ref>[https://t.me/viktarbabarykaofficial/545 t.me/viktarbabarykaofficial]</ref>. Святлана Ціханоўская пазіцыянавала сябе як пераходны кандыдат<ref>[https://belsat.eu/news/svyatlana-tsihanouskaya-ya-perahodny-kandydat-my-pryznachym-novyya-vybary/ belsat.eu]</ref>. [[Файл:Rally in support of Tsikhanouskaya in Minsk (30 July 2020) - 41.jpg|thumb|left|250px|Мітынг у падтрымку Святланы Ціханоўскай у Мінску 30 ліпеня 2020 г.]] 19 ліпеня адбылася першая сустрэча з выбаршчыкамі ў [[Мінск]]у на [[Плошча Бангалор (Мінск)|плошчы Бангалор]], дзе сабралася каля 7-10 тысяч чалавек. На яе перадвыбарчыя мітынгі збіраліся тысячы людзей у [[Барысаў|Барысаве]], [[Бабруйск]]у, [[Магілёў|Магілёве]], [[Гомель|Гомелі]], [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Гродна|Гродне]], [[Брэст|Брэсце]] і іншых гарадах. У шэрагу гарадоў ([[Пінск]], [[Стоўбцы]], [[Слуцк]], [[Салігорск]] і інш.) улады арганізаваць сустрэчы з выбарцамі Святлане Ціханоўскай не дазволілі. 20 ліпеня Святлана Ціханоўская ўпершыню выступіла ў эфіры дзяржаўнага радыё, заявіўшы, што адным з матываў удзелу ў прэзідэнцкіх выбарах стала затрыманне яе мужа Сяргея Ціханоўскага<ref>{{Cite news |lang=ru |url=https://sputnik.by/elections2020/20200720/1045208473/Tikhanovskaya-i-Dmitriev-vpervye-vystupili-v-efire-gosudarstvennogo-radio.html |title=Тихановская и Дмитриев впервые выступили в эфире государственного радио |website=Sputnik Беларусь |access-date=2020-07-22}}</ref>. 21 і 28 ліпеня выступіла па нацыянальным тэлеканале «[[Беларусь 1]]»<ref>{{Cite news |lang=ru |url=https://nn.by/?c=ar&i=255688&lang=ru |title=«Сначала мне было страшно. Но сейчас я не боюсь». Тихановская выступила на БТ |website=Наша Ніва |access-date=2020-07-22}}</ref>. 20 ліпеня стала вядома, што Святлана Ціханоўская дзеля бяспекі вывезла сваіх дзяцей з Беларусі<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9005933 tass.ru]</ref>. 27 ліпеня была апублікаваная перадвыбарная праграма. У ёй кандыдат паабяцала ў выпадку свайго абрання правесці новыя дэмакратычныя выбары ўжо праз паўгады, зладзіць рэферэндум аб вяртанні [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] 1994 года, скараціць паўнамоцтвы кіраўніка дзяржавы, усталяваць абмежаванне па колькасці тэрмінаў знаходжання на пасадзе прэзідэнта і забяспечыць [[падзел улад]]. Таксама яна абяцала правесці новыя парламенцкія выбары, пашырыць паўнамоцтвы органаў [[Мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]] і кіравання, зняць бар’еры для развіцця малога і сярэдняга бізнесу, даць яму безадсоткавыя пазыкі, падтрымаць стратныя дзяржпрадпрыемствы<ref>{{Cite web |url=https://news.tut.by/economics/694254.html |title=TUT.BY, 27 июля 2020. Тихановская опубликовала свою программу. Главное — вернуть выборы |access-date=2020-08-12 |archive-date=2020-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819145019/https://news.tut.by/economics/694254.html |url-status=dead }}</ref>. Ад адказу на пытанне, ці патрэбна Беларусі паглыбленая інтэграцыя з Расіяй, Ціханоўская ўхілілася, спаслаўшыся на тое, што не плануе быць сталым прэзідэнтам<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5f3532579a794760f4700bec?from=from_main_14 РБК, 13 августа 2020 года. Светлана Тихановская. Нужна ли Белоруссии углубленная интеграция с Россией?]</ref>. 30 ліпеня ў [[Парк Дружбы народаў (Мінск)|парку Дружбы народаў]] у Мінску прайшоў афіцыйны пікет кандыдата Ціханоўскай, на якім, паводле ацэнак, сабралося да 70 тысяч чалавек<ref>{{Cite news |lang=ru |url=https://42.tut.by/694888 |title=Говорят, на пикет Тихановской в Минске пришло 63 тысячи человек. Как это подсчитали? |website=42.tut.by |date=2020-07-31 |access-date=2020-08-01 |archive-date=2020-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801194608/https://42.tut.by/694888 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://mogilev.online/rus/news/belarus-16233/ |title=МВД рассказало, сколько людей было на митинге Тихановской в Минске |access-date=2020-08-07 |archive-date=2020-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917001230/https://mogilev.online/rus/news/belarus-16233/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.pressball.by/news/other/363505 Разное. Светлана Тихановская на многотысячном митинге в Минске: власти тратят бюджетные деньги на ледовые дворцы, а на больных детей у них средств не хватает]</ref>, што стала самым масавым мітынгам у Беларусі з 1991 года<ref>{{Cite news |url=https://news.tut.by/society/694815.html |title=Десятки тысяч человек, слёзы, песни, мечты о переменах: как в Минске прошёл большой митинг Тихановской. Кратко |website=TUT.BY |date=2020-07-30 |access-date=2020-07-30 |archive-date=2020-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801060546/https://news.tut.by/society/694815.html |url-status=dead }}</ref>. 6 жніўня ўлады Мінска сарвалі правядзенне мітынгу на плошчы Бангалор<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9136703 Тихановская отменила предвыборный митинг в Минске], 6.08.2020</ref>. Прадстаўнікі штаба Святланы Ціханоўскай у той жа дзень заявілі, што сустрэча з ёй адбудзецца ўвечары ў [[Кіеўскі сквер (Мінск)|Кіеўскім скверы]], але тысячы людзей, якія сабраліся, не дачакаліся кандыдата ў прэзідэнты. Пасля затрымання двух асноўных памочнікаў Святлана Ціханоўская вырашыла 8 жніўня пакінуць кватэру і не начаваць дома перад выбарамі, каб не заставацца адной<ref>[https://theins.ru/news/nakanune-vyborov-tihanovskaya-pokinula-svou-kvartiru-v-minske-radi-bezopasnosti Накануне выборов Тихановская покинула свою квартиру в Минске ради безопасности], 8 августа 2020</ref>. === Пасля выбараў === 10 жніўня ЦВК Беларусі заявіў аб перамозе Аляксандра Лукашэнкі. Святлана Ціханоўская, якая набрала, паводле папярэдніх звестак ЦВК, 10,09 %<ref>[https://www.rbc.ru/politics/13/08/2020/5f3509119a79474bcade818a РБК, 13 августа 2020. ЦИК отчиталась о почти 15 % голосов за Тихановскую в Минске]</ref>, з гэтым не пагадзілася і запатрабавала пераліку галасоў, падаўшы скаргу ў [[Цэнтральная выбарчая камісія Беларусі|Цэнтрвыбаркам]]. Тут у Святланы Ціханоўскай адбылася размова з двума прадстаўнікамі сілавых органаў<ref>[https://www.kp.by/daily/217169.5/4270420/ Лидия Ермошина: Если люди думают, что мы пересмотрим и присудим победу Тихановской, так не бывает]{{Недаступная спасылка}}, kp.by, 14.08.2020.</ref>, пасля чаго яе вывелі з будынка і адвезлі дадому, каб сабраць некаторыя рэчы. Да яе далучылася [[Марыя Мароз]], кіраўніца выбарчага штабу, на чыім аўтамабілі ў суправаджэнні міліцэйскіх машын паехалі да мяжы з Літвой. Як згадвала Святлана Ціханоўская, пасажырскае месца заняў кіраўнік [[Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Апэратыўна-аналітычнага цэнтра]] [[Андрэй Паўлючэнка]], наперадзе і ззаду ішлі міліцэйскія машыны. Уначы ля мяжы, куды ўжо былі дастаўленыя двое дзяцей Марыі Мароз, А. Паўлючэнка выйшаў з машыны і сказаў рухацца праз памежны пост<ref>[https://www.newyorker.com/magazine/2021/12/13/the-accidental-revolutionary-leading-belaruss-uprising newyorker.com]</ref><ref>[https://svb1234.azureedge.net/a/31597910.html Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211207223210/https://svb1234.azureedge.net/a/31597910.html |date=7 снежня 2021 }}</ref>. 11 жніўня літоўскі [[Міністр замежных спраў Літоўскай Рэспублікі|міністр замежных спраў]] [[Лінас Антанас Лінкявічус|Лінас Лінкявічус]] абвясціў, што Святлана Ціханоўская знаходзіцца ў [[Літва|Літве]]. У той жа дзень быў апублікаваны відэазварот, дзе яна заявіла, што «народ Беларусі зрабіў свой выбар», падзякавала ўсім суграмадзянам, што падтрымлівалі яе, папрасіла суайчыннікаў у Беларусі не выходзіць на вуліцу і «не супрацьстаяць міліцыі, не падвяргаць свае жыцці небяспецы», а таксама паведаміла, што выехала ў Літву «абсалютна самастойна»<ref name="Обращение">[https://www.rbc.ru/politics/11/08/2020/5f2da0ba9a794785a5e94016 ЦИК Белоруссии огласила предварительные итоги выборов], РБК, 11.08.2020.</ref><ref>[https://news.tut.by/economics/696656.html news.tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200814202200/https://news.tut.by/economics/696656.html |date=14 жніўня 2020 }}</ref>. Пазней яна патлумачыла гэты зварот пагрозамі з боку беларускіх уладаў у дачыненні да яе і дзяцей<ref>[https://www.buzzfeednews.com/article/christopherm51/tikhanovskaya-belarus-opposition-washington-us buzzfeednews.com]</ref>. У [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ РБ]] заявілі, што на Святлану Ціханаўскую рыхтаваўся замах прыхільнікамі апазіцыі — пратэстоўцам патрэбна была «сакральная ахвяра»<ref>[https://ria.ru/20200811/1575649850.html Тихановская в видеообращении объяснила отъезд из Белоруссии]</ref>. [[Аляксандр Лукашэнка]] загадаў выкарыстаць у гэты час супрацоўнікаў спецпадраздзялення [[КДБ]] «[[Альфа (спецпадраздзяленне КДБ)|Альфа]]»<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-rasskazal-podrobnosti-ob-otjezde-tihanovskoj-v-litvu-453045-2021/ belta.by]</ref>. Паводле яго версіі, Ціханоўскай перад ад’ездам было перададзена з бюджэту 15 тысяч долараў<ref name="president">{{cite web |datepublished = 2020-10-09 |url = http://president.gov.by/ru/news_ru/view/soveschanie-po-aktualnym-voprosam-24683/ |title = Совещание по актуальным вопросам |publisher = [http://president.gov.by Сайт президента] |access-date = 2020-10-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201012180026/http://president.gov.by/ru/news_ru/view/soveschanie-po-aktualnym-voprosam-24683/ |archive-date = 12 кастрычніка 2020 |url-status = dead }}</ref>. === Дзейнасць за мяжой === [[Файл:2020 Sviatlana Tsikhanouskaya, Alexander Schallenberg (50437384937).jpg|міні|250пкс|Святлана Ціханоўская з [[Міністр замежных спраў Аўстрыі|міністрам замежных спраў Аўстрыі]] [[Аляксандр Шаленберг|Аляксандрам Шаленбергам]]. [[Вена]], 8.10.2020]] [[Файл:Sanna Marin and Sviatlana Tsikhanouskaya in Helsinki 3.3.2021 03.jpg|thumb|250px|З прэм’ер-міністрам Фінляндыі [[Сана Марын|Санай Марын]], [[Хельсінкі]], 3.3.2021]] 14 жніўня Святлана Ціханоўская ініцыявала стварэнне [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] (КР) для трансфера ўлады ў Беларусі<ref>[https://t.me/pulpervoi/76 t.me/pulpervoi]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4457413 Штаб Тихановской создает координационный совет для трансфера власти // Коммерсантъ, 15.08.2020]</ref>. Неўзабаве [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь]] назваў гэты орган незаконным<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4566318 Тихановская заявила о желании пообщаться с российскими властями // Коммерсантъ, 11.11.2020]</ref>. 19 жніўня Генеральная пракуратура Беларусі ўзбудзіла крымінальную справу па факце стварэння Каардынацыйнай рады. Членаў КР абвінавачвалі ў публічных закліках да захопу дзяржаўнай улады і здзяйсненні дзеянняў, накіраваных на прычыненне шкоды нацыянальнай бяспецы. З цягам часу шэраг сябраў КР былі затрыманы альбо вымушаны пакінуць краіну. 17 жніўня 2020 года Святлана Ціханоўская заявіла аб гатоўнасці стаць «нацыянальным лідарам Беларусі»<ref>{{Cite news |url=https://lenta.ru/news/2020/08/17/leader_bel/ |title=Тихановская объявила о готовности стать национальным лидером |website=[[Лента.ру]] |date=2020-08-17 |access-date=2020-08-18}}</ref><ref>[https://www.svoboda.org/a/30787594.html Тихановская заявила, что готова стать национальным лидером]</ref>. 19 жніўня яна звярнулася да [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскага савета]], кіраўнікоў дзяржаў, лідараў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], заклікаўшы іх не прызнаваць афіцыйныя вынікі выбараў<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=M-SWGYQZN1g Address to European Council | Обращение к Европейскому совету // Страна для жизни. 19 августа 2020]</ref>. 21 жніўня Святлана Ціханоўская ў відэазвароце да працаўнікоў буйных беларускіх прадпрыемстваў заклікала іх да пашырэння страйкавага руху па ўсёй краіне, патрабуючы ад улад спыніць гвалт, вызваліць палітычных зняволеных, правесці празрыстыя, свабодныя і сумленныя выбары<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_RKyRtD5Npk Победим режим вместе. Забастовка продолжается | Светлана Тихановская // Страна для жизни. 21 августа 2020.]</ref>. У верасні-кастрычніку адбыўся шэраг сустрэч з лідарамі еўрапейскіх дзяржаў (у тым ліку з [[Эманюэль Макрон|Эманюэлем Макронам]] і [[Ангела Меркель|Ангелай Меркель]]), еўрапейскімі дэпутатамі, прадстаўнікамі грамадскіх арганізацый. 4 верасня Святлана Ціханоўская выступіла на нефармальных слуханнях у [[Савет Бяспекі ААН|Савеце бяспекі ААН]] і прапанавала абмеркаваць парушэнні правоў чалавека ў Беларусі на спецыяльным пасяджэнні Савета бяспекі<ref name=":0">[https://belisrael.info/?p=25432 belisrael.info]</ref>. З 6 кастрычніка Святлана Ціханоўская ўключана ў базу асоб, якія вышукваюцца [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС Расіі]]<ref>{{Cite news|lang=ru|url=https://ria.ru/20201007/tikhanovskaya-1578663362.html|title=Тихановскую включили в базу разыскиваемых МВД лиц|website=РИА «Новости»|date=20201007T1647|access-date=2020-10-07}}</ref><ref>{{Cite news|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/russia/730429=desktop|title=Светлана Тихановская объявлена в розыск на территории РФ|website=Интерфакс|date=20201007|access-date=2020-10-07}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь 16 кастрычніка раскрыў падрабязнасці крымінальнай справы Ціханоўскай па артыкуле аб закліках да прычынення шкоды нацыянальнай бяспецы<ref name="СК">{{cite web |datepublished = 2020-10-16 |url = https://ria.ru/20201016/tikhanovskaya-1580095992.html?in=t |title = СК Белоруссии раскрыл подробности уголовного дела Тихановской |publisher = [[РІА Навіны|РИА Новости]] |access-date = 2020-10-20 }}</ref>, а 19 кастрычніка паведаміў аб зафіксаваных выпадках вымагальніцтва грошай для «палітвязняў і страйкоўцаў»<ref name="kommersant.ru">[https://www.kommersant.ru/doc/4548577 Дожили до понедельника. Что изменилось в Белоруссии за три месяца после выборов // Журнал «Огонёк» № 43 от 02.11.2020]</ref><ref name="ReferenceA">[https://www.kommersant.ru/doc/4549598 Белорусская забастовка покатилась по рельсам. Её масштабы пока невелики, но уже заметны // Газета «Коммерсантъ» № 198 от 28.10.2020]</ref>. 13 кастрычніка Святлана Ціханоўская прад’явіла «Народны ўльтыматум»: калі на працягу двух тыдняў не будуць выкананыя тры галоўныя патрабаванні (адстаўка А. Лукашэнкі, спыненне гвалту супраць пратэстоўцаў, вызваленне ўсіх палітвязняў), то з 26 кастрычніка ў краіне пачнецца забастоўка. Кіраўніцтва Беларусі праігнаравала патрабаванні, а спробы арганізаваць агульнанацыянальную забастоўку ў цэлым не дасягнулі поспеху. Да заклікаў С. Ціханоўскай прыслухаліся толькі нешматлікія групы працаўнікоў буйных прадпрыемстваў, малога бізнесу ў сферы паслуг і [[Інфармацыйныя тэхналогіі|ІТ-галіны]], студэнты і выкладчыкі ў шэрагу ВНУ. Улады ў адказ прыступілі да звальненняў страйкоўцаў і адлічэння студэнтаў, якія ўдзельнічаюць у пратэстах<ref name="kommersant.ru"/><ref name="ReferenceA"/>. 13 лістапада, пасля забойства ў Мінску [[Раман Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]], абвясціла аб стварэнні «народнага трыбунала», які будзе займацца зборам доказаў злачынстваў беларускіх улад: «я, Святлана Ціханоўская, разам з Народным антыкрызісным кіраваннем абвяшчаю Народны трыбунал і амністыю за захоп Лукашэнкі і членаў яго тэрарыстычнай групоўкі. Калі дзяржаўная судовая сістэма не працуе, мы здолеем без яе». Яна заявіла, што «міжнародная група ўжо вядзе працу па прызнанні Лукашэнкі і яго памагатых — тэрарыстычнай арганізацыяй». На яе думку, у першую чаргу трэба «нейтралізаваць ідэолагаў і памагатых рэжыму, якія ладзяць рэпрэсіі на месцах, пагражаюць звальненнямі, адлічэннямі і вязніцай». Святлана Ціханоўская заклікала супрацоўнікаў сілавых структур прадастаўляць відэа і іншыя сведчанні «выканання злачынных загадаў» — тыя, хто гэта зробіць, змогуць «разлічваць на амністыю альбо змякчэнне крымінальнай адказнасці»<ref>[https://www.rbc.ru/politics/13/11/2020/5faeadd19a794731d995fe92 Тихановская объявила о создании Народного трибунала в Белоруссии // РБК, 13.11.2020]</ref>. [[Файл:Svetlana Tikhanovskaya (51147227129).jpg|міні|Святлана Ціханоўская пад час сустрэчы з [[Міністр замежных спраў Аўстрыі|міністрам замежных спраў Аўстрыі]] [[Аляксандр Шаленберг|Аляксандрам Шаленбергам]]. [[Вена]], 28 красавіка 2021 года|left]] 14 лістапада Святлана Ціханоўская заклікала [[Еўрасаюз]] пашырыць санкцыі супраць Беларусі. Падчас візіту ў [[Рыга|Рыгу]] яна сустрэлася з [[Эгілс Левіц|прэзідэнтам]], [[Прэм’ер-міністр Латвіі|прэм’ер-міністрам]] і [[Эдгар Рынкевіч|кіраўніком МЗС]] Латвіі і падтрымала ідэю накласці эканамічныя санкцыі «на бізнесы, звязаныя з Лукашэнкам і набліжанымі да яго алігархамі». Ціханоўская заклікала Нацыянальны банк Латвіі спыніць супрацоўніцтва з [[Беларусбанк]]ам і [[Белаграпрамбанк]]ам, а таксама пераглядзець кантракты аб закупках прадукцыі з Беларусі. Акрамя гэтага прапанавала ўвесці абмежаванні супраць прадпрыемстваў, якія звальняюць працаўнікоў-страйкоўцаў<ref>[https://www.rbc.ru/politics/15/11/2020/5fb07eea9a7947c49e916c67 Тихановская попросила ЕС расширить антибелорусские санкции // РБК, 15.11.2020]</ref>. У сваіх наступных выступах С. Ціханоўская працягвала заклікаць ЕС да ўзмацнення эканамічнага ціску на ўлады Беларусі<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10186859 Тихановская заявила о необходимости усиления давления на власти Белоруссии со стороны ЕС // ТАСС, 07.12.2020]</ref>. 1 снежня Святлана Ціханоўская абвясціла аб запуску платформы «[[Адзіная кніга рэгістрацыі злачынстваў]]»<ref>{{YouTube|id=ubJqfl64TP0|logo=1|title=Беларусь: книга преступлений режима / ВЕЧЕР / 01.12.20}} // [[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее Время]]. 1 декабря 2020.</ref>, дзе будуць збірацца сведчанні затрыманняў, катаванняў і забойстваў, а таксама імёны тых, хто іх здзяйсняў<ref>{{YouTube|id=3sT7J8Q3kLg|logo=1|title=Единая Книга Регистрации Преступлений — Павел Латушко о новом проекте}} // [[Павел Латушко]]. 1 декабря 2020.</ref>. 4 снежня апублікавала рэфлексійны ліст да папы [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыска]], «натхнёны ягонай новай [[энцыкліка]]й ''Fratelli tutti''», у якім разважае аб працэсах, што прывялі да мабілізацыі грамадства напярэдадні выбараў і масавых пратэстаў — пасля іх. У гэтых падзеях Ціханоўская бачыць жаданне адзінства і салідарнасці, і асэнсаванне сябе народам з агульнымі мэтамі і памкненнямі. Яна падрабязна апісвае прыклады мужнасці і клопату [[духавенства]] і свецкіх вернікаў, якія пратэставалі супраць гвалту, клапаціліся пра ахвяр і маліліся аб спыненні кровапраліцця. Ціханоўская ўпэўнена, што ў 2020 годзе беларускі народ пакаштаваў сваёй мары і гэта мара становіцца рэчаіснасцю: «Мы ведаем, чаго хочам і да чаго імкнемся — да новай братэрскай, салідарнай, інклюзіўнай Беларусі, якая ўжо існуе».<ref>{{Cite web|title=Братэрскае грамадства: бачанне для новай Беларусі: Ліст Святланы Ціханоўскай Святому Айцу Францішку|url=https://belarus2020.churchby.info/list-svyatlany-cixanoўskaj-svyatomu-ajcu-francishku/|author=Ціханоўская, Святлана|date=2020-12-04|work=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|publisher=Група “Хрысціянская візія” Каардынацыйнай рады Беларусі}}</ref> 7 снежня партал «[[TUT.BY|Tut.by]]» апублікаваў інтэрв’ю са Святланай Ціханоўскай, яе дарадцамі [[Аляксандр Дабравольскі|Аляксандрам Дабравольскім]] і [[Франак Вячорка|Франакам Вячоркам]], якія паведамілі, што распрацоўваецца праект Канстытуцыі, які яна мае зацвердзіць у выпадку прыходу да ўлады. Па словах Дабравольскага, гаворка ідзе аб парламенцка-прэзідэнцкай рэспубліцы: «праект канстытуцыі распрацаваны на падставе Канстытуцыі 1994 года, будуць заменены раздзелы, якія тычацца паўнамоцтваў дзяржаўнай улады і ўзаемадзеяння паміж галінамі ўлад». Распрацоўка праекта асноўнага закона вядзецца сумесна з грамадскай Канстытуцыйнай камісіяй, якой кіруе [[Мечыслаў Грыб]]. Святлана Ціханоўская заявіла, што стварае каманду, з якой яна спадзяецца сфармаваць урад у выпадку прыходу да ўлады, «каб ахапіць кожную сферу дзейнасці, каб пасля перамоў была мяккая арганізацыя новых выбараў, без павальных люстрацый»<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10186859 Белорусская оппозиция разрабатывает проект конституции на случай прихода к власти // ТАСС, 07.12.2020]</ref>. 19 студзеня 2021 года адбылася анлайн-сустрэча з прадстаўнікамі ЕС у [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]], падчас якой Святлана Ціханоўская заявіла пра гатоўнасць правесці новыя выбары ў Беларусі цягам 45 дзён пры актыўнай міжнароднай падтрымцы і магчымасці ўласнага бяспечнага вяртання ў Беларусь<ref>{{Cite news|lang=ru|url=https://interfax.by/|title=Тихановская призвала ОБСЕ помочь в организации её безопасного возвращения в Минск|website=interfax.by|access-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20031224014632/https://interfax.by/|archive-date=24 снежня 2003|url-status=dead}}</ref>. У маі 2021 года з [[Нацыянальны фонд дэмакратыі|Нацыянальнага фонду дэмакратыі]] паведамілі, што фонд цесна супрацоўнічае са Святланай Ціханоўскай і фінансуе яе дзейнасць<ref>{{cite web|url=https://www.thetimes.co.uk/article/russian-pranksters-trick-us-officials-into-boasting-about-funding-protests-hbtwtvg6n|title=Russian pranksters trick US officials into boasting about funding opposition groups|publisher=The Times|date=2021-05-18}}</ref>. Па словах [[Раман Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]], атрыманых падчас допыту беларускімі сілавікамі (верагодна хлуслівых), Святлана Ціханоўская фінансуецца таксама за кошт літоўскіх падаткаплацельшчыкаў<ref>{{cite web|url=https://www.belta.by/society/view/protasevich-tihanovskuju-soderzhat-litovskie-nalogoplatelschiki-biznes-elita-i-diaspory-444426-2021/ |title=Протасевич: Тихановскую содержат литовские налогоплательщики, бизнес-элита и диаспоры|publisher=Belta.by|date=2021-06-03}}</ref>. [[Файл:President Joe Biden and Sviatlana Tsikhanouskaya.jpg|thumb|250px|Святлана Ціханоўская з [[Джо Байдэн]]ам у Белым Доме ў ліпені 2021]] У ліпені 2021 года Святлана Ціханоўская здзейсніла візіт у [[ЗША]], дзе 19 ліпеня правяла перамовы з дзяржаўным сакратаром ЗША [[Энтані Блінкен]]ам. Удзельнікі сустрэчы абмеркавалі [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978|захоп самалёта Ryanair]], [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (ліпень 2021)|напад на грамадзянскую супольнасць]] і незалежныя медыі ў Беларусі, праблему міграцыі ў Літву праз тэрыторыю Беларусі. Ціханоўская высока ацаніла дапамогу амерыканскай амбасадаркі ў Беларусі [[Джулі Фішэр]]<ref>[https://svaboda.azureedge.net/a/31367188.html Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211015213152/https://svaboda.azureedge.net/a/31367188.html |date=15 кастрычніка 2021 }}</ref>. 28 ліпеня Ціханоўская мела ў [[Белы дом|Белым доме]] кароткую сустрэчу з [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнтам ЗША]] [[Джо Байдэн]]ам<ref>[https://twitter.com/POTUS/status/1420422355109748743 twitter.com/POTUS]</ref> — палітыкі абмяркоўвалі становішча ў Беларусі і далейшыя шляхі дапамогі дэмакратычнай супольнасці Беларусі ў змаганні з дыктатурай<ref>[https://svaboda.azureedge.net/a/31385517.html?fbclid=IwAR3AfzvxexUai3iCrqPAeo4CZRom8dP6VAj9pEPJyhq0_ItXHBObaY7VH-U Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211024121326/https://svaboda.azureedge.net/a/31385517.html?fbclid=IwAR3AfzvxexUai3iCrqPAeo4CZRom8dP6VAj9pEPJyhq0_ItXHBObaY7VH-U |date=24 кастрычніка 2021 }}</ref>. 24 лістапада 2021 года Святлана Ціханоўская ў якасці прадстаўніка Беларусі выступіла на пленарным пасяджэнні [[Еўрапарламент]]а<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=280931 nashaniva.com]</ref>. 24 лютага 2022 года заявіла, што да новых выбараў бярэ на сябе выкананне абавязкаў прадстаўніка беларускага народа і гаранта ягоных правоў і свабод, дадаўшы, што стварае пераходны кабінет як нацыянальны орган улады<ref>[https://euroradio.fm/cihanouskaya-stvarae-perahodny-kabinet-yak-nacyyanalny-organ-ulady Ціханоўская стварае пераходны кабінет як нацыянальны орган улады]</ref>. == Офіс Святланы Ціханоўскай == У эміграцыі Офіс Святланы Ціханоўскай працягвае працу. У цяперашні час Офіс складаецца з:<ref>[https://tsikhanouskaya.org/be/team/ Каманда Святланы Ціханоўскай]</ref> * [[Аляксандр Дабравольскі]], старшы палітычны дарадца і кіраўнік унутранай палітыкі * Ганна Красуліна, прэс-сакратарка Святланы Ціханоўскай * Яна Паляшчук, спецыяліст па міжнароднай камунікацыі * Данііл Гаркавы, кіраўнік аддзела па знешніх сувязях * Аліна Герашчанка, каардынатарка валанцёрскай праграмы * [[Франак Вячорка]], галоўны дарадца і кіраўнік аддзела знешняй палітыкі * Дзяніс Кучынскі, старшы спецыяліст па міжнародных адносінах * Аляксандр Шлык, спецыяльны дарадца па выбарах * [[Валерый Кавалеўскі]], кіраўнік Кабінета, прадстаўнік па міжнародных справах * [[Таццяна Шчытцова]], дарадца Святланы Ціханоўскай па пытаннях адукацыі і навукі * Алесь Аляхновіч, дарадца па эканамічных рэформах * Крысціна Рыхтэр, дарадца Святланы Ціханоўскай па прававых пытаннях * [[Анатоль Лябедзька]], дарадца па парламенцкаму супрацоўніцтву і Канстытуцыйнай рэформе * [[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]], прадстаўніца па справах моладзі і студэнтаў. == Крымінальныя справы == У снежні 2020 года на сябраў Каардынацыйнай рады апазіцыі на чале са Святланай Ціханоўскай [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратурай Беларусі]] была ўзбуджаная крымінальная справа аб стварэнні [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкага фарміравання]] з мэтай захопу дзяржаўнай улады неканстытуцыйным шляхам. Пракуратура патрабавала прыцягнуць Ціханоўскую да адказнасці па артыкулах 361 і 357 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК Беларусі]]<ref>{{Cite news|lang=ru|url=https://ria.ru/20201221/dela-1590275383.html|title=Против Тихановской возбудили дело о создании экстремистского формирования|website=РИА Новости|date=20201221T1837|access-date=2021-01-19}}</ref>. 2 сакавіка 2021 года СК Беларусі перадаў дакументы ў Генпракуратуру на экстрадыцыю Святланы Ціханоўскай, якая з «асобамі з яе найбліжэйшага атачэння» абвінавачваецца ў «падрыхтоўцы» на пасяджэнні Гомельскага штаба 5 жніўня 2020 года «да масавых беспарадкаў» (ч. 1 арт. 13, ч. 2 арт. 293) і «да захопу будынкаў і збудаванняў» (ч. 1 арт. 13, ч. 1 арт. 292)<ref name="добивается">{{cite web|datepublished=2021-03-02|url=https://euroradio.fm/ru/sledstvennyy-komitet-dobivaetsya-ekstradicii-svetlany-tihanovskoy|title=Следственный комитет добивается экстрадиции Светланы Тихановской|publisher=«[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еврорадио]]»|access-date=2021-03-06}}</ref><ref name="экстрадиция">{{cite web|datepublished=2021-03-02|url=https://www.kommersant.ru/doc/4711766|title=СК Белоруссии подал документы на экстрадицию Тихановской|publisher=[[Коммерсантъ]]|access-date=2021-03-06}}</ref><ref name="захват">{{cite web|datepublished=2021-03-02|url=https://www.rbc.ru/politics/02/03/2021/603df6979a79473840586fb2|title=СК Белоруссии обвинил соратников Тихановской в подготовке захвата Гомеля|publisher=[[РБК]]|access-date=2021-03-06}}</ref><ref name="прокуратура">{{cite web|datepublished=2021-03-05|url=http://www.prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-resheniyami-po-ugolovnym-i-grazhdanskim-delam/gotovilis-k-zakhvatu-zdaniy-ispolkomov-i-administratsiy-v-gomele-genprokuratura-napravila-ugolovnoe-/|title=Готовились к захвату зданий исполкомов и администраций в Гомеле|publisher=[[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генпрокуратура]]|access-date=2021-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813220602/http://www.prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-resheniyami-po-ugolovnym-i-grazhdanskim-delam/gotovilis-k-zakhvatu-zdaniy-ispolkomov-i-administratsiy-v-gomele-genprokuratura-napravila-ugolovnoe-/|archive-date=13 жніўня 2021|url-status=dead}}</ref>. 5 сакавіка 2021 года Генпракуратура Беларусі звярнулася да Генпракуратуры Літвы з просьбай аб выдачы Святланы Ціханоўскай<ref>{{Cite news|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4713763|title=Генпрокуратура Белоруссии попросила Литву выдать Тихановскую|website=www.kommersant.ru|date=2021-03-05|access-date=2021-03-05}}</ref>. Пазней у той жа дзень улады Літвы паведамілі, што не маюць намеру выдаваць палітычных уцекачоў аўтарытарным рэжымам<ref>{{Cite news|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4720327|title=МИД Литвы не намерен выдавать Тихановскую Белоруссии|website=www.kommersant.ru|date=2021-03-05|access-date=2021-03-05}}</ref>. 29 сакавіка генпракурор [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэй Швед]] паведаміў журналістам, што Святлана Ціханоўская фігуруе ва ўзбуджанай крымінальнай справе аб падрыхтоўцы тэракту групай асоб<ref>{{cite web|datepublished=2021-03-29|url=https://regnum.ru/news/polit/3228326.html|title=Тихановская попала в дело о теракте|publisher=[[Regnum]]|access-date=2021-04-08 }}</ref><ref>{{cite web|datepublished=2021-04-02|url=https://regnum.ru/news/polit/3233072.html|title=Власти Белоруссии включили Тихановскую в список причастных к терроризму|publisher=[[Regnum]]|access-date=2021-04-08}}</ref>. У студзені 2023 года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|беларускае МУС]] аб’явіла структуры Святланы Ціханоўскай экстрэмісцкім фарміраваннем. Удзельнікам экстрэмісцкіх фарміраванняў па беларускім заканадаўстве пагражае турэмнае зняволенне<ref>{{cite web|title=Сотрудников Офиса Тихановской записали в экстремисты|url=https://www.golosameriki.com/a/belarus-tsikhanouskaya-office-repressions/6935759.html|website=[[Голас Амерыкі]]|date=2023-01-27|access-date=2023-03-22|language=ru}}</ref>. 6 сакавіка 2023 года Мінскі гарадскі суд завочна прысудзіў Святлане Ціханоўскай 15 гадоў пазбаўлення волі<ref>[https://tass.ru/proisshestviya/17205367 tass.ru]</ref>. == Прыватнае жыццё == Замужам за Сяргеем Ціханоўскім. У іх двое дзяцей: дачка Агнія (нар. [[2016]]), сын Карней (нар. [[2010]])<ref name="mk">{{Cite web |url=https://www.mk.ru/politics/2020/08/11/svetlana-tikhanovskaya-nameknula-na-otezd-iz-belorussii.html |title=Светлана Тихановская намекнула на отъезд из Белоруссии |author=Ирина Ринаева |date=11 августа 2020 |publisher=[[Московский комсомолец]] |access-date=2020-08-11}}</ref><ref>{{Cite news |lang=ru |url=https://nn.by/?c=ar&i=255575&lang=ru |title=Тихановская на период до выборов вывезла детей в Евросоюз |website=Наша Ніва |access-date=2020-08-01}}</ref>. Улетку 2020 года з-за паступаючых, па словах Святланы Ціханоўскай, пагроз падчас перадвыбарнай кампаніі, дзяцей вывезлі з Беларусі ў Літву<ref>{{Cite news |url=https://belaruspartisan.by/politic/506661/ |title=Светлана Тихановская вывезла детей из страны: Они в безопасном месте |website=belaruspartisan.by |access-date=2020-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720174931/https://belaruspartisan.by/politic/506661/ |archive-date=20 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Сяргей быў супраць гэтага<ref>{{Cite news |url=https://euroradio.fm/ru/syn-napisal-tihanovskoy-mne-zhal-tebya-i-strashno-za-tebya |title=Сын написал Тихановской: "Мне жаль тебя и страшно за тебя!" |website=Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm |access-date=2020-08-06}}</ref>. Вывезці дзяцей і іх бабулю Святлане дапамагла галоўны рэдактар «Хартыі '97» [[Наталля Радзіна]]<ref name="mk" />. Па свайму веравызнанню Святлана належыць да [[РПЦ]], аднак не з’яўляецца практыкуючай верніцай<ref>[https://belsat.eu/ru/news/o-seme-vere-i-politike-svetlana-tihanovskaya-dala-eksklyuzivnoe-intervyu-belsatu/ О семье, вере и политике. Светлана Тихановская дала эксклюзивное интервью «Белсату»]</ref>. Валодае [[Руская мова|рускай]], [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Англійская мова|англійскай]] мовамі. == Узнагароды і прэміі == 9 верасня 2020 года Святлана Ціханоўская была ўдастоена спецыяльнага прыза міжнароднага эканамічнага форуму ў [[Карпач (горад)|Карпачы]], арганізатарам якога штогод выступае польскі фонд «Інстытут усходнееўрапейскіх даследаванняў»<ref>[https://regnum.ru/news/economy/3056775.html В Польше открывается юбилейный экономический форум]</ref><ref>[https://regnum.ru/news/polit/3060611.html В польском Карпаче завершился международный Экономический форум]</ref>. У той жа дзень польскі палітык [[Дональд Туск]], у сваім [[Twitter|Твітары]] прапанаваў Еўрасаюзу вылучыць Ціханоўскую і яе мужа на [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]]<ref>{{cite news |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9411253 |title=Туск предложил выдвинуть семью Тихановских на Нобелевскую премию мира |website=[[ТАСС]] |date=2020-09-09 |access-date=2020-10-09 }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.znak.com/2020-09-17/s_kem_alekseyu_navalnomu_pridetsya_sopernichat_za_nobelevskuyu_premiyu_mira_spisok |title=С кем Алексею Навальному придется соперничать за Нобелевскую премию мира. Список |website=[[Znak.com]] |date=2020-09-17 |access-date=2020-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222174436/https://www.znak.com/2020-09-17/s_kem_alekseyu_navalnomu_pridetsya_sopernichat_za_nobelevskuyu_premiyu_mira_spisok |archive-date=22 снежня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Пазней дэпутат [[Стортынг|нарвежскага парламента]] ад [[Хрысціянская народная партыя (Нарвегия)|Хрысціянскай народнай партыі]] Гейр Тоскедал заявіў, што Ціханоўская будзе намінавана на Нобелеўскую прэмію міру ў 2021 годзе<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5f8c7ce69a794730feb42d2b Тихановскую и Колесникову выдвинули на Нобелевскую премию мира]</ref>. 7 кастрычніка 2020 года ў [[Браціслава|Браціславе]] Святлане Ціханоўскай была ўручана прэмія [[Globsec]]<ref>{{youtube|GxCgIyjmqcw}}</ref> — пазапартыйнай міжнароднай [[Некамерцыйная арганізацыя|НКА]], якая штогод арганізуе Браціслаўскі форум глабальнай бяспекі. 14 кастрычніка 2020 года Святлана Ціханоўская стала лаўрэатам [[Прэмія Свабоды імя Джона Макейна|прэміі Свабоды імя Джона Макейна]], якая штогод прысуджаецца міжнародным Рэспубліканскім інстытутам. У кастрычніку 2020 года Ціханоўская атрымала прэмію Свабоды, якая прысуджаецца дацкім выданнем [[Politiken]]<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan-by.turbopages.org/belaruspartisan.by/s/politic/515964/ |title=Издание Politiken вручило Тихановской награду «Премию свободы» |access-date=24 лютага 2022 |archive-date=4 лютага 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204160540/https://belaruspartisan-by.turbopages.org/belaruspartisan.by/s/politic/515964/ |url-status=dead }}</ref>. У ліку іншых лідараў беларускай апазіцыі, 22 кастрычніка 2020 года аб’яўлена лаўрэатам [[Прэмія імя Сахарава|прэміі імя Сахарава]], якая штогод прысуджаецца [[Еўрапейскі парламент|Еўрапарламентам]]. Узнагароджанне было раскрытыкавана ў [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай думе Расіі]]<ref>[https://lenta.ru/news/2020/10/22/premium/ В Госдуме отреагировали на вручение Тихановской премии Сахарова]</ref>. Уручэнне прэміі прайшло на сесіі Еўрапарламента [[16 снежня]]<ref>[https://www.rfi.fr/ru/европа/20201216-светлана-тихановская-приняла-участие-в-церемонии-вручения-премии-европарламента-оппозиции-беларуси Светлана Тихановская приняла участие в церемонии вручения премии европарламента оппозиции Беларуси] // [[Международное французское радио|RFI]] на русском, 16.12.2020</ref>. 18 снежня 2020 года [[Сейм Літвы]] прысудзіў штогадовую [[Прэмія свабоды беларускай апазіцыі|прэмію Свабоды беларускай апазіцыі]]. Цырымонія ўручэння адбылася 13 студзеня 2021 года, грашовы прыз у памеры 5000 [[еўра]] Ціханоўская вырашыла накіраваць сем’ям загінулых удзельнікаў пратэстаў у Беларусь<ref>{{Cite news|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4641317|title=Тихановская получила литовскую Премию свободы|website=www.kommersant.ru|date=2021-01-13|access-date=2021-01-13}}</ref>. 25 снежня 2020 года расійская газета «[[Ведомости]]» назвала Святлану Ціханоўскую «чалавекам года» ў намінацыі «прыватная асоба»<ref>[https://news.tut.by/society/712763.html Лукашенко в «инфекционке», клип в костеле, продление срока Северинцу. Что происходит в Рождество] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201225213820/https://news.tut.by/society/712763.html |date=25 Снежань 2020 }} // [[TUT.BY]], 25.12.2020</ref><ref>[https://persona2020.vedomosti.ru/ Спецпроект «Персона года 2020»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201225040635/https://persona2020.vedomosti.ru/|date=25 снежня 2020}} // [[Ведомости]], 25.12.2020</ref>. 21 студзеня 2021 года [[Міністэрства замежных спраў Эстоніі|міністр замежных спраў Эстоніі]] [[Урмас Рэйнсалу]] ўручыў Святлане Ціханоўскай крыж «за заслугі»<ref>[https://rus.err.ee/1608080893/mid-jestonii-vruchil-kresty-za-zaslugi-v-chisle-nagrazhdennyh-ratas-lutsar-samost-i-tihanovskaja МИД Эстонии вручил кресты за заслуги, в числе награждённых Ратас, Лутсар, Самост и Тихановская]</ref>. У красавіку 2021 года Святлана Ціханоўская была ўзнагароджана {{нп3|Прэмія імя Льва Копелева|прэміяй імя Льва Копелева|de|Lew-Kopelew-Preis}} «за актыўны ўдзел у барацьбе за дэмакратычныя свабоды і правы чалавека на тэрыторыі Беларусі»<ref>{{Cite web|url=https://naviny.online/new/20210415/1618485675-tihanovskoy-kolesnikovoy-i-cepkalo-prisuzhdena-premiya-im-lva-kopeleva-za|title=Тихановской, Колесниковой и Цепкало присуждена Премия им. Льва Копелева за мир и права человека|publisher=[[naviny.by]]|date=2021-04-15|access-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415113742/https://naviny.online/new/20210415/1618485675-tihanovskoy-kolesnikovoy-i-cepkalo-prisuzhdena-premiya-im-lva-kopeleva-za|archive-date=15 красавіка 2021|url-status=dead}}</ref>. 17 снежня 2021 года разам з Марыяй Калеснікавай і Веранікай Цапкала Ціханоўская была ганаравана [[Міжнародная прэмія імя Карла Вялікага|прэміяй імя Карла Вялікага]] «[…] за іх мужную і натхняльную прыхільнасць […] волі, дэмакратыі і абароне праў чалавека»<ref>[https://euroradio.fm/cihanouskaya-kalesnikava-i-capkala-atrymali-premiyu-imya-karla-vyalikaga] Ціханоўская, Калеснікава і Цапкала атрымалі прэмію імя Карла Вялікага</ref>. У красавіку 2022 года Святлана ЦІханоўская — разам з [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімірам Зяленскім]] — атрымала прэмію «За свабоду медыя» (Германія)<ref>{{Cite web |url=https://newsrnd.com/news/2022-04-22-ludwig-erhard-summit--moving-award-ceremony-for-freedom-fighters-in-the-east.H1eo4Igrq.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2023 |archive-date=20 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420105908/https://newsrnd.com/news/2022-04-22-ludwig-erhard-summit--moving-award-ceremony-for-freedom-fighters-in-the-east.H1eo4Igrq.html |url-status=dead }}</ref>. У сакавіку 2023 года Святлане Ціханоўскай прысудзілі, а ў маі 2023 года ўручылі Міжнародную прэмію міру Тыпэрэры (Ірландыя) за 2022 год<ref>https://tippfm.com/news/international/2022-tipperary-international-peace-award-winner-announced/</ref><ref>https://www.rte.ie/news/2023/0502/1380228-tsikhanouskaya-peace-award/</ref>. У верасні 2023 года Святлана Ціханоўская атрымала ў Стакгольме шведскую прэмію імя Анны Лінд<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://pes.eu/future-europe/2023-anna-lindh-prize-lofven-celebrates-belarus-opposition-tsikhanouskaya/|title=2023 Anna Lindh Prize: PES President Löfven celebrates Belarus opposition leader Tsikhanouskaya|last=robin|website=The Party of European Socialists|date=2023-09-11|access-date=2023-09-20}}</ref>. 4 сакавіка 2025 года мэр Матэа Лепорэ прысвоіў Ціханоўскай званне ганаровай грамадзянскі [[Балоння|Балонні]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33335512.html|title=Сьвятлане Ціханоўскай прысвоілі званьне ганаровай грамадзянкі італьянскай Балёньні. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-03-05|access-date=2025-03-05}}</ref>. == Ацэнкі == Паэтэса і публіцыстка [[Валянціна Аксак]] назвала Святлану Ціханоўскую «[[Рагнеда]]й ХХІ стагоддзя»<ref>[https://svabod1.azureedge.net/a/30845939.html Радыё Свабода 2020] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201129225155/https://svabod1.azureedge.net/a/30845939.html |date=29 лістапада 2020 }}</ref>. Святлана Ціханоўская ўвайшла ў спіс 100 найбольш натхняльных і ўплывовых жанчын свету 2020 года паводле [[Бі-бі-сі]]<ref>[https://www.bbc.com/news/world-55042935 bbc.com]</ref>. Трапіла ў топ-50 людзей 2020 года па версіі ''[[Bloomberg]]''; было адзначана, што «яе неспадзяваная кампанія ператварылася ў самы вялікі выклік за ўсю гісторыю Аляксандра Лукашэнкі»<ref>[https://www.bloomberg.com/features/2020-bloomberg-50/ bloomberg.com]</ref>. {{нп3|Чалавек года паводле «Gazeta Wyborcza»|Чалавек года паводле «Gazeta Wyborcza»|pl|Człowiek Roku „Gazety Wyborczej”}} 2021. На думку рэдакцыі, яна за некалькі тыдняў стала лідарам нацыі, а затым адзіным надзейным прадстаўніком Беларусі на міжнароднай арэне<ref>{{Cite web|title=Człowiek Roku „Gazety Wyborczej”|url=https://extra.wyborcza.pl/czlowiekrokuwyborczej/czlowiekrokuwyborczej|website=Człowiek Roku „Gazety Wyborczej”|access-date=2021-09-20|language=pl}}</ref><ref>{{Cite web|title=Газета «Wyborcza» назвала Святлану Ціханоўскую Чалавекам 2021 года|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=273694|access-date=2021-09-20|language=be|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Меркаванне аб тым, што С. Ціханоўская прайшла шлях да «нацыянальнага лідара», у студзені 2021 года аспрэчваў беларускі палітолаг [[Вольф Рубінчык]]<ref>https://belisrael.info/?p=26694</ref>. 30 студзеня 2021 года прэзідэнт Літвы [[Гітанас Наўседа]] вылучыў Святлану Ціханоўскую на прысуджэнне [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]]<ref>[https://www.bns.lt/topic/1911/news/63083671/ BNS: Naujiena]</ref>. == Гл. таксама == * [[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай]] {{зноскі|4}} == Спасылкі == {{навігацыя}} [https://www.b-g.by/politika-i-ekonomika/ya-nadeyus-chto-vstrecha-skoro-sostoitsya-svetlana-tihanovskaya-rasskazala-bg-o-perspektivah-vstrechi-s-dzho-baydenom/ Інтэрв’ю [[Брестская газета|Брестской газете]] (19 лютага 2021)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210219164157/https://www.b-g.by/politika-i-ekonomika/ya-nadeyus-chto-vstrecha-skoro-sostoitsya-svetlana-tihanovskaya-rasskazala-bg-o-perspektivah-vstrechi-s-dzho-baydenom/ |date=19 Люты 2021 }} {{бібліяінфармацыя}} {{Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Ціханоўская Святлана Георгіеўна}} [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Святлана Ціханоўская]] [[Катэгорыя:Асобы Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] gsiv5fq9fesnsz58d5v6fggskmk1a59 Кіраўскі сельсавет (Нараўлянскі раён) 0 658210 5134107 4719733 2026-04-30T17:12:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134107 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Кіраўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Нараўлянскі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Кіраў (Нараўлянскі раён)|Кіраў]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 450 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Кіраўскі сельсавет}} '''Кі́раўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Кіраў (Нараўлянскі раён)|Кіраў]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Махаедаўскі сельсавет''' у складзе Нараўлянскага раёна [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Махаеды]]. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года ў складзе Нараўлянскага раёна БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Мазырскай акругі. 23 жніўня 1937 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Аляксандраўскі нацыянальны польскі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Аляксандраўскага нацыянальнага польскага сельсавета]]. З 20 лютага 1938 года ў Нараўлянскім раёне [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. 20 красавіка 1939 года вёска Махаеды перайменавана ў вёску імя Кірава, а сельсавет — у Кіраўскі. З 8 студзеня 1954 года ў Нараўлянскім раёне Гомельскай вобласці. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў складзе [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. 5 сакавіка 1981 года цэнтр сельсавета — вёска Кірава — перайменавана ў Кіраў. 8 студзеня 1987 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Вуглоўскі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Вуглоўскага сельсавета]] (11 населеных пунктаў: вёскі [[Акопы (Нараўлянскі раён)|Акопы]], [[Баравічы (Нараўлянскі раён)|Баравічы]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]], [[Дуброва (Нараўлянскі раён)|Дуброва]], [[Ленінскі Пасёлак]], [[Лісава (Нараўлянскі раён)|Лісава]], [[Міхайлаўка (Нараўлянскі раён)|Міхайлаўка]], [[Радамля (Нараўлянскі раён)|Радамля]], [[Ціхін]], [[Чапаеўка (Нараўлянскі раён)|Чапаеўка]], [[Ясянок]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 26 сакавіка 1987 года ў склад сельсавета з [[Красноўскі сельсавет|Красноўскага сельсавета]] перададзены 2 населеныя пункты (вёскі [[Бук (Нараўлянскі раён)|Бук]] і [[Дзятлік]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 26 верасня 2006 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Красноўскі сельсавет|Красноўскага сельсавета]] (6 населеных пунктаў: вёскі [[Буда Красноўская]], [[Дзяржынск (Нараўлянскі раён)|Дзяржынск]], [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўка]], [[Маскалёўка]], [[Нічыпараўка]], [[Хамянкі (Нараўлянскі раён)|Хамянкі]])<ref>[http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 26 сентября 2006 г. № 295 Об изменении административно-территориального устройства районов Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922194610/http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf|date=22 верасня 2019}}</ref>. 26 верасня 2008 года скасаваны вёскі [[Бук (Нараўлянскі раён)|Бук]] і [[Хутар Сяргееў]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-62/2009_62_9_21039.pdf Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 26 сентября 2008 г. № 71 Об упразднении сельских населенных пунктов Бук, Хутор Сергеев Кировского сельсовета Наровлянского района Гомельской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 700 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 83,3 % — [[беларусы]], 6,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 4,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 4,6 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=14 кастрычніка 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 450 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Кіраўскі сельсавет (Нараўлянскі раён)}} {{Нараўлянскі раён}} [[Катэгорыя:Кіраўскі сельсавет (Нараўлянскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ельскага раёна]] mzgi4v7i3r4wkiwvykbmyi6rghjbi8p Латвійская спартыўна-педагагічная акадэмія 0 663530 5134255 4291377 2026-04-30T23:22:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134255 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Латвійская спартыўна-педагагічная акадэмія |скарачэнне = |эмблема = |выява = Rīga, Sporta akadēmija 2002-11-10 - panoramio.jpg |арыгінал = {{lang-lv|Latvijas Sporta pedagoģijas akadēmija}} |міжназва = {{lang-en|Latvian Academy of Sport Education}} |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1921 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = профільная ВНУ |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Рыга]] |кампус = |адрас = |сайт = https://www.lspa.lv/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Латвійская спартыўна-педагагічная акадэмія''' ({{lang-lv|Latvijas Sporta pedagoģijas akadēmija}}) — [[Латвія|латвійская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]], якая знаходзіцца ў [[Рыга|Рызе]]. == Гісторыя == [[6 верасня]] [[1921]] года Кабінет міністраў [[Латвія|Латвіі]] прыняў рашэнне аб стварэнні Латвійскага інстытута фізічнага выхавання. Навучанне ў інстытуце працягвалася 2 гады і ўключала 1 400 гадзін тэарэтычных і практычных заняткаў. Пры падрыхтоўцы спецыялістаў акцэнт рабіўся на іх практычнай падрыхтоўцы, якая складала 65 % усяго навучання. Інстытут быў зачынены ў [[1925]] годзе, і за 5 гадоў яго існавання ([[1921]]-[[1925]]) было атэставана 79 выкладчыкаў [[Гімнастыка|гімнастыкі]]. [[2 кастрычніка]] [[1926]] года ў [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскім універсітэце]] быў адкрыты Інстытут фізічнага выхавання. Працягласць навучання складала 3 гады. За час сваёй дзейнасці ([[1929]]–[[1940]]) інстытут падрыхтаваў 189 спецыялістаў па фізічнай культуры, з іх 179 атрымалі дыплом аб паспяховым заканчэнні інстытута, а 10 - даведку аб навучанні. Інстытут спыніў сваё існаванне ў [[1940]] годзе. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] пачаў сваю працу Латвійскі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры. У [[1959]] годзе быў пабудаваны вучэбна-спартыўны комплекс па вуліцы Брывібас, 333. У [[1982]] годзе быў пабудаваны яшчэ адзін будынак для вучэбна-спартыўных баз, а ў [[1986]] годзе - зала лёгкай атлетыкі. За час існавання інстытут падрыхтаваў 5 522 спецыяліста з вышэйшай адукацыяй і 151 з сярэдняй спецыяльнай. [[5 лістапада]] [[1991]] года Міністэрства адукацыі [[Латвійская Рэспубліка|Латвійскай Рэспублікі]] змяніла назву ўстановы на Латвійскую спартыўна-педагагічную акадэмію. У перыяд з [[1921]] па [[2017]] годы вучэльню агулам скончылі 10 272 спецыялісты == Спасылкі == * [https://www.lspa.lv/ Сайт установы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230306203952/https://www.lspa.lv/ |date=6 сакавіка 2023 }} {{Commons|Category:}} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Латвіі}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з латышскай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Рыгі]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы фізічнай культуры і спорту]] rdh3sz4otjf34bgz0bfjitrj8bagzhc Лабірынты (аповесць) 0 669315 5134146 4888068 2026-04-30T19:45:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134146 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор | Назва = Лабірынты | Вікікрыніцы-тэкст = s:be:Лабірынты_(Ластоўскі) | Электронная версія = https://knihi.com/Vaclau_Lastouski/Labirynty.html | Аўтар = | Жанр = | Мова арыгіналу = | Публікацыя = }} '''«Лабіры́нты»''' — гістарычна-фантастычная аповесць [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], гэта першая фантастычная аповесць у [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]<ref>{{артыкул|загаловак=ТРАГІЧНАЯ ПЕРАМОГА НАД СТРАХАМ. «ЗАКОН ГУКА» ЗРАБІЛІ ПЕСЬНЯЮ ВЕРШ ЛАСТОЎСКАГА (ПРЭМ’ЕРА)|выданне=[[Tuzin.fm]]|год=26.12.2017|мова=|спасылка=https://tuzinfm.by/performer/mp3/4049/pisy.html|archive-date=27 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127210413/https://tuzinfm.by/performer/mp3/4049/pisy.html}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Вацлаў Ластоўскі (1883-1938)|аўтар=[[Уладзімір Арлоў (пісьменнік)|Уладзімір Арлоў]].|выданне=Jivebelarus.net|год=10.12.2007|спасылка=http://jivebelarus.net/history/faces/vaclau-lastousky.html}}</ref>. Найбольш вядомы празаічны твор Ластоўскага, стаў узорам [[Рамантызм|рамантычнай]] прозы на гістарычную тэму<ref>{{артыкул|загаловак=Беларускія лабірынты Вацлава Ластоўскага|выданне=[[Новы Час|Новы час]]|аўтар=[[Алік Акуліч]].|год=28-10-2013|спасылка=https://novychas.by/kultura/bjelaruskija_labirynty_vaclava|мова=[[беларуская мова]]}}</ref>. У аповесці апавядаецца пра існаванне высокаразвітай крыўскай цывілізацыі, не менш старажытнай за [[Антычнасць|антычныя]]. == Стыль == Гістарызм «''Лабірынтаў''» — ужо «[[Вальтэр Скот|паслявальтэрскотаўскі]]», гістарызм найперш інтэлектуальны, бо на парозе ўжо было XX стагоддзе, самы яго разгар, і таму проза В. Ластоўскага 20-х гадоў адчувала павевы новага мастацкага мыслення, звязанага з эпохай [[мадэрнізм]]у. Тыя павевы мадыфікавала ўласная нацыянальная глеба, напаўнялі змястоўнасцю задачы новага беларускага адраджэння і адпаведныя гісторыка-культурныя асацыяцыі. «''Лабірынты''» — сплаў філасофска-культурных напрацаванняў (да ўсяго — мінітрактатаў па гісторыі сусветнай [[Міфалогія|міфалогіі]], народнай [[Астраномія|астраноміі]], [[Этнаграфія|этнаграфіі]]) і мастацкай містыфікацыі гісторыка-міфалагічнага кшталту, духоўная аснова беларускае [[Крывія|Крывіі]], адна з першых фундаментальных мастацкіх канструкцый нацыянальнай канцэпцыі быцця. Міфалагічныя, тэасофскія, фальклорныя, навуковыя і ўласнамастацкія штудыі ў «''Лабірынтах''» збольшага былі скіраваны на асвятленне актуальных праблем сучаснасці, яны, як адчуваў і сам В. Ластоўскі, дапамагаюць раскрываць «сімвал пройдзенай народам гісторыі». «''Нягледзя на тое, што даўно па-свойму рашыў [[Юпітэр (планета)|Юпітэр]] зямельнае права, права гэта да сягоння несправядлівае. І будзе датуль актуальным, пакуль кожны народ не станецца гаспадаром у сваім краі, — наўпрост выводзіць В. Ластоўскі паралелі ў сваю рэальнасць, — пакуль кожны, хто палівае сваім потам загон, не будзе праўным, прызнаным і ўсвячоным правам яго валадаром. Гэты ж час ужо недалёк!''». У аповесці — шмат спасылак і зносак на навуковыя працы, «рэдактарскія» прыпісы, угрунтаваны тэрміналагічны апарат, насычанасць сымболікай, паняццямі міфалогіі, [[Эзатэрыка|эзатэрыкі]]. У «''Лабірынтах''» апісаны народны духоўны космас і асноўныя вехі нацыянальнага культурнага станаўлення, пра адмысловую нацыянальную практопію, створаную на аснове старажытнай беларускай гісторыі. == Выданні == * {{кніга|загаловак=Лябірынты|год=1923|месца=[[Каўнас]]}}<ref>[https://knowledge.allbest.ru/literature/3c0a65635a3bd69b5d53b89421206c26_0.html «Лабірынты» Вацлава Ластоўскага]{{Недаступная спасылка}}</ref> * {{кніга|загаловак=Лябірынты|аўтар=[[Вацлаў Ластоўскі]] (Власт).|год=1944|старонак=33|месца=[[Берлін]]|выдавецтва=[[Бацькаўшчына (1947)|Бацькаўшчына]]|серыя=[[Народная бібліятэчка]]}}<ref>[[:Файл:Lastouski Vaclau.Labirynty.djvu|Вікісховішча]]</ref> * {{кніга|загаловак=Творы|аўтар=[[Вацлаў Ластоўскі]].|год=1956|старонак=112|месца=[[Мюнхен]]|выдавецтва=[[Бацькаўшчына (1947)|Бацькаўшчына]]}}<ref>{{Cite web |url=https://www.livelib.ru/book/1002072593-tvory-vlast-vatsla-lastoski |title=Творы (livelib.ru) |access-date=30 студзеня 2021 |archive-date=27 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127232353/https://www.livelib.ru/book/1002072593-tvory-vlast-vatsla-lastoski |url-status=dead }}</ref> * {{кніга|аўтар=[[Вацлаў Ластоўскі]].|загаловак=Выбраныя творы|серыя=[[Беларускі кнігазбор]]|год=1997|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=[[Беларускі кнігазбор (выдавецтва)|Беларускі кнігазбор]]|спасылка=http://bk.knihi.com/lastouski/lastouski1.html|старонак=512|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200229034942/http://bk.knihi.com/lastouski/lastouski1.html|archivedate=29 лютага 2020}}<ref>{{Cite web |url=https://kniganosha.by/catalog/vaclau_lastouski_vybranyya_tvory?filter:author=%D0%92%D0%B0%D1%86%D0%BB%D0%B0%D1%9E%20%D0%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96 |title=Вацлаў Ластоўскі. Выбраныя творы (kniganosha.by) |access-date=30 студзеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419143010/https://kniganosha.by/catalog/vaclau_lastouski_vybranyya_tvory?filter:author=%D0%92%D0%B0%D1%86%D0%BB%D0%B0%D1%9E%20%D0%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96 |archivedate=19 красавіка 2021 |url-status=dead }}</ref> * {{кніга|аўтар=[[Вацлаў Ластоўскі]].|загаловак=Лабірынты. Выбраныя творы|выдавецтва=[[Папуры]]|старонак=176|год=2015|серыя=[[Мая беларуская кніга]]}}<ref>{{Cite web |url=https://kniganosha.by/catalog/labirynty_vybranyya_tvory |title=Лабірынты. Выбраныя творы (kniganosha.by) |access-date=30 студзеня 2021 |archive-date=30 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130084403/https://kniganosha.by/catalog/labirynty_vybranyya_tvory |url-status=dead }}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{артыкул|загаловак=Беларускія лабірынты Вацлава Ластоўскага|выданне=[[Новы Час|Новы час]]|аўтар=[[Алік Акуліч]].|год=28-10-2013|спасылка=https://novychas.by/kultura/bjelaruskija_labirynty_vaclava|мова=}} * [https://knowledge.allbest.ru/literature/3c0a65635a3bd69b5d53b89421206c26_0.html «Лабірынты» Вацлава Ластоўскага (allbest.ru)]{{Недаступная спасылка}} {{Вацлаў Ластоўскі}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аповесці Вацлава Ластоўскага]] [[Катэгорыя:Творы 1923 года]] [[Катэгорыя:Кнігі ў жанры фэнтэзі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Аповесці]] hsjj4kb667xc5hfkqkk4x5q2yl0xg0x Сіні ліхтар (апавяданне) 0 670095 5134019 3801958 2026-04-30T12:15:02Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Апавяданні 1991 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134019 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Жанр=[[апавяданне]]|Аўтар=[[Віктар Алегавіч Пялевін|Віктар Пялевін]]|Мова арыгінала=руская}} '''«Сіні ліхтар»''' ({{lang-ru|Синий фонарь}}) — [[апавяданне]] сучаснага рускага пісьменніка [[Віктар Алегавіч Пялевін|Віктара Пялевіна]], якое дала назву яго дэбютнаму зборніку «[[Сіні ліхтар (зборнік)|Сіні ліхтар]]». У 2000 годзе па апавяданню «Сіні ліхтар» быў зняты [[Кароткаметражны фільм|кароткаметражны мастацкі фільм]] «[[Нічога страшнага]]» (рэжысёр Ульяна Шылкіна)<ref name="Щучкина">''Щучкина Т. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/tsiklicheskoe-edinstvo-maloy-prozy-v-pelevina-sbornik-rasskazov-siniy-fonar Циклическое единство малой прозы В. Пелевина (сборник рассказов «Синий фонарь»)] // Вестник Санкт-Петербургского университета. Язык и литература. 2009.</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/1956986 Малобюджетный Пелевин] // Журнал «Коммерсантъ Деньги» № 26 от 02.07.2012, стр. 60</ref>. == Змест == Дзеці, якія адпачываюць у піянерскім лагеры, перад сном распавядаюць адзін аднаму страшылкі. За гэтымі апавяданнямі яны пачынаюць задавацца сур’ёзнымі філасофскімі пытаннямі: пра сэнс жыцця, пра жыццё пасля смерці. У канцы апавядання развязкі не адбываецца, пытанні так і застаюцца без адказу і дзеці засынаюць. Як адзначае літаратуразнаўца Т. Шчучкіна, «у традыцыях рускай класічнай літаратуры для Пялевіна больш важным аказваецца не атрыманне адказу на пытанне, а сама пастаноўка пытання»<ref name="Щучкина">''Щучкина Т. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/tsiklicheskoe-edinstvo-maloy-prozy-v-pelevina-sbornik-rasskazov-siniy-fonar Циклическое единство малой прозы В. Пелевина (сборник рассказов «Синий фонарь»)] // Вестник Санкт-Петербургского университета. Язык и литература. 2009.</ref>. Апавяданне «Сіні ліхтар» па сутнасці з’яўляецца аўтабіяграфічным. Безназоўны апавядальнік, званы займеннікам «я», не то ўспамінае, не то прыдумвае на хаду містычныя страшылкі. Ён прымае ўдзел у гэтай забаве супраць волі, толькі для таго каб развеяць абстаноўку<ref name="Сергеева">''Сергеева Е. Е.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/2011-02-028-schuchkina-t-v-rasskazovoe-tvorchestvo-viktora-pelevina-spb-fak-t-filologii-i-iskusstv-spbgu-2010-60-s-ser-lit-napravleniya-i 2011. 02. 028. Щучкина Т. В. Рассказовое творчество Виктора Пелевина. — СПб. : фак-т филологии и искусств СПбГУ, 2010. — 60 с. — (Сер. «лит. Направления и течения»; Вып. 37)] // Социальные и гуманитарные науки. Отечественная и зарубежная литература. Сер. 7, Литературоведение: Реферативный журнал. 2011.</ref>. Вобраз сіняга ліхтара, а таксама сіні колер наогул, у апавяданні паўстаюць містычнымі сімваламі іншага свету. Дзеці расказваюць страшылкі пры святле электрычнага сіняга ліхтара, хлопчык па мянушцы Кастыль паказвае апавядальніку сіняваты кулак, скура жанчыны-вампіра з гісторыі Васі сінее. Вобраз сіняга ліхтара пачынае і заканчвае апавяданне<ref name="Сергеева">''Сергеева Е. Е.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/2011-02-028-schuchkina-t-v-rasskazovoe-tvorchestvo-viktora-pelevina-spb-fak-t-filologii-i-iskusstv-spbgu-2010-60-s-ser-lit-napravleniya-i 2011. 02. 028. Щучкина Т. В. Рассказовое творчество Виктора Пелевина. — СПб. : фак-т филологии и искусств СПбГУ, 2010. — 60 с. — (Сер. «лит. Направления и течения»; Вып. 37)] // Социальные и гуманитарные науки. Отечественная и зарубежная литература. Сер. 7, Литературоведение: Реферативный журнал. 2011.</ref>. == Публікацыя == Апавяданне ўпершыню апублікавана ў складзе першага аўтарскага зборніка Пялевіна «Сіні ліхтар» (1991). {{зноскі}} == Літаратура == * ''Щучкина Т. В.'' Рассказовое творчество Виктора Пелевина. — СПб. : фак-т филологии и искусств СПбГУ, 2010. — 60 с. — (Сер. «Лит. направления и течения»; Вып. 37). [[Катэгорыя:Апавяданні]] [[Катэгорыя:Апавяданні 1991 года]] nig81ez5ts3bno29rkp4rm53qwd180a Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён) 0 670195 5134303 4705300 2026-05-01T05:01:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134303 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ленінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Добрушскі раён]] |Уключае = 4 населеныя пункты |Сталіца = [[Леніна (Добрушскі раён)|Леніна]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 811 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://dobrush.gov.by/ru/lenin-sisp/ |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Ленінскі сельсавет}} '''Ле́нінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Добрушскі раён|Добрушскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Леніна (Добрушскі раён)|Леніна]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Чырванабудскі раён|Чырванабудскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе [[Церахоўскі раён|Церахоўскага раёна]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага [[Завідаўскі сельсавет|Завідаўскага сельсавета]], і рэарганізаваны ў '''Ленінскі нацыянальны рускі сельсавет'''. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Церахоўскім раёне БССР. У 1935 годзе рэарганізаваны ў беларускі сельсавет. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 26 мая 1960 года ў склад сельсавета з [[Кругавец-Калінінскі сельсавет|Кругавец-Калінінскага сельсавета]] перададзены пасёлак [[Леніндар]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Добрушскі раён|Добрушскага раёна]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Ленінскага сельсавета 3 населеныя пункты<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|82}}</ref>. 1 снежня 2009 года ў склад сельсавета з [[Кузьмініцкі сельсавет|Кузьмініцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Чырвоны Партызан (Добрушскі раён)|Чырвоны Партызан]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-309/2009-309(003-022).pdf&oldDocPage=2 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 279 Об изменении административно-территориального устройства Добрушского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210205080252/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-309%2F2009-309%28003-022%29.pdf&oldDocPage=2|date=5 лютага 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (3 населеныя пункты) — 815 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 90,9 % — [[беларусы]], 4,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 1,3 % — [[малдаване ў Беларусі|малдаване]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=8 лютага 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (4 населеныя пункты) — 811 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 сакавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)}} {{Добрушскі раён}} [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чырванабудскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Церахоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя рускія сельсаветы БССР]] oflck8c5bckw1mkj8gate4jgr13ie41 Нічога страшнага 0 671310 5134020 5011357 2026-04-30T12:16:21Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Кароткаметражныя фільмы Расіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134020 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Нічога страшнага»''' ({{lang-ru|Ничего страшного}}) — кароткаметражны мастацкі фільм рэжысёра Ульяны Шылкінай, зняты ў [[2000 год у гісторыі кіно|2000 годзе]] па апавяданню [[Віктар Алегавіч Пялевін|Віктара Пялевіна]] «[[Сіні ліхтар (апавяданне)|Сіні ліхтар]]». == Сюжэт == У піянерскім лагеры пасля адбою хлопчыкі распавядаюць адзін аднаму перад сном страшныя гісторыі пра мерцвякоў, ды так заводзяць адзін аднаго, што губляюць пачуццё рэальнасці і ўжо гатовыя паверыць, што самі даўно мёртвыя. Усе іх фантазіі прайграваюцца на экране з дапамогай розных мастацкіх прыёмаў — [[гульнявое кіно]], лялечная мультыплікацыя, маляваная мультыплікацыя<ref>{{Citation|title=Ничего страшного (2000)|url=https://www.kino-teatr.ru/short/movie/ros/4489/annot/|accessdate=2021-02-26}}</ref>. У дастаткова раннім апавяданні Віктара Пялевіна, па матывах якога зняты фільм, ужо выразна гучыць асноўная тэма аўтара: дзе грань паміж жыццём і смерцю, паміж сапраўдным і ілюзорным, паміж чалавекам, які сапраўды жывы, і мерцвяком, які жывым толькі прыкідваецца?<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.litagent.ru/product/information/52|title=Ничего страшного (короткометражный фильм)|website=www.litagent.ru|accessdate=2021-02-26|archive-date=4 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204041311/http://www.litagent.ru/product/information/52|url-status=dead}}</ref> == Узнагароды == Фільм мае шэраг узнагарод. У [[2000 год у гісторыі кіно|2000 годзе]] ён атрымаў прыз за рэжысёрскі дэбют, прыз Гільдыі кіназнаўцаў і кінакрытыкаў Расіі на VI кінафестывалі «Літаратура і кіно» ([[Гатчына]]); другую прэмію ў раздзеле гульнявога кіно на конкурсе студэнцкіх і дэбютных работ «Св. Ганна» (Масква); дыплом кінафестывалю «Дэбют-Кінатаўр» ([[Масква]]); прыз журы конкурсу дэбютаў на міжнародным кінафестывалі «Пасланне да чалавека» ([[Санкт-Пецярбург]]); галоўны прыз за рэжысуру на міжнародным кінафестывалі студэнцкіх фільмаў ([[Благоеўград]] / [[Балгарыя]]); перамог у 3 намінацыях на ХХ Міжнародным фестывалі УДІКа; атрымаў прыз за лепшы гульнявы дыпломны фільм, прыз за лепшую работу мастака, дыплом за анімацыю. У [[2001 год у гісторыі кіно|2001 годзе]] фільм атрымаў прэмію «Канала+» у намінацыі «за творчы пошук» на міжнародным кінафестывалі кароткаметражнага кіно ў [[Клермон-Феран]]е (Festival du court metrage (Clermont-Ferrand)). {{зноскі}} == Спасылкі == * {{imdb title|0379400|«Нічога страшнага»}} * {{Cite web|url=http://www.litagent.ru/product/information/52|title=Ничего страшного (короткометражный фильм)|website=www.litagent.ru|accessdate=2021-02-26|archive-date=4 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204041311/http://www.litagent.ru/product/information/52|url-status=dead}} * [https://www.csfd.cz/film/287062-nicego-strasnogo/komentare/ Фільм «Нічога страшнага»] {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў]] [[Катэгорыя:Кароткаметражныя фільмы Расіі]] 6ef3ka93qakwup3qo9nztmk1idx8x7v Луіс Галарэта 0 672324 5134522 4764040 2026-05-01T11:44:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134522 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Луіс Галарэта''' ({{lang-es|Luis Galarreta}}; нар. {{ДН|||1971}}, [[Ліма]], [[Перу]]) — перуанскі [[палітык]]. == Біяграфія == Ён быў кангрэсмэнам рэспублікі, якая прадстаўляла Ліму тры тэрміны запар: 2006—2011<ref>[http://blog.pucp.edu.pe/blog/fernandotuesta/wp-content/uploads/sites/945/2016/05/2006-2011-Congresistas.pdf CONGRESISTAS 2006—2011]</ref>, 2011—2016<ref>{{Cite web |url=http://www.congreso.gob.pe/Docs/participacion/museo/congreso/files/museo/presidentes/relacion_de_congresistas_2011-2016.pdf |title=RELACIÓN DE CONGRESISTAS PERIODO 2011—2016 |access-date=10 сакавіка 2021 |archive-date=8 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508165049/http://www.congreso.gob.pe/Docs/participacion/museo/congreso/files/museo/presidentes/relacion_de_congresistas_2011-2016.pdf |url-status=dead }}</ref>, 2016—2020<ref>[https://elcomercio.pe/especiales/congresistas-electos/ Congreso de la República 2016—2021]</ref>. Акрамя таго, ён працаваў прэзідэнтам Кангрэса Рэспублікі ў перыяд з 26 ліпеня 2017 года па 26 ліпеня 2018 года<ref>[https://peru21.pe/politica/luis-galarreta-elegido-presidente-congreso-periodo-2017-2018-90618-noticia/ Luis Galarreta es elegido presidente del Congreso para el período 2017—2018]</ref>. У цяперашні час намінаваны на пасаду віцэ-прэзідэнта краіны ў [[Кейка Фухіморы]]<ref>{{Cite web |url=https://caretas.pe/politica/fuerza-popular-keiko-fujimori-se-lanza-como-precandidata/ |title=Fuerza Popular: Keiko Fujimori se lanza como precandidata |access-date=10 сакавіка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201204021816/https://caretas.pe/politica/fuerza-popular-keiko-fujimori-se-lanza-como-precandidata/ |archivedate=4 снежня 2020 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Галарэта Луіс}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліме]] [[Катэгорыя:Палітыкі Перу]] 4ebd916vhtx3zs5jna07pvoi0nfb84u Кікі Даніэльсан 0 673396 5134063 5025253 2026-04-30T15:38:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134063 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Эн-Крысцін «Кікі» Даніэльсан''' ([[Шведская мова|швед]]. ''Elsie Ann-Kristin Danielsson'', нар. 10 мая 1952) — шведская [[кантры]], дэнсбэнд і [[Поп-музыка|поп]] спявачка.<ref>{{Cite web|url=http://www.discogs.com/artist/397366-Kikki-Danielsson|title=Kikki Danielsson|publisher=discogs}}</ref> Часам яна таксама грае на [[акардэон]]е і таксама напісала некалькі тэкстаў песень. Яна таксама славіцца [[Ёдль|ёдліваннем]] у некаторых песнях. Найбольшую папулярнасць Даніэльсан набыла у [[Краіны Паўночнай Еўропы|Паўночным рэгіёне]] з канца 1970-х да канца 1990-х. Яна таксама набыла папулярнасць на амерыканскай сцэне ў 1980-х.<ref name="Poplight - Kikki Danielsson">{{Cite web|url=http://poplight.zitiz.se/artist/kikki-danielsson|title=Poplight – ''Kikki Danielsson''|accessdate=18 сакавіка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101027144051/http://poplight.zitiz.se/artist/kikki-danielsson|archivedate=27 кастрычніка 2010|url-status=dead}}</ref> У 1986 годзе яна вяла тэлешоў «Kikki i Nashville». == Жыццё і праца == Даніэльсан нарадзілася ў [[Усбю (камуна)|Усбю]], Швецыя, і пражывае ў [[Еўлебарг]]е . Усяго яна дзевяць разоў удзельнічала ў шведскім «[[Melodifestivalen|Мелодыфестываліне]]» і адзін раз у нарвежскім «Melodi Grand Prix». Яна двойчы ўдзельнічала ў [[Конкурс песні Еўрабачанне|конкурсе песні «Еўрабачанне»]], у [[Конкурс песні Еўрабачанне 1982|1982 годзе]] (у складзе шведскай эстраднай і кантры-гурта Chips з песняй «Dag efter dag», заняўшы 8-е месца) і ў 1985 г. (сольна) з песняй «Bra vibrationer», фінішуючы 3-яй. Кікі Даніэльсан удачырылі і з пяці гадоў яна жыла на ферме ў Элмульце, Смоланд. Там яна стала адзіным дзіцём у сям’і, а малодшую сястру ўдачырылі ў іншую сям’ю. Будучы пяцігадовай дзяўчынкай, Кікі Даніэльсан зрабіла свой першы спеўны спектакль, які адбыўся на вечарыне «[[Дзень святой Люсіі|Люсія]]» ў мясцовай нядзельнай школе ў яе мясцовай царкве ў ''Смоландзе, спяваючы калядную песню «När Jesusbarnet låg en gång»''. У дзяцінстве яна спявала ў мясцовым царкоўным хоры. Як 17-гадовая дзяўчынка, Кікі Даніэльсан пачала спяваць у дэнсбэндзе Nickies, і ў 1973 годзе яна перайшла ў іншы дэнсбэнд, Wizex, з якім удзельнічала ў шведскім Мелодыфестываліне 1978 . Яна пакінула Wizex у 1982 годзе, але ў якасці члена эстраднай і кантры-групы Chips удзельнічала ў шведскім Мелодыфестываліне 1980, 1981 і 1982 . Яна таксама была папулярным артыстам Svensktoppen, з хітамі з песень Мелодыфестываліна, але таксама і з іншымі песнямі, напрыклад, «Papaya Coconut» у 1987 годзе. Яна ахвотна спявае кантры і ўдзельнічае ў радыё- і тэлешоў у ЗША ў 1980-х. У другой палове 1984 года яна выйшла замуж за шведскага музыканта К’ела Руса, які ўзначальваў дэнсбэнд Roosarna, з якім яна праспявала ў перыяд паміж 1990 і 1999 гг. У 1985 годзе яна нарадзіла іх першае дзіця. У канцы 1987 года яна выпусціла калядны альбом «Min barndoms jular». Разам з Roosarna у яе было шмат хітоў на Svensktoppen на працягу 1990-х. У 1994 годзе прыз «дэнсбэнд года» на «[[Грэмі]]» быў прысуджаны Kikki Danielsson & Roosarna. У 1999 годзе яна рассталася з К’елам Русам. Аднак музычнае супрацоўніцтва яны аднавілі ў 2003 г.<ref>[http://www.aftonbladet.se/nojesliv/musik/article122891.ab Aftonbladet 18 February 2003 — ''Kikki sjunger ihop med sin ex-man igen'']</ref> Кікі Даніэльсан таксама спявала на Стакгольмскім прайдзе 2001 года. Разам з [[Элізабэт Андрэасэн]] і [[Лота Энгберг|Лотай Энгберг]] яна ўдзельнічала ў Шведскім Мелодыфестываліне 2002 і разам яны называлі сябе [[Kikki, Bettan & Lotta]] і мелі уласнае вячаровае шоу ў другой палове 2002 года і ўдзельнічалі у нарвежскім «Melodi Grand Prix» у 2003 годзе. Яны таксама пачалі паспяховае супрацоўніцтва са шведскім брэндам «twilfit», распрацоўваючы эластычныя, але модныя футболкі. Кікі Даніэльсан удзельнічаў у Мелодыфестываліне 2006, які з’яўляецца шведскай кваліфікацыяй на [[Конкурс песні Еўрабачанне|Еўрабачанне]] . Яна выступіла з песняй «I dag &amp; i morgon», напісанай Томасам Г:санам і Калі Кіндбом, якая выйшла ў фінал на [[Глобен-Арэна|стакгольмскай Глобен-Арэне]], дзе фінішавала на 10-м і апошнім месцы. У 2018 годзе яна зноў удзельнічала ў Мелодыфестываліне.<ref>{{Cite news|url=https://www.aftonbladet.se/nojesbladet/melodifestivalen/a/l11943/har-ar-deltagarna-i-melodifestivalen-2018|title=Här är deltagarna i Melodifestivalen 2018|work=Aftonbladet|language=sv|author=Torbjörn Ek|date=28 November 2017}}</ref> З 28 лістапада па 17 снежня 2006 года яна гастралявала з камандай у Швецыі ў калядным канцэртным туры «Julstämning med Kikki». Перыяды [[Алкагалізм|праблем з алкаголем]] былі папулярнай тэмай скандынаўскай прэсы <ref>[http://www.vg.no/musikk/artikkel.php?artid=211624 Artisten Kikki Danielsson (51) er flau, fortvilet og lei seg etter at hun fredag ble tatt for fyllekjøring for annen gang.]</ref><ref>[http://www.vg.no/musikk/artikkel.php?artid=212170 Kikki Danielsson har lagt seg inn på behandlingshjem for å få profesjonell hjelp for sine alkoholproblemer.]</ref><ref>[http://www.vg.no/musikk/artikkel.php?artid=215149 Fyllekjøringsdømte Kikki Danielsson velger avvenning framfor turné — og får Elisabeth Andreassens fulle støtte.]</ref> (Даніэльсан упершыню пачала моцна піць для самалячэння ў выніку рэўматоіднага артрыту) <ref>[https://www.aftonbladet.se/noje/0006/04/kikki.html ’Jag drack för att stå ut’ — Kikki om kampen mot sina alkoholproblem]</ref> як і яе праблема з вагой, сталі для яей прычынамі атлусцення.<ref>{{Cite web |url=http://gfx.aftonbladet-cdn.se/multimedia/archive/00219/NOJE-27s26-faks-42__219358w.jpg |title=Aftonbladet cover: Kikki Danielssons svåra kamp mot fetman «Kikki Danielsson’s hard fight against obesity» |access-date=18 сакавіка 2021 |archive-date=12 ліпеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120712125910/http://gfx.aftonbladet-cdn.se/multimedia/archive/00219/NOJE-27s26-faks-42__219358w.jpg |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.aftonbladet.se/nojesbladet/article238912.ab Jag tycker att jag är ful — Kikki om sin fetma: Jag tröståt falukorv]</ref> З-за праблемы з вагой яна з’явілася ў шведскай версіі «Ты-тое, што ты ясі» ''(«Du är vad du äter»''), у 2006 г. яна дасягнула вялікага поспеху і схуднела на некалькі кілаграмаў.<ref>[http://www.aftonbladet.se/nojesbladet/article399033.ab?service=print Kikki rasar i vikt — Superdieten har fått stjärnan att slopa kanelbullar och korv]</ref> У студзені 2010 года было абвешчана, што Кікі Даніэльсан разам з Сёрэнам «Суло» Карлсанам і The Diamond Dogs запішуць сінгл «''Maybe I Do»'' <ref>[http://www.aftonbladet.se/nojesbladet/musik/article6466006.ab Aftonbladet 21 January 2010 — ''Kikki Danielssons nya rockkarriär'']</ref> і 13 ліпеня 2010 года яна з’явілася ў Allsång på Skansen. 13 красавіка 2011 года яна выпусціла альбом ''Första dagen på resten av mitt liv'', дзе працавала разам з Сёрэнам «Суло» Карлсанам.<ref>{{Cite web|url=http://www.ginza.se/Product/Product.aspx?Identifier=106606|title=Ginza Musik|accessdate=18 сакавіка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110426060250/http://www.ginza.se/Product/Product.aspx?Identifier=106606|archivedate=26 красавіка 2011|url-status=dead}}</ref> У 2012 годзе Даніэльсан знялася ў фільме ''Шон Бэнан у Шанфрыцы''. У 2017 годзе яна ўдзельнічала ў восьмым сезоне ''Så mycket bättre'' (TV4).<ref>{{Cite news|url=http://www.nsk.se/2017/03/20/kikki-danielsson-klar-for-sa-mycket-battre-2/|title=Kikki Danielsson klar för Så mycket bättre|publisher=Norra Skåne|language=sv|author=Pernilla Ekdahl|date=20 March 2017|accessdate=18 сакавіка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222051612/http://www.nsk.se/2017/03/20/kikki-danielsson-klar-for-sa-mycket-battre-2/|archivedate=22 снежня 2017|url-status=dead}}</ref> 3 лютага 2018 г. Кікі Даніэльсан зноў выступіла у «Мелодыфестываліне», на гэты раз з песняй «Osby Tennessee» якая апынулася сёмай і апошняй у паўфінале пасля галасавання. У лютым 2020 года Кікі Даніэльсан была абрана ў залу славы «Мелодыфестываліна».<ref>{{Cite news|url=https://blogg.svt.se/melodifestivalen-expertbloggen/kikki-danielsson-valjs-in-in-melodifestivalens-hall-of-fame/|title=Kikki Danielsson väljs in i Melodifestivalens Hall of Fame|access-date=18 сакавіка 2021|archive-date=3 сакавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303193017/https://blogg.svt.se/melodifestivalen-expertbloggen/kikki-danielsson-valjs-in-in-melodifestivalens-hall-of-fame/|url-status=dead}}</ref> == Запісы Мелодыфестываліна, Melodi Grand Prix і Еўрабачання == * Melodifestivalen 1978: ''Miss Decibel'' (with Wizex) — другое месца * Melodifestivalen 1980: ''Mycke' mycke' mer'' (with Chips) — чацвёртае месца * Melodifestivalen 1981: ''God morgon'' (with Sweets 'n Chips) — другое месца * Melodifestivalen 1982: ''Dag efter dag'' (with Chips) — пераможца : 8-е месца на [[Конкурс песні Еўрабачанне 1982|конкурсе песні «Еўрабачанне» 1982 года]] * Melodifestivalen 1983: ''Varför är kärleken röd?'' — 2-е месца * Melodifestivalen 1985: ''Bra vibrationer'' — '''пераможца''' : 3-е месца на конкурсе песні «Еўрабачанне-1985» * Melodifestivalen 1992: ''En enda gång'' — чацвёртае месца * Melodifestivalen 2002: ''Vem é dé du vill ha'' (Kikki, Bettan & Lotta) — трэцяе месца * Melodi Grand Prix 2003: ''Din hand i min hand'' (Kikki, Bettan & Lotta) — чацвёртае месца * Melodifestivalen 2006: ''I dag &amp; i morgon'' — дзясятае месца * Melodifestivalen 2018: ''Osby Tennessee''<ref name=":0">{{Cite news|url=https://eurovision.tv/story/2018-sweden-melodifestivalen-acts-revealed|title=Artists participating in Sweden's Melodifestivalen 2018 are revealed!|accessdate=28 January 2018}}</ref> — паўфіналіст == Сольная дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === * 1979: ''Rock’n Yodel'' * 1981: ''Just Like a Woman'' * 1982: ''Kikki'' * 1983: ''Singles Bar'' * 1984: ''Midnight Sunshine'' * 1985: ''Bra vibrationer'' * 1986: ''Papaya Coconut'' * 1987: ''Min barndoms jular'' (Калядны альбом) * 1989: ''Canzone d’Amore'' (1989) * 1991: ''Vägen hem till dej'' * 1992: ''Jag ska aldrig lämna dig'' * 2001: ''Nu är det advent'' (Калядны альбом) * 2011: ''Första dagen på resten av mitt liv'' * 2015: ''Postcard from a Painted Lady'' * 2016: ''Christmas Card from a Painted Lady'' (Калядны альбом) * 2017: ''Portrait of a Painted Lady'' === Альбомы-зборнікі === * 1983: ''Varför är kärleken röd?'' * 1984: ''Kikkis 15 bästa låtar'' * 1990: ''På begäran'' * 1992: ''In Country'' * 1994: ''På begäran 2'' * 1997: ''Långt bortom bergen'' * 1999: ''I mitt hjärta'' * 2001: ''100 % Kikki'' * 2001: ''Fri — En samling'' * 2006: ''I dag &amp; i morgon'' * 2008: ''Kikkis bästa'' === Сінглы === * 1985: ''Bra vibrationer'' * 2018: ''Osby Tennessee'' {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Kikki Danielsson}} * [https://web.archive.org/web/20110713150249/http://www.kikkidee.com/ Кікі Даніэльсан] * {{YouTube|U8vPuhRbmPs|Kikki in the Eurovision Song Contest 1985}} * [https://web.archive.org/web/20160303231640/http://grammis.se/?page=57 Узнагароды Грэмі 1994 года, а Кікі Даніэльсан і Расарна — «Дансбанд года»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Даніэльсан Кікі}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] iguinogymm8a6n769bd8vfepa0rw6zv Леў Маркавіч Шлосберг 0 678645 5134315 4841057 2026-05-01T06:57:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134315 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шлосберг}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Леў Шлосберг | арыгінальнае імя = Лев Шлосберг | партрэт = | шырыня партрэта = 300px | подпіс = | герб = | подпіс герба = | пасада = Дэпутат [[Пскоўскі абласны Сход дэпутатаў|Пскоўскага абласнога Сходу дэпутатаў]] | парадак = | сцяг = Coat of arms of Pskov Oblast (2018).svg | сцяг2 = Flag of Pskov Oblast.svg | перыядпачатак = 18 верасня 2016 | перыядканец = 30 верасня 2021 | папярэднік = | пераемнік = | перыядпачатак_2 = 15 снежня 2011 | перыядканец_2 = 24 верасня 2015 | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | пасада_3 = Старшыня Пскоўскага рэгіянальнага аддзялення партыі «[[Яблака (партыя)|Яблака]]» | сцяг_3 = Логотип Яблоко маленький прозрачный.svg | сцяг2_3 = | перыядпачатак_3 = 1996 | перыядканец_3 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = Марк Навумавіч Шлосберг (нар. 1929) | маці = Браніслава Яўсееўна Беркал (1926—2004) | муж = | жонка = Жанна Антонаўна Казловіч (нар. 1966) | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = 1985—1987 | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} | род войскаў = [[Ракетныя войскі стратэгічнага прызначэння СССР|РВСП]] | званне = [[Радавы]] | камандаваў = | бітвы = | партыя = [[Файл:Логотип Яблоко маленький прозрачный.svg|20пкс]] [[Яблака (партыя)|РАДП «Яблака»]] (з 1994) | дзейнасць = [[палітык]], [[дэпутат]], [[журналіст]], [[публіцыст]], [[праваабаронца]] | прафесія = [[педагог]], [[гісторык]] | адукацыя = | вучоная ступень = | месца працы = [[Себеж]]скае спецыяльнае прафтэхвучылішча (1985; 1987—1990)<br>[[Пскоўскі Вольны інстытут]] (1992—1998)<br>«[[Пскоўская губерня (газета)|Пскоўская губерня]]» (2000—2015)<br>[[памочнік дэпутата Дзяржаўнай думы]] (2000—2003)<br>[[Пскоўскі абласны сход дэпутатаў]] (2011—2015; 2016—2021) | рэлігія = [[нерэлігійнасць|нерэлігійны]] | узнагароды = «[[Залатое пяро Расіі]]» | аўтограф = | Commons = | сайт = http://shlosberg.ru | Мова твораў = Руская }} '''Леў Ма́ркавіч Шло́сберг''' ({{lang-ru|Лев Ма́ркович Шло́сберг}}; нар. [[30 ліпеня]] [[1963]]; [[Пскоў]], [[Пскоўская вобласць]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — [[Расія|расійскі]] апазіцыйны палітычны дзеяч, праваабаронца, журналіст<ref name="yabloko-6405">{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/news/2015/12/20|title=Эмилия Слабунова стала председателем партии ЯБЛОКО|lang=ru|date=2015-12-20|accessdate=2020-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201108175406/https://www.yabloko.ru/news/2015/12/20|archivedate=2020-11-08}}</ref>. Старшыня Пскоўскага рэгіянальнага аддзялення і член федэральнага Палітычнага камітэта [[Яблака (партыя) |партыі «Яблака»]]<ref>{{Cite web|url=http://www.yabloko.ru/Pskov|title=Руководящие органы Псковского регионального отделения|accessdate=2014-10-15}}</ref>. З 15 снежня 2011 па 24 верасня 2015 года быў дэпутатам Пскоўскага абласнога Сходу дэпутатаў, намеснікам старшыні камітэта па заканадаўстве, эканамічнай палітыцы і мясцовым самакіраванні, член пастаяннай камісіі па супрацьдзеянні карупцыі. Пазбаўлены паўнамоцтваў па рашэнні абласнога Сходу ад 24.09.2015<ref name="meduza-3015">{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2015/09/24/lva-shlosberga-isklyuchili-iz-pskovskogo-parlamenta|title=Льва Шлосберга исключили из псковского парламента|lang=ru|date=2015-09-24|accessdate=2020-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191227232759/https://meduza.io/news/2015/09/24/lva-shlosberga-isklyuchili-iz-pskovskogo-parlamenta|archivedate=2019-12-27}}</ref>. Суд у далейшым адмовіў у абскарджанні рашэння аб пазбаўленні паўнамоцтваў. У снежні 2015 і 2020 гадоў балатаваўся на пасаду старшыні партыі «Яблака», прайшоў у абодвух выпадках у другі тур галасавання, дзе саступіў [[Эмілія Эдгардаўна Слабунова|Эміліі Слабуновай]] у 2015 годзе<ref name="yabloko-6405"/>, і [[Мікалай Ігаравіч Рыбакоў|Мікалаю Рыбакову]] ў 2020 годзе. У 2016 годзе ізноў абраны дэпутатам Пскоўскага абласнога Сходу дэпутатаў ад партыі «Яблака». Вядомасць у Расіі атрымаў дзякуючы свайму выступу на пасяджэнні Пскоўскага абласнога Сходу дэпутатаў пры разглядзе падтрымкі «Закона Дзімы Якаўлева». Відэа выступу паглядзелі больш за 140 000 карыстальнікаў відэахостынгу [[YouTube]]. На федэральным узроўні стаў вядомы пасля публікацыі 25 жніўня 2014 года ў выдаванай ім тады газеце «Пскоўская губерня» звестак пра гібель вайскоўцаў-кантрактнікаў [[76-я гвардзейская дэсантна-штурмавая дывізія|76-й гвардзейскай дэсантна-штурмавой дывізіі]] Леаніда Кічаткіна і Аляксандра Осіпава<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2014/08/140829_rn_shlosberg_pskov_beaten.shtml|title=Избит депутат Шлосберг, расследовавший смерть солдат ВДВ — BBC Русская служба|publisher=BBC Русская служба|accessdate=2015-12-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2015/12/20/mitrohin-uhodit-shlosberg-proigral|title=Митрохин уходит, Шлосберг проиграл: «Яблоко» возглавила Эмилия Слабунова — депутат карельского парламента. Репортаж Андрея Козенко — Meduza|publisher=Meduza|accessdate=2016-01-11}}</ref>. У выданні была выказана версія, што загінулыя маглі ўдельнічаць у вайне на ўсходзе Украіны на баку праціўнікаў украінскай улады, дзе і былі забітыя. Журналісты, якія займаліся гэтай справай, атрымлівалі пагрозы і падвергліся нападу каля могілак. == Біяграфія == Нарадзіўся 30 ліпеня 1963 года ў Пскове ў яўрэйскай сям’і настаўнікаў. Скончыў сярэдняю школу № 8 горада Пскова<ref name="yabloko">{{Cite web|url=http://www.yabloko.ru/Persons/shlosberg.html|title=Шлосберг Лев Маркович|publisher=Партия Яблоко|accessdate=2014-09-22}}</ref><ref name="pln-pskov">{{Cite web|url=http://pln-pskov.ru/whoiswho/26_/14497.html|title=Шлосберг Лев Маркович|publisher=Псковская Лента Новостей|accessdate=2014-09-22}}</ref>. У 1980 годзе паступіў на гістарычны факультэт Пскоўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя С. М. Кірава. Паспяхова скончыў яго ў 1985 годзе, абараніў дыпломную працу на тэму «Абаронныя збудаванні Пскова ў XVII — пачатку XVIII стст. па матэрыялах Разраднага прыказа, малюнкаў і іншых крыніц» (навуковы кіраўнік Інга Канстанцінаўна Лабуціна)<ref name="yabloko"/><ref name="pln-pskov"/>. Адразу пасля заканчэння інстытута пачаў працаваць выхавальнікам і настаўнікам у [[Себеж]]скім спецыяльным прафтэхвучылішчы № 1 Пскоўскай вобласці (для старэйшых юнакоў-правапарушальнікаў). Працу перапыняў прызыў у [[Савецкая Армія|Савецкую Армію]], у 1985—1987 гадах служыў у {{D-|[[Ракетныя войскі і артылерыя Расійскай Федэрацыі|ракетных войсках сухапутных войскаў]]}} (гарнізон Вазіяні Чырванасцяжнай Закаўказскай ваеннай акругі)<ref name="yabloko"/><ref name="pln-pskov"/>. Пасля тэрміновай службы працягнуў працу ў Себежскім спецыяльным прафтэхвучылішчы (1987—1990). З 1990 года — заснавальнік і (да студзеня 2015 года) дырэктар Цэнтра сацыяльнага праектавання «Адраджэнне»<ref>{{Cite web|url=http://informpskov.ru/news/9605.html|title=У трансграничного сотрудничества большой потенциал, считает консул Эстонии в Пскове|publisher=Псковское агентство информации|accessdate=2014-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140606220603/http://informpskov.ru/news/9605.html|archivedate=6 чэрвеня 2014|url-status=dead}}</ref>. У 1991 годзе Л. М. Шлосбергу прысвоена званне «Сацыяльны інаватар СССР». Аўтар праекта недзяржаўнай вышэйшай навучальнай установы Пскоўскага Вольнага інстытута, заснаванага ім у 1992 годзе; у 1992—1998 гадах быў членам Савета апекуноў і Кансультатыўнай навуковай рады гэтай установы<ref name="yabloko"/>. З 1993 года — арганізатар і першы кіраўнік Пскоўскай гарадской службы псіхалагічнай дапамогі па тэлефоне (Тэлефона даверу)<ref>{{Cite web|url=http://gubernia.pskovregion.org/number_138/6.php|title=Помощь придёт|publisher=Псковская губерния, № 17 (138)|accessdate=2014-03-29|archiveurl=https://archive.today/20140329002443/http://gubernia.pskovregion.org/number_138/6.php|archivedate=29 сакавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. === Палітычная дзейнасць === У чэрвені 1994 года ўступіў у Пскоўскае абласное грамадска-палітычнае аб’яднанне «Яблака», з студзеня 1995 года — член агульнарасійскага грамадска-палітычнага Аб’яднання «Яблака» (у цяперашні час — Расійская аб’яднаная дэмакратычная партыя «Яблака») і звязаў з ім сваю палітычную кар’еру. З 1996 года — старшыня Пскоўскага рэгіянальнага аддзялення Аб’яднання «[[Яблака (партыя) |Яблака]]». У 1996 і 2000 гадах быў даверанай асобай кандыдата на пасаду [[Прэзідэнт Расіі|Прэзідэнта РФ]] Р. А. Яўлінскага. З 2008 года — член Федэральнага Бюро РАДП «Яблака»<ref name="yabloko"/>; з 2015 года — член Федэральнага Палітычнага камітэта партыі. У 1998 годзе скончыў федэральны клас Маскоўскай школы палітычных даследаванняў<ref>{{Cite web|url=http://msps.su/user/2146/|title=Лев Маркович Шлосберг. Выпускник 1998 года|publisher=Московская школа гражданского просвещения|accessdate=2014-03-29|lang=ru|description=|archiveurl=https://archive.today/20140329003428/http://msps.su/user/2146/|archivedate=2014-03-29}}</ref>. Уладальнік сертыфіката «Школы дэмакратыі» [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]]. У 2003 годзе быў слухачом Асветніцкага цэнтра Маскоўскай школы палітычных даследаванняў<ref name="yabloko"/>. З сярэдзіны 1990-х гадоў актыўна ўдзельнічае ў грамадска-палітычным жыцці Пскова і вобласці (удзельнічае ў розных выбарах, як на рэгіянальным, так і на федэральным узроўнях). Так, балатаваўся ў Дзярждуму па спісах «Яблака» на ўсіх выбарах, пачынаючы з 1995 года, у тым ліку ў 2016 годзе ў федэральнай частцы спісу пад нумарам 4; у 2003 і 2016 гадах удзельнічаў таксама ў выбарах у Дзярждуму як кандыдат у аднамандатнай акрузе, якая ўключае ў сябе ўсю Пскоўскую вобласць — набраўшы ў першым выпадку 1,93 % галасоў, у другім 5,92 %. У 2002 годзе ўзначаліў спіс партыі на першых выбарах абласнога сходу дэпутатаў, якія праводзіліся па змяшанай сістэме (Спіс набраў 2,16 % і не пераадолеў бар’ер для праходу ў сход). На наступных абласных выбарах балатаваўся па аднамандатнай акрузе (партыя, вылучыўшы спіс, адклікала яго з-за масавага ціску на кандыдатаў з боку працадаўцаў), заняў 2 месца з 20,95 % галасоў. Упершыню стаў дэпутатам Пскоўскага абласнога сходу дэпутатаў у 2011 годзе, узначаліўшы спіс «Яблака» і атрымаўшы адзіны мандат, які дастаўся партыі, якая набрала 6,72 % галасоў (зноў балатуючыся ў аднамандатнай акрузе, Шлосберг атрымаў 16,79 %, заняўшы 3 месца). Зноў атрымаў мандат праз пяць гадоў на новых выбарах, калі 6,09 % галасоў хапіла «Яблаку» зноў на 1 дэпутацкае месца ў сходзе — яно дасталася Шлосбергу, што ўзначальваў спіс. Летам 2014 года не быў зарэгістраваны кандыдатам на выбарах губернатара Пскоўскай вобласці, не здолеўшы выканаць драконаўскія патрабаванні сістэмы муніцыпальнага фільтра па зборы подпісаў муніцыпальных дэпутатаў у падтрымку свайго вылучэння. Шлосберг сабраў толькі 149 з 157 патрэбных подпісаў, доступ да астатніх быў загадзя заблакаваны кандыдатамі-спойлерамі, збор подпісаў за якіх ажыццяўляўся цэнтралізавана абласной уладай (муніцыпальны дэпутат можа пакінуць подпіс толькі адзін раз за аднаго кандыдата, а колькасць дэпутатаў абмежавана)<ref>[http://www.ng.ru/politics/2014-08-07/4_partii.html Малые партии не могут одолеть муниципальный фильтр / Политика / Независимая газета]</ref><ref>[http://lev-shlosberg.livejournal.com/814192.html Выборы губернатора Псковской области 2014. Ответы на вопросы. Основные публикации — Лев Шлосберг. Заметки на камнях]</ref>. У 1998—2000 гадах — старшыня Грамадскай палаты горада Пскова. З чэрвеня 2000 года па снежань 2003 года — памочнік дэпутата, старшыні камітэта Дзяржаўнай Думы РФ па адукацыі і навуцы А. У. Шышлова па працы ў Пскоўскай вобласці. У 2006—2007 гадах — сустаршыня Круглага стала некамерцыйных арганізацый Пскоўскай вобласці<ref name="yabloko"/>. У 2007 годзе стаў намеснікам старшыні, членам прэзідыума Пскоўскага абласнога аддзялення Усерасійскага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры<ref name="yabloko"/>, а з 2008 года — член Грамадскага савета па культурнай спадчыне Пскоўскай вобласці. Адначасова, з снежня 2011 года па 24 верасня 2015 года быў дэпутатам Пскоўскага абласнога Сходу дэпутатаў, намеснікам старшыні камітэта па заканадаўстве, эканамічнай палітыцы і мясцовым самакіраванні, членам пастаяннай камісіі па супрацьдзеянні карупцыі<ref name="pln-pskov"/>.{{External media|video1={{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=4b2HwxBfjGc|title=Леў Шлосберг пра антысіроцкі закон|date=26 снежня 2012}}|video2={{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=0YjZX9WBs-Y|title=Леў Шлосберг аб сапраўдных ворагах вобласці|date=27 сакавіка 2014}}|video3={{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TxbVFXqvomI|title=Леў Шлосберг аб асабістай адказнасці дэпутата|date=2 кастрычніка 2014}}|video4={{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=4qxN1p6bKag|title=Выступ Льва Шлосберга пры ўручэнні газеце "Пскоўская губерня" еўрапейскай прэміі "Свабода слова"|date=24 чэрвеня 2015}}}}У снежні 2012 года выступіў на пасяджэнні Пскоўскага абласнога Сходу дэпутатаў пры разглядзе падтрымкі так званага закона Дзімы Якаўлева<ref>{{Cite web|url=http://www.aif.ru/politics/russia/291385|title=Шлосберг о «законе Димы Яковлева»: нам предложили подписаться под подлостью|publisher=Аргументы и Факты|accessdate=2014-09-22}}</ref>. Відэа выступу прагледзелі амаль 150 тыс. карыстальнікаў [[YouTube|відэахостынгу Youtube]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=4b2HwxBfjGc|title=Лев Шлосберг про антисиротский закон|publisher=ГражданинЪ TV}}</ref>. 19-20 снежня 2015 года на з’ездзе партыі «Яблака» Леў Шлосберг балатаваўся на пасаду яе старшыні, аднак атрымаў у першым туры галасавання 38 галасоў і выйшаў у другі тур. У другім туры 91 голасам супраць 56 дэлегаты абралі падтрыманую лідарам партыі Рыгорам Яўлінскім і дзейным на той момант старшынёй Сяргеем Мітрохіным, Эмілію Слабунову. Падчас папярэдніх кансультацый перад унутрыпартыйнымі выбарамі Леў Шлосберг выказваўся за стварэнне «шырокай дэмакратычнай кааліцыі» на аснове «Яблака» падчас выбарчай кампаніі ў Дзяржаўную Думу ў 2016 годзе. Быў абраны для перамоў з дэмакратычнымі партыямі аб узаемадзеянні на выбарах і размежаванні выбарчых акруг.<ref>''Елизавета Антонова''. [http://www.rbc.ru/politics/24/01/2016/56a4a1cb9a79479db4cfe8ae Шлосберг займется разделением округов между демократами на выборах Думы] «РБК», 24.01.2016</ref> 13 кастрычніка 2016 года Леў Шлосберг заявіў аб сваёй гатоўнасці замяніць прэзідэнта Расійскай Федэрацыі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Уладзіміравіча Пуціна]]<ref>{{Cite web|url=http://shlosberg.ru/?press=453|title=Лев Шлосберг: Если нужно будет заменить Путина, я готов|publisher=Официальный сайт Льва Шлосберга|accessdate=2016-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522205821/https://shlosberg.ru/?press=453|archivedate=22 мая 2021|url-status=dead}}</ref>. === Выданне газеты «Пскоўская губерня» === Л. М. Шлосберг вядомы як журналіст і выдавец. З красавіка 2001 года ён быў выдаўцом, дырэктарам (да лютага 2015 года) і галоўным рэдактарам (да лістапада 2013 года) рэгіянальнай грамадскай газеты «Пскоўская губерня». За цыкл публікацый аб гібелі пскоўскіх дэсантнікаў пад чачэнскім сялом Улус-Керт 29 лютага — 1 сакавіка 2000 года стаў лаўрэатам прэміі Саюза журналістаў Расіі «Залатое пяро Расіі» за 2010 год. З 2004 года — генеральны дырэктар Паўночна-заходняга рэгіянальнага цэнтра публічнай палітыкі (Пскоў)<ref name="yabloko"/>. У 2011 годзе за артыкул «Галоўнае — дабудаваць дом?» пра лёс астанкаў 75 тысяч савецкіх ваеннапалонных, пахаваных на тэрыторыі канцэнтрацыйнага лагера «Шталаг-372» у 1941—1944 гг., стаў лаўрэатам усерасійскага конкурсу журналістаў «Залаты гонг» — 2011 у спецыяльнай намінацыі «Вядомы салдат»<ref name="pln93627">{{Cite web|url=http://pln-pskov.ru/society/93627.html|title=Лев Шлосберг стал лауреатом всероссийского конкурса «Золотой гонг»|publisher=Псковская Лента Новостей|accessdate=2014-09-22}}</ref>.  {{Цытата|Мая галоўная прафесія — пры ўсёй велізарнай павазе да прафесіі пішучых людзей, і я рады, што не страціў здольнасці быць журналістам і пісаць жывой мовай... але ўсё ж такі мая галоўная прафесія — палітычны менеджар.|аўтар=Леў Шлосберг у інтэрв’ю інтэрнэт-выданню Meduza 25 снежня 2015 года.}} == Расследаванне гібелі расійскіх салдат у 2014 годзе == 25 жніўня 2014 года газета «Пскоўская губерня» (дырэктарам якой на той момант з’яўляўся Л. М. Шлосберг) першай апублікавала інфармацыю аб закрытым пахаванні ў Выбутах (пад Псковам) вайскоўцаў-кантрактнікаў [[76-я гвардзейская дэсантна-штурмавая дывізія|76-й гвардзейскай дэсантна-штурмавой дывізіі]] Леаніда Кічаткіна і Аляксандра Осіпава, якія загінулі на мінулым тыдні «пры нявысветленых абставінах»<ref name="BBC">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/08/140829_rn_shlosberg_pskov_beaten.shtml|title=Избит депутат Шлосберг, расследовавший смерть солдат ВДВ|date=29 августа 2014|publisher=[[Руская служба BBC|Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2014-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://kommersant.ru/doc/2553898|title=С места приземления скрылись|date=28.08.2014|publisher=Газета «Коммерсантъ» № 153. — C. 5|accessdate=2014-10-15}}</ref>. У выданні была выказана версія аб тым, што загінулыя маглі прымаць прамы ўдзел у [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайне на ўсходзе Украіны]] на баку праціўнікаў украінскіх улад, дзе і былі забітыя<ref name="Вед">{{Cite web|url=http://www.vedomosti.ru/accidents/news/32790551/v-pskove-soversheno-napadenie-na-deputata-oblastnogo|title=В Пскове избит депутат заксобрания Лев Шлосберг|date=30.08.2014|publisher=Ведомости|accessdate=2014-10-15}}</ref>. Журналісты, якія займаліся гэтай справай, атрымлівалі пагрозы і падвергнуліся нападу каля могілак. А 29 жніўня 2014 года на Льва Шлосберга, які вяртаўся дадому з офіса, напалі са спіны трое невядомых<ref name="BBC" />. Сам Шлосберг у інтэрв’ю Ягору Бухціяраву ў 2021 годзе заявіў, што гэта былі ваенныя, паколькі нападнікі былі добрага цела складу і дзейнічалі выразна, не засвяціўшыся ў грамадскіх камерах. Яго збілі тупымі прадметамі, наносячы ўдары па галаве і жываце. Л. М. Шлосберг быў шпіталізаваны, у яго былі дыягнаставаныя чэрапна-мазгавая траўма, часовая амнезія, пералом носа і множныя гематомы асобы<ref name="Вед"/><ref>{{Cite web|url=http://rustelegraph.ru/news/2014-08-30/Lev-Shlosberg--Dlya-togo-chtoby-vstat-na-nogi-mne-potrebuetsya-vremya-18153/|title=Лев Шлосберг: «Для того чтобы встать на ноги, мне потребуется время»|date=30.08.2014|publisher=Русский телеграф|accessdate=2014-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141020194030/http://rustelegraph.ru/news/2014-08-30/Lev-Shlosberg--Dlya-togo-chtoby-vstat-na-nogi-mne-potrebuetsya-vremya-18153/|archivedate=20 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref>. Сам Л. М. Шлосберг, як і лідар партыі «Яблака» [[Сяргей Сяргеевіч Мітрохін|С. С. Мітрохін]], наўпрост звязваюць збіццё з публікацыяй інфармацыі аб пахаванні расійскіх дэсантнікаў, а таксама з будучымі губернатарскімі выбарамі ў рэгіёне, дзе Л. М. Шлосберг меў намер удзельнічаць<ref name="BBC"/>. Па словах прэс-сакратара Р. А. Яўлінскага, Ігара Якаўлева, пскоўская паліцыя адпусціла траіх чалавек, затрыманых па падазрэнні ў нападзе<ref>{{Cite web|url=http://tvrain.ru/articles/pskovskaja_politsija_otpustila_troih_podozrevaemyh_v_napadenii_na_shlosberga-374758/|title=Псковская полиция отпустила троих подозреваемых в нападении на Шлосберга|date=30 августа 2014|publisher=[[Дождж (тэлеканал)|Телеканал Дождь]]|accessdate=2014-10-15}}</ref>. 16 верасня 2014 года Л. М. Шлосберг накіраваў дэпутацкі запыт Галоўнаму вайсковаму пракурору Расіі Сяргею Фрыдзінскаму з просьбай аб расследаванні гібелі дэсантнікаў 76-й гвардзейскай дэсантна-штурмавой дывізіі, пошуку вінаватых у іх гібелі і прыцягненні да крымінальнай адказнасці<ref>{{Cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/news/1687093.html|title=Лев Шлосберг просит главного военного прокурора расследовать гибель десантников 76-й псковской дивизии ВДВ|date=17.09.2014|publisher=Новая газета|accessdate=2014-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140920195126/http://www.novayagazeta.ru/news/1687093.html|archivedate=20 верасня 2014|url-status=dead}}</ref>. 2 кастрычніка 2014 года, упершыню пасля нападу, прыняў удзел у пасяджэнні Пскоўскага абласнога Сходу дэпутатаў. == Пазбаўленне дэпутацкіх паўнамоцтваў == 24 верасня 2015 года на пасяджэнні Пскоўскага абласнога сходу дэпутатаў (''далей — аблсход, ПАСД'') Леў Шлосберг быў пазбаўлены дэпутацкіх паўнамоцтваў большасцю галасоў калег. «За» прагаласаваў 41 дэпутат, «супраць» — тры. Паказваецца прычына — прадстаўніцтва ў судзе, што па законе недапушчальна для дэпутата (акрамя выпадкаў законнага прадстаўніцтва)<ref name="meduza-3015"/>. Як адзначаў (у лісце ад 15 верасня на імя старшыні ''аблсхода'' Аляксандра Котава) пракурор вобласці Сяргей Бялоў, Шлосберг удзельнічаў у судовых разглядах па справе аб уключэнні {{Падказка|АНА|аўтаномнай некамерцыйнай арганізацыі}} ''Цэнтр сацыяльнага праектавання «Адраджэнне»'' у рэестр «замежных агентаў», як прадстаўніка гэтай АНА. Пры гэтым Шлосберг ажыццяўляў дзейнасць у аблсходзе на прафесійнай сталай аснове, што, згодна з федэральным законам «''Аб агульных прынцыпах арганізацыі заканадаўчых (прадстаўнічых) і выканаўчых органаў дзяржаўнай улады суб’ектаў Расійскай Федэрацыі''», накладвае абмежаванні на магчымасць удзелу ў судовых разглядах. Пракурор палічыў, што Шлосберг не з’яўляўся ''законным прадстаўніком'' АНА і такім чынам парушыў дадзеную норму<ref>[http://informpskov.ru/news/187965.html Новый прокурор Псковской области потребовал от руководства Псковоблсобрания принять меры в отношении Льва Шлосберга] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210522205824/https://informpskov.ru/news/187965.html |date=22 мая 2021 }} // Псковское агентство информации</ref>; Шлосберг, заснавальнік гэтай АНА, аспрэчвае гэта, спасылаючыся ў тым ліку на атрыманне даверанасці ад яе цяперашняга дырэктара.<ref>[http://www.rbcdaily.ru/politics/562949997227708 Псковская облдума избавляется от оппозиционного депутата] // [[РБК]]</ref> Таксама, са слоў Шлосберга, Пскоўскі гарадскі суд палічыў яго прадстаўніцтва законным, ведаючы, што ён дэпутат аблсходу, які працуе на пастаяннай аснове, аднак вышэйстаячая інстанцыя — абласны суд — пры разглядзе апеляцыі, пададзенай цэнтрам «Адраджэнне», не дапусціла дэпутата да працэсу як прадстаўніка інтарэсаў гэтай арганізацыі<ref>[http://pln-pskov.ru/politics/216463.html Лев Шлосберг: Псковские власти ждут, что будет, если потушить пожар керосином] // Псковская лента новостей</ref>. 16 верасня рашэннем Савета Сходу пытанне аб парушэнні Шлосбергам заканадаўства было ўключана ў парадак дня пасяджэння (45-й сесіі ПАСД пятага склікання), прызначанага на 24 верасня<ref>[http://sobranie.pskov.ru/press-center/news/942 Вопрос о нарушении Львом Шлосбергом федерального и регионального законодательства рассмотрят депутаты на сессии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150925115557/http://sobranie.pskov.ru/press-center/news/942 |date=25 верасня 2015 }} // официальный сайт {{Падказка|ПОСД|Псковского областного Собрания депутатов}}</ref>. 17 верасня ''Камісія па кантролі за дакладнасцю звестак аб даходах, аб маёмасці і абавязацельствах маёмаснага характару, прадстаўленымі дэпутатамі абласнога Сходу'' прыйшла да высновы, што Шлосберг «''парушыў абмежаванні і забароны, устаноўленыя актамі Расійскай Федэрацыі''»<ref>[http://sobranie.pskov.ru/press-center/news/944 Комиссия подтвердила факт нарушения закона депутатом Львом Шлосбергом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150925115528/http://sobranie.pskov.ru/press-center/news/944 |date=25 верасня 2015 }} // официальный сайт ПОСД</ref>. 18 верасня [http://sobranie.pskov.ru/files/documents/18092015151255201.pdf праект пастановы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210524181340/https://sobranie.pskov.ru/files/documents/18092015151255201.pdf |date=24 мая 2021 }} аб датэрміновым спыненні паўнамоцтваў Шлосберга, падпісаны шасцю членамі ПАСД, быў накіраваны для разгляду. 23 верасня дванаццаць дэпутатаў Заканадаўчага сходу Санкт-Пецярбурга накіравалі ліст дэпутатам ПАСД, у якім звярнулі ўвагу, што федэральны закон не прадугледжвае датэрміновае спыненне дэпутацкіх паўнамоцтваў за парушэнне абмежаванняў на ўдзел у судовых разглядах, а закон Пскоўскай вобласці і яго тлумачэнні не могуць супярэчыць федэральнаму заканадаўству (згодна з Канстытуцыяй РФ)<ref>[http://pln-pskov.ru/politics/217075.html Депутаты петербургского ЗакСа подписали обращение в поддержку Льва Шлосберга] // Псковская лента новостей</ref>.{{External media|video1={{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=CjWK-31BTVo | title = «Трыццаць гадоў праз» — прамова Льва Шлосберга на сесіі Пскоўскага аблсхода 24.09.2015}}|video2={{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=xEWQ5Pk3Qd4 | title = Пскоўскі абласны сход абмяркоўвае пытанне аб пазбаўленні Льва Шлосберга паўнамоцтваў дэпутата }}}}Сам Шлосберг заявіў (размаўляючы з журналістамі 24 верасня 2015 года пасля агучвання рашэння ПАСД), што юрыдычных прычын для пазбаўлення яго мандата няма; ён лічыць рашэнне, прынятае ПАСД, чыста палітычным і мае намер абскардзіць яго ў судзе<ref>[http://pln-pskov.ru/politics/217253.html Лев Шлосберг будет обжаловать решение псковских депутатов о лишении его мандата в суде] // Псковская лента новостей</ref>. Таксама ён сцвярджае, што на дэпутатаў аблсходу аказваўся ціск<ref>[http://www.yabloko.ru/regnews/Pskov/2015/09/24 Льва Шлосберга лишили статуса депутата] // официальный сайт партии «Яблоко»</ref>. Незадоўга да пасяджэння ПАСД Леў Шлосберг (у звароце да грамадзян, апублікаваным у выданні «Пскоўская губерня») заявіў: «''Палітычным заказчыкам пазбаўлення мяне мандата з’яўляюцца губернатар Пскоўскай вобласці Андрэй Турчак і яго група. Я вельмі моцна надакучыў гэтым людзям: сваёй працай у Сходзе, дэпутацкімі запытамі, барацьбой з карупцыяй, кантролем за расходаваннем бюджэтных грошай, умяшаннем у справы, якія яны хацелі б ніколі не выводзіць у грамадства''».<ref>[http://gubernia.pskovregion.org/number_758/01.php Тайное голосование о себе. Почему и за что меня хотят лишить мандата депутата Псковского областного Собрания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190123140515/http://gubernia.pskovregion.org/number_758/01.php |date=23 студзеня 2019 }} // «Псковская губерния», № 36 (758)</ref> 28 верасня 2015 года Шлосберг падаў іскавую заяву ў Пскоўскі гарадскі суд, патрабуючы прызнаць пастанову ПАСД аб датэрміновым спыненні яго паўнамоцтваў незаконнай<ref>[http://tass.ru/politika/2297789 Лишенный мандата Лев Шлосберг подал в суд на Псковское собрание депутатов] // [[ТАСС]]</ref>. 21 кастрычніка 2015 года Шлосберг паведаміў у [[Facebook]], што Пскоўскі гарадскі суд адмовіў яму ў іскавых патрабаваннях, а матываванае рашэнне будзе выраблена на працягу пяці дзён. Палітык плануе абскардзіць гэтае судовае рашэнне ў апеляцыйным парадку.<ref>https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=1069410236403358&id=100000031755553</ref> 5 кастрычніка 2015 года было паведамлена, што вакантнае (пасля пазбаўлення Шлосберга паўнамоцтваў) месца адзінага прадстаўніка «Яблака» у ПАСД зойме Любоў Жыльцова<ref>[http://informpskov.ru/news/190050.html «Яблоко» передало бывший мандат Шлосберга сельскому учителю из Палкинского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210522205826/https://informpskov.ru/news/190050.html |date=22 мая 2021 }} // Псковское агентство информации</ref>. == Другі дэпутацкі тэрмін == У верасні 2016 года па выніках выбараў Л. М. Шлосберг зноў стаў дэпутатам Пскоўскага абласнога сходу дэпутатаў (VI склікання) па спісе партыі «Яблака».<ref>[http://sobranie.pskov.ru/structure/deputies/Shlosberg_Lev_Markovich Шлосберг Лев Маркович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161018094150/http://sobranie.pskov.ru/structure/deputies/Shlosberg_Lev_Markovich |date=18 кастрычніка 2016 }} // Профиль на сайте Псковского областного Собрания депутатов</ref> У студзені 2017 года Пскоўскі гарадскі суд прыняў пастанову аб ліквідацыі Цэнтра сацыяльнага праектавання «Адраджэнне», заснавальнікам і дырэктарам якога доўгі час з’яўляўся Шлосберг<ref name="vozr">[https://openrussia.org/notes/705989/ Суд ликвидировал НКО «Возрождение» Льва Шлосберга] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210522205815/https://openrussia.org/notes/705989/ |date=22 мая 2021 }}</ref>. Рашэнне аб ліквідацыі было прынята па іску Міністэрства юстыцыі Расійскай Федэрацыі. На момант прыняцця судовага рашэння аб ліквідацыі Шлосберг ужо не быў дырэктарам «Адраджэння». У маі 2019 года Леў Шлосберг прадставіў у Пскоўскім абласным сходзе тры законапраекты аб пакаранні дэпутатаў за непавагу да грамадзян. Ні адзін з іх не быў падтрыманы яго калегамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2019/05/31/80731-ocherednaya-shalost-deputata-shlosberga|title=«Очередная шалость» депутата Шлосберга|accessdate=2020-10-05}}</ref>. З кастрычніка 2019 года Леў Шлосберг выступае за захаванне Пскоўскага стадыёна «Электрон» і ахоўнай тэрыторыі вакол<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.yabloko.ru/regnews/Pskov/2020/02/26|title=Власти Пскова не хотят проводить публичные слушания о застройке территории стадиона «Электрон» – ответ на запрос Льва Шлосберга|author=|date=|publisher=|accessdate=2020-07-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.yabloko.ru/regnews/Pskov/2020/06/19|title=Лев Шлосберг: «Под прикрытием проекта «Россия - моя история» на Завеличье входит другая концепция городского пространства»|author=|date=|publisher=|accessdate=2020-07-12}}</ref>. У перыяд эпідэміі каранавіруса Леў Шлосберг шматкроць выступаў па пытаннях недастатковасці ўведзеных уладамі Пскоўскай вобласці супрацьэпідэмічных мер і, акрамя іншага, абвінаваціў абласныя ўлады ў штучным прыніжэнні статыстыкі смяротнасці ад гэтага захворвання<ref>{{Cite web|url=https://daily.afisha.ru/news/36810-deputat-lev-shlosberg-obvinil-pskovskogo-gubernatora-v-iskazhenii-statistiki-smertnosti-ot-covid-19/|title=Депутат Лев Шлосберг обвинил псковского губернатора в искажении статистики смертности от COVID-19|accessdate=2020-10-05}}</ref>. У верасні 2020 года Шлосберг выступіў у падтрымку кіраўніка карэльскага аддзялення праваабарончай арганізацыі [[Мемарыял (арганізацыя)|«Мемарыял»]] Юрыя Дзмітрыева, чыё справу ён лічыць сфабрыкаванай<ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.com/blog/29sep2020/dmitriev.html|title=Лев Шлосберг: "Заказное убийство Юрия Дмитриева"|date=2020-09-29|accessdate=2020-10-05}}</ref>. У кастрычніку 2020 года Леў Шлосберг пратэставаў супраць паездкі афіцыйнай дэлегацыі Пскоўскай вобласці ў Беларусь, разглядаючы гэты візіт як форму падтрымкі нелегітымнага дыктатара<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://xn--b1afr/%20Шлосберг%20считает%20визит%20псковской%20делегации%20в%20Беларусь%20поддержкой%20режима%20Лукашенко|title=Лев Шлосберг считает визит псковской делегации в Беларусь поддержкой режима Лукашенко|accessdate=2020-10-05}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Затрыманне 23 студзеня 2021 года == 23 студзеня 2021 года ў горадзе Пскове прайшла найбуйнейшая са снежня 2011 года палітычная акцыя пратэсту, частка [[Пратэсты ў падтрымку Аляксея Навальнага (2021)|агульнарасійскіх пратэстаў у падтрымку Аляксея Навальнага]]. Людзі сабраліся каля помніка княгіні Вользе на Кастрычніцкім праспекце і затым прайшлі па вуліцах горада. Леў Шлосберг прапанаваў пратэстоўцам прайсці да ракі [[Пскава|Пскавы]], гайд-парку — адзінага ў Пскове месца, дзе жыхары могуць збірацца без апавяшчэння ўлад. Але туды людзей не прапускала паліцыя, блакіраваўшы ўсе спускі да пляцоўкі. Палітык звярнуўся да старэйшага афіцэра паліцыі ў званні палкоўніка і папрасіў прапусціць грамадзян на тэрыторыю гайд-парку. Афіцэр, не прадставіўшыся, паведаміў, што пачуў меркаванне дэпутата, але праз 3 хвіліны людзей з гайд-парку сталі выцясняць. Праз чвэрць гадзіны Леў Шлосберг быў затрыманы супрацоўнікамі паліцыі побач з гайд-паркам, на рагу вуліц Гогаля і Вароўскага. Паліцыянты не прадставіліся, прычын сваіх дзеянняў не патлумачылі. Сярод удзельнікаў затрымання быў начальнік УМВД па горадзе Пскову палкоўнік Сяргей Сурын. Шлосберга даставілі ў Завяліченскі аддзел паліцыі, куды былі дастаўлены 17 чалавек, у тым ліку яго калега валасны дэпутат ад «Яблака» Мікалай Кузьмін. У дачыненні Л. М. Шлосберга была ўзбуджаная адміністрацыйная справа па частцы 5 артыкула 20.2 (удзел у няўзгодненым публічным мерапрыемстве). Больш нікому з затрыманых дадзены артыкул не прад’яўляўся. 26 студзеня раніцай артыкул перакваліфікавалі на частку 2 артыкула 20.2 (арганізацыя няўзгодненага публічнага мерапрыемства). У той жа дзень адбыўся суд, дзе суддзя Сяргей Падучіх прызнаў Шлосберга вінаватым у арганізацыі няўзгодненага публічнага мерапрыемства і прызначыў выплату штрафу ў памеры 20 тыс. рублёў. == Удзел у выбарах у Дзярждуму і Пскоўскі абласны Сход у 2021 годзе == 3 жніўня 2021 года выбарчая камісія Пскоўскай вобласці адмовіла Льву Шлосбергу ў рэгістрацыі на выбары ў Пскоўскі абласны сход з-за яго ўдзелу ў мітынгу ў падтрымку Аляксея Навальнага. Але на наступны дзень Шлосберга ўсё ж зарэгістравалі на той падставе, што рашэнне аб забароне і ліквідацыі арганізацыі «[[Фонд барацьбы з карупцыяй]]» яшчэ не ўступіла ў законную сілу. 9 жніўня 2021 года Маскоўскі гарадскі суд адмяніў рэгістрацыю Шлосберга як кандыдата на [[Парламенцкія выбары ў Расіі (2021)|выбарах у Дзярждуму]] па [[Хоўрына|Хоўрынскай]] аднамандатнай выбарчай акрузе ў Маскве па пазове яго канкурэнта Андрэя Пангаева, які абвінаваціў Шлосберга ў датычнасці да дзейнасці ФБК. 23 жніўня Першы Апеляцыйны суд агульнай юрысдыкцыі ў Маскве адхіліў скаргу Шлосберга і прызнаў законным рашэнне аб зняцці яго з выбараў у Дзярждуму. 26 жніўня ЦВК выключыў Шлосберга з федэральнага спісу партыі «Яблака». У верасні 2021 года Вярхоўны суд Расіі адхіліў скаргу Шлосберга на яго зняцце [[Парламенцкія выбары ў Расіі (2021)|з выбараў у Дзярждуму]] па аднамандатнай акрузе ў Маскве. Падставай для гэтага стаў адміністрацыйны штраф з-за акцыі 23 студзеня, якую расцэньваюць як пацверджанне датычнасці да экстрэмісцкай дзейнасці. == Званні і ўзнагароды == * Званне «Сацыяльны інаватар СССР» Фонду сацыяльных вынаходак (1991)<ref name="yabloko"/>. * Юбілейны медаль у гонар 1100-годдзя першага згадвання г. Пскова ў летапісе (2003). * Вышэйшая прафесійная ўзнагарода Саюза журналістаў Расіі «Залатое пяро Расіі» (2010)<ref name="pln93627"/><ref>{{Cite web|url=http://ruj.ru/_awards/?ELEMENT_ID=5307|title=Лауреаты премий Союза журналистов России - 2010 год|publisher=Союз журналистов России|accessdate=2014-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140723080618/http://www.ruj.ru/_awards/?ELEMENT_ID=5307|archivedate=23 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. * Прэмія Усерасійскай журналісцкай асацыяцыі «АРС-Прэс» «Залаты гонг» (2011)<ref>{{Cite web|url=http://www.arspress.ru/news/site_news/33681/|title=Всероссийский конкурс журналистов «Золотой Гонг»: подведены итоги|publisher=АРС-ПРЕСС|accessdate=2014-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151227033207/http://www.arspress.ru/news/site_news/33681/|archivedate=27 снежня 2015|url-status=dead}}</ref>. * Прэмія [[Маскоўская Хельсінкская група|Маскоўскай Хельсінкскай групы]] «За мужнасць, праяўленую ў абароне правоў чалавека» (2014)<ref>{{Cite web|accessdate=2015-12-27|title=Лев Шлосберг получил премию Московской Хельсинкской группы {{!}} Партия ...|url=http://www.yabloko.ru/news/2014/12/10|publisher=www.yabloko.ru}}</ref>. * «Палітык года» па версіі чытачоў газеты «Ведамасці» (2015)<ref>{{Cite web|accessdate=2015-12-26|title=Персона года — 2015|url=http://persona2015.vedomosti.ru/|publisher=persona2015.vedomosti.ru|archive-date=11 красавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411114148/http://persona2015.vedomosti.ru/|url-status=dead}}</ref>. * Прэмія Фонду [[Барыс Яфімавіч Нямцоў|Барыса Нямцова]] «За незвычайную мужнасць у барацьбе за дэмакратычныя каштоўнасці і правы чалавека і за свабодную Расію». (2016)<ref>[http://nemtsovfund.org/2016/06/most-borisa-nemtsova-vystuplenie-lva-shlosberga-laureata-premii-borisa-nemtsova/ Мост Бориса Немцова. Выступление Льва Шлосберга, лауреата Премии Бориса Немцова], июнь 2016</ref>. == Асабістае жыццё == Бацькі Льва Шлосберга (Марк Навумавіч і Браніслава Яўсееўна) нарадзіліся, пазнаёміліся і пажаніліся ў [[Пскоў|Пскове]]. Дзявочае прозвішча маці — Беркал. Прадзед Шлосберга па матчынай лініі Лейба-Вульф Беркал быў кантарам [[Сінагога|сінагогі]] ў [[Даўгаўпілс]]е<ref>{{Cite web|url=http://lev-shlosberg.livejournal.com/profile/|title=Журнал lev_shlosberg — Профиль|publisher=Шлосберг Лев Маркович в «Живом Журнале»|accessdate=2014-10-15}}</ref>. Са слоў самога Шлосберга, яго дзед Яўсей Беркал удзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]], быў паранены і ўзнагароджаны Георгіеўскім крыжам<ref>{{Cite web|url=http://pln-pskov.ru/politics/158307.html|title=Лев Шлосберг: Пскову не нужны искусственные символы памяти о Первой мировой войне, у нас есть свои|publisher=Псковская Лента Новостей|accessdate=2014-09-21}}</ref>. Яшчэ адзін дзед (па лініі бацькі), Навум Шлосберг, пскоўскі фатограф, прымаў удзел у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]] і загінуў каля [[Харкаў|Харкава]] ў 1943 годзе. Жонка — Жанна Антонаўна Шлосберг (Казловіч), урач-кардыёлаг Пскоўскай гарадской бальніцы<ref>{{Cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/inquests/65073.html|title=«Это акция мести и устрашения»|author=Нина Петлянова|date=1.09.2014|publisher=Новая газета № 97|accessdate=2014-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924040910/http://www.novayagazeta.ru/inquests/65073.html|archivedate=24 верасня 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://pln-pskov.ru/society/171440.html|title=В Гостиной Красного Креста пожилым людям из клуба «Здоровье» рассказали о сердечной недостаточности|date=4.06.2014|publisher=Псковская Лента Новостей|accessdate=2014-09-21}}</ref>. Леў Шлосберг называе сябе нерэлігійным, свецкім чалавекам, не належыць ні да адной з канфесій, з’яўялецца праціўнікам любой [[Клерыкалізм|клерыкалізацыі]] дзяржавы<ref>[http://evreimir.com/83023/lev-shlosberg-moe-uvlechenie-zhizn/ Лев Шлосберг: «Мое увлечение — жизнь!» | Еврейский Мир]</ref>, але пры гэтым не лічыць сябе [[Атэізм|атэістам]]<ref>[http://pln-pskov.ru/politics/58075.html «В политике я чувствую себя отдельно стоящим деревом» — Лев Шлосберг в проекте «Перейдем на личности» : Псковская Лента Новостей / ПЛН]</ref>. == Кнігі, публікацыі == Апублікаваў больш за 200 навуковых, папулярных і публіцыстычных артыкулаў у расійскіх і замежных выданнях<ref name="yabloko"/>. Аўтар і рэдактар кніг: * «Високосный политический год в Псковской области: октябрь 1995 — ноябрь 1996 гг.» (автор В. Вагин, 1998) * «Бюджет, который можно понять и на который можно влиять. Псков» (1999) * «Правовые и бухгалтерские аспекты деятельности некоммерческих организаций: псковский опыт» (2000) * «Псковская область на рубеже веков. Общество. Власть. Политика» (2002) * «Благотворительность в современной России. Законодательство. Методология. Практика» (2003) * «Порог Европы. Влияние европейского трансграничного и приграничного сотрудничества на региональное экономическое развитие Псковской области» (2003) * «Моделирование еврорегиона для Псковской области» (2004) * «Влияние политических систем на международное сотрудничество» (2005) * «Псковская губерния». Избранные страницы (2005) * «Политический процесс в Псковской области в 2002—2005 гг. Общество. Власть. Политика» (2006) * «Центробежное управление» (2006) * «Псковская парламентская журналистика» (2007) * [http://museums.pskov.ru/pskovoldmodern/seliverstov/statya3 Псковская губерния. Савва Ямщиков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140530011305/http://museums.pskov.ru/pskovoldmodern/seliverstov/statya3 |date=30 мая 2014 }} / Коллектив авторов''.'' Под ред. Л. М. Шлосберга. — Псков: Центр социального проектирования «Возрождение», 2010. — 432 с. — 2000 экз. == Заўвагі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://www.yabloko.ru/Persons/shlosberg.html|title=Шлосберг Леў Маркавіч|publisher=Партыя Яблака|accessdate=2014-09-22}} * {{Cite web|url=http://pln-pskov.ru/whoiswho/26_/14497.html|title=Шлосберг Леў Маркавіч|publisher=Пскоўская Стужка Навін|accessdate=2014-09-22}} * [http://echo.msk.ru/blog/echomsk/1390332-echo/ Інтэрв’ю Льва Шлосберга радыёстанцыі «Эха Масквы ў Пскове»] 29.08.2014. * [https://meduza.io/feature/2015/09/21/eto-lyudi-kotorye-privykli-rabotat-lomom Інтэрв’ю Л. М. Шлосберга] выданню [[Meduza]], 21 верасня 2015 * [https://slon.ru/russia/shlosberg-1132114.xhtml Інтэрв’ю Л. М. Шлосберга] выданне Slon, 23 ліпеня 2014 * [http://echo.msk.ru/programs/razbor_poleta/1649830-echo/ Інтэрв’ю Льва Шлосберга радыёстанцыі «Эха Масквы»], 9 лістапада 2015 * [https://www.youtube.com/watch?v=6I0DDzG5RkE Шлосберг: трагедыя Ірыны Славінай] // І Грымнуў Грэм. 5 кастрычніка 2020. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шлосберг Леў Маркавіч}} [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Блогеры Расіі]] [[Катэгорыя:Праваабаронцы Расіі]] [[Катэгорыя:Педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Палітыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Члены партыі «Яблака»]] 1u59dq1a5fm5ad2wigw7ziqdy3uy8kk Ленінскі сельсавет (Чачэрскі раён) 0 681718 5134307 4848057 2026-05-01T05:04:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134307 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ленінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Чачэрскі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Вазнясенскі (Чачэрскі раён)|Вазнясенскі]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 524 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://www.chechersk.gov.by/ru/lenin-sik/ |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Ленінскі сельсавет}} '''Ле́нінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года пасёлак) [[Вазнясенскі (Чачэрскі раён)|Вазнясенскі]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года '''Сярэднемалыніцкі сельсавет''' у складзе Чачэрскага раёна [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Сярэднія Малынічы]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаваных [[Бердыжскі сельсавет|Бердыжскага]] і [[Малыніцкі сельсавет|Малыніцкага]] сельсаветаў. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чачэрскім раёне БССР. У 1930 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Бердыж (вёска)|Бердыж]], сельсавет перайменаваны ў Ленінскі. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Новазарэчанскі сельсавет|Новазарэчанскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскага раёна]], з 18 студзеня 1965 года ў складзе Чачэрскага раёна<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. Да 1972 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Сябровічы]]. 7 чэрвеня 1979 года скасаваны пасёлак [[Ляскі (Чачэрскі раён)|Ляскі]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 7 чэрвеня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).</ref>. 28 сакавіка 1991 года ў склад сельсавета з [[Крутоеўскі сельсавет|Крутоеўскага сельсавета]] перададзены 5 населеных пунктаў (вёскі [[Залаўе (Чачэрскі раён)|Залаўе]], [[Ніўкі (Чачэрскі раён)|Ніўкі]], [[Новыя Малынічы]], [[Старыя Малынічы]], [[Сярэднія Малынічы]]), цэнтр сельсавета перанесены ў пасёлак Вазнясенскі. У 1999 годзе скасаваны вёскі [[Новазарэчча]] і [[Сябровічы]], у 2008 годзе — пасёлак [[Азярышча (Чачэрскі раён)|Азярышча]] і вёска [[Падлужжа (Чачэрскі раён)|Падлужжа]]. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 590 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 92,9 % — [[беларусы]], 4,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=2 ліпеня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 524 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 сакавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ленінскі сельсавет (Чачэрскі раён)}} {{Чачэрскі раён}} [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Чачэрскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] 8g47f7a1ew8m6uykf2o11yf0ptohtzg Лужкоўскі сельсавет (Кармянскі раён) 0 682000 5134384 5079804 2026-05-01T09:45:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134384 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лужкоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Кармянскі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лужок (Кармянскі раён)|Лужок]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 763 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Лужкоўскі сельсавет}} '''Лужко́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Кармянскі раён|Кармянскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 года вёска) [[Лужок (Кармянскі раён)|Лужок]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Расохскі сельсавет''' у складзе Кармянскага раёна [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Расохі (Кармянскі раён)|Расохі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Кармянскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Лужок. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года — у складзе [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]]. 30 чэрвеня 1966 года перайменаваны ў Лужкоўскі сельсавет<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. З 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Кармянскага раёна. 13 лістапада 1987 года скасаваны пасёлак [[Замошша (Кармянскі раён)|Замошша]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 13 лістапада 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923).</ref>. 19 чэрвеня 2008 года ў склад сельсавета са [[Струкачоўскі сельсавет|Струкачоўскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты (вёскі [[Дубавіца (Кармянскі раён)|Дубавіца]], [[Матораўка]], [[Міхалёўка (Кармянскі раён)|Міхалёўка]] і [[Норкаўшчына]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-179/2008-179(003-053).pdf&oldDocPage=8 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 19 июня 2008 г. № 145 Об изменении границ Струкачевского и Лужковского сельсоветов Кормянского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210709183335/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-179%2F2008-179%28003-053%29.pdf&oldDocPage=8|date=9 ліпеня 2021}}</ref>. 3 лютага 2012 года скасавана вёска [[Чамышаль]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2012-25/2012_25_9_48023.pdf&oldDocPage=1 Решение Кормянского районного Совета депутатов от 3 февраля 2012 г. № 73 Об упразднении сельских населенных пунктов Кормянского района]</ref>. 10 студзеня 2026 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Баравабудскі сельсавет|Баравабудскага сельсавета]] (8 населеных пунктаў: аграгарадок [[Баравая Буда]], вёскі [[Гарадок (Лужкоўскі сельсавет)|Гарадок]], [[Лесавая Буда]], [[Струкачоў]], [[Шаламея]], [[Шэрахаўская Буда]], пасёлкі [[Коласава (Кармянскі раён)|Коласава]] і [[Праўда (Кармянскі раён)|Праўда]])<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926g0143583|title=Решение Гомельского областного Совета депутатов от 23 декабря 2025 года № 170 Об изменении административно-территориального устройства Гомельской области|website=pravo.by}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (10 населеных пунктаў) — 958 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,1 % — [[беларусы]], 1,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=5 ліпеня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (9 населеных пунктаў) — 763 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 сакавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лужкоўскі сельсавет (Кармянскі раён)}} {{Кармянскі раён}} [[Катэгорыя:Лужкоўскі сельсавет (Кармянскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чачэрскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] kfaeg5j9jdumt2q50sjr5uzzeprxjbj Кіраўскі сельсавет (Жлобінскі раён) 0 682361 5134106 4836538 2026-04-30T17:11:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134106 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Кіраўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Жлобінскі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Кірава (Жлобінскі раён)|Кірава]] |Датаўтварэння = [[21 жніўня]] [[1925]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2146 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://gisp.gov.by/ru/kirovskij-selsovet |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Кіраўскі сельсавет}} '''Кі́раўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Кірава (Жлобінскі раён)|Кірава]]. Утвораны 21 жніўня 1925 года як '''Свяцкі (Святкоўскі) сельсавет''' у складзе [[Гарадзецкі раён|Гарадзецкага раёна]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Кірава (Жлобінскі раён)|Святое]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Рагачоўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 20 красавіка 1939 года цэнтр сельсавета перайменаваны ў вёску імя Кірава, а сельсавет — у Кіраўскі. З 29 красавіка 1950 года сельсавет у складзе Жлобінскага раёна<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 29 апреля 1950 г. О перечислении Кировского сельского Совета, Рогачевского района, Гомельской области, в состав Жлобинского района, Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 9 жніўня 1962 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Бабоўскі сельсавет|Бабоўскага сельсавета]] (вёска [[Піцераўка]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>. 18 кастрычніка 1967 года скасаваны пасёлак [[Ленінскі (Жлобінскі раён)|Ленінскі]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 кастрычніка 1967 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 33 (1191).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Кіраўскага сельсавета 4 населеныя пункты<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|85}}</ref>. 4 студзеня 2002 года ў склад сельсавета з [[Майскі сельсавет|Майскага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў (вёскі [[Асінаўка (Жлобінскі раён)|Асінаўка]], [[Бабоўка (Жлобінскі раён)|Бабоўка]], [[Баршчоўка (Кіраўскі сельсавет)|Баршчоўка]], [[Даліна (Жлобінскі раён)|Даліна]], [[Лугавая Вірня]] і [[Падлессе (Жлобінскі раён)|Падлессе]]). Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2216 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 84,9 % — [[беларусы]], 10,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 3,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=11 ліпеня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2146 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Кіраўскі сельсавет (Жлобінскі раён)}} {{Жлобінскі раён}} [[Катэгорыя:Кіраўскі сельсавет (Жлобінскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Гарадзецкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1925 годзе]] d7ryuka1x5v6y62wfccadik1qkb9tsy Вольга Іосіфаўна Праабражэнская 0 683577 5134515 5119801 2026-05-01T11:34:39Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, дапаўненне, стыль, пунктуацыя 5134515 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Праабражэнская}} {{Тэатральны дзеяч | Імя = Вольга Іосіфаўна Праабражэнская | Арыгінал імя = | Выява = Olga Prebrajenska.jpg | Шырыня = 250px | Апісанне выявы = Вольга Праабражэнская ў ролі Ізоры, «Сіняя барада» | Імя пры нараджэнні = {{lang-ru|Ольга Иосифовна Преображенская}} | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Грамадзянства = | Гады актыўнасці = | Псеўданімы = | Амплуа = | Тэатр = [[Марыінскі тэатр]] | Ролі = | Спектаклі = | Узнагароды = | Сайт = | imdb_id = }} '''Вольга Іосіфаўна Праабражэнская''' ({{ВД-Прэамбула}} — {{ДС|27|12|1962}},) — руская [[балерына]] і педагог, [[прыма-балерына]] [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра]] ў 1902—1920 гадах. == Біяграфія == Нарадзілася 2 лютага 1871 года ў [[Санкт-Пецярбург]]у. Ад нараджэння была кволая, з [[Скрыўленне пазваночніка|крывым пазваночнікам]] і мела вельмі мала шанцаў стаць прыма-балерынай, але марыла стаць танцоўшчыцай. На працягу многіх гадоў яе бацькі беспаспяхова спрабавалі запісаць яе ў школу танцаў. Прыёмная камісія неаднаразова адхіляла яе кандыдатуру. Але пасля трох гадоў спробаў яе бацькам гэта ўдалося, і васьмігадовая Вольга паступіла ў [[Акадэмія рускага балета|Імператарскае тэатральнае вучылішча]] ў 1879 годзе<ref name="belcanto">{{cite news|url=http://www.belcanto.ru/preobrajenska.html |title=Ольга Иосифовна Преображенская|publisher=BelCanto |date=5 April 2011 |access-date=21 March 2015 |language=ru}}</ref>, дзе займалася ў педагогаў [[Мікалай Легат|Мікалая Легата]] і [[Энрыка Чэкеці]]. Сярод яе педагогаў таксама былі [[Кацярына Вазем]] і [[Хрысціян Пятровіч Іагансон|Хрысціян Іагансон]]. Нягледзячы на фізічныя недахопы, яна памацнела дзякуючы трэніроўкам пад кіраўніцтвам [[Марыус Петыпа|М. І. Петыпа]], [[Леў Іванаў|Л. І. Іванава]] і [[Ганна Іагансон|Ганны Іагансон]].<ref>{{Cite web|url=http://www.ballerinagallery.com/preobraj.htm|title=ballerinagallery.com|website=www.ballerinagallery.com|accessdate=2020-07-25|archive-date=25 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725174620/http://www.ballerinagallery.com/preobraj.htm|url-status=dead}}</ref> Яна была ад прыроды экспрэсіўная, прыўносячы новае жыццё ў «збіты» рэпертуар, і дэманстравала вытанчанасць і грацыю танцоркі.<ref>{{Cite web|url=http://www.russianculture.ru/formb.asp?ID=79&full|title=Преображенская Ольга Иосифовна|website=www.russianculture.ru|accessdate=2020-07-25|archive-date=5 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305002237/http://www.russianculture.ru/formb.asp?ID=79&full|url-status=dead}}</ref> Да таго ж Вольга была дзіўна музычная. Яна вучылася спяваць, выконвала оперныя арыі, выдатна грала на раялі.<ref name="belcanto"/> З 1889 года пасля заканчэння вучылішча выступала ў [[Марыінскі тэатр|Марыінскім тэатры]], дзе яе асноўнай саперніцай стала [[Мацільда Кшасінская]]. Пасля выканання партыі Ізоры («Сіняя барада» Шэнка, 1900, пастаноўка М. Петыпа) стала вядучай танцоркай трупы. З 1895 года гастралявала ў [[Італія|Італіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Англія|Англіі]], [[Германія|Германіі]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], паспяхова выступала ў тэатры «Ла Скала», прапагандавала рускую школу класічнага танца. У 1909 годзе Вользе Праабражэнскай было прысвоена званне заслужанай артысткі імператарскіх тэатраў. З таго ж года яна сумяшчала замежныя гастролі з выступамі на сцэне Марыінскага тэатра. Пачала сваю педагагічную дзейнасць у 1914 годзе ў Санкт-Пецярбургу, дзе сярод яе вучняў была [[Аляксандра Дыянісаўна Данілава|Аляксандра Данілава]]. У 1917—1921 гадах кіравала класам пластыкі пры опернай трупе Марыінскага тэатра, выкладала класічны танец у [[Петраградскае харэаграфічнае вучылішча|Петраградскім харэаграфічным вучылішчы]], у Школе рускага балета [[Акім Львовіч Валынскі|А. Л. Валынскага]]. Была бачным педагогам-метадыстам класічнага танца. Настаўнік і папярэдніца [[А. Я. Ваганава]]й. У 1921 годзе з’ехала за мяжу. Спачатку выкладала ў [[Берлін]]е, затым пераехала ў [[Мілан]]. У тым жа 1921 годзе стала дырэктарам [[Балетная школа тэатра Ла Скала|Балетнай школы тэатра Ла Скала]], якая зноў адкрылася дзякуючы [[Артура Тасканіні]] (не функцыянавала з 1917 года). З 1923 года жыла ў [[Парыж]]ы. Тут, у раёне [[плошча Клішы|плошчы Клішы]], па адрасе вуліца Дуэ, дом № 69, яна адкрыла балетную студыю, у якой выкладала на працягу многіх гадоў.<ref>[http://www.kurier.lt/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F-%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B0-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0-2/ Последняя звезда русского балета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715123904/http://www.kurier.lt/%d0%bf%d0%be%d1%81%d0%bb%d0%b5%d0%b4%d0%bd%d1%8f%d1%8f-%d0%b7%d0%b2%d0%b5%d0%b7%d0%b4%d0%b0-%d1%80%d1%83%d1%81%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b3%d0%be-%d0%b1%d0%b0%d0%bb%d0%b5%d1%82%d0%b0-2/ |date=15 ліпеня 2014 }} // «Литовский курьер», 12 сентября 2013</ref> Таксама выкладала ў [[Лондан]]е і [[Буэнас-Айрэс]]е. Як педагог была строгая; па сведчанні вучняў, часта крычала на іх у студыі. Але Вольга была адыходлівая і вельмі дабра (часта не брала плату за навучанне ў сваіх незаможных, але таленавітых вучняў). Пакінула выкладчыцкую дзейнасць у 1960 годзе. Памерла 27 снежня 1962 годв ў [[Сен-Мандэ]] ([[Францыя]]). Пахавана на могілках Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа. == Асноўныя ролі == Лірыка-камедыйны талент Праабражэнскай асабліва праявіўся ў класічным балеце; рэдкая музычнасць рабіла яе непараўнальнай ў галоўных партыях балетаў [[Пётр Чайкоўскі|П. І. Чайкоўскага]] (Аўрора — «Спячая прыгажуня», фея Дражэ — «[[Шчаўкунок]]») і [[Аляксандр Канстанцінавіч Глазуноў|А. К. Глазунова]] (Раймонда — «Раймонда», Колас — «Поры года», Ізабэла — «Выпрабаванне Даміса»). Сярод яе лепшых партый таксама Ліза, Сванільда, Пахіта; Матылёк («Капрызы матылька» [[Мікалай Сяргеевіч Кроткаў|М. Кроткава]]) — усё пастаноўкі М. Петыпа; Фея («Фея лялек», балетмайстры [[Мікалай Легат|М. Г.]] і [[Сяргей Легат|С. Г. Легаты]]), Жавота («Жавота» [[К. Сен-Санс]]а, балетмайстар [[Павел Герт|П. А. Герт]]) і іншыя. Першая выканаўца партыі Наілы ў балеце «[[Ручай (балет)|Ручай]]» [[Л. Дэліб]]а і [[Л. Мінкус]]а (1902, балетмайстар А. Капіні, па [[А. Сен-Леон]]у).<ref>[https://bigenc.ru/theatre_and_cinema/text/3175931 ПРЕОБРАЖЕ́НСКАЯ Ольга Иосифовна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211028082936/https://bigenc.ru/theatre_and_cinema/text/3175931 |date=28 кастрычніка 2021 }}// Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.</ref> Валодала вялікім дарам імправізацыі, Вольга Праабражэнская для кожнай партыі знаходзіла новае тлумачэнне. Танчыла ў балетах, пастаўленых [[М. М. Фокін]]ым — «Шапэніяна», «Егіпецкія ночы» (Бераніка), «Павільён Арміды» (Арміда). == Вучні == Сярод яе вучняў — [[Н. Стукалкіна]], [[Ірына Баронава|І. Баронава]], [[Міларад Мішкавіч|М. Мішкавіч]], [[Тамара Туманава|Т. Туманава]], [[Серж Галавін|С. Галавін]], [[Марыс Бежар]], [[Марго Фонтэйн]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Балет: энциклопедия. / Гл. ред. Ю. Н. Григорович. — М.: Советская энциклопедия, 1981. — 623 стр. с илл.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{youtube|JDgEB5iK-9o|Кадры выкладання В. Праабражэнскай у 1959 годзе}} * [http://www.russianculture.ru/formb.asp?ID=79&full Біяграфія Вольгі Праабражэнскай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305002237/http://www.russianculture.ru/formb.asp?ID=79&full |date=5 сакавіка 2016 }} // сайт «Культура России» * [http://vestnik.yspu.org/releases/2011_1g/57.pdf Вядзернікава М. А. Вольга Іосіфаўна Праабражэнская як выдатны педагог класічнага танца XX ст.] // Ярославский педагогический вестник, 2011, № 1 — Том I (Гуманитарные науки), cтр. 244—246 {{DEFAULTSORT:Праабражэнская Вольга Іосіфаўна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Артысты балета паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Артысты балета Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Артысты балета XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Артысты балета XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі Францыі]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Артысты балета Марыінскага тэатра]] qxmzwitqu44h6oz77qokqu0f3ahhr46 Лепельскі сельсавет 0 685324 5134310 4644484 2026-05-01T05:19:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134310 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лепельскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лепельскі раён]] |Уключае = 42 населеныя пункты |Сталіца = [[Лепель]] (не ўваходзіць у склад) |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2228 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = https://lepel.vitebsk-region.gov.by/ru/lepelskij/ |Заўвагі = }} '''Ле́пельскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лепельскі раён|Лепельскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Лепель]] (не ўваходзіць у склад сельсавета). Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Лепельскага раёна [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — горад Лепель. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Лепельскім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — [[Лепельская акруга|Лепельскай акругі]], з 20 лютага 1938 года — у складзе Віцебскай вобласці. У 1972 годзе ў склад [[Чэрскі сельсавет (Лепельскі раён)|Чэрскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты (вёскі [[Баравенскія Хутары]], [[Бораўна (вёска)|Бораўна]] і [[Залессе (Лепельскі раён)|Залессе]])<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. Да 1977 года цэнтр сельсавета перанесены ў пасёлак [[Лепель (пасёлак)|Лепель]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Лепельскага сельсавета 32 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|49}}</ref>. 21 верасня 1987 года ў склад сельсавета з [[Чэрскі сельсавет (Лепельскі раён)|Чэрскага сельсавета]] перададзены 9 населеных пунктаў ([[Азерцы (Лепельскі раён)|Азерцы]], [[Зялёны Востраў (Лепельскі раён)|Зялёны Востраў]], [[Масцішча (Лепельскі ран)|Масцішча]], [[Навіны (Лепельскі сельсавет)|Навіны]], [[Паддуб’е (Лепельскі раён)|Паддуб’е]], [[Сяргееўшчына (Лепельскі раён)|Сяргееўшчына]], [[Тадуліна (Лепельскі раён)|Тадуліна]], [[Шубнікі (Лепельскі раён)|Шубнікі]] і [[Юндзілаўка]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 верасня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923).</ref>, 29 ліпеня 1988 года — яшчэ 5 населеных пунктаў ([[Адамаўка (Лепельскі раён)|Адамаўка]], [[Двор Людчыцы]], [[Дрымаўшчына (Лепельскі раён)|Дрымаўшчына]], [[Людчыцы]] і [[Чэрцы]]). 18 красавіка 2000 года цэнтр сельсавета перанесены ў горад Лепель. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2569 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 91,9 % — [[беларусы]], 6,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 жніўня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2228 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лепельскі сельсавет}} {{Лепельскі раён}} [[Катэгорыя:Лепельскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] ijsy17is47w2k3iaywilll3b067mja3 Кісцянёўскі сельсавет 0 686495 5134121 4705509 2026-04-30T18:11:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134121 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Кісцянёўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Рагачоўскі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Кісцяні (Рагачоўскі раён)|Кісцяні]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[19 верасня]] [[1963]] |Скасаванне = [[14 красавіка]] [[1960]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 878 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Кісцянё́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 года вёска) [[Кісцяні (Рагачоўскі раён)|Кісцяні]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Рагачоўскага раёна [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Рагачоўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Мадорскі сельсавет|Мадорскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 14 красавіка 1960 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Старасельскі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Старасельскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. 19 верасня 1963 года ўтвораны зноў з часткі Старасельскага сельсавета ў складзе 10 населеных пунктаў ([[Азярышча (Рагачоўскі раён)|Азярышча]], [[Вішчын]], [[Дняпроўскі]], [[Заеззе]], [[Залоззе (Рагачоўскі раён)|Залоззе]], [[Кісцяні (Рагачоўскі раён)|Кісцяні]], [[Мадора]], [[Ніжаў]], [[Яленава]] і [[Янкаў Лог]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 19 верасня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 34 (1034).</ref>. 26 сакавіка 1987 года ў склад Старасельскага сельсавета перададзена вёска [[Азярышча (Рагачоўскі раён)|Азярышча]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 5 верасня 2000 года ў склад сельсавета са Старасельскага сельсавета перададзены вёскі [[Азярышча (Рагачоўскі раён)|Азярышча]] і [[Шчыбрын]]<ref>[http://www.kaznachey.com/doc/eTGTBD7O2TY Решение Гомельского областного Совета депутатов от 5 сентября 2000 г. № 64 Об изменении границ Старосельского и Кистеневского сельсоветов Рогачевского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1162 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 92,3 % — [[беларусы]], 6,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=7 верасня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 878 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 сакавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [https://rogachev.gomel-region.by/uploads/files/Kistenevskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.pdf Інфармацыя пра Кісцянёўскі сельсавет на сайце Рагачоўскага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210907190028/https://rogachev.gomel-region.by/uploads/files/Kistenevskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.pdf|date=7 верасня 2021}} {{ref-ru}} {{Кісцянёўскі сельсавет}} {{Рагачоўскі раён}} [[Катэгорыя:Кісцянёўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1960 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1963 годзе]] s35e6pe508h84uyfw0aepjrzrzcl8u5 Размовы:НТВ 1 687242 5134415 3920661 2026-05-01T10:33:36Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Размовы:НТБ]] у [[Размовы:НТВ]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134412#Вынік]] 3919572 wikitext text/x-wiki :У нас існуюць адначасова дадзены артыкул, створаны ў 2020 годзе, і катэгорыя [[:Катэгорыя:Тэлевядучыя НТБ]] 2013 года. Што трэба перайменаваць? --З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 15:03, 17 верасня 2021 (+03) fkpyzyc2kj6pali60d61eqgvy60kb3c Лаўжанскі сельсавет 0 698372 5134277 4639963 2026-05-01T00:06:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134277 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лаўжанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Шумілінскі раён]] |Уключае = 33 населеныя пункты |Сталіца = [[Мікіціха]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1488 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://shumilino.vitebsk-region.gov.by/ru/new_url_1601223617-ru/ |Заўвагі = }} '''Лаўжа́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Шумілінскі раён|Шумілінскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2008 года вёска) [[Мікіціха]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Сіроцінскі раён|Сіроцінскага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] [[БССР]]. Адміністрацыйны цэнтр — станцыя [[Лоўша (станцыя)|Лоўжа]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Сіроцінскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. 1 красавіка 1960 года ў склад сельсавета з [[Сіроцінскі сельсавет|Сіроцінскага сельсавета]] перададзены 5 населеных пунктаў ([[Бываліна]], [[Ласвіцкія]], [[Новае Дворышча]], [[Плігаўкі 1|Плігаўкі]] і [[Старое Дворышча]]), з [[Обальскі сельсавет (Сіроцінскі раён)|Обальскага сельсавета]] — 14 населеных пунктаў ([[Абалонне (Лаўжанскі сельсавет)|Абалонне]], [[Брыцкі (Лаўжанскі сельсавет)|Брыцікі]], [[Гатаўскія]], [[Гушчына (Шумілінскі раён)|Гушчына]], [[Заполле (Лаўжанскі сельсавет)|Заполле]], [[Крыцкія]], [[Лабатка]], [[Плігаўкі 2|Плігаўкі]], [[Равенец]], [[Спаскае (Шумілінскі раён)|Спаскае]], [[Станіславова (Шумілінскі раён)|Станіславова]], [[Ферма (Лаўжанскі сельсавет)|Ферма]], [[Цаўі]] і [[Чарнічонкі (Шумілінскі раён)|Чарнічонкі]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 9.</ref>. 23 лістапада 1961 года Сіроцінскі раён перайменаваны ў Шумілінскі. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе [[Полацкі раён|Полацкага раёна]] за выключэннем 9 населеных пунктаў ([[Баравыя (Шумілінскі раён)|Баравыя]], [[Гарбузы (Шумілінскі раён)|Гарбузы]], [[Залессе (Шумілінскі раён)|Залессе]], [[Лоўжа (вёска)|Лоўжа]], [[Марынкіна]], [[Мерзлякі]], [[Пабеда (Шумілінскі раён)|Пабеда]], [[Слабада (Лаўжанскі сельсавет)|Слабада]] і [[Шняўка]]), якія былі ўключаны ў склад [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 25 снежня 1962 г. Аб узбуйненні сельскіх раёнаў Беларускай ССР // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 41 (1000).</ref>. У 1963 годзе ў склад сельсавета з [[Дабейскі сельсавет|Дабейскага сельсавета]] Віцебскага раёна вернута вёска Шняўка<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 23 лютага і 18 сакавіка 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 18 (1018).</ref>. З 30 ліпеня 1966 года — сельсавет у складзе адноўленага Шумілінскага раёна. 12 верасня 1966 года ў склад сельсавета з Дабейскага сельсавета пералічаны 10 населеных пунктаў ([[Баравыя (Шумілінскі раён)|Баравыя]], [[Барсукі (Лаўжанскі сельсавет, саўгас «Лаўжанскі»)|Барсукі]], [[Варанькі (Шумілінскі раён)|Варанькі]], [[Гарбузы (Шумілінскі раён)|Гарбузы]], [[Залессе (Шумілінскі раён)|Залессе]], [[Лоўжа (вёска)|Лоўжа]], [[Марынкіна]], [[Мерзлякі]], [[Пабеда (Шумілінскі раён)|Пабеда]] і [[Слабада (Лаўжанскі сельсавет)|Слабада]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 верасня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 31 (1151).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Лаўжанскага сельсавета 48 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|66}}</ref>. 12 жніўня 1974 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Мікіціха<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1835 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 92,0 % — [[беларусы]], 6,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=15 студзеня 2022 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1488 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Лаўжанскі сельсавет}} {{Шумілінскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Лаўжанскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Сіроцінскі раён|child|загаловак=Лаўжанскі сельсавет у [[Сіроцінскі раён|Сіроцінскім раёне]] (1924—1961)}} |спіс2 = {{Шумілінскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лаўжанскі сельсавет у [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] (1961—1962)}} |спіс3 = {{Полацкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лаўжанскі сельсавет у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] (1962—1966)}} |спіс4 = {{Шумілінскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лаўжанскі сельсавет у [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Лаўжанскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Сіроцінскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Полацкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] df5mx5fwnoaha542uh4nw390elv99in Кібератакі на дзяржаўныя сайты Украіны (2022) 0 698736 5134051 4737529 2026-04-30T14:08:21Z 5134051 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | вынік = Каля 70 сайтаў падвергліся атацы | месца = {{Сцягафікацыя|Украіна}} | выява = Кибератака на Украину 2022.png | подпіс = Заглушка }} {{Расійска-ўкраінская вайна}} '''Кібератака на ўкраінскія дзяржаўныя сайты''' — хакерскія атакі на сайты дзяржаўных устаноў [[Украіна|Украіны]], якія былі здзейснены [[14 студзеня]]<ref name=liga_2022_01_14/>, [[15 лютага|15]]-[[16 лютага]]<ref name="ain_2022_02_16">{{cite web |url =https://ain.ua/2022/02/16/shho-vidomo-pro-ddos-ataku-15-lut/ |title =Що відомо про DDoS-атаку на держсайти та банки: пік до 150 Гбіт/с, ймовірно з РФ |author =Карпенко О |publisher =Ain.ua |date =2022-02-16 |archive-url =https://web.archive.org/web/20220219212203/https://ain.ua/2022/02/16/shho-vidomo-pro-ddos-ataku-15-lut/ |archive-date=2022-02-19 |url-status =live }}</ref> і [[23 лютага]] [[2022]] года<ref>{{Cite web|title=Сайти банків та органів влади зазнали масової DDoS-атаки|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/3410542-sajti-bankiv-ta-organiv-vladi-zaznali-masovoi-ddosataki.html|website=www.ukrinform.ua|access-date=2022-02-28|language=uk|archive-date=25 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225222316/https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/3410542-sajti-bankiv-ta-organiv-vladi-zaznali-masovoi-ddosataki.html}}</ref>. == Першая атака 14 студзеня 2022 года == {{Гл. таксама|Расійска-ўкраінскі крызіс (з 2021)}} === Хада падзей === Каля 70 дзяржаўных сайтаў, створаных на [[October (CMS)|CMS October]] кампаніяй Kitsoft, падвергліся атакам. Kitsoft таксама ў цяперашні час распрацоўвае новыя і мадэрнізуе існуючыя кампаненты «{{нп5|Дія (сэрвіс)|Дії|uk|Дія (сервіс)}}» на Адзіным дзяржаўным вэб-партале электронных паслуг. Быў здзейснены дэфейс сайта і выкладзена паведамленне на ўкраінскай, ламанай польскай і рускай мовах пра помсту ўкраінцам «за мінулае, сучаснасць і будучыню». У паведамленні былі радкі: «Гэта за вашае мінулае, сучаснасць і будучыню. За Валынь, за АУН УПА, за Галічыну, за Палессе і за гістарычныя землі». Эксперты адзначаюць наяўнасць на здымку звестак пра месцазнаходжанне, якія паказваюць на [[Варшава|Варшаву]]. У якасці крыніцы гэтай кібератакі Польшча ўказала на [[Расія|Расію]]. <blockquote>«Кібератака, пра якую паведамляе ўкраінскі бок, з’яўляецца часткай тыповай дзейнасці спецслужбаў Расійскай Федэрацыі».</blockquote>— паведаміў прэс-сакратар міністра, які каардынуе працу польскіх спецслужбаў, Станіслаў Жарын<ref name=liga_2022_01_14>{{Cite web|title=Хакери змогли зламати 70 урядових сайтів, зокрема сайт "Дії". Як це вдалося?|url=https://tech.liga.net/ua/ukraine/article/kak-hakery-smogli-vzlomat-70-pravitelstvennyh-saytov-i-kto-za-etim-mojet-stoyat|website=LIGA|date=2022-01-14|access-date=2022-01-16|language=uk|archive-date=16 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116001943/https://tech.liga.net/ua/ukraine/article/kak-hakery-smogli-vzlomat-70-pravitelstvennyh-saytov-i-kto-za-etim-mojet-stoyat}}</ref>. Кібератаку ўдалося ажыццявіць праз выяўленую ў маі 2021 года ўразлівасць сістэмы кіравання кантэнтам сайтаў October CMS<ref>{{Cite web|title=Кібератаку на сайти уряду здійснили через одну IT-компанію|url=https://www.epravda.com.ua/news/2022/01/14/681451/|website=Економічна правда|access-date=2022-01-15|language=uk}}</ref>. === Наступствы === Каля 70 дзяржаўных сайтаў пацярпелі ад хакерскай атакі<ref>{{Cite web|title=Від хакерської атаки постраждали близько 70 державних сайтів {{!}} DW {{!}} 14.01.2022|url=https://www.dw.com/uk/vid-khakerskoi-ataky-postrazhdaly-blyzko-70-derzhavnykh-saitiv-a-60425225/a-60425225|website=DW.COM|access-date=2022-01-15|language=uk|author=Deutsche Welle (www.dw.com)}}</ref>. Не працавалі сайты Міністэрства абароны, МЗС, ДСНС, «Дія» і іншых<ref>{{Cite web|title=Хакери атакували українські урядові сайти. Можлива причина – вразливість у системі управління контентом. Що треба знати — Forbes.ua|url=https://forbes.ua/news/khakeri-v-atakuvali-ukrainski-uryadovi-sayti-ne-pratsyuyut-sayti-minoboroni-mzs-dsns-dii-14012022-3212|website=forbes.ua|access-date=2022-01-15|language=uk}}</ref>. Станам на 16 студзеня большасць сайтаў аднавілі працу. Але сэрвіс «Дія» і вэб-сайт Kitsoft Actions не працуюць. У чэрвені 2021 года Міністэрства лічбавай трансфармацыі запусціла Bug Bounty з фондам у мільён грыўняў за ўзлом «Дія»<ref>{{Cite web|title=Мільйон за помилку. Мінцифра запустила повторний "злам" додатку "Дія"|url=https://suspilne.media/131099-miljon-za-pomilku-mincifra-zapustila-povtornij-zlam-dodatku-dia/?|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2021-05-17|access-date=2022-01-18|language=uk|first=Тетяна|last=Войтюк}}</ref>. Ці будуць выплачаныя грошы за ўзлом, у прыватнасці, у гэтым выпадку, невядома. === Расследаванне === [[Служба бяспекі Украіны]] пачала расследаванне наконт датычнасці расійскіх службаў да кібератакі на органы дзяржаўнай улады Украіны<ref>[https://ssu.gov.ua/novyny/sbu-rozsliduie-prychetnist-rosiiskykh-spetssluzhb-do-sohodnishnoi-kiberataky-na-orhany-derzhavnoi-vlady-ukrainy СБУ розслідує причетність російських спецслужб до кібератаки на органи державної влади України, Сайт СБУ, 14.01.2022]</ref>. Расследаванне таксама вядзе Кіберпаліцыя Украіны<ref>[https://cyberpolice.gov.ua/news/kiberpolicziya-derzhspeczzvyazku-ta-sbu-razom-iz-mizhnarodnymy-ekspertamy-vstanovlyuyut-dzherela-poxodzhennya-kiberatak-na-derzhavni-vebsajty-897/ Кіберполіція, Держспецзв’язку та СБУ разом із міжнародними експертами встановлюють джерела походження кібератак на державні вебсайти, Сайт Кіберполіції України, 17.01.2022]</ref>. == Другая атака 15-16 лютага 2022 года == 15 лютага а 20:21 пачалася новая [[DDoS-атака]] на дзяржаўныя і банкаўскія сайты Украіны, што трывала больш за 5 гадзін<ref name=ain_2022_02_16/><ref name="Атака15л2022">{{cite web |url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/15/7324116/ |title=Сайти банків та міністерства зазнали небувалої за потужністю кібератаки |author1=Роман Романюк |author2=Роман Петренко |date=15 лютага 2022 |publisher=[[Украінская праўда|Українська правда]] |access-date=18 лютага 2022 |archive-date=17 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217211611/https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/15/7324116/ }}</ref>. Мэтамі гэтым разам сталі каля 15 банкаў<ref name=bbc_2022_02_16>{{cite web |url =https://www.bbc.com/ukrainian/news-60401775 |title =Нова кібератака на банки була "найбільшою в історії України" й досі триває |publisher =BBC |date =2022-02-16 |archive-url =https://web.archive.org/web/20220216160938/https://www.bbc.com/ukrainian/news-60401775 |archive-date=2022-02-16 |url-status =live }}</ref>, у прыватнасці «[[ПриватБанк|Прыватбанк]]» і «[[Ощадбанк|Ашчадбанк]]», а таксама сайты дамена [[.gov|gov]].ua. Сайты «ПрыватБанка» і «Ашчадбанка», а таксама [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны]], [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных сіл]] і [[Міністэрства па пытаннях рэінтэгрыцыі часова акупаваных тэрыторый Украіны|Міністэрства па пытаннях рэінтэгрыцыі часова акупаваных тэрыторый]] на некаторы час прыпынілі працу<ref name=ain_2022_02_16/>. ЗША дапамаглі хутка адбіць атаку і паабяцалі дапамагчы ў расследаванні<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/ukraine-crisis-usa-cyber-idAFW1N2TQ08L |title=U.S. offers support to Ukraine over cyber attack — White House |date=15 лютага 2022 |publisher=[[Рэйтэр]] |access-date=18 лютага 2022 |lang=en |archive-date=18 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218001111/https://www.reuters.com/article/ukraine-crisis-usa-cyber-idAFW1N2TQ08L }}</ref>. У цэлым сайты банкаў пацярпелі ў меншай меры<ref name=ain_2022_02_16/>. Сайты «ПрыватБанка» і «Ашчадбанка» запрацавалі ўжо 16 лютага<ref name=bbc_2022_02_16/>. На [[брыфінг]]у 16 лютага 2022 года [[Міністэрства лічбавай трансфармацыі Украіны|міністр лічбавай трансфармацыі Украіны]] [[Міхаіл Альбертавіч Фёдараў|Міхаіл Фёдараў]] заявіў, што адбылася найбольшая атака ў гісторыі Украіны вартасцю ў мільёны [[Долар ЗША|долараў]]<ref>{{cite web |url=https://thedigital.gov.ua/news/mikhaylo-fedorov-ukraina-zmogla-vidbiti-naybilshu-za-vsyu-istoriyu-kraini-kiberataku |title=Михайло Федоров: «Україна змогла відбити найбільшу за всю історію країни кібератаку» |date=16 лютага 2022 |publisher=[[Міністэрства лічбавай трансфармацыі Украіны|Міністерство цифрової трансформації України]] |access-date=18 лютага 2022 |archive-date=18 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218001113/https://thedigital.gov.ua/news/mikhaylo-fedorov-ukraina-zmogla-vidbiti-naybilshu-za-vsyu-istoriyu-kraini-kiberataku }}</ref>. У той жа час некаторыя тэхнічныя спецыялісты заявілі, што атака была не такой моцнай і што яе зможа вытрымаць любы сервер сярэдняй магутнасці, а яе вартасць не перавышае некалькіх тисяч долараў<ref>{{cite web |url=https://dev.ua/news/not-a-big-deal-attack |title=«Ніякої „найпотужнішої кібератаки в історії України“ не було». Інтернет-бізнесмени тролять Мінцифри і Міноборони |date=17 лютага 2022 |website=dev.ua |access-date=18 лютага 2022 |archive-date=18 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218001113/https://dev.ua/news/not-a-big-deal-attack }}</ref>. На думку ўкраінскіх службовых асоб, за атакамі стаіць [[РФ|Расія]]. Прэс-сакретар прэзідэнта РФ [[Дзмітрый Сяргеевіч Пяскоў|Дзмітрый Пяскоў]] заявіў, што яна да гэтага не датычная<ref name=bbc_2022_02_16/>. 18 лютага ўрады [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[ЗША]] афіцыйна заявілі, што ўскладаюць адказнасць за атаку на Расію<ref name=bbc_2022_02_19>{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-60440221 |title=Байден: Путин уже принял решение о нападении на Украину, для него готовят ложный предлог |date=2022-02-19 |publisher=BBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219045923/https://www.bbc.com/russian/news-60440221 |archive-date=2022-02-19 }}</ref><ref name=gov_uk>{{cite web |url=https://www.gov.uk/government/news/uk-assess-russian-involvement-in-cyber-attacks-on-ukraine |title=Government response: UK assess Russian involvement in cyber attacks on Ukraine |date=2022-02-18 |publisher=UK government |lang=en |access-date=2022-02-20 |archive-date=2022-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225042640/https://www.gov.uk/government/news/uk-assess-russian-involvement-in-cyber-attacks-on-ukraine |url-status=live }}</ref>. 19 лютага [[Савет нацыянальнай бяспекі ЗША]] паведаміў, што, паводле яго даных, атака йшла з інфраструктуры, што належыць [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне Генеральнага Штаба Расійскай Федэрацыі|Галоўнаму разведвальнаму ўпраўленню Генеральнага Штаба Расійскай Федэрацыі]]<ref name=ain_2022_02_19>{{cite web |url =https://ain.ua/2022/02/19/do-ddos-atak-prychetni-speczsluzhby-rf/ |title =США: До DDoS-атак на українські сайти причетні спецслужби РФ |author =Карпенко О |publisher =Ain.ua |date =2022-02-19 |archive-url =https://web.archive.org/web/20220219223205/https://ain.ua/2022/02/19/do-ddos-atak-prychetni-speczsluzhby-rf/ |archive-date=2022-02-19 |url-status =live }}</ref>. Да такой жа высновы прыйшоў Цэнтр нацыянальнай кібербяспекі Вялікабрытаніі<ref name=gov_uk/>. == Трэцяя атака падчас расійскага ўварвання == {{Гл. таксама|Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)}} === Хада падзей === 21 лютага 2022 года [[Дзяржаўная служба спецыяльнай сувязі і абароны інфармацыі Украіны]] паведаміла са спасылкай на [[CERT-UA]] пра магчымыя [[Хакерская атака|хакерскія атакі]] на дамены [[.ua]], што плануюцца 22 лютага<ref>{{Cite web|url=https://cip.gov.ua/ua/news/22-lyutogo-mozhlivi-kiberataki-poperedzhaye-cert-ua|title=22 лютого можливі кібератаки, – попереджає CERT-UA|date=21 лютага 2022|website=cip.gov.ua|access-date=28 лютага 2022|archive-date=24 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224175936/https://www.cip.gov.ua/ua/news/22-lyutogo-mozhlivi-kiberataki-poperedzhaye-cert-ua}}</ref><ref>{{Cite web|title=На домени .ua планують здійснити кібератаки 22 лютого – Держспецзв'язку|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/3408353-na-domeni-ua-planuut-zdijsniti-kiberataki-22-lutogo-derzspeczvazku.html|website=www.ukrinform.ua|access-date=2022-02-25|language=uk|archive-date=25 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225222316/https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/3408353-na-domeni-ua-planuut-zdijsniti-kiberataki-22-lutogo-derzspeczvazku.html}}</ref>. 23 лютага 2022 года, за дзень да [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|шырокага ўварвання Расіі на тэрыторыю Украіны]], была зафіксавана кібератака на дзяржаўныя рэсурсы і банкі<ref>{{Cite web|title=Державна служба спеціального зв’язку та захисту інформації України|url=https://cip.gov.ua/ua/news/chergova-kiberataka-na-saiti-derzhavnikh-organiv-ta-banki|website=cip.gov.ua|access-date=2022-02-25|archive-date=24 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224175925/https://www.cip.gov.ua/ua/news/chergova-kiberataka-na-saiti-derzhavnikh-organiv-ta-banki}}</ref>. Новая хваля [[Кібератака|кібератакі]] пачалася прыблізна а 16:00, былі пашкоджаныя сайты [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Рады]], [[Кабінет Міністраў Украіны|Кабінета Міністраў Украіны]] і [[Міністэрства замежных спраў Украіны|Міністэрства замежных спраў]]. [[Міністэрства адукацыі і навукі Украіны|Міністэрства адукацыі і навукі]] з мэтай запабягання кібератацы закрыла доступ до свайго вэб-сайта. Паводле слоў [[Міністэрства лічбавай трансфармацыі Украіны|міністра лічбавай трансфармацыі]] [[Міхаіл Альбертавіч Фёдараў|Фёдарава]], партал і сайт дадатку «[[Дія (сэрвіс)|Дія]]» паспяхова змагаюцца з атакай<ref>{{Cite web|title=Сайти банків та органів влади зазнали масової DDoS-атаки|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/3410542-sajti-bankiv-ta-organiv-vladi-zaznali-masovoi-ddosataki.html|website=www.ukrinform.ua|access-date=2022-02-25|language=uk|archive-date=25 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225222316/https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/3410542-sajti-bankiv-ta-organiv-vladi-zaznali-masovoi-ddosataki.html}}</ref>. Пазней стала вядома, што вэб-сайты [[Служба бяспекі Украіны|СБУ]], Міністэрства стратэгічных галін, [[Міністэрства інфраструктуры Украіны|інфраструктуры]] і [[Міністэрства аграрнай палітыкі і харчавання Украіны|аграпалітыкі]] таксама зазналі шкоды. На сайце апошняга быў размешчаны той самы дэфейс, што і пры першым нападзе 14 студзеня<ref>{{Cite web|title=Українські урядові сайти знову зазнали кібератаки|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/3410832-ukrainski-uradovi-sajti-znovu-zaznali-kiberataki.html|website=www.ukrinform.ua|access-date=2022-02-25|language=uk|archive-date=25 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225222320/https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/3410832-ukrainski-uradovi-sajti-znovu-zaznali-kiberataki.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ukraine crisis: 'Wiper' discovered in latest cyber-attacks|url=https://www.bbc.com/news/technology-60500618|work=BBC News|date=2022-02-24|access-date=2022-02-26|language=en-GB|archive-date=24 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224225148/https://www.bbc.com/news/technology-60500618}}</ref>. [[Джэн Псакі]], прэс-сакратарка [[Белы дом|Белага дома]] паведаміла ў сваім брыфінгу, што на той момант дакладна не вядома, хто стаіць за атакамі, аднак папярэднія напады адпавядаюць дзеянням РФ<ref>{{Cite web|title=Штати пов’язують останні кібератаки в Україні з діями РФ – Білий дім|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/3410802-stati-povazuut-ostanni-kiberataki-v-ukraini-z-diami-rf-bilij-dim.html|website=www.ukrinform.ua|access-date=2022-02-25|language=uk|archive-date=25 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225222320/https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/3410802-stati-povazuut-ostanni-kiberataki-v-ukraini-z-diami-rf-bilij-dim.html}}</ref>. Прадстаўнікі [[Расія|РФ]] лічаць любыя заявы наконт правіны Расіі ў атаках «<nowiki/>[[Русафобія|русафобскімі]]<nowiki/>»<ref name=":1">{{Cite news|title=Ukraine: EU deploys cyber rapid-response team|url=https://www.bbc.com/news/technology-60484979|work=BBC News|date=2022-02-22|access-date=2022-02-26|language=en-GB|archive-date=24 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224005710/https://www.bbc.com/news/technology-60484979}}</ref>. Паводле даных даследавання кампаніі [[ESET]], пасля DDoS атакі 23 лютага на ўзламаных сайтах запрацавалі [[шкодныя праграмныя сродкі]] HermeticWiper, названы за лічбавы сертыфікат подпісу коду ад кіпрскай кампаніі Hermetica Digital Ltd. Мэтай гэтых шкодных праграм з’яўляецца знішчэнне інфармацыі з баз даных. Вірус быў выяўлены каля 17:00 23 лютага, аднак метка часу ўказвае, што ён быў [[Кампіляцыя (праграмаванне)|скампіляваны]] 28 снежня 2021 года<ref>{{Cite web|title=HermeticWiper: New data‑wiping malware hits Ukraine|url=https://www.welivesecurity.com/2022/02/24/hermeticwiper-new-data-wiping-malware-hits-ukraine/|website=WeLiveSecurity|date=2022-02-24|access-date=2022-02-26|language=en-US|archive-date=25 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225000916/https://www.welivesecurity.com/2022/02/24/hermeticwiper-new-data-wiping-malware-hits-ukraine/}}</ref>. Уначы і раніцай 24 лютага 2022 года, падчас нападу Расіі на Украіну, сайт [[Кіеўская абласная дзяржаўная адміністрацыя|Кіеўскай АДА]] быў атакаваны хакерамі, некаторыя рэсурсы былі адключаны для зберажэння даных<ref>{{Cite web|title=Сайт Київської ОДА атакують хакери|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/3411812-sajt-kiivskoi-oda-atakuut-hakeri.html|website=www.ukrinform.ua|access-date=2022-02-25|language=uk|archive-date=25 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225222318/https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/3411812-sajt-kiivskoi-oda-atakuut-hakeri.html}}</ref>. На сайтах [[i.ua]] і [[meta.ua]] Дзяржаўная служба спецыяльнай сувязі і абароны інфармацыі абнаружыла масавыя e-mail лісты з [[Фішынг|фішынгавымі спасылкамі]] на прыватныя адрасы ўкраінскіх вайскоўцаў і звязаных асоб<ref name=":0">{{Cite web|title=Email-адреси українських військових атакують хакери|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/3412829-emailadresi-ukrainskih-vijskovih-atakuut-hakeri.html|website=www.ukrinform.ua|access-date=2022-02-25|language=uk|archive-date=25 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225222318/https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/3412829-emailadresi-ukrainskih-vijskovih-atakuut-hakeri.html}}</ref>. Зламыснікі ўладкоўваюць кампраметацыю і загружаюць пошту па пратаколах [[IMAP]] для атрымання адрасоў для далейшых рассылак. Паводле даных ведамства, за гэтым стаяць беларускія хакеры з групы [[UNC1151]], якая працуе ў [[Мінск]]у і мае ў складзе афіцэраў [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />. === Адказ === 22 лютага для супрацьдзеяння магчымай атацы была задзейнічана Кіберкаманда хуткага рэагавання ({{lang-en|cyber rapid-response team}}), у якую ўваходзяць 12 экспертаў з шасці краін ЕС (Літва, Эстонія, Харватыя, Польшча, Нідэрланды і Румынія) для дапамогі ў абароне дзяржаўных сайтаў ад нападу. Паводле слоў прадстаўніка Кіберкаманды, у яе ўваходзяць спецыялісты розных кібергалін, такіх як рэагаванне на інцыдэнты, крыміналістычная экспертыза, ацэнка ўразлівасці, каб мець магчымасць рэагаваць на разнастайныя сцэнарыі<ref name=":1" />. Невядома, ці бралі эксперты ўдзел у адбіцці атак. 24 лютага 2022 года міжнародная хакерская група Anonymous у сваім акаўнце ў [[Твітэр|Twitter]] абвясціла вайну расійскай прапагандзе, хакеры ўзламалі сайт навін [[RT|Russia Today]]<ref>{{Cite web|title=Anonymous заявили, що ведуть кібервійну проти Росії — сайт Russia Today уже не працює|url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325599/|website=Українська правда|access-date=2022-02-26|language=uk|archive-date=26 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226094007/https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325599/}}</ref>. Пазней былі ўзломаныя сайты [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Мінабароны РФ]], а даныя (тэлефоны, пошты і імёны супрацоўнікаў) былі апублікаваны ў вольным доступе<ref>{{Cite web|title=https://twitter.com/litemods/status/1497218871274651684|url=https://twitter.com/litemods/status/1497218871274651684|website=Twitter|access-date=2022-02-26|language=uk|archive-date=26 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226094006/https://twitter.com/litemods/status/1497218871274651684}}</ref><ref>{{Cite web|title=Хакери зламали російське Міноборони і “злили” дані працівників, лежить сайт Кремля|url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325928/|website=Українська правда|access-date=2022-02-26|language=uk|archive-date=26 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226094008/https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325928/}}</ref>. 25 лютага ўкраінскія хакеры атрымалі доступ да расійскай бухгалтэрыі сістэмы дакументаабароту ДСК (для службовага карыстання) ВЧ 6762, [[Стаўрапольскі край]] г. Жалезнаводск, адкуль выйшлі расійскія салдаты, як абяцалі [[Хактызізм|хактывісты]], гэтыя грошы павінны пайсці на ўзбраенне [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]]<ref>{{Cite web|title=Кібервійська України переводять гроші російських вояк на закупівлю зброї для ЗСУ|url=https://mind.ua/news/20236658-kibervijska-ukrayini-perevodyat-groshi-rosijskih-voyak-na-zakupivlyu-zbroyi-dlya-zsu|website=Mind.ua|access-date=2022-02-28|language=uk|archive-date=28 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228140719/https://mind.ua/news/20236658-kibervijska-ukrayini-perevodyat-groshi-rosijskih-voyak-na-zakupivlyu-zbroyi-dlya-zsu}}</ref>. 26 лютага міністр лічбавай трансфармацыі Украіны [[Міхаіл Альбертавіч Фёдараў|Міхаіл Фёдараў]] заявіў пра стварэнне [[IT-армія Украіны|IT-арміі]], куды ўвайдуць кіберспецыялісты, капірайтары, дызайнеры, маркетолагі і таргетолагі<ref>{{Cite web|title=Україна створює ІТ-армію — Федоров|url=https://suspilne.media/211480-ukraina-stvorue-it-armiu-fedorov/?|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2022-02-26|access-date=2022-02-28|language=uk|first=Олег|last=Павлюк|archive-date=28 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228140721/https://suspilne.media/211480-ukraina-stvorue-it-armiu-fedorov/}}</ref>. У выніку гэтага былі атакаваны шматлікія расійскія дзяржаўныя сайты і банкі. У адкрытым доступе апынуліся дзясяткі нумароў расійскіх зорак і чыноўнікаў, а на некаторых тэлеканалах транслявалі ўкраінскія песні, у прыватнасці «[[Молитва за Україну|Малітву за Украіну]]»<ref>{{Cite web|title=Хакери атакували російські сайти і, ймовірно, зламали російські телеканали|url=https://suspilne.media/211432-hakeri-atakuvali-sajti-kremla-roskomnadzora-i-jmovirno-zlamali-rosijski-telekanali/?|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2022-02-26|access-date=2022-02-28|language=uk|first=Олег|last=Павлюк|archive-date=26 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226180853/https://suspilne.media/211432-hakeri-atakuvali-sajti-kremla-roskomnadzora-i-jmovirno-zlamali-rosijski-telekanali/}}</ref><ref>{{Cite web|title=На каналах Росії українська музика: хакери зламали телебачення ворогів. Еспресо.Захід|url=https://zahid.espreso.tv/na-kanalakh-rosii-ukrainska-muzika-khakeri-zlamali-telebachennya-vorogiv|website=zahid.espreso.tv|access-date=2022-02-28|language=uk|archive-date=28 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228140721/https://zahid.espreso.tv/na-kanalakh-rosii-ukrainska-muzika-khakeri-zlamali-telebachennya-vorogiv}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Расійска-ўкраінская вайна]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://cip.gov.ua/ua Афіцыйны сайт Дзяржаўнай службы спецыяльнай сувязі і абароны інфармацыі Украіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220214034356/https://cip.gov.ua/ua |date=14 лютага 2022 }} * [https://thedigital.gov.ua/news/zyavilisya-pershi-rezultati-rozsliduvannya-napadu-khakeriv-na-sayti-derzhustanov Афіцыйны сайт Міністэрства лічбавай трансфармацыі Украіны] * [https://ssu.gov.ua/novyny/shchodo-aktak-na-saity-derzhavnykh-orhaniv Афіцыйны сайт Службы бяспекі Украіны] * [https://cyberpolice.gov.ua/news/policziya-rozpochala-kryminalne-provadzhennya-za-faktom-kiberatak-na-sajty-derzhavnyx-organiv-1549/ Афіцыйны сайт Кіберпаліцыі Украіны] * [https://www.radiosvoboda.org/a/news-kiberataka-ukraina/31661185.html Дзяржаўная спэцсувязь назвала «складовай кібэратакі» на дзяржаўныя сайты] // Радыё Свобода, 19 студзеня 2022 г. [[Катэгорыя:Расійска-ўкраінская вайна]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Падзеі 14 студзеня]] [[Катэгорыя:Студзень 2022 года]] 7bltxpg4tzj245x3lsmbclw8e4nr4vr Лучынскі сельсавет 0 699659 5134493 4846778 2026-05-01T11:18:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134493 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лучынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Рагачоўскі раён]] |Уключае = 3 населеныя пункты |Сталіца = [[Лучын (аграгарадок)|Лучын]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[1 снежня]] [[2009]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 808 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лучы́нскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Лучын (аграгарадок)|Лучын]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Рагачоўскага раёна [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Рагачоўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 16 студзеня 1975 года скасаваны пасёлак [[Шлях Селяніна]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 студзеня 1975 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 7 (1453).</ref>. У 1988 годзе ў склад горада [[Рагачоў|Рагачова]] ўключана вёска [[Задруцце (Рагачоўскі раён)|Задруцце]]<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 сакавіка і 28 красавіка 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 16 (1930).</ref>. 1 снежня 2009 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Забалацкі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Забалацкага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-309/2009-309(003-022).pdf&oldDocPage=5 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 287 Об изменении административно-территориального устройства Рогачевского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130130941/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-309%2F2009-309%28003-022%29.pdf&oldDocPage=5|date=30 студзеня 2022}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 808 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 96,2 % — [[беларусы]], 3,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 студзеня 2022 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 3 населеныя пункты: вёска [[Лучын (аграгарадок)|Лучын]] і пасёлкі [[Альсагорка]] і [[Сверкаў]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Рагачоўскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2009 годзе]] 5q8s5hkix8ukr3aef4f0tuhpoe93itq Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён) 0 701148 5134471 4747405 2026-05-01T11:04:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134471 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Луцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Жлобінскі раён]] |Уключае = 14 населеных пунктаў |Сталіца = [[Луцкі]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3267 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://gisp.gov.by/ru/lukskij-selsovet |Заўвагі = }} {{значэнні|Луцкі (значэнні)}} '''Лу́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года пасёлак) [[Луцкі]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Лукаўскі сельсавет''' у складзе Жлобінскага раёна [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Лукі (Жлобінскі раён)|Лукі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Жлобінскім раёне БССР. 14 жніўня 1937 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Сенажаткаўскі нацыянальны польскі сельсавет|Сенажаткаўскага нацыянальнага польскага сельсавета]]. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 30 красавіка 1948 года з часткі сельсавета ўтвораны [[Ракцянскі сельсавет]] (5 населеных пунктаў: [[Вялікі Лес (Ракцянскі сельсавет)|Вялікі Лес]], [[Зялёны Краж]], [[Кабанаўка (Луцкі сельсавет)|Кабанаўка]], [[Навамазалаў]], [[Рэкта (Жлобінскі раён)|Рэкта]])<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 30 апреля 1948 г. О разукрупнении Луковского сельского Совета, Жлобинского района, Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Лукаўскага сельсавета 9 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|85}}</ref>. 24 лістапада 1983 года цэнтр сельсавета перанесены ў пасёлак Луцкі, а сельсавет перайменаваны ў Луцкі. 21 верасня 1992 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Ракцянскага сельсавета. 22 снежня 2014 года большая частка вёскі [[Лебядзёўка (Жлобінскі раён)|Лебядзёўка]] ўключана ў склад горада [[Жлобін]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915g0068459 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 22 декабря 2014 г. № 49 Об изменении границ города Жлобина, Лукского и Малевичского сельсоветов Жлобинского района Гомельской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 4815 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 89,2 % — [[беларусы]], 6,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,4 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]], 1,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=16 лютага 2022 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 3267 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)}} {{Жлобінскі раён}} [[Катэгорыя:Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] tppypdhkbb44f0q8vaa25zyg6h3hv22 Бай 0 708947 5134497 4833674 2026-05-01T11:19:30Z DobryBrat 5701 дапаўненне, пунктуацыя 5134497 wikitext text/x-wiki '''Бай''': * [[Бай (міфалогія)]] * [[Бай (мова)]] * [[Бай (народ)]] == Прозвішча == * [[Наталі Бай]] (1948—2026) — французская актрыса. * [[Энрыка Бай]] — італьянскі скульптар, мастак і эсэіст. * [[Бай Чуньлі]] — кітайскі вучоны ў галіне фізічнай хіміі і нанатэхналогіі. {{неадназначнасць}} 30no1895ctr6bqy8xp4bwi63gus6iwz Лебядзянкаўскі сельсавет 0 711652 5134290 4937060 2026-05-01T03:21:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134290 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лебядзянкаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бялыніцкі раён]] |Уключае = 18 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лебядзянка]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 893 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://belynichi.gov.by/power/selispolkomi/lebedjankovskij/ |Заўвагі = }} '''Лебядзя́нкаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Лебядзянка]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Прыхабскі сельсавет''' у складзе Бялыніцкага раёна [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Прыхабы (Бялыніцкі раён)|Прыхабы]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Бялыніцкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 11 красавіка 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Трылесінскі сельсавет (Бялыніцкі раён)|Трылесінскага сельсавета]] (5 населеных пунктаў: [[Звязда (Бялыніцкі раён)|Звязда]], [[Краснае (Бялыніцкі раён)|Краснае]], [[Свяцілавічы 1|Свяцілавічы 1-я]], [[Свяцілавічы 2|Свяцілавічы 2-я]], [[Студзёнка (Лебядзянкаўскі сельсавет)|Студзёнка]]), у склад [[Вішоўскі сельсавет|Вішоўскага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў ([[Лямніца (Бялыніцкі раён)|Лямніца]], [[Малінаўка 2|Малінаўка]], [[Масцішча (Бялыніцкі раён)|Масцішча]], [[Мікалаеўка (вёска, Бялыніцкі раён)|Мікалаеўка]], [[Паўлінка (Бялыніцкі раён)|Паўлінка]] і [[Пральня (Бялыніцкі раён)|Пральня]]), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Лебядзянка, сельсавет перайменаваны ў Лебядзянкаўскі<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. 23 жніўня 1968 года скасаваны пасёлак [[Каменка (Лебядзянкаўскі сельсавет)|Каменка]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 жніўня 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 29 (1223).</ref>, у сакавіку 1977 года — вёска [[Брэнькаў]] (далучана да пасёлка [[Старое Ляда]])<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 і 29 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>, 20 ліпеня 2015 года — пасёлак [[Мезінец]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915m0072174 Решение Белыничского районного Совета депутатов от 20 июля 2015 г. № 14-5 Об упразднении сельских населенных пунктов Белыничского района]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1137 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,8 % — [[беларусы]], 1,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 893 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лебядзянкаўскі сельсавет}} {{Бялыніцкі раён}} [[Катэгорыя:Лебядзянкаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 2q4xlu7jb370lwqq4t24dqeptc06juu Песня жаўрука 0 711962 5134188 4742836 2026-04-30T21:41:31Z ~2026-26505-35 167458 5134188 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм}} '''«Пе{{Націск}}сня жаўрука{{Націск}}»''' — [[Беларуская мова|беларускамоўны]] [[мультфільм]], зняты на студыі анімацыйных фільмаў кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» пры падтрымцы [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] паводле казкі [[Леанід Улашчанка|Леаніда Улашчанкі]].<ref>{{Cite web|url=http://listapad.com/by/arhiv/2014-year/natsionalnyi-konkurs-2014/natsyonalnyi-animatsionnye-filmy-2014/pesnia-zhavoronka1438959209/|title=Песня жаўрука|work=[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]|access-date=2022-06-28}}{{Недаступная спасылка}}</ref> ==Сюжэт== У даўнія часы ў [[Жаваранкавыя|жаўрукоў]] не было сваёй песні. Аднойчы вясновай раніцай маленькі жаўрук вырашыў знайсці песню і адправіўся ў дарогу. ==Здымачная група== *сцэнарыст, рэжысёр — Таццяна Кубліцкая *мастак-пастаноўшчык — Таццяна Кубліцкая *музыка — Леанід Паўлёнак *гукарэжысёр — Павел Гальяс {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} *{{Youtube|wsLN-69XfWU|«Песня жаўрука»}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Мультфільмы 2014 года]] [[Катэгорыя:Мультфільмы на беларускай мове]] a0lv4erbi6ios98povua250b595bgeu Кітайска-тайваньскі крызіс (2022) 0 715210 5134125 4797375 2026-04-30T18:27:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134125 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Кітайска-тайваньскі крызіс |частка = [[Другая халодная вайна]] |выява = China Taiwan Locator.svg |памер = 300px |загаловак = |дата = з [[27 ліпеня]] па [[3 жніўня]] [[2022]] |месца = |прычына = візіт Нэнсі Пэлосі на Тайвань |вынік = *• Пачатак ваенных вучэнняў НВАК у раёне Тайваня. *• Рашучы пратэст МЗС КНР. *• Санкцыі супраць Тайваня *• Санкцыі супраць Нэнсі Пэлосі. |змены = |статус = |праціўнік1 = {{Сцяг|КНР}} [[Кітайская Народная Рэспубліка]] <small>([[Кантынентальны Кітай]])</small> |праціўнік2 = {{Сцяг|Тайвань}} [[Кітайская Рэспубліка]] <small>([[Тайвань (востраў)|Востраў Тайвань]])</small><br>{{Сцяг|ЗША}} [[ЗША]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} [[File:Nancy Pelosi at Taipei Songshan Airport.jpg|thumb|300px|Дэлегацыя на чале з [[Нэнсі Пэлосі]] ў аэрапорце [[Тайбэй|Тайбэя]], 2 жніўня 2022 года.]] '''Кітайска-тайваньскі крызіс 2022 года''' — абвастрэнне сітуацыі паміж [[КНР|Кітаем]] і [[Тайвань|Тайванем]] летам [[2022]] года, выкліканае запланаваным візітам спікера [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаты прадстаўнікоў ЗША]] 52-га склікання [[Нэнсі Пэлосі]] на Тайвань. На магчымасць такой паездкі ўлады Кітая адрэагавалі рэзка негатыўна<ref>{{Cite news|accessdate=2022-08-01|last=|date=2022-07-25|website=Reuters|title=China confirms warnings to U.S. on Pelosi's possible Taiwan visit|url=https://www.reuters.com/world/china/china-confirms-warnings-us-pelosis-possible-taiwan-visit-2022-07-25/}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2022-08-01|date=2022-07-29|website=Financial Times|title=Pelosi’s Taiwan visit will inflame US-China crisis, analysts warn|url=https://www.ft.com/content/1ed04488-dbf6-44b1-910a-de04eb3b08e2}}</ref>. У ходзе пачатку паездкі Пэлосі Кітай пачаў ў акваторыі правінцыі [[Фуцзянь]], якая мае водную мяжу з Тайванем<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2022/07/30/nensi-pelosi-kazhetsya-sobiralas-posetit-tayvan-kitayskiy-propagandist-prigrozil-chto-ee-samolet-budet-sbit|title=Нэнси Пелоси, кажется, собиралась посетить Тайвань. Китайский пропагандист пригрозил, что ее самолет будет сбит Лайнер спикера палаты представителей США приземлился на Гавайях|website=Meduza|access-date=2022-08-01}}</ref>. [[ЗША]] таксама ўзмацнілі сваю ваенна-марскую прысутнасць у рэгіёне. Візіт Нэнсі Пэласі павінен быў суправаджаць [[USS Ronald Reagan (CVN-76)|авіяносец «Рональд Рэйган»]]. У выніку, запланаваная паездка была спачатку адкладзена<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/31/07/2022/62e5594b9a79472801836057|title=Как азиатское турне Пелоси обострило отношения США и Китая|website=РБК|access-date=2022-08-01}}</ref>, але затым усё ж здзейснена. Крызіс вымусіў вышэйшых кіраўнікоў Кітая і ЗША загадзя правесці тэлефонную размову, падчас якой [[Джо Байдэн]] заявіў, што Злучаныя Штаты рашуча супраць любых спробаў у аднабаковым парадку змяніць статус Тайваня, а [[Сі Цзіньпін]], у сваю чаргу, заклікаў выконваць [[Палітыка аднаго Кітая|прынцып «адзінага Кітая»]]<ref>{{Cite news|accessdate=2022-08-01|website=BBC News Русская служба|title=Байден и Си Цзиньпин обменялись предупреждениями по поводу Тайваня|url=https://www.bbc.com/russian/news-62328908}}</ref>. == Перадгісторыя == === Дыпламатычны пытанне === Да пачатку 1990-ых [[Тайвань (востраў)|востраў Тайвань]] знаходзіўся пад поўным кантролем [[кансерватызм|кансерватыўнай]] [[нацыяналізм|нацыяналістычнай]] партыі [[Гаміньдан]], якая супрацьстаяла [[Камуністычная партыя Кітая|камуністам]] і бегла з тэрыторыі [[Кантынентальны Кітай|кантынентальнага Кітая]] пасля разгрому ў [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|грамадзянскай вайне]] ў 1949 годзе. Станам на 2022 год, урад Тайваня прэтэндаваў на суверэнітэт над усёй тэрыторыяй Кітая і да 1976 года займаў месца КНР у [[Савет Бяспекі ААН|Савеце Бяспекі ААН]]. Афіцыйна ён [[Палітычны статус Тайваня|прызнаны толькі некалькімі краінамі свету]], а з астатнімі падтрымлівае адносіны праз камерцыйныя і культурныя прадстаўніцтва. ЗША афіцыйна прытрымліваюцца палітыкі «адзінага Кітая» і не маюць дыпламатычных адносінаў з Тайванем. Пры гэтым з 1979 года ў дзяржаве дзейнічае [[Закон аб адносінах з Тайванем|закон, які дазваляе пастаўляць на востраў зброю для абароны]]<ref name=":1" />. ===Дэлегацыі ЗША=== У маі 1995 года [[Палата прадстаўнікоў ЗША]] пад старшынствам спікера [[Ньют Гінгрыч|Ньюта Гінгрыча]] пераважнай большасцю галасоў (396 супраць 0) прагаласавала за тое, каб запатрабаваць ад выканаўчай улады выдаць [[Віза|візу]] першаму ўраджэнцу Тайваня [[Лі Дэнхуэй|Лі Дэнхуэю]]<ref>{{Cite web|url=http://www.congress.gov/|title=EXPRESSING THE SENSE OF CONGRESS REGARDING A VISIT BY THE PRESIDENT OF THE REPUBLIC OF CHINA ON TAIWAN|website=congress.gov|access-date=2022-08-01}}</ref>. У выніку, Лі наведаў Злучаныя Штаты ў чэрвені таго ж года. У сакавіку 1996-га ўрад накіраваў [[авіяносец|авіяносцы]] «[[USS Independence (CV-62)|Independence]]» і «[[USS Nimitz (CVN-68)|Nimitz]]» ва ўсходнія воды Тайваня на абарону першых прамых прэзідэнцкіх выбараў [[Кітайская Рэспубліка (Тайвань)|Кітайскай Рэспублікі]]. У красавіку 1997 года спікер Гінрыч асабіста ўзначаліў дэлегацыю, якая на спецыяльным самалёце [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] наведала Тайвань з візітам да Лі Дэнхуэя, першага дэмакратычна абранага [[Прэзідэнт Кітайскай Рэспублікі|прэзідэнта Кітайскай Рэспублікі]]<ref>{{Cite web|lang=zh-tw|url=https://www.president.gov.tw/NEWS/3979|title=總統接見美國聯邦眾議院議長金瑞契|website=www.president.gov.tw|access-date=2022-08-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://english.president.gov.tw/NEWS/1034|title=Press Release from the Office of the President|website=english.president.gov.tw|access-date=2022-08-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://tw.news.yahoo.com/%E9%9B%B2%E8%B1%B9-%E5%90%8C%E6%A1%86%E6%B0%91%E8%88%AA%E6%A9%9F-%E6%86%B2-%E7%A9%BA-%E7%89%B9%E6%88%B0%E9%98%BB%E6%95%B5-113945359.html|title=雲豹「同框民航機」 憲、空、特戰阻敵「奪松機」|website=tw.news.yahoo.com|access-date=2022-08-01}}</ref>. У 2018 годзе [[Закон аб паездках на Тайвань]], накіраваны на садзейнічанне абмену на высокім узроўні паміж Тайванем і Злучанымі Штатамі, быў прыняты Палатай прадстаўнікоў пад старшынствам спікера [[Нэнсі Пэлосі]], а затым ухвалены [[Сенат ЗША|Сенатам]] і падпісаны [[прэзідэнт ЗША|прэзідэнтам]] [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. У красавіку 2019 года [[Пол Раян]], кандыдат у [[Віцэ-прэзідэнт ЗША|віцэ-прэзідэнты]] ад [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканцаў]] у 2012 годзе, што сыходзіў з пасады спікера Палаты прадстаўнікоў, узначаліў дэлегацыю, якая наведала Тайвань для святкавання 40-годдзя прыняцця ЗША [[Закон аб адносінах з Тайванем|Закона аб адносінах з Тайванем]] і сустрэчы з прэзідэнтам Кітайскай Рэспублікі [[Цай Інвэнь]]<ref>{{Cite web|lang=zh-tw|url=https://www.president.gov.tw/News/24276|title=接見美前議長萊恩 總統盼臺美共同打造和平、穩定、開放、繁榮的印太地區|website=www.president.gov.tw|access-date=2022-08-01}}</ref>. У жніўні 2020 года міністр аховы здароўя [[Алекс Азар]] узначаліў дэлегацыю на Тайвань на спецыяльным самалёце ВПС ЗША для сустрэчы з прэзідэнтам Цай Інвэнь ад імя прэзідэнта ЗША Дональда Трампа, каб ушанаваць памяць нядаўна памерлага «бацькі дэмакратыі на Тайвані», былога прэзідэнта Лі Дэнхуэя, а таксама каб наведаць Міністэрства замежных спраў Тайваня і Міністэрства аховы здароўя і сацыяльнага забеспячэння Тайваня, з мэтай абмяняцца думкамі з медыцынскім персаналам, экспертамі і навукоўцамі аб барацьбе супраць [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]<ref>{{Cite web|lang=zh-hk|url=https://www.rfa.org/cantonese/news/htm/tw-azar-08062020060714.html|title=美國衛生部長阿札爾敲定周日訪台 將代表特朗普總統晉見蔡英文|website=Radio Free Asia|access-date=2022-08-01}}</ref>. У чэрвені 2021 года тры сенатары наведалі Тайвань на транспартным самалёце ВПС ЗША<ref>{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://www.appledaily.com.tw/politics/20210606/Y3VEH4OCXZHATL5K7F7WCE6QWY/|title=美跨黨派3參議員帶來好消息！搭軍機抵台比讚 宣布捐贈台灣75萬劑疫苗（不斷更新）｜蘋果新聞網｜蘋果日報|website=AppleDaily|date=2021-06-06|access-date=2022-08-01}}</ref>. У лістападзе 2021 чатыры сенатары і два кангрэсмены наведалі востраў на самалёце прадстаўніцкага класа [[Ваенна-марскія сілы ЗША|ВМС ЗША]]<ref>{{Cite web|url=https://www.voacantonese.com/a/jet-carrying-US-senators-congressmen-makes-surprise-visit-to-Taiwan-20211109/6307346.html|title=乘搭美國軍機 美國聯邦參眾議員突訪台灣 五角大樓稱符合慣例|website=美國之音|access-date=2022-08-01}}</ref>. У красавіку 2022 пяць сенатараў, у тым ліку старшыня Камітэта па замежных справах Федэральнага сената, і адзін член Палаты прадстаўнікоў наведалі Тайвань на спецыяльным самалёце ВПС ЗША<ref>{{Cite web|lang=zh-Hant|url=https://www.mirrormedia.mg/story/20220414edi049/|title=美參議院外委會主席搭空軍專機抵台 蔡總統15日接見|website=鏡週刊 Mirror Media|date=2022-04-14|access-date=2022-08-01}}</ref>. == Ход падзей == 27 ліпеня Упраўленне марской бяспекі правінцыі [[Гуандун]] выпусціла аб’яву аб забароне плавання ў моры, па прычыне ваенных вучэнняў у пазначаным раёне ў заходніх водах [[Хайнань(праліў)|праліва Хайнань]] 29 і 30 ліпеня<ref>{{Cite web|url=http://news.cctv.com/2022/07/28/ARTItmOzE3VWkiyb982fZnyT220728.shtml|title=广东海事局发布航行警告：南海部分海域将进行军事演习|author=戴萌萌|website=news.cctv.com|access-date=2022-08-01}}</ref>. 29 ліпеня тайваньская газета [[Liberty Times]] паведаміла, што ваенны самалёт [[Народна-вызваленчая армія Кітая|НВАК]] тройчы ўваходзіў у тайваньскую «апазнавальную зону супрацьпаветранай абароны» (паўднёва-заходняя паветраная прастора) а 6:42, 06:43, 07:40. Тайваньскія ВПС былі ў паветры ў стане [[баявая гатоўнасць|баявой гатоўнасці]] і транслявалі выгнанне кітайскага самалёта<ref>{{Cite web|url=https://wappass.baidu.com/static/captcha/tuxing.html?ak=572be823e2f50ea759a616c060d6b9f1&backurl=https%3A%2F%2Fmbd.baidu.com%2Fnewspage%2Fdata%2Flandingsuper%3Fthird%3Dbaijiahao%26baijiahao_id%3D1739655473727744197%26wfr%3Dspider%26c_source%3Dkunlun&timestamp=1659357221&signature=7148ca9720710f03b919682f0c22ac86|title=百度安全验证|website=wappass.baidu.com|access-date=2022-08-01}}</ref>. У той жа дзень [[Белы дом]] заявіў, што калі Пэлосі наведае востраў падчас свайго турнэ па Азіі, у Кітая і ЗША не будзе прычын «ваяваць»<ref>{{Cite web|lang=zh|url=https://www.voachinese.com/a/white-house-no-need-for-tensions-if-pelosi-visits-taiwan-20220729/6679698.html|title=白宫：佩洛西议长若访台湾，没理由“动手打起来”|website=美国之音|access-date=2022-08-01}}</ref>. 30 ліпеня Нэнсі Пэлосі накіравалася ў Тайвань<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rtvi.com/news/pelosi-vyletela-v-aziyu-vizit-na-tajvan-poka-pod-voprosom/|title=Пелоси вылетела в Азию. Визит на Тайвань пока под вопросом|website=RTVI|date=2022-07-30|access-date=2022-08-01}}</ref>. У сервісе [[Flightradar24]] за яе палётам назірала каля 50 тыс. карыстальнікаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.fontanka.ru/2022/07/30/71530082/|title=За полетом самолета Пелоси наблюдают почти 50 тысяч человек|website=fontanka.ru - новости Санкт-Петербурга|date=2022-07-30|access-date=2022-08-01}}</ref>. 30 ліпеня [[Народна-вызваленчая армія Кітая]] адкрыла агонь у водах ля правінцыі Фуцзянь<ref>{{Cite web|url=https://taiwan.huanqiu.com/article/492BiVQEACZ|title=台媒：大陆今在福建平潭附近水域实弹训练，“警告意味浓”|website=taiwan.huanqiu.com|access-date=2022-08-01}}</ref>. З 30 па 31 ліпеня ваенна-марскі флот і авіяцыя на Паўднёвым і Усходнім ТВД правялі шэраг баявых вучэнняў з высадкай [[дэсант|дэсанту]]<ref>{{Cite web|url=https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_19253217|title=东部、南部战区接连发布实弹演练通告，涉及海航和登陆舰部队_澎湃防务_澎湃新闻-The Paper|website=www.thepaper.cn|access-date=2022-08-01}}</ref>. 31 ліпеня рэйс са спікерам зрабіў пасадку на [[Гаваі|Гаваях]]. Ужо раніцай таго ж дня Пэлосі, якая знаходзілася на спецыяльным самалёце ВПС ЗША, выклала 4 твіты запар па шляху ў Азію. Усе твіты былі аб унутраных медыцынскіх праблемах у Злучаных Штатах, Тайвань у іх не згадваўся<ref>{{Cite web|url=https://m.takefoto.cn/news/2022/07/31/10126332.shtml|title=亚洲行途中佩洛西连发4条推特，没有提台湾_北晚在线|website=m.takefoto.cn|access-date=2022-08-01}}</ref>. 1 жніўня ЗША пачалі перамяшчаць самалёты і авіяносцы бліжэй да Тайваню<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mk.ru/politics/2022/08/01/ssha-nachali-peremeshhat-samolety-i-avianoscy-blizhe-k-tayvanyu.html|title=США начали перемещать самолеты и авианосцы ближе к Тайваню|website=www.mk.ru|access-date=2022-08-01}}</ref>. У той жа дзень, па паведамленні Мінабароны Тайваня, чатыры самалёты ВПС Кітая ўвайшлі ў апазнавальную зону [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] Тайваня<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/15360753|title=В Тайбэе заявили, что четыре истребителя Китая вошли в зону ПВО Тайваня|website=tass.ru|date=2022-08-01|access-date=2022-08-01}}</ref>. 2 жніўня ў [[СМІ]] пачалі з’яўляцца звесткі аб непацверджаных баявых кантактах паміж знішчальнікамі ВПС Тайваня і НВАК<ref>[https://news.rambler.ru/world/49105393-live-nensi-pelosi-sdelala-pervoe-zayavlenie-na-tayvane/ LIVE: Ненси Пелоси сделала первое заявление на Тайване]</ref>. Адначасова самолёт Нэнсі Поласі бесперашкодна прызямліўся ў аэрапорце [[Тайбэй|Тайбэя]]. Пасля пасадкі Усходняя зона камандавання арміі КНР паведаміла, што ўвечары пачне серыю ваенных аперацый каля вострава. Яны ўключалі, апроч іншага, баявую стральбу на далёкія дыстанцыі ў Тайваньскім праліве і выпрабаванне ракеты з няядзернай баявой часткай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20220802/kitaya-1806761789.html|title=СМИ: армия Китая проведет военные операции около Тайваня во вторник вечером|author=Р. И. А. Новости|website=РИА Новости|date=20220802T1835|access-date=2022-08-02}}</ref>. 3 жніўня а 18:00 Пэлосі пакінула Тайвань<ref>{{cite news|author1=Rhoda Kwan|author2=Jennifer Jett|date=2022-08-03|title=Pelosi departs Taiwan as furious China holds military drills|work=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2022/08/03/pelosi-departs-taiwan-as-furious-china-holds-military-drills.html|access-date=2022-08-04|archive-date=2022-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804072902/https://www.cnbc.com/2022/08/03/pelosi-departs-taiwan-as-furious-china-holds-military-drills.html|url-status=live}}</ref>. == Рэакцыя == === Тайвань === 7 красавіка 2022 года старшыня [[Заканадаўчы Юань|Заканадаўчага Юаня]] Ю Сікун заявіў, што візіт Пэлосі на востраў будзе мець вялікае значэнне<ref>{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://www.rti.org.tw/news/view/id/2129369|title=傳裴洛西將訪台 游錫堃：具重大意義相當歡迎|website=Rti 中央廣播電臺|access-date=2022-08-01}}</ref>. 27 ліпеня [[Прэм’ер-міністр Кітайскай Рэспублікі|прэм’ер-міністр Тайваня]] [[Су Чжэньчан]] выказаў падзяку спікеру за яе падтрымку і дабрыню ў адносінах да яго дзяржавы на працягу многіх гадоў. Ён павітаў любых замежных дружалюбных гасцей, якія наведваюць Тайвань, таму ўрад прыме ўсе неабходныя меры для ажыццяўлення візіту<ref name=":0">{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://www.cna.com.tw/news/aipl/202207270232.aspx|title=裴洛西訪台？ 蘇貞昌：若有外賓來訪會做最好安排 {{!}} 政治 {{!}} 中央社 CNA|website=www.cna.com.tw|access-date=2022-08-01}}</ref>. [[Ван Дзінюй]], дэпутат ад [[Дэмакратычная прагрэсіўная партыя|Дэмакратычнай прагрэсіўнай партыі]], заявіў, што асноўнае правіла амерыканскай дыпламатыі ў адносінах з Тайванем заключаецца ў тым, што запалохвання Кітая не могуць быць фактарам, якія ўплываюць на тайваньска-амерыканскія адносіны<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://newtalk.tw/news/view/2022-07-21/788943|title=拜登憂裴洛西訪台？綠委：台美往來不該由惡棍鄰居決定 {{!}} 政治|website=Newtalk新聞|date=2022-07-21|access-date=2022-08-01}}</ref>. Як адзначала [[Лін Цзін’і]], член Камітэта па замежных справах і нацыянальнай абароне Заканадаўчага Юаня, Кітайская Рэспубліка да гэтага часу ніколі не рабіла ніякіх правакацыйных дзеянняў, накіраваных на падрыў рэгіянальнага свету, таму кантынентальнаму Кітаю не варта пагражаць<ref>{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://www.rti.org.tw/news/view/id/2139979|title=拜習通話觸及台海 綠委批中方擋裴洛西訪台違背民主|website=Rti 中央廣播電臺|access-date=2022-08-01}}</ref>. Хуан Юйцзюнь, намеснік дырэктара міжнароднага аддзела кітайскага Гаміньдана і намеснік прадстаўніка ў ЗША, заявіў у інтэрв’ю «[[Голас Амерыкі|Голасу Амерыкі]]», што Гаміньдан «вітае наведванне Тайваня любымі палітычнымі дзеячамі ЗША з мэтай прасоўвання амерыкана-тайваньскіх адносін», але таксама спадзяецца, што гэты візіт не закране [[Тайваньскі праліў]]<ref>{{Cite web|lang=zh|url=https://www.voachinese.com/a/experts-said-pelosi-will-be-escorted-by-f22-squadron-if-visit-taiwan-crisis-unlikely-20220728/6678585.html|title=北京就佩洛西访台发出威胁，专家：若成行美军或派战机护送到松山机场|website=美国之音|access-date=2022-08-01}}</ref>. Падчас разгару крызісу ўлады всотрава пачалі праводзіць ваенныя вучэнні, каб падрыхтавацца да магчымага ўварвання Кітайскай Народнай Рэспублікі. Пры гэтым упершыню за 45 гадоў грамадзянскія асобы падчас вучэнняў масава адпраўляліся ў бамбасховішчы<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.youtube.com/watch?v=6NBxQSZ6Dso|title=Как Тайвань готовится к возможному вторжению Китая|author=DW на русском|website=YouTube|date=2022-07-29|access-date=2022-08-01}}</ref>. === КНР === 29 ліпеня ў афіцыйным акаўнце 80-й Народна-вызваленчай арміі Кітая ў [[Sina Weibo]] з’явіўся пост: «Рыхтуйцеся да вайны!»<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2022/07/29/18227054.shtml|title=Руководство армии Китая в соцсетях призвало солдат готовиться к войне|author=Андрей Морозов|website=gazeta.ru|date=2022-07-29}}</ref>. 30 ліпеня акаўнт у [[Твітэр|Твітэры]] [[Ху Сіцынь]], былога галоўнага рэдактара кітайскага дзяржаўнага СМІ «[[Хуаньцю шыбаа]]», вядомага сваёй рэзкай нацыяналістычнай пазіцыяй, быў заблакаваны пасля таго, як ён напісаў у Твітэры, заклікі, адрасаваныя Народна-вызваленчай арміі, збіць самалёт Нэнсі Пэлосі<ref>{{Cite web|lang=zh|url=https://www.voachinese.com/a/chinese-nationalist-commentator-deletes-pelosi-tweet-after-twitter-blocks-account-20220730/6680225.html|title=胡锡进威胁击落佩洛西访台座机后推特账号被封，自称为解除封锁而删除贴文|website=美国之音|access-date=2022-08-01}}</ref>. 1 жніўня Усходняя зона баявога камандавання Народна-вызваленчай арміі Кітая заявіла, што «пахавае праціўніка» і паказала відэа з ваеннымі вучэннямі<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2022/08/01/18242132.shtml|title=Народно-освободительная армия Китая пообещала «похоронить вторгшегося противника»|author=Дмитрий Каверин|website=gazeta.ru|date=2022-08-01}}</ref>. === Іншыя === [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|Міністр замежных спраў Расіі]] [[Сяргей Лаўроў]] заявіў, што візіт Пэлосі на Тайвань быў выкліканы жаданнем ЗША даказаць сваю «беспакаранасць і беззаконне». Афіцыйны прадстаўнік МЗС [[Марыя Уладзіміраўна Захарава|Марыя Захарава]], у сваю чаргу дадала, што «абсалютная катастрофа», якую «ЗША стварылі вакол [[Украіна|Украіны]]», і звязаны з гэтым правал на еўрапейскім кірунку, сталі тупіком, якія запатрабавалі рэзкай змены інфармацыйнай парадыгмы, што і зрабіла Пэлосі<ref>[http://dx.doi.org/10.47689/innovations-in-edu-vol-iss1-pp161-162 Информация как основа формирования информационно-коммуникационного пространства]</ref>. == Санкцыі == 1 жніўня, перад візітам Пелосі, Кітай забараніў пастаўкі больш чым 100 тайваньскім экспарцёрам прадуктаў харчавання<ref>{{Cite news|title="China Slaps Export Ban on 100 Taiwan Brands Before Pelosi Visit"|author=Cindy Wang|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-02/china-slaps-export-ban-on-100-taiwan-brands-before-pelosi-visit|website=Bloomberg|date=2022-08-02|accessdate=2022-08-06}}</ref>. 3 жніўня [[Міністэрства камерцыі Кітайскай Народнай Рэспублікі]] таксама ўвяло [[эканамічныя санкцыі]] супраць Тайваня, прыпыніўшы экспарт пяску, і імпарт тайваньскіх прадуктаў, такіх як садавіна ці рыба<ref>{{Cite news|title="商务部新闻发言人就暂停天然砂对台湾地区出口答记者问"|url=http://www.mofcom.gov.cn/article/syxwfb/202208/20220803337886.shtml|website=Министерство коммерции Китайской Народной Республики|date=2022-08-03|lang=zh|access-date=6 жніўня 2022|archive-date=4 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804024945/http://www.mofcom.gov.cn/article/syxwfb/202208/20220803337886.shtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title="China ramps up trade sanctions on Taiwan in wake of Nancy Pelosi's visit, bans sand exports, fruit and fish imports"|url=https://www.scmp.com/economy/global-economy/article/3187544/china-ramps-trade-sanctions-taiwan-wake-nancy-pelosis-visit|website=South China Morning Post|date=2022-08-03|accessdate=2022-08-06}}</ref><ref>{{Cite news|title="Китай приостановит поставки одного товара на Тайвань"|url=https://lenta.ru/news/2022/08/03/pesok/|website=[[Lenta.ru]]|date=2022-08-03|accessdate=2022-08-06}}</ref><ref>{{Cite news|title="Китай приостановил импорт цитрусовых и двух видов рыбы из Тайваня"|url=https://lenta.ru/news/2022/08/03/limony/|website=Lenta.ru|date=2022-08-03|accessdate=2022-08-06}}</ref>. 5 жніўня [[Міністэрства замежных спраў Кітайскай Народнай Рэспублікі]] аб’явіла аб санкцыях супраць Пелосі і яе бліжэйшых сваякоў у адказ на яе візіт на Тайвань<ref>{{Cite news|title="China sanctions Pelosi over 'provocative' visit to Taiwan"|url=https://www.channelnewsasia.com/asia/china-sanctions-pelosi-over-provocative-visit-taiwan-2861571|website=Channel NewsAsia|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06|archive-date=5 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220805111906/https://www.channelnewsasia.com/asia/china-sanctions-pelosi-over-provocative-visit-taiwan-2861571|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://www.channelnewsasia.com/asia/china-sanctions-pelosi-over-provocative-visit-taiwan-2861571 |title=Архіўная копія |access-date=6 жніўня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220805111906/https://www.channelnewsasia.com/asia/china-sanctions-pelosi-over-provocative-visit-taiwan-2861571 |archivedate=5 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|title="Китай вводит санкции против Пелоси и ее родственников"|url=https://www.interfax.ru/world/855428|website=Интерфакс|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06}}</ref>. Міністэрства таксама прыпыніла каналы супрацоўніцтва з ЗША па некалькіх напрамках, уключаючы дыялог паміж ваеннымі кіраўнікамі, дапамогу ў крымінальна-судовай сферы, барацьбу з міжнароднымі злачынствамі і перамовы па змене клімату<ref>{{Cite news|title="外交部宣布针对佩洛西窜台反制措施"|url=https://www.mfa.gov.cn/zyxw/202208/t20220805_10735604.shtml|website=Министерство коммерции Китайской Народной Республики|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06|lang=zh}}</ref><ref>{{Cite news|title="Китай объявил о прекращении диалога с США по линии военных и по климату"|url=https://www.interfax.ru/world/855461|website=Интерфакс|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06}}</ref>. У той жа дзень Міністэрства выказала пратэст у сувязі з заявамі па Тайваню, зробленымі міністрамі замежных спраў краін «[[Вялікая сямёрка|Вялікай сямёркі]]» і старэйшым прадстаўніком [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] па замежных справах і палітыцы бяспекі<ref>{{Cite news|title="外交部就加拿大参与七国集团错误涉台声明提出严正交涉"|url=https://www.mfa.gov.cn/wjbxw_new/202208/t20220805_10735516.shtml|website=Министерство коммерции Китайской Народной Республики|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06|lang=zh}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Сербска-косаўскі крызіс (2022)]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Жнівень 2022 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 2022 года]] [[Катэгорыя:2022 год у палітыцы]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]] fr0gg8pamm63hropr97n35nxmi21sz4 Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Сёмкаў Гарадок) 0 723234 5134233 4265473 2026-04-30T22:36:29Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5134233 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Свята-Раства-Багародзіцкая царква}} {{Храм}} '''Свята-Раства-Багародзіцкая царква''' — храм у в. [[Сёмкаў Гарадок]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Гісторыя == Першапачаткова быў пабудаваны як касцёл на сродкі менскага ваяводы [[Адам Хмара|Адама Хмары]]. Будаўніцтва пачалося ў 1791 годзе. Быў асвечаны ў гонар Раства Дзевы Марыі і Святога Станіслава ў 1802 годзе. Касцёл валодаў рысамі позняга барока і ранняга класіцызму. З-за [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання Каліноўскага]] быў забраны ў каталікоў у 1866 годзе і пераданы праваслаўнай царкве. Пасля Другой сусветнай вайны царква дзейнічала да 1960-х гадоў, пасля была зачыненая.<ref>{{cite web|url = http://exarchate.by/resource/Dir0176/Dir0200/Page1592.html|title = Приходы 2-го Минского районного благочиния |access-date = 2026-05-01|language = ru }}</ref> У сярэдзіне 1990-х гадоў храм быў закінутым і ўяўляў сабой руіны. Пасля рэканструкцыі пачатку 2000-х будынак значна змяніў сваё вонкавае аблічча. Зменены фасад і цалкам перароблены франтон, стаў выглядаць прасцей, замест дэкаратыўных элементаў з’явіліся тры невялікія арачныя вокны. == Факты == Храм знакаміты тым, што ў сценах яго некалі адбывалася вянчанне бацькоў класіка беларускай літаратуры — [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]. Таксама, па суседстве ў маёнтку [[Сёмкава]] жылі Янка Купала і Якуб Колас і пэўна яны наведвалі храм не раз<ref>[https://vetliva.by/belarus/what-to-see/tserkov-rozhdestva-presvyatoy-bogoroditsy-v-derevne-syemkov-gorodok/ Царква Народжання Найсвятой Багародзіцы ў вёсцы Сёмкаў Гарадок]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://poshyk.info/be/cerkov-semkov-gorodok/ Былы касцёл, а сёння царква ў пасёлку Сёмкаў Гарадок] * [https://vedaj.by/index.php/garady/minsk/min/sjomkau-garadok Сёмкаў Гарадок] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Сёмкаў Гарадок]] [[Катэгорыя:Храмы Мінскай епархіі]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Мінскай вобласці]] 25786632fx1az28za6hb6io16unhihs 5134274 5134233 2026-04-30T23:55:18Z IshaBarnes 124956 ілюстрацыя, вычытка 5134274 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Свята-Раства-Багародзіцкая царква}} {{Храм}} '''Свята-Раства-Багародзіцкая царква''' — храм у вёсцы [[Сёмкаў Гарадок]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Гісторыя == Першапачаткова быў пабудаваны як касцёл на сродкі менскага ваяводы [[Адам Хмара|Адама Хмары]]. Будаўніцтва пачалося ў 1791 годзе. Быў асвечаны ў гонар Раства Дзевы Марыі і Святога Станіслава ў 1802 годзе. Касцёл валодаў рысамі позняга барока і ранняга класіцызму. З-за [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання Каліноўскага]] быў забраны ў каталікоў у 1866 годзе і пераданы праваслаўнай царкве. Пасля Другой сусветнай вайны царква дзейнічала да 1960-х гадоў, пазней была зачыненая.<ref>{{cite web|url = http://exarchate.by/resource/Dir0176/Dir0200/Page1592.html|title = Приходы 2-го Минского районного благочиния |access-date = 2026-05-01|language = ru }}</ref> [[Файл:Siomkaŭ Haradok. Сёмкаў Гарадок (1900).jpg|злева|міні|250пкс|Будынак касцёла, каля 1900 г.]] У сярэдзіне 1990-х гадоў храм быў закінуты і ўяўляў сабой руіны. Пасля рэканструкцыі пачатку 2000-х будынак значна змяніў сваё вонкавае аблічча. Быў зменены фасад і цалкам перароблены франтон, храм стаў выглядаць прасцей, замест дэкаратыўных элементаў з’явіліся тры невялікія арачныя вокны. == Факты == Храм знакаміты тым, што ў сценах яго некалі адбывалася вянчанне бацькоў класіка беларускай літаратуры [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] — [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Адама Багдановіча]] і Марыі Мякота. Па суседстве ў маёнтку [[Сёмкава]] жылі [[Янка Купала]] і [[Якуб Колас]], лічыцца, што яны таксама наведвалі храм.<ref>[https://vetliva.by/belarus/what-to-see/tserkov-rozhdestva-presvyatoy-bogoroditsy-v-derevne-syemkov-gorodok/ Царква Народжання Найсвятой Багародзіцы ў вёсцы Сёмкаў Гарадок]</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://poshyk.info/be/cerkov-semkov-gorodok/ Былы касцёл, а сёння царква ў пасёлку Сёмкаў Гарадок] * [https://vedaj.by/index.php/garady/minsk/min/sjomkau-garadok Сёмкаў Гарадок] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Сёмкаў Гарадок]] [[Катэгорыя:Храмы Мінскай епархіі]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Мінскай вобласці]] 7k2yovwth5riodj5f1i4s0ofzrryu22 Цемраборцы (настольная гульня) 0 725733 5134185 5133043 2026-04-30T21:34:03Z JerzyKundrat 174 5134185 wikitext text/x-wiki {{значнасць}} '''Цемраборцы''' — настольная калекцыйная [[картачная гульня]] (таксама пазіцыянуецца аўтарамі як стратэгічная картачная гульня) у сэтынгу [[Славянская міфалогія|славянскай міфалогіі]], выйшла ў 2015 годзе ў выдавецтве настольных гульняў «Сквирл» накладам 1000 асобнікаў. Аўтары гульні — Ілля Бутаў і Міхаіл Пятроўскі з Беларусі. Гэта першая беларуская гульня ў жанры калекцыйных картачных гульняў (ККГ). Сродкі на выданне былі сабраны пры дапамозе [[Краўдфандзінг|краўдфандынгавай]] пляцоўкі ulej.by<ref>{{Cite web|url=http://ulej.by/project?id=2980|title=Издание настольной игры «Мракоборцы»|website=web.archive.org|date=2017-07-04|access-date=2024-12-14|archive-date=4 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704104450/http://ulej.by/project?id=2980|url-status=dead}}</ref> (на цяперашні час ужо не існуе). Ілюстрацыі да настольнай гульні зрабілі Яўгенія Шарафетдзінава, Анастасія Мелех і Наталля Юрча. Паводле даных сайта «Тесера», найбуйнейшага ў Рунэце СМІ пра настольныя гульні, сярэдняя адзнака гульні складае 6.36<ref>{{Cite web|url=https://tesera.ru/game/mracoborci|title=Мракоборцы {{!}} Tesera|website=tesera.ru|access-date=2024-12-14}}</ref>. У «Цемраборцах» гулец ўкладае сваю калоду з 41 карты аднаго з трох тыпаў персанажаў — Царквы, Цёмных чараўнікоў і Дзяцей лесу. Гульца ўвасабляе Валадар (Павераны Царквы, Спрактыкаваны чараўнік і Гаспадар лесу адпаведна), які мае 20 пунктаў жыцця. У працэсе гульнявой партыі, у залежнасці ад умоў, якія складаюцца на стале, кожны гулец можа вывесці аднаго з трох Намеснікаў, здольнасці якіх уплываюць на ўсіх істот адпаведнай фракцыі == Гісторыя стварэння == Гульня стваралася з 2006 года высілкамі прыкладна дзесяці чалавек (акрамя стваральнікаў, ілюстратараў і гейм-дызайнераў працавалі яшчэ і кансультанты-[[Фалькларыстыка|фалькларысты]])<ref name=":3">{{Cite web|url=https://budzma.org/news/vyyshla-nastolnaya-hulnya-na-asnovye-byelaruskay-mifalohii-tsyemraborcy.html?fbclid=IwAR3vqveWc7j547JSHZK5LfrdSU_vSEONayRfJBo2F_j7uB_BDIx_La66VRE|title=Будзьма беларусамі! » Выйшла настольная гульня на аснове беларускай міфалогіі – «Цемраборцы»|website=budzma.org|access-date=2024-12-14}}</ref>. Сюжэт гульні грунтуецца на народных паданнях, [[Беларуская міфалогія|міфах і легендах Беларусі]], а таксама суседніх з ёй краін ([[Расія|Расіі]], [[Краіны Балтыі|краін Балтыі]], [[Украіна|Украіны]] і [[Польшча|Польшчы]]). Шматлікія экспедыцыі, праведзеныя адным са стваральнікаў гульні, дазволілі сабраць багаты матэрыял, які датычыцца, у тым ліку, і містычным абрадам нашых продкаў, паганскім традыцыям, фальклору і сакральнай геаграфіі. У аснову гульнявой механікі пакладзены асаблівасці калекцыйных картачных гульняў, якія былі папулярнымі на пачатку двухтысячных гадоў. [[Файл:Meneskon.jpg|міні|Першыя партыі ў гульню «Цемраборцы» на фестывалі «Менескон-2008».]] Упершыню прататып гульні быў прадстаўлены распрацоўнікамі на штогадовым усебеларускім ролевым канвенце «Менескон» ([[Мінск]], 5-6 красавіка 2008). На працягу двух дзён любы ахвочы мог азнаёміцца з прататыпам гульні ў секцыі настольных гульняў фестывалю. Дзякуючы атрыманым водгукам пэўныя механікі былі скарэкціраваны. У чэрвені 2015 года фінальная версія гульні была прадстаўлена на першай у Беларусі канферэнцыі распрацоўшчыкаў настольных гульняў — «Игроштурм», а ў кастрычніку таго ж года — на фестывалі «Игрокуб» у Гродне. Тады ж пра планаваны выхад новай настольнай гульні напісалі выданні «Анлайнер»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/2015/05/18/magik|title=Magic: The Gathering по-белорусски — в Минске создали карточную игру, основанную на отечественном фольклоре - Лайфстайл Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2015-05-18|access-date=2024-12-14}}</ref>, Vogs.by<ref>{{Cite web|url=http://vogs.by/igra-mrakoborcy-osnovannaya-na-belorusskom-folklore-nuzhdaetsya-v-podderzhke.html|title=Игра «Мракоборцы» основанная на белорусском фольклоре, нуждается в поддержке - vogs|website=web.archive.org|date=2015-07-10|access-date=2024-12-14|archive-date=10 ліпеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710184629/http://vogs.by/igra-mrakoborcy-osnovannaya-na-belorusskom-folklore-nuzhdaetsya-v-podderzhke.html|url-status=bot: unknown}}</ref>, Naviny.by<ref name=":4">{{Cite web|url=https://naviny.by/rubrics/society/2015/08/14/ic_articles_116_189514|title=Белорусы вступают в схватку с Мраком|author=Войтович М.|website=naviny.by|date=2015-08-14|access-date=2024-12-14}}</ref> і інш. [[Файл:Prezent.png|міні|Выступленне на фестывалі «Іграштурм» у 2015 годзе]] 1 чэрвеня 2015 года ў мінскай кнігарні «Презентация» адбылася прэзентацыя першага рамана Іллі Бутава, дзеянне якога адбывалася ў сусвеце гульні — «Мракоборец»<ref>{{Cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=150804|title=Ваўкалакі і Хапуны: да выхаду рыхтуецца беларуская картачная гульня «Цемраборац»|website=web.archive.org|date=2020-04-30|access-date=2024-12-14|archive-date=30 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430040753/http://nn.by/?c=ar&i=150804|url-status=bot: unknown}}</ref>. Там жа было абвешчана пра старт краўдфандынгавай кампаніі на пляцоўцы ulej.by. У чэрвені стваральнікі пляцоўкі адзначылі гульню як «сучасную, разумную, але ў той жа час самабытную гульню з нацыянальным каларытам»<ref name=":1">{{Cite web|url=https://people.onliner.by/category/opinions/2015/06/17/mnenie-232|title=Предприниматель Виктор Радьков: «Что с белорусами не так? Краудфандингу нужны не ваши „лайки“, а вовлеченность» - Люди onliner.by|author=Корсак, Дмитрий|website=web.archive.org|date=2015-06-21|access-date=2024-12-14|archive-date=21 чэрвеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621003145/https://people.onliner.by/category/opinions/2015/06/17/mnenie-232|url-status=dead}}</ref>. Тады ж праект «Цемраборцы» трапіў ў тройку найлепшых з ліку тых, што былі прадстаўлены на пляцоўцы<ref name=":1" />. У ліпені 2015 года праект сабраў неабходнае фінансаванне<ref>{{Cite web|url=http://ulej.by/project?id=2980|title=Издание настольной игры «Мракоборцы»|website=web.archive.org|date=2017-07-04|access-date=2024-12-14|archive-date=4 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704104450/http://ulej.by/project?id=2980|url-status=dead}}</ref>. У снежні 2015 года гульню выдала выдавецтва настольных гульняў «Сквирл». У красавіку 2016 года прэзентацыя настольнай гульні адбылася ў гродзенскім клубе «Партал»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://il.ideahost.by/tasujj-kalodu-lupi-va%D1%9Ekalaka-u-grodne-prehzentavali-belaruskuyu-nastolnuyu-gulnyu-mrakoborcy/|title=Тасуй калоду, лупі ваўкалака. У Гродне прэзентавалі беларускую настольную гульню "Мракоборцы"|date=2016-07-17|access-date=2024-12-14}}</ref>. Паводле аглядальніка Арцёма Платонава, галоўны плюс «Цемраборцаў» заключаецца ў тым, што «яна з’яўляецца айчынным Magic: The Gathering з адпаведна больш нізкім коштам і родным бэкграўндам». Сярод мінусаў ён адзначыў матэрыял каробкі, сухое выкладанне правіл і дробны шрыфт на картах<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://boardgamer.ru/mrakoborcy-na-start/|title=«Мракоборцы» – на старт! — Настольные игры: BoardGamer.ru|access-date=2024-12-14}}</ref>. Іншымі аглядальнікамі адзначалася, што «Цемраборцы» спадабаюцца тым гульцам, якія любяць беларускія народныя казкі, легенды і гісторыю. За мінус яны вылучалі тое, што базавая мова гульні руская. Таксама былі адзначаны ілюстрацыі гульні, выкананыя ў вельмі самабытнай манеры і якасць друку<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kirthegamer.wordpress.com/2016/05/30/mrakobesie/|title=Мракоборцы|website=kirthegamer|date=2016-05-30|access-date=2024-12-14}}</ref>. Аглядальнік Павел Максімаў (MaxiPavel) адзначае добры матэрыял каробкі, выразныя правілы, але дробны шрыфт і неабходнасць выкарыстання пратэктараў для карт<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CNoLXlchzu4&t=749s|title=Настольная игра Мракоборцы|last=MaxiPavel - про фото и настольные игры НИСП|date=2016-06-02|access-date=2024-12-14}}</ref>. Сама гульня, як адзначаецца, развівае лагічнае і стратэгічнае мысленне<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://lapushynskaya.wordpress.com/2016/08/11/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B8%D0%B3%D1%80%D1%8B/|title=Белорусские настольные игры|website=lapushynskaya|date=2016-08-11|access-date=2024-12-14}}</ref>. У будучыя сэты планавалася дадаць новыя фракцыі і механікі бою<ref name=":3" />. Быў запланаваны таксама пераклад гульні на беларускую мову<ref name=":4" />. Прапаноўваліся нават назвы «Змроказмагары», «Цемразмагары», «Змрокагубцы», «Цемралупцы», «Злыднедаўцы» і інш. Аднак у публікацыi на беларускай мове фігураваў толькі адзін варыянт — «Цемраборцы»<ref name=":3" />. У чэрвені 2016 года пачаўся пошук валанцёраў для перакладу гульні<ref>Бествицкий Ю. [https://web.archive.org/web/20171115125005/http://pristalica.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2/%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/%D0%BE_%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%85_%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0.html О мифических персонажах расскажет игра] // Прысталічча. Дата доступу: 9.06.2016.</ref>. З 10 снежня 2019 па 31 мая 2020 года Ілля Бутаў і Уладзіслаў Маркевіч пры падтрымцы партала Author.today праводзілі конкурс кароткіх літаратурных твораў, якія адбываюцца ў сусвеце гульні «Цемраборцы»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://author.today/post/61630|title=Конкурс по миру Мракоборцев Ильи Бутова|website=Author.Today|date=2019-12-08|access-date=2024-12-14}}</ref>. У лютым 2026 года было прадстаўлена юбілейнае выданне настольнай гульні «Цемраборцы». У яго ўвайшлі гульнявое поле, дадатковыя кампаненты і ўдакладненыя правілы<ref>{{Cite web|url=http://theloadofthelordchod2026.tilda.ws/|title=Бремя Владыки Сход 2026|website=theloadofthelordchod2026.tilda.ws|access-date=2026-04-27}}</ref>. У верасні 2024 года на мінскам канвенце Unicon анансавана анлайн-ККГ з аўтарскімі ілюстрацыямі «Цяжар Валадара» (The Load of the Lord), створаная на падставе настольнай гульні «Цемраборцы»<ref>{{Cite web|url=https://unicon.by/programm/indiehubprog|title=Инди-Хаб - программа|website=UniCon Convention|date=06.09.2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vk.com/uniconminskgroup?w=wall-43111924_30526&ysclid=m0rsns1b7e872358266|title=Бремя Владыки|website=UNICON Convention|date=06.09.2024}}</ref>. Дапрацаваная версія гульні таксама дэманстравалася на выставе «Цёмныя матэрыі», якая прайшла ў Мінску 8–9 сакавіка 2025 года<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/DGveCR1o2V8/?igsh=MXR2YnFzZjE0NjQ4ZA==|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-03-13}}</ref> і выставе-канвенце фантастыкі, коміксаў і камп'ютарных гульняў «Unicon», які прайшоў 12–14 верасня 2025 года<ref>{{Cite web|url=https://vk.com/wall-43111924_31343|title=Состав ИНДИ-ХАБ на Unicon & Game Expo Minsk 2025}}</ref>. == Агульныя правілы і асаблівасці механікі == Правілы рэгламентуюць гульнявую партыю паміж двума гульцамі, але ў якасці эксперыменту ёсць магчымасць праводзіць гульнявыя партыі і з большай колькасцю ўдзельнікаў. Улічваючы колькасць існуючых стартавых фракцый, можна згуляць утраіх. Прыемным дадаткам да ўкладання калоды з’яўляецца магчымасць пакласці ў яе карты іншых фракцый (а карт у гульні, калі не ўлічваць Валадароў і Намеснікаў, усяго 111, што дае магчымасці складаць розныя камбінацыі нават са стартавым наборам). За карты з іншай фракцыі прадугледжаны штрафы ў выглядзе павелічэння кошту карты, якое можна нівеліраваць у працэсе гульні, карыстаючыся механікай зніжэння кошту. Адной з ключавых асаблівасцяў гульні з’яўляецца механіка змены пары сутак (дзень/ноч), падчас якой некаторыя істоты мацнеюць. == Фракцыі == * '''Царква''' — адна з асноўных фракцый у гульні. Яна складаецца з людзей, якія валодаюць рознымі характарыстыкамі (святароў, воінаў, рыцараў і гандляроў). На чале стаіць Валадар (Павераны Царквы), а тры Намеснікі строга выконваюць усе ягоныя прадпісанні. Тып уздзеяння — аўры. * '''Цёмныя чараўнікі''' — гэтую фракцыю ў большасці сваёй складае нежыць, духі і дэманічныя стварэнні Іншасвету, а таксама людзі са звышнатуральнымі здольнасцямі. Галоўнымі перавагамі прадстаўнікоў гэтай фракцыі з’яўляецца раптоўнасць нападу, танны міфрыльны кошт і шматлікія прэміі, якія яны атрымліваюць у цёмную пару сутак. Тып уздзеяння — вядзьмарства. * '''Дзеці лесу''' — фракцыя, якая насяляе лясы і балоты (галоўным чынам за ракой Хронус) і якую складаюць пачвары, духі, нежыць і людзі са звышнатуральнымі здольнасцямі. Знахары Дзяцей лесу супрацьстаяць ворагам з дапамогай сілы, якая таіцца ў розных раслінах (вясёлкавы мох, разрыў-трава, месяцовы лісахвост і інш.), прадметах і некаторых лясных аб’ектах, якія акумулююць энергію астралу (ведзьміна кола). Тып уздзеяння — расліны. * '''Падгорны народзец''' — фракцыя, якая засяляе горы, перадгор’і і азёрныя выспы Поўначы, яна не ўвайшла ў асноўны стартавы набор і была запланавана на наступныя перавыданні. На некаторых картах настольнай версіі можна сустрэць згадкі пра механізмы, якіх не было ў стартавым наборы, але якія, як абяцаюць аўтары, з’явяцца ў далейшых сэтах<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://mrakobesie.net/?page_id=1317|title=FAQ|website=Мракоборцы. Афіцыйны сайт настольнай гульні|access-date=2024-12-14}}</ref>. == Тыпы істот == * '''Чалавек''' — тып карты, які ў асноўным належыць Царкве. Таксама карты гэтага тыпу сустракаюцца ў Цёмных чараўнікоў (ведзьма, вядзьмак, двудушнік) і Дзяцей лесу (траўніца, ваўчыны пастыр і інш.). * '''Істота''' — з’яўляецца тыпам карты фракцыі Царквы, Цёмных чараўнікоў і Дзяцей лесу. Самая шматлікая разнавіднасць карт у гульні. * '''Легендарная істота''' — нешматлікі тып карт (у калодзе можа быць усяго па адной карце кожнай з такіх істот, характэрных для пэўнай фракцыі), як правіла, з больш высокім коштам, і якая патрабуе больш міфрылу на падтрыманне (4 адзінкі). * '''Воін''' — тып істот фракцыі Царквы. Практычна ўсе баявыя персанажы гэтай фракцыі з’яўляюцца воінамі, за выключэннем святароў. * '''Рыцар''' — тып істот фракцыі Царквы. Адзін з наймагутных воінаў, як правіла, цяжкаўзброены і ў даспехах. Не можа выкарыстоўваць аўры. * '''Святар''' — тып істот фракцыі Царквы. Можа выкарыстоўваць аўры. Святары імкнуцца выкарыстоўваць аўры на карысць — павышаючы баявы дух і іншыя паказчыкі гандляроў і воінаў. Адзін святар патрабуецца для падтрымання адной аўры. * '''Гандляр''' — тып істот фракцыі Царквы. На іхніх плячах ляжыць забеспячэнне войск міфрылам і яго пераразмеркаванне на месцы. Гандляры прыносяць у скарбніцу дадатковы міфрыл, а таксама памяншаюць міфрыльны кошт розных істот. * '''Знахар''' — тып істот фракцыі Дзяцей лесу. Дзякуючы чароўным раслінам, што растуць у лесе, знахары ствараюць дзейсныя адвары, якія замяняюць ім вядзьмарскія ці аўрычныя здольнасці. Адзін знахар патрабуецца для падтрымання адной расліны. * '''Пачвара''' — тып істот фракцыі Дзяцей лесу. Асабліва страшныя легендарныя пачвары (Звер-Індр, Хавала і Воўк-Самаглот). * '''Чараўнік''' — тып істот фракцыі Цёмныя чараўнікі. Чараўнікамі могуць быць і людзі, і нежыць, — галоўнае, каб яны мелі прыроджаныя здольнасці. Вядзьмарства можна згуляць толькі тады, калі на стале ёсць як мінімум адзін з прыязных чараўнікоў. * '''Нежыць''' — тып істот фракцыі Цёмныя чараўнікі. З’яўляюцца спрадвечнымі жыхарамі Іншасвету. Як правіла, маюць прэмію за цёмную пару сутак, то-бок, атрымлівае дадатковыя ўменні ўначы. * '''Рудакоп''' — тып істот фракцыі Цёмныя чараўнікі. Здабываюць і павялічваюць міфрыл, тым самым дазваляюць значна павялічваць колькасць чараўнікоў і нежыці ў гульні. == Уздзеянні == У гульні ёсць тры тыпу ўздзеянняў — аўры, вядзьмарства і расліны, на некаторых картах згадваецца чацвёрты тып уздзеянняў — механізмы, якія, як абяцалі аўтары, з’явяцца ў наступных сэтах<ref name=":0" />. * '''Аўры''' — тып уздзеянняў фракцыі Царквы. Усяго ў гульні 4 аўры: Святы гонар, Святая ахова, Святы дух, Святая казна. Аўры дазваляюць атрымліваць дадатковы міфрыл, памяншаць міфрыльны кошт, эканоміць міфрыл на ўтрыманне істот або ўзмацняць дружалюбныя войскі (людзей або святароў). Для падтрымання карт падобнага тыпу патрабуецца прысутнасць у гульні прыязных святароў. * '''Вядзьмарства''' — тып карты ўздзеянняў Цёмных чараўнікоў. Складаецца з розных замоваў, заклёнаў, якія выкарыстоўваюць для атакі (магічны ўдар, адплата мерцвякоў), яны прыносяць міфрыл (скарб мерцвяка), робяць ход начным (зацьменне), робяць лятучых істот неадчувальнымі для блакіроўкі (туман), дазваляюць браць пад кантроль (абарачэнне), а таксама ўваскрашаюць і вяртаюць ужо выкарыстаныя карты вядзьмарства (падняць мерцвяка, разрытыя магілы). Для падтрымання карт падобнага тыпу патрабуецца прысутнасць у гульні як мінімум аднаго чараўніка. * '''Расліны''' — тып карты ўздзеянняў Дзяцей лесу. Некаторыя расліны дазваляюць вяртаць карты аналагічнага тыпу з Іншасвету (разрыў-трава), узмацняць, рэгенерыраваць пачвар або выкарыстоўваць іх за ніжэйшую цану (барвінак, вясёлкавы мох, месяцовы лісахвост, ведзьміна кола), лячыць дружалюбных істот (трыпутнік), разгортваць расліны (дух дрэваў), а таксама прыносіць міфрыл або зніжаць міфрыльны кошт некаторых істот (папараць-кветка). Для падтрымання карт падобнага тыпу патрабуецца прысутнасць у гульні як мінімум аднаго знахара. * '''Механізмы''' — запланаваны на будучыню тып карты ўздзеянняў фракцыі Падгорны народзец. У стартавых наборах прадстаўлены не быў, аднак згадваецца на некаторых картах (напрыклад, на карце Звер-Індр, Кошкалачэнь і інш.). == Стартавыя наборы == Карты істот і ўздзеянняў укладаюць гульнявую калоду (37 карт). Усяго для гульні былі створаны 114 розных персанажаў. У гульні, якая выйшла ў 2015 годзе, прапаноўвалася выкарыстоўваць ужо састаўленыя стартавыя наборы з наступным складам (Валадар, 3 Намеснікі і 41 карта істот): * '''Царква''': Павераны Царквы (Валадар), Абраны тактык (Намеснік), Асвячоны гандляр (Намеснік), Царкоўны лідар (Намеснік). Карты: лучнік (2), дыякан (2), біскуп (2), застрэльшчык (2), інквізітар (2), конны рыцар (2), майстар мяча (1), паладзін (2), пікінер (3), паслушнік (2), бард (2), рыцар (1), выведнік (1), зборшчык падаткаў (4), святы дух (1), святая абарона (2), святая казна (3), Святы мсцівец (1), вандроўны манах (1), чысцільшчык (1). * '''Цёмныя чараўнікі''': Спрактыкаваны чараўнік (Валадар), Спрактыкаваны ў баі (Намеснік), Спрактыкаваны ў ведах (Намеснік), Спрактыкаваны ў Міфрыле (Намеснік). Карты: анчутка (2), Бабай (1), брухун (2), ведагань (2), вядзьмак (2), ведзьма (2), Вій (1), адплата мерцвякоў (2), Врытра (1), дзед (2), карачун (2), калавертыш (2), скарб мерцвяка (1), ліхаманка (3), магічны ўдар (2), разрытыя магілы (2), туман (1), прывід (2), хапун (2), шулікун (3). * '''Дзеці лесу.''' Гаспадар лесу (Валадар), Вялікі дуб (Намеснік), Вартавы гушчару (Намеснік), Важак зграі (Намеснік). Карты: скарбнік (3), баган (1), барвінак (1), белая панна (2), балі-булавешка (1), вадзяна (2), ваўкалак (3), воўчы пастыр (2), жабалака (2), Звер-Індр (1), iчэцік (1), кашкалачэнь (2), лешак (1), месяцовы лісахвост (2), маўка (2), пушчавік (2), разрыў-трава (2), зельніца (2), Хавала (1), папараць-кветка (4). У стартавыя наборы ўвайшлі не ўсе персанажы, апісанні і ілюстрацыі якіх прадстаўлены на сайце праекту. == Сюжэт == Сцісла перадгісторыя сюжэту была апісана на каробцы з настольнай гульнёй «Цемраборцы». Там сказана, што Уладаром гэтай краіны называюць Вялікага Чараўніка Срэбнай Вежы, якому вядомыя шляхі ўсяго жывога, будучыня і мінуўшчыня гэтага свету. Аднак з пэўнага часу ён перастаў цікавіцца справамі сваёй дзяржавы і паглыбіўся ў вывучэнне «вялікіх таямніц». Неўзабаве страх і жах апанавалі сэрцы ягоных падданых. Старыя звады і крыўды розных народаў сталі разгарацца з новай сілай. Вайна крывавымі хвалямі пранеслася па некалі цудоўнай краіне. Гэтыя падзеі таксама падрабязна апісаны ў рамане Іллі Бутава «И нет дорог в город тени»<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://mrakobesie.net/?page_id=1069|title=Медиа|website=Мракоборцы. Афіцыйны сайт настольнай гульні|access-date=2024-12-14}}</ref>. == Літаратурныя серыі == [[Файл:Karta mira mrak.jpg|міні|Карта часткі свету, апісанай у раманах.]] Цемраборцы — адна з нямногіх калекцыйных картачных настольных гульняў, якія маюць уласную літаратурную серыю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8%D0%B3%D1%80|загаловак=Список коллекционных карточных игр|год=2024-11-20|мова=ru|выданне=Википедия}}</ref>. У 2015 годзе адначасова з выхадам гэтай ККГ ў мінскім выдавецтве «Рэгістр» выйшаў першы раман Іллі Бутава па сусвеце настольнай гульні — «Мракоборец» (ISBN 978-985-7097-22-7). Галоўны герой рамана — вандроўны манах. Дзеянне рамана адбываецца адразу пасля падзей, апісаных на каробцы з настольнай гульнёй (персанажы кнігі ўжо ведаюць іх). З 2020 года мінскае выдавецтва «Р. М. Цымбераў» выпусціла шэраг кніг з серыі «Сказки мракоборцев» аўтарства Іллі Бутава з ілюстрацыямі Ганны Кулцінай. Выдавецтва «Вече» запусціла серыю «Бремя Владыки», у якой у 2024 годзе выйшла першая кніга цыкла — «И нет дорог в город тени» з ілюстрацыямі Ганны Пекінай. У 2026 годзе выйшаў працяг: раман «Хил ворон, а норов лих». * 2020 — Ілля Бутаў. «Лучший в мире смех» (ISBN 978-985-7236-27-5) * 2020 — Ілля Бутаў. «Как появились добрые сказки» (ISBN 978-985-7236-10-7) * 2021 — Ілля Бутаў. «От А до У» (ISBN 978-985-7236-71-8) * 2024 — Ілля Бутаў. «И нет дорог в город тени» (ISBN 978-5-4484-4612-2)<ref>{{Cite web|url=https://www.veche.ru/books/show/10924/|title=Книга И нет дорог в город тени, Бутов И, Издательство "Вече"|website=www.veche.ru|access-date=2023-12-05}}</ref> * 2026 — Ілля Бутаў. «Хил ворон, а норов лих» (<nowiki>ISBN 978-5-4484-6024-1</nowiki>)<ref>{{Cite web|url=https://veche.ru/books/show/12173/?ysclid=mkgki59glv388770294|title=Книга Хил ворон, а норов лих, Бутов И, Издательство "Вече"|website=veche.ru|access-date=2026-01-16}}</ref> == Цікавыя факты == У студзені 2019 года У. Ю. Маркевіч з Інстытута інфармацыйных тэхналогій БДУІР абараніў дыпломны праект, у якім перавёў настольную гульню ў лічбавы від на базе платформы Unity 3D<ref>Маркевич, В. Ю. [https://libeldoc.bsuir.by/handle/123456789/37941 Историко-стратегическое игровое приложение «Мракоборцы» на базе платформы Unity 3D] / В. Ю. Маркевич // Информационные системы и технологии: материалы 55-й юбилейной научной конференции аспирантов, магистрантов и студентов, Минск, 22 — 26 апреля 2019 г. / Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники. — Минск: БГУИР, 2019. — С. 98-99.</ref>. Мэтай праекта была распрацоўка новай канкурэнтаздольнай лічбавай калекцыйнай картачнай гульні на базе міфалогіі і культуры Беларусі. Пазней гэтыя напрацоўкі ляглі ў аснову магістарскай дысертацыі У. Ю. Маркевіча<ref>Маркевич, В. Ю. [https://libeldoc.bsuir.by/handle/123456789/45091 Методы управления командой разработчиков программного обеспечения на примере создания игрового приложения] : автореф. дисс. … магистра технических наук : 1-40 80 05 / В. Ю. Маркевич; науч. рук. С. А. Медведев. — Минск: БГУИР, 2021. — 6 с.</ref>. У 2021 годзе Г. Кулціна абараніла на базе ДУА МА «Дзяржаўны сацыяльна-гуманітарны універсітэт» (г. Каломна) дыпломны праект, прысвечаны стварэнню ілюстрацый да казак па сусвеце настольнай гульні «Цемраборцы»<ref name=":2" /><ref>[https://vk.com/wall-94650318_84?w=wall-94650318_84 Издание настольной карточной игры «Мракоборцы»], запіс ад 28 чэрвеня 2021 года. Дата доступу: 09.02.23.</ref>. Настольная гульня «Цемраборцы» згадваецца ў артыкуле Я. Я. Шалайкі пра трансфармацыю міфа ў сучаснай беларускай культуры як прыклад адраджэння цікавасці да [[Міфалогія|міфалогіі]] і [[Язычніцтва|паганства]]<ref>{{Артыкул|спасылка=http://bsac.by/sites/default/files/2022/NTO/sbornik%20stud%20konferenci%202023.pdf|аўтар=Шалайко, Я. Е.|загаловак=Трансформация мифа в современной белорусской культуре|год=|выданне=Материалы XXIII Международной науч.-техн. конференции «Новые информационные технологии в телекоммуникациях и почтовой связи» (Минск, 16–17 мая 2023 года). Минск: Белорусская государственная академия связи, 2023.|тып=зборнік|старонкі=219–220}}</ref>. На IV Міжнародным форуме даследчыкаў беларускай казкі і міфалогіі (Мінск, 15—17 мая 2025) быў прадстаўлены даклад Ільі Бутава «Беларуская аўтарская казка ў стылі фэнтэзі», які быў прысвечаны легендарыуму кніжнага цыкла «Сказки мракоборцев»<ref>{{Cite web|url=https://belcentre.by/wp-content/uploads/2025/05/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_4_%D1%84%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%83_2025%D0%BF%D1%80.pdf|title=Праграма IV Міжнароднага форума даследчыкаў беларускай казкі і міфалогіі|website=Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|date=2025.05.12}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.skvirl.ru/mrakoborci «Мракоборцы»: Оригинальная карточная стратегия]. [[Катэгорыя:Настольныя гульні]] 7nhqg0856qzm3fgu4zu2c6zyayd8mm6 5134192 5134185 2026-04-30T21:51:19Z JerzyKundrat 174 5134192 wikitext text/x-wiki '''Цемраборцы''' — настольная калекцыйная [[картачная гульня]] (таксама пазіцыянуецца аўтарамі як стратэгічная картачная гульня) у сэтынгу [[Славянская міфалогія|славянскай міфалогіі]], выйшла ў 2015 годзе ў выдавецтве настольных гульняў «Сквирл» накладам 1000 асобнікаў. Аўтары гульні — Ілля Бутаў і Міхаіл Пятроўскі з Беларусі. Гэта першая беларуская гульня ў жанры калекцыйных картачных гульняў (ККГ). Сродкі на выданне былі сабраны пры дапамозе [[Краўдфандзінг|краўдфандынгавай]] пляцоўкі ulej.by<ref>{{Cite web|url=http://ulej.by/project?id=2980|title=Издание настольной игры «Мракоборцы»|website=web.archive.org|date=2017-07-04|access-date=2024-12-14|archive-date=4 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704104450/http://ulej.by/project?id=2980|url-status=dead}}</ref> (на цяперашні час ужо не існуе). Ілюстрацыі да настольнай гульні зрабілі Яўгенія Шарафетдзінава, Анастасія Мелех і Наталля Юрча. Паводле даных сайта «Тесера», найбуйнейшага ў Рунэце СМІ пра настольныя гульні, сярэдняя адзнака гульні складае 6.36<ref>{{Cite web|url=https://tesera.ru/game/mracoborci|title=Мракоборцы {{!}} Tesera|website=tesera.ru|access-date=2024-12-14}}</ref>. У «Цемраборцах» гулец ўкладае сваю калоду з 41 карты аднаго з трох тыпаў персанажаў — Царквы, Цёмных чараўнікоў і Дзяцей лесу. Гульца ўвасабляе Валадар (Павераны Царквы, Спрактыкаваны чараўнік і Гаспадар лесу адпаведна), які мае 20 пунктаў жыцця. У працэсе гульнявой партыі, у залежнасці ад умоў, якія складаюцца на стале, кожны гулец можа вывесці аднаго з трох Намеснікаў, здольнасці якіх уплываюць на ўсіх істот адпаведнай фракцыі == Гісторыя стварэння == Гульня стваралася з 2006 года высілкамі прыкладна дзесяці чалавек (акрамя стваральнікаў, ілюстратараў і гейм-дызайнераў працавалі яшчэ і кансультанты-[[Фалькларыстыка|фалькларысты]])<ref name=":3">{{Cite web|url=https://budzma.org/news/vyyshla-nastolnaya-hulnya-na-asnovye-byelaruskay-mifalohii-tsyemraborcy.html?fbclid=IwAR3vqveWc7j547JSHZK5LfrdSU_vSEONayRfJBo2F_j7uB_BDIx_La66VRE|title=Будзьма беларусамі! » Выйшла настольная гульня на аснове беларускай міфалогіі – «Цемраборцы»|website=budzma.org|access-date=2024-12-14}}</ref>. Сюжэт гульні грунтуецца на народных паданнях, [[Беларуская міфалогія|міфах і легендах Беларусі]], а таксама суседніх з ёй краін ([[Расія|Расіі]], [[Краіны Балтыі|краін Балтыі]], [[Украіна|Украіны]] і [[Польшча|Польшчы]]). Шматлікія экспедыцыі, праведзеныя адным са стваральнікаў гульні, дазволілі сабраць багаты матэрыял, які датычыцца, у тым ліку, і містычным абрадам нашых продкаў, паганскім традыцыям, фальклору і сакральнай геаграфіі. У аснову гульнявой механікі пакладзены асаблівасці калекцыйных картачных гульняў, якія былі папулярнымі на пачатку двухтысячных гадоў. [[Файл:Meneskon.jpg|міні|Першыя партыі ў гульню «Цемраборцы» на фестывалі «Менескон-2008».]] Упершыню прататып гульні быў прадстаўлены распрацоўнікамі на штогадовым усебеларускім ролевым канвенце «Менескон» ([[Мінск]], 5-6 красавіка 2008). На працягу двух дзён любы ахвочы мог азнаёміцца з прататыпам гульні ў секцыі настольных гульняў фестывалю. Дзякуючы атрыманым водгукам пэўныя механікі былі скарэкціраваны. У чэрвені 2015 года фінальная версія гульні была прадстаўлена на першай у Беларусі канферэнцыі распрацоўшчыкаў настольных гульняў — «Игроштурм», а ў кастрычніку таго ж года — на фестывалі «Игрокуб» у Гродне. Тады ж пра планаваны выхад новай настольнай гульні напісалі выданні «Анлайнер»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/2015/05/18/magik|title=Magic: The Gathering по-белорусски — в Минске создали карточную игру, основанную на отечественном фольклоре - Лайфстайл Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2015-05-18|access-date=2024-12-14}}</ref>, Vogs.by<ref>{{Cite web|url=http://vogs.by/igra-mrakoborcy-osnovannaya-na-belorusskom-folklore-nuzhdaetsya-v-podderzhke.html|title=Игра «Мракоборцы» основанная на белорусском фольклоре, нуждается в поддержке - vogs|website=web.archive.org|date=2015-07-10|access-date=2024-12-14|archive-date=10 ліпеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710184629/http://vogs.by/igra-mrakoborcy-osnovannaya-na-belorusskom-folklore-nuzhdaetsya-v-podderzhke.html|url-status=bot: unknown}}</ref>, Naviny.by<ref name=":4">{{Cite web|url=https://naviny.by/rubrics/society/2015/08/14/ic_articles_116_189514|title=Белорусы вступают в схватку с Мраком|author=Войтович М.|website=naviny.by|date=2015-08-14|access-date=2024-12-14}}</ref> і інш. [[Файл:Prezent.png|міні|Выступленне на фестывалі «Іграштурм» у 2015 годзе]] 1 чэрвеня 2015 года ў мінскай кнігарні «Презентация» адбылася прэзентацыя першага рамана Іллі Бутава, дзеянне якога адбывалася ў сусвеце гульні — «Мракоборец»<ref>{{Cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=150804|title=Ваўкалакі і Хапуны: да выхаду рыхтуецца беларуская картачная гульня «Цемраборац»|website=web.archive.org|date=2020-04-30|access-date=2024-12-14|archive-date=30 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430040753/http://nn.by/?c=ar&i=150804|url-status=bot: unknown}}</ref>. Там жа было абвешчана пра старт краўдфандынгавай кампаніі на пляцоўцы ulej.by. У чэрвені стваральнікі пляцоўкі адзначылі гульню як «сучасную, разумную, але ў той жа час самабытную гульню з нацыянальным каларытам»<ref name=":1">{{Cite web|url=https://people.onliner.by/category/opinions/2015/06/17/mnenie-232|title=Предприниматель Виктор Радьков: «Что с белорусами не так? Краудфандингу нужны не ваши „лайки“, а вовлеченность» - Люди onliner.by|author=Корсак, Дмитрий|website=web.archive.org|date=2015-06-21|access-date=2024-12-14|archive-date=21 чэрвеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621003145/https://people.onliner.by/category/opinions/2015/06/17/mnenie-232|url-status=dead}}</ref>. Тады ж праект «Цемраборцы» трапіў ў тройку найлепшых з ліку тых, што былі прадстаўлены на пляцоўцы<ref name=":1" />. У ліпені 2015 года праект сабраў неабходнае фінансаванне<ref>{{Cite web|url=http://ulej.by/project?id=2980|title=Издание настольной игры «Мракоборцы»|website=web.archive.org|date=2017-07-04|access-date=2024-12-14|archive-date=4 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704104450/http://ulej.by/project?id=2980|url-status=dead}}</ref>. У снежні 2015 года гульню выдала выдавецтва настольных гульняў «Сквирл». У красавіку 2016 года прэзентацыя настольнай гульні адбылася ў гродзенскім клубе «Партал»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://il.ideahost.by/tasujj-kalodu-lupi-va%D1%9Ekalaka-u-grodne-prehzentavali-belaruskuyu-nastolnuyu-gulnyu-mrakoborcy/|title=Тасуй калоду, лупі ваўкалака. У Гродне прэзентавалі беларускую настольную гульню "Мракоборцы"|date=2016-07-17|access-date=2024-12-14}}</ref>. Паводле аглядальніка Арцёма Платонава, галоўны плюс «Цемраборцаў» заключаецца ў тым, што «яна з’яўляецца айчынным Magic: The Gathering з адпаведна больш нізкім коштам і родным бэкграўндам». Сярод мінусаў ён адзначыў матэрыял каробкі, сухое выкладанне правіл і дробны шрыфт на картах<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://boardgamer.ru/mrakoborcy-na-start/|title=«Мракоборцы» – на старт! — Настольные игры: BoardGamer.ru|access-date=2024-12-14}}</ref>. Іншымі аглядальнікамі адзначалася, што «Цемраборцы» спадабаюцца тым гульцам, якія любяць беларускія народныя казкі, легенды і гісторыю. За мінус яны вылучалі тое, што базавая мова гульні руская. Таксама былі адзначаны ілюстрацыі гульні, выкананыя ў вельмі самабытнай манеры і якасць друку<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kirthegamer.wordpress.com/2016/05/30/mrakobesie/|title=Мракоборцы|website=kirthegamer|date=2016-05-30|access-date=2024-12-14}}</ref>. Аглядальнік Павел Максімаў (MaxiPavel) адзначае добры матэрыял каробкі, выразныя правілы, але дробны шрыфт і неабходнасць выкарыстання пратэктараў для карт<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CNoLXlchzu4&t=749s|title=Настольная игра Мракоборцы|last=MaxiPavel - про фото и настольные игры НИСП|date=2016-06-02|access-date=2024-12-14}}</ref>. Сама гульня, як адзначаецца, развівае лагічнае і стратэгічнае мысленне<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://lapushynskaya.wordpress.com/2016/08/11/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B8%D0%B3%D1%80%D1%8B/|title=Белорусские настольные игры|website=lapushynskaya|date=2016-08-11|access-date=2024-12-14}}</ref>. У будучыя сэты планавалася дадаць новыя фракцыі і механікі бою<ref name=":3" />. Быў запланаваны таксама пераклад гульні на беларускую мову<ref name=":4" />. Прапаноўваліся нават назвы «Змроказмагары», «Цемразмагары», «Змрокагубцы», «Цемралупцы», «Злыднедаўцы» і інш. Аднак у публікацыi на беларускай мове фігураваў толькі адзін варыянт — «Цемраборцы»<ref name=":3" />. У чэрвені 2016 года пачаўся пошук валанцёраў для перакладу гульні<ref>Бествицкий Ю. [https://web.archive.org/web/20171115125005/http://pristalica.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2/%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/%D0%BE_%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%85_%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0.html О мифических персонажах расскажет игра] // Прысталічча. Дата доступу: 9.06.2016.</ref>. З 10 снежня 2019 па 31 мая 2020 года Ілля Бутаў і Уладзіслаў Маркевіч пры падтрымцы партала Author.today праводзілі конкурс кароткіх літаратурных твораў, якія адбываюцца ў сусвеце гульні «Цемраборцы»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://author.today/post/61630|title=Конкурс по миру Мракоборцев Ильи Бутова|website=Author.Today|date=2019-12-08|access-date=2024-12-14}}</ref>. У лютым 2026 года было прадстаўлена юбілейнае выданне настольнай гульні «Цемраборцы». У яго ўвайшлі гульнявое поле, дадатковыя кампаненты і ўдакладненыя правілы<ref>{{Cite web|url=http://theloadofthelordchod2026.tilda.ws/|title=Бремя Владыки Сход 2026|website=theloadofthelordchod2026.tilda.ws|access-date=2026-04-27}}</ref>. У верасні 2024 года на мінскам канвенце Unicon анансавана анлайн-ККГ з аўтарскімі ілюстрацыямі «Цяжар Валадара» (The Load of the Lord), створаная на падставе настольнай гульні «Цемраборцы»<ref>{{Cite web|url=https://unicon.by/programm/indiehubprog|title=Инди-Хаб - программа|website=UniCon Convention|date=06.09.2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vk.com/uniconminskgroup?w=wall-43111924_30526&ysclid=m0rsns1b7e872358266|title=Бремя Владыки|website=UNICON Convention|date=06.09.2024}}</ref>. Дапрацаваная версія гульні таксама дэманстравалася на выставе «Цёмныя матэрыі», якая прайшла ў Мінску 8–9 сакавіка 2025 года<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/DGveCR1o2V8/?igsh=MXR2YnFzZjE0NjQ4ZA==|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-03-13}}</ref> і выставе-канвенце фантастыкі, коміксаў і камп'ютарных гульняў «Unicon», які прайшоў 12–14 верасня 2025 года<ref>{{Cite web|url=https://vk.com/wall-43111924_31343|title=Состав ИНДИ-ХАБ на Unicon & Game Expo Minsk 2025}}</ref>. == Агульныя правілы і асаблівасці механікі == Правілы рэгламентуюць гульнявую партыю паміж двума гульцамі, але ў якасці эксперыменту ёсць магчымасць праводзіць гульнявыя партыі і з большай колькасцю ўдзельнікаў. Улічваючы колькасць існуючых стартавых фракцый, можна згуляць утраіх. Прыемным дадаткам да ўкладання калоды з’яўляецца магчымасць пакласці ў яе карты іншых фракцый (а карт у гульні, калі не ўлічваць Валадароў і Намеснікаў, усяго 111, што дае магчымасці складаць розныя камбінацыі нават са стартавым наборам). За карты з іншай фракцыі прадугледжаны штрафы ў выглядзе павелічэння кошту карты, якое можна нівеліраваць у працэсе гульні, карыстаючыся механікай зніжэння кошту. Адной з ключавых асаблівасцяў гульні з’яўляецца механіка змены пары сутак (дзень/ноч), падчас якой некаторыя істоты мацнеюць. == Фракцыі == * '''Царква''' — адна з асноўных фракцый у гульні. Яна складаецца з людзей, якія валодаюць рознымі характарыстыкамі (святароў, воінаў, рыцараў і гандляроў). На чале стаіць Валадар (Павераны Царквы), а тры Намеснікі строга выконваюць усе ягоныя прадпісанні. Тып уздзеяння — аўры. * '''Цёмныя чараўнікі''' — гэтую фракцыю ў большасці сваёй складае нежыць, духі і дэманічныя стварэнні Іншасвету, а таксама людзі са звышнатуральнымі здольнасцямі. Галоўнымі перавагамі прадстаўнікоў гэтай фракцыі з’яўляецца раптоўнасць нападу, танны міфрыльны кошт і шматлікія прэміі, якія яны атрымліваюць у цёмную пару сутак. Тып уздзеяння — вядзьмарства. * '''Дзеці лесу''' — фракцыя, якая насяляе лясы і балоты (галоўным чынам за ракой Хронус) і якую складаюць пачвары, духі, нежыць і людзі са звышнатуральнымі здольнасцямі. Знахары Дзяцей лесу супрацьстаяць ворагам з дапамогай сілы, якая таіцца ў розных раслінах (вясёлкавы мох, разрыў-трава, месяцовы лісахвост і інш.), прадметах і некаторых лясных аб’ектах, якія акумулююць энергію астралу (ведзьміна кола). Тып уздзеяння — расліны. * '''Падгорны народзец''' — фракцыя, якая засяляе горы, перадгор’і і азёрныя выспы Поўначы, яна не ўвайшла ў асноўны стартавы набор і была запланавана на наступныя перавыданні. На некаторых картах настольнай версіі можна сустрэць згадкі пра механізмы, якіх не было ў стартавым наборы, але якія, як абяцаюць аўтары, з’явяцца ў далейшых сэтах<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://mrakobesie.net/?page_id=1317|title=FAQ|website=Мракоборцы. Афіцыйны сайт настольнай гульні|access-date=2024-12-14}}</ref>. == Тыпы істот == * '''Чалавек''' — тып карты, які ў асноўным належыць Царкве. Таксама карты гэтага тыпу сустракаюцца ў Цёмных чараўнікоў (ведзьма, вядзьмак, двудушнік) і Дзяцей лесу (траўніца, ваўчыны пастыр і інш.). * '''Істота''' — з’яўляецца тыпам карты фракцыі Царквы, Цёмных чараўнікоў і Дзяцей лесу. Самая шматлікая разнавіднасць карт у гульні. * '''Легендарная істота''' — нешматлікі тып карт (у калодзе можа быць усяго па адной карце кожнай з такіх істот, характэрных для пэўнай фракцыі), як правіла, з больш высокім коштам, і якая патрабуе больш міфрылу на падтрыманне (4 адзінкі). * '''Воін''' — тып істот фракцыі Царквы. Практычна ўсе баявыя персанажы гэтай фракцыі з’яўляюцца воінамі, за выключэннем святароў. * '''Рыцар''' — тып істот фракцыі Царквы. Адзін з наймагутных воінаў, як правіла, цяжкаўзброены і ў даспехах. Не можа выкарыстоўваць аўры. * '''Святар''' — тып істот фракцыі Царквы. Можа выкарыстоўваць аўры. Святары імкнуцца выкарыстоўваць аўры на карысць — павышаючы баявы дух і іншыя паказчыкі гандляроў і воінаў. Адзін святар патрабуецца для падтрымання адной аўры. * '''Гандляр''' — тып істот фракцыі Царквы. На іхніх плячах ляжыць забеспячэнне войск міфрылам і яго пераразмеркаванне на месцы. Гандляры прыносяць у скарбніцу дадатковы міфрыл, а таксама памяншаюць міфрыльны кошт розных істот. * '''Знахар''' — тып істот фракцыі Дзяцей лесу. Дзякуючы чароўным раслінам, што растуць у лесе, знахары ствараюць дзейсныя адвары, якія замяняюць ім вядзьмарскія ці аўрычныя здольнасці. Адзін знахар патрабуецца для падтрымання адной расліны. * '''Пачвара''' — тып істот фракцыі Дзяцей лесу. Асабліва страшныя легендарныя пачвары (Звер-Індр, Хавала і Воўк-Самаглот). * '''Чараўнік''' — тып істот фракцыі Цёмныя чараўнікі. Чараўнікамі могуць быць і людзі, і нежыць, — галоўнае, каб яны мелі прыроджаныя здольнасці. Вядзьмарства можна згуляць толькі тады, калі на стале ёсць як мінімум адзін з прыязных чараўнікоў. * '''Нежыць''' — тып істот фракцыі Цёмныя чараўнікі. З’яўляюцца спрадвечнымі жыхарамі Іншасвету. Як правіла, маюць прэмію за цёмную пару сутак, то-бок, атрымлівае дадатковыя ўменні ўначы. * '''Рудакоп''' — тып істот фракцыі Цёмныя чараўнікі. Здабываюць і павялічваюць міфрыл, тым самым дазваляюць значна павялічваць колькасць чараўнікоў і нежыці ў гульні. == Уздзеянні == У гульні ёсць тры тыпу ўздзеянняў — аўры, вядзьмарства і расліны, на некаторых картах згадваецца чацвёрты тып уздзеянняў — механізмы, якія, як абяцалі аўтары, з’явяцца ў наступных сэтах<ref name=":0" />. * '''Аўры''' — тып уздзеянняў фракцыі Царквы. Усяго ў гульні 4 аўры: Святы гонар, Святая ахова, Святы дух, Святая казна. Аўры дазваляюць атрымліваць дадатковы міфрыл, памяншаць міфрыльны кошт, эканоміць міфрыл на ўтрыманне істот або ўзмацняць дружалюбныя войскі (людзей або святароў). Для падтрымання карт падобнага тыпу патрабуецца прысутнасць у гульні прыязных святароў. * '''Вядзьмарства''' — тып карты ўздзеянняў Цёмных чараўнікоў. Складаецца з розных замоваў, заклёнаў, якія выкарыстоўваюць для атакі (магічны ўдар, адплата мерцвякоў), яны прыносяць міфрыл (скарб мерцвяка), робяць ход начным (зацьменне), робяць лятучых істот неадчувальнымі для блакіроўкі (туман), дазваляюць браць пад кантроль (абарачэнне), а таксама ўваскрашаюць і вяртаюць ужо выкарыстаныя карты вядзьмарства (падняць мерцвяка, разрытыя магілы). Для падтрымання карт падобнага тыпу патрабуецца прысутнасць у гульні як мінімум аднаго чараўніка. * '''Расліны''' — тып карты ўздзеянняў Дзяцей лесу. Некаторыя расліны дазваляюць вяртаць карты аналагічнага тыпу з Іншасвету (разрыў-трава), узмацняць, рэгенерыраваць пачвар або выкарыстоўваць іх за ніжэйшую цану (барвінак, вясёлкавы мох, месяцовы лісахвост, ведзьміна кола), лячыць дружалюбных істот (трыпутнік), разгортваць расліны (дух дрэваў), а таксама прыносіць міфрыл або зніжаць міфрыльны кошт некаторых істот (папараць-кветка). Для падтрымання карт падобнага тыпу патрабуецца прысутнасць у гульні як мінімум аднаго знахара. * '''Механізмы''' — запланаваны на будучыню тып карты ўздзеянняў фракцыі Падгорны народзец. У стартавых наборах прадстаўлены не быў, аднак згадваецца на некаторых картах (напрыклад, на карце Звер-Індр, Кошкалачэнь і інш.). == Стартавыя наборы == Карты істот і ўздзеянняў укладаюць гульнявую калоду (37 карт). Усяго для гульні былі створаны 114 розных персанажаў. У гульні, якая выйшла ў 2015 годзе, прапаноўвалася выкарыстоўваць ужо састаўленыя стартавыя наборы з наступным складам (Валадар, 3 Намеснікі і 41 карта істот): * '''Царква''': Павераны Царквы (Валадар), Абраны тактык (Намеснік), Асвячоны гандляр (Намеснік), Царкоўны лідар (Намеснік). Карты: лучнік (2), дыякан (2), біскуп (2), застрэльшчык (2), інквізітар (2), конны рыцар (2), майстар мяча (1), паладзін (2), пікінер (3), паслушнік (2), бард (2), рыцар (1), выведнік (1), зборшчык падаткаў (4), святы дух (1), святая абарона (2), святая казна (3), Святы мсцівец (1), вандроўны манах (1), чысцільшчык (1). * '''Цёмныя чараўнікі''': Спрактыкаваны чараўнік (Валадар), Спрактыкаваны ў баі (Намеснік), Спрактыкаваны ў ведах (Намеснік), Спрактыкаваны ў Міфрыле (Намеснік). Карты: анчутка (2), Бабай (1), брухун (2), ведагань (2), вядзьмак (2), ведзьма (2), Вій (1), адплата мерцвякоў (2), Врытра (1), дзед (2), карачун (2), калавертыш (2), скарб мерцвяка (1), ліхаманка (3), магічны ўдар (2), разрытыя магілы (2), туман (1), прывід (2), хапун (2), шулікун (3). * '''Дзеці лесу.''' Гаспадар лесу (Валадар), Вялікі дуб (Намеснік), Вартавы гушчару (Намеснік), Важак зграі (Намеснік). Карты: скарбнік (3), баган (1), барвінак (1), белая панна (2), балі-булавешка (1), вадзяна (2), ваўкалак (3), воўчы пастыр (2), жабалака (2), Звер-Індр (1), iчэцік (1), кашкалачэнь (2), лешак (1), месяцовы лісахвост (2), маўка (2), пушчавік (2), разрыў-трава (2), зельніца (2), Хавала (1), папараць-кветка (4). У стартавыя наборы ўвайшлі не ўсе персанажы, апісанні і ілюстрацыі якіх прадстаўлены на сайце праекту. == Сюжэт == Сцісла перадгісторыя сюжэту была апісана на каробцы з настольнай гульнёй «Цемраборцы». Там сказана, што Уладаром гэтай краіны называюць Вялікага Чараўніка Срэбнай Вежы, якому вядомыя шляхі ўсяго жывога, будучыня і мінуўшчыня гэтага свету. Аднак з пэўнага часу ён перастаў цікавіцца справамі сваёй дзяржавы і паглыбіўся ў вывучэнне «вялікіх таямніц». Неўзабаве страх і жах апанавалі сэрцы ягоных падданых. Старыя звады і крыўды розных народаў сталі разгарацца з новай сілай. Вайна крывавымі хвалямі пранеслася па некалі цудоўнай краіне. Гэтыя падзеі таксама падрабязна апісаны ў рамане Іллі Бутава «И нет дорог в город тени»<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://mrakobesie.net/?page_id=1069|title=Медиа|website=Мракоборцы. Афіцыйны сайт настольнай гульні|access-date=2024-12-14}}</ref>. == Літаратурныя серыі == [[Файл:Karta mira mrak.jpg|міні|Карта часткі свету, апісанай у раманах.]] Цемраборцы — адна з нямногіх калекцыйных картачных настольных гульняў, якія маюць уласную літаратурную серыю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8%D0%B3%D1%80|загаловак=Список коллекционных карточных игр|год=2024-11-20|мова=ru|выданне=Википедия}}</ref>. У 2015 годзе адначасова з выхадам гэтай ККГ ў мінскім выдавецтве «Рэгістр» выйшаў першы раман Іллі Бутава па сусвеце настольнай гульні — «Мракоборец» (ISBN 978-985-7097-22-7). Галоўны герой рамана — вандроўны манах. Дзеянне рамана адбываецца адразу пасля падзей, апісаных на каробцы з настольнай гульнёй (персанажы кнігі ўжо ведаюць іх). З 2020 года мінскае выдавецтва «Р. М. Цымбераў» выпусціла шэраг кніг з серыі «Сказки мракоборцев» аўтарства Іллі Бутава з ілюстрацыямі Ганны Кулцінай. Выдавецтва «Вече» запусціла серыю «Бремя Владыки», у якой у 2024 годзе выйшла першая кніга цыкла — «И нет дорог в город тени» з ілюстрацыямі Ганны Пекінай. У 2026 годзе выйшаў працяг: раман «Хил ворон, а норов лих». * 2020 — Ілля Бутаў. «Лучший в мире смех» (ISBN 978-985-7236-27-5) * 2020 — Ілля Бутаў. «Как появились добрые сказки» (ISBN 978-985-7236-10-7) * 2021 — Ілля Бутаў. «От А до У» (ISBN 978-985-7236-71-8) * 2024 — Ілля Бутаў. «И нет дорог в город тени» (ISBN 978-5-4484-4612-2)<ref>{{Cite web|url=https://www.veche.ru/books/show/10924/|title=Книга И нет дорог в город тени, Бутов И, Издательство "Вече"|website=www.veche.ru|access-date=2023-12-05}}</ref> * 2026 — Ілля Бутаў. «Хил ворон, а норов лих» (<nowiki>ISBN 978-5-4484-6024-1</nowiki>)<ref>{{Cite web|url=https://veche.ru/books/show/12173/?ysclid=mkgki59glv388770294|title=Книга Хил ворон, а норов лих, Бутов И, Издательство "Вече"|website=veche.ru|access-date=2026-01-16}}</ref> == Цікавыя факты == У студзені 2019 года У. Ю. Маркевіч з Інстытута інфармацыйных тэхналогій БДУІР абараніў дыпломны праект, у якім перавёў настольную гульню ў лічбавы від на базе платформы Unity 3D<ref>Маркевич, В. Ю. [https://libeldoc.bsuir.by/handle/123456789/37941 Историко-стратегическое игровое приложение «Мракоборцы» на базе платформы Unity 3D] / В. Ю. Маркевич // Информационные системы и технологии: материалы 55-й юбилейной научной конференции аспирантов, магистрантов и студентов, Минск, 22 — 26 апреля 2019 г. / Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники. — Минск: БГУИР, 2019. — С. 98-99.</ref>. Мэтай праекта была распрацоўка новай канкурэнтаздольнай лічбавай калекцыйнай картачнай гульні на базе міфалогіі і культуры Беларусі. Пазней гэтыя напрацоўкі ляглі ў аснову магістарскай дысертацыі У. Ю. Маркевіча<ref>Маркевич, В. Ю. [https://libeldoc.bsuir.by/handle/123456789/45091 Методы управления командой разработчиков программного обеспечения на примере создания игрового приложения] : автореф. дисс. … магистра технических наук : 1-40 80 05 / В. Ю. Маркевич; науч. рук. С. А. Медведев. — Минск: БГУИР, 2021. — 6 с.</ref>. У 2021 годзе Г. Кулціна абараніла на базе ДУА МА «Дзяржаўны сацыяльна-гуманітарны універсітэт» (г. Каломна) дыпломны праект, прысвечаны стварэнню ілюстрацый да казак па сусвеце настольнай гульні «Цемраборцы»<ref name=":2" /><ref>[https://vk.com/wall-94650318_84?w=wall-94650318_84 Издание настольной карточной игры «Мракоборцы»], запіс ад 28 чэрвеня 2021 года. Дата доступу: 09.02.23.</ref>. Настольная гульня «Цемраборцы» згадваецца ў артыкуле Я. Я. Шалайкі пра трансфармацыю міфа ў сучаснай беларускай культуры як прыклад адраджэння цікавасці да [[Міфалогія|міфалогіі]] і [[Язычніцтва|паганства]]<ref>{{Артыкул|спасылка=http://bsac.by/sites/default/files/2022/NTO/sbornik%20stud%20konferenci%202023.pdf|аўтар=Шалайко, Я. Е.|загаловак=Трансформация мифа в современной белорусской культуре|год=|выданне=Материалы XXIII Международной науч.-техн. конференции «Новые информационные технологии в телекоммуникациях и почтовой связи» (Минск, 16–17 мая 2023 года). Минск: Белорусская государственная академия связи, 2023.|тып=зборнік|старонкі=219–220}}</ref>. На IV Міжнародным форуме даследчыкаў беларускай казкі і міфалогіі (Мінск, 15—17 мая 2025) быў прадстаўлены даклад Ільі Бутава «Беларуская аўтарская казка ў стылі фэнтэзі», які быў прысвечаны легендарыуму кніжнага цыкла «Сказки мракоборцев»<ref>{{Cite web|url=https://belcentre.by/wp-content/uploads/2025/05/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_4_%D1%84%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%83_2025%D0%BF%D1%80.pdf|title=Праграма IV Міжнароднага форума даследчыкаў беларускай казкі і міфалогіі|website=Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|date=2025.05.12}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.skvirl.ru/mrakoborci «Мракоборцы»: Оригинальная карточная стратегия]. [[Катэгорыя:Настольныя гульні]] 4o7jlb0ilsy1g5uf96do6hwm6cg7ghd Кушыты 0 730972 5134031 4626130 2026-04-30T12:49:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134031 wikitext text/x-wiki [[Выява:Berger Afar.jpg|thumb|Пастух афар]] '''Кушы́ты''', або '''кушы́цкія народы''' — група [[афрыка]]нскіх народаў, якія размаўляюць на [[кушыцкія мовы|кушыцкіх мовах]]. Агульная колькасць — каля 24 млн чалавек. == Паходжанне == Назва «'''кушыты'''» паходзіць ад наймення [[Біблія|біблейскай]] краіны [[Куш (Біблія)|Куш]], якое ў сваю чаргу значыла намесніцтва і дзяржаву на поўдзень ад [[Старажытны Егіпет|Егіпту]]. На старажытным [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] кушытамі называлі [[Негроідная раса|чарнаскурых людзей]]. Старажытныя грэкі ўжывалі ў дачыненні да іх іншую назву «[[Эфіопія|эфіопы]]». Лічыцца, што протакушыты — агульныя продкі сучасных кушыцкіх народаў — сфарміраваліся ў сярэдняй даліне [[Ніл]]а або на землях паміж Нілам і [[Чырвонае мора|Чырвоным морам]] не пазней за [[неаліт]]. Мяркуюць, што протакушыты маглі быць першымі неалітчнымі перасяленцамі з навыкамі [[земляробства]] і [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]] на землях [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыкі]]. [[Мовазнаўства|Лінгвісты]] адзначаюць імаверныя кантакты паміж [[кушыцкія мовы|кушыцкімі]] і [[Кайсанскія мовы|кайсанскімі]] мовамі, што было магчыма толькі да пашырэння арэалу пасялення [[банту]]. На захадзе раннія міграцыі носьбітаў кушыцкіх моў дасягалі [[Чад (возера)|возера Чад]]. Сучасныя кушыцкія народы, што насяляюць землі на поўдзень ад памежжа сучасных [[Егіпет|Егіпта]] і [[Судан]]а, неабавязкова з'яўляюцца прамымі шашчадкамі неалітычных мігрантаў. Перасяленне іх продкаў адбывалася і ў пазнейшы час, што часткова зафіксавана [[фальклор]]ам і [[археалогія]]й. == Спіс кушыцкіх народаў == [[Выява:Cushitic languages in Africa.svg|thumb|Распаўсюджанне кушыцкіх моў]] * [[Агаў]] * [[Арома]] * [[Афар]] * [[Беджа (народ)|Беджа]] * [[Іраку]] * [[Самалійцы]] * [[Сідама]] * [[Фалаша]] == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Iliffe, J.|частка = |загаловак = Africans: The history of the continent|арыгінал = |спасылка = http://isejarah.fib.unair.ac.id/wp-content/uploads/2017/09/AFRICANS-HISTORY-OF-CONTINENT-ilovepdf-compressed.pdf|адказны = |выданне = 2|месца = Cambridge, New York|выдавецтва = Cambridge University Press|год = 2007|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-0-521-86438-1|тыраж = |ref = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230124032726/http://isejarah.fib.unair.ac.id/wp-content/uploads/2017/09/AFRICANS-HISTORY-OF-CONTINENT-ilovepdf-compressed.pdf|archivedate = 24 студзеня 2023}} == Спасылкі == * [http://orvillejenkins.com/peoples/cushite.html A Summary of the Cushite Peoples of Eastern Africa] * [https://www.asor.org/anetoday/2020/12/cushites-hebrew-bible/ Kevin Burrell The Cushites: Race and Representation in the Hebrew Bible] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230131220546/https://www.asor.org/anetoday/2020/12/cushites-hebrew-bible/ |date=31 студзеня 2023 }} * [https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/ar/71-80/73-74/73-74_Cushitic.pdf Roger Blench The westward wanderings of Cushitic pastoralists. Explorations in the Prehistory of Central Africa] * [http://www.rogerblench.info/Archaeology/Africa/Konigswinter%202007/Konigswinter%20paper.pdf Roger Blench Was there an interchange between Cushitic pastoralists and Khoisan speakers in the prehistory of Southern Africa and how can this be detected?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303181800/http://www.rogerblench.info/Archaeology/Africa/Konigswinter%202007/Konigswinter%20paper.pdf |date=3 сакавіка 2016 }} * [https://www.biorxiv.org/content/10.1101/756536v2.full.pdf Saioa López et al. The genetic landscape of Ethiopia: diversity, intermixing and the association with culture] [[Катэгорыя:Народы паводле моўных груп]] [[Катэгорыя:Кушыты| ]] i3v69nwyud7tnmnk21912u2zzkgmx2f Размовы:Цемраборцы (настольная гульня) 1 732916 5134181 4351461 2026-04-30T21:24:17Z MocnyDuham 99818 шаблон 5134181 wikitext text/x-wiki {{Пакінута|2023|2026||l1=Цемраборцы (настольная гульня)}} Крыніцы пацвярджаюць цікавасць СМІ да тэмы артыкула, але імаверна яна не выходзіць за межы навіннай. Таму старонка захавана з даданнем адпаведнага шаблону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 23 лютага 2023 (+03) 18zo2hd02rmf0vcuxm1ftgdgyt30efy 5134193 5134181 2026-04-30T21:51:38Z JerzyKundrat 174 абнаўленне звестак 5134193 wikitext text/x-wiki {{Пакінута|2023|2026||l1=Цемраборцы (настольная гульня)}} Крыніцы пацвярджаюць цікавасць СМІ да тэмы артыкула, але імаверна яна не выходзіць за межы навіннай. Таму старонка захавана з даданнем адпаведнага шаблону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 23 лютага 2023 (+03) : ненавінавая цікавасць паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:51, 1 мая 2026 (+03) pflim27achuqbxdbaphy6t5x5la8yws Святлана Уладзіміраўна Бязлепкіна 0 740811 5134057 5071500 2026-04-30T15:22:43Z ~2026-26329-41 167444 Дададзена публікацыя 5134057 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бязлепкіна}} {{цёзкі2|Рудабелец}} {{Пісьменнік}} '''Святлана Уладзіміраўна Бязлепкіна''', па нараджэнні '''Рудабелец''' (нар. [[31 жніўня]] [[1957]], [[Малейкі]], [[Брагінскі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — беларуская [[пісьменніца]], [[журналістка]]. == Біяграфія == Скончыла [[факультэт журналістыкі БДУ]] (1979), працавала ў раённым і абласным друку (газеты «[[Чачэрскі веснік]]» і «[[Гомельская праўда]]»). Жыве ў [[Мінск]]у. == Творчасць == Вострасюжэтную псіхалагічную прозу Бязлепкінай умоўна можна падзяліць на творы пра сучаснасць і творы пра мінулае, дзе адлюстраваны лёс звычайных людзей на фоне буйных гістарычных падзей. Аповесці і апавяданні Святланы Бязлепкінай друкаваліся ў часопісах «[[Полымя]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Нёман (часопіс)|Нёман]]», а таксама ў газетах «[[Літаратура і мастацтва (газета)|ЛіМ]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]» і іншых выданнях. Аўтарка кнігі прозы «Чарнобыльская русалка» (1998): Удзельніца калектыўнага зборніка «Размова з люстэркам» (Мінск, Аверсэв, 2023) з апавяданнямі «Дыягназ» і «Таямніца гатэля „Раяль“». == Водгукі крытыкі == {{Перапісаць раздзел|}} <!--Вікіпедыя — не цытатнік, гэта яшчэ можа і парушаць аўтарскія правы. Трэба сфармуляваць неяк сцісла паводле гэтых водгукаў. Таксама цытаты відавочна набіраліся рукамі, ёсць памылкі друку, калі перапрацоўваць раздзел у вычытцы няма сэнсу, але так выглядае не вельмі.--> <blockquote>Гераіні Святланы Бязлепкінай (апавяданні «Па законе фотагеніі» і «Перадкалядная гісторыя») — сучасныя гараджанкі, прафесіяналы ў сваёй справе, самастойныя, не залежныя ні ад кога, здольныя імгненна прымаць рашэнні… Асабліва цікавы першы з твораў: на прыкладзе сямейнай пары акцёраў пісьменніца знаёміць з тонкасцямі сцэнічных пастановак і адкрывае сакрэты кінематаграфічнага мастацтва. Гэта ўнікальны досвед, што зазвычай застаецца па-за кадрам, па той бок кулісаў, а тут чытач нібы сам трапляе ў багемны асяродак — настолькі змястоўна, каларытна, з гумарам і жывой мовай ён апісаны, што верыш кожнаму слову… А праблемы, якія стаяць перад гераіняй твора, актуальныя для любой жанчыны: як знайсці кампраміс паміж сям’ёй і працай, падтрымаць веру ў сябе і сваю «геніяльнасць» мужа і дапамагчы яму з кар’ерай, пры гэтым ахвяруючы ўласным талентам… Зрэшты, як застацца жанчынай, якую хацелася б абараніць і падтрымаць, у свеце, што пастаянна вымагае зусім іншых якасцяў — супрацьлеглых…<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/be/news/20190116/1547616100-aglyad-litaraturnyh-chasopisau|title=Агляд літаратурных часопісаў|website=zviazda.by|date=2019-01-16|access-date=2024-07-05|archive-date=6 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006151839/https://zviazda.by/be/news/20190116/1547616100-aglyad-litaraturnyh-chasopisau|url-status=dead}}</ref></blockquote> <blockquote>Стылістычна бездакорнае апавяданне «Урокі Шантанэ» — багатая мова, дынамічны захапляльны сюжэт (дзеі адбываюцца ў Францыі ў 1-й палове XIX ст.), галоўны герой, настаўнік гісторыі, які адразу заваёўвае сімпатыі.<ref name=":0" /></blockquote> <blockquote>Прынамсі, аматарам літаратуры імя Святланы Бязлепкінай (Святланы Рудабелец) дагэтуль не было знаёма, хоць яна пасля заканчэння факультэта журналістыкі Беларускага дзяржаўнага універсітэта сем гадоў працавала літаратурным супрацоўнікам абласной газеты «Гомельская праўда», шэсць гадоў загадвала аддзелам раённай газеты «Чачэрскі веснік». Цяпер жыве ў Мінску, займаецца багаты журналісцкі вопыт, добрае веданне жыцця і выклікалі ў С. Бязлепкінай жаданне паспрабаваць свае сілы ў літаратуры. Так з’явіліся з-пад яе пяра першыя апавяданні, а з цягам часу іх назбіралася і на кнігу, якую пад назвай «Чарнобыльская русалка» (такая і назва аднаго з апавяданняў) выйшла ў майскім нумары "Бібліятэкі часопіса "Маладосць Прадмову напісаў галоўны рэдактар «Маладосці» Генрых Далідовіч, які зазначае: «Адным з моцных бакоў творчасці Святланы Бязлепкінай з’яўляецца тое, што яна любіць і ўмее пісаць пра што ні сучаснасць. Тут, у гэтай кнізе, ёсць так званая постсавецкая эпоха, што выпала нам напрыканцы ХХ стагоддзя. У цэнтры ўвагі празаіка доля старэйшага пакалення, трывогі і пошукі многіх здольных з сярэдняга, узнясенне па-свойму адораных, але хітрых і бездухоўных, няясны лёс нашых дзяцей і ўнукаў, выпрабаванне „заходнім дабрабытамі маскультурай“, а да ўсяго „падарунак“ Чарнобыля ўсё гэта горача пульсуе ў апавяданнях аўтара». Г. Далідовіч дае і ацэнку творчасці С. Бязлепкінай: «Моцны бок прозы Святланы Бязлепкінай і ў тым, што яна ўмее адбіраць жыццёвы матэрыял, зацікаўліваць, умела будаваць сюжэт, кампазіцыю, псіхалагізаваць, — чытаеш і не можаш выцерпець, а што далей, чым гэта ўсё скончыцца, ці завяжацца ў новы вузел?» Можа ўзнікнуць заканамернае пытанне: а ці ўсё ў гэтым зборніку на належным узроўні? Наконт гэтага Г. Далідовіч гаворыць наступнае: «Сябры, хіба ў жанчын бываюць слабасці? Слабасці ў жанчын тыя ж іхнія вартасці!» Жарт жартам, а пазнаёміцца з кнігай варта.<ref>У літаратуры новае імя // ЛіМ. № 38. 18.09.1998.</ref></blockquote> == Бібліяграфія == * Кніга прозы «Чарнобыльская русалка» (1998) ** Донна Францэска з 9 «В» ** І прыйдзе дзень ** Ружы і Радзіма ** Памятай пра брыяфіліумы ** Алена Рэмбаўна ** Чарнобыльская русалка ** Анёл з пятага паверха ** Гданьская гісторыя ; Аповесці * У межах Нагорнай пропаведзі //Маладосць, 2000, № 5. * Шазюбль, або проста гульня // Полымя, 2004, № 4.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Sviatlana_Biazlepkina/Saziubl,_albo_prosta_hulnia.html|title=Святлана Бязлепкіна. Шазюбль, альбо проста гульня|website=knihi.com|access-date=2024-07-05}}</ref> * Лінія Дзюранда // Маладосць, 2013, № 11. * Урокі Шантанэ // Полымя, 2019, № 8. * Півонеманія // Полымя, 2023, № 3. * Восень Будапешта // Полымя, 2024, № 7. * Час адплаты, або Паляваннн за шчасцем // Полымя, 2026, №4. ; Апавяданні * Майстра і Маруся // Маладосць, 1998, № 12 * Аднойчы ў Грамічэле" // Маладосць, 2006, № 6.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Sviatlana_Biazlepkina/Adnojcy_u_Hramicele.html|title=Святлана Бязлепкіна. Аднойчы ў Грамічэле|website=knihi.com|access-date=2024-07-05}}</ref> * Венгерскі праект // ЛіМ, 2012, 13 красавіка, с. 17. * Венгерский проект // Неман, 2016, № 7. * Однажды в Граммикеле // Неман, 2016, № 7. * Па законе фотагеніі // Полымя, 2018, № 12. * Перадкалядная гісторыя // Полымя, 2018, № 12. * Дыягназ // Полымя, 2022, № 6. * Таямніцы гатэля «Royal» // Полымя, 2022, № 10. * Апошні шанс // Маладосць, 2023, № 1. * Апокрыф, або Узыходжанне на Парнас // Маладосць, 2023, № 9. * Лепшая роля // Алеся, 2024, № 6. * Не па сцэнарыю // Маладосць, 2025, № 5. * Ніколі не позна // Маладосць. 2025, № 5. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Будовіч Я.'' Агляд літаратурных часопісаў // Звязда. 18.09.2019. * ''Будовіч Я.'' Агляд літаратурных часопісаў // Звязда. 16.01.2019. * ''Шматкова І.'' Сучасная беларуская жаночая навела: высокая проза альбо любоўнае чытво? // Роднае слова. — 2024. — № 3. — С.11-16. * Бязлепкіна-Чарнякевіч А. П. [https://elib.bsu.by/handle/123456789/321879 Вобразы журналістак у аповесці С. Бязлепкінай «У межах Нагорнай пропаведзі»] {{ізаляваны артыкул|date=2023-06-10}} {{DEFAULTSORT:Бязлепкіна Святлана Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] ddkaejyrj6q34qboo0po9wwhi83alko Антаніна Абрэмбская-Яблонская 0 741724 5134320 5121157 2026-05-01T07:15:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5134320 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{цёзкі2|Абрэмбская}} {{цёзкі2|Яблонская}} '''Антанíна Абрэмбская-Яблонская''' (часам ''Абрэмбска-Яблоньска'', {{lang-pl|Antonina Obrębska-Jabłońska}}; [[12 студзеня]] [[1901]], вёска [[Пчэльня]], [[Падолле]], [[Украіна]] — [[19 лістапада]] [[1994]], [[Варшава]], [[Польшча]]<ref>{{крыніцы/БЭ|18-1|Абрэмбская-Яблонская Антаніна}}</ref>) — польская [[мовазнаўца]], [[паланіст]], [[славіст]], [[прафесар]], заснавальніца польскай [[Беларусістыка|беларусістыкі]]. == Біяграфія == Нарадзілася ва [[Украіна|Украіне]]. Бацька Антон, маці Марыя з Галайскіх. Брат [[Юзаф Абрэмбскі (этнолаг)|Юзаф Абрэмбскі]] (1905—1967) стаў вядомым польскім этнасацыёлагам і [[даследчык]]ам [[Палессе|Палесся]]<ref>Ігар Капылоў, «Брат і сястра: Юзаф і Антаніна Абрэмбскія — даследчыкі Беларусі», Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа, https://web.archive.org/web/20200920003845/http://iml.basnet.by/kanfierencyi/%E2%80%9Cbrat-i-siastra-iuzaf-i-antanina-abrembskija-%E2%80%93-dasliedcyki-bielarusi%E2%80%9D</ref>. Мела сястру Марыю. Школьную адукацыю пачала атрымліваць у [[Кіеў|Кіеве]] ў 1908 годзе. У дзяцінстве нейкі час правяла пад [[Слонім]]ам. Вучылася ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]] з 1919 года. Потым перавялася ў [[Ягелонскі ўніверсітэт]], які скончыла ў 1925 годзе, атрымаўшы ступень [[доктар філасофіі|доктара філасофіі]] за сваю дысертацыю па тэме «Гісторыя мужчынскага роду ў польскай мове»<ref>Elżbieta Smułkowa: Antonina Obrębska-Jabłońska, [w:] Monumenta Universitatis Varsoviensis 1816—2016: Portrety uczonych profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2016, s. 368—382.</ref>. Настаўнікам у навуцы быў [[Казімір Ніч]]. У 1925—1934 гадах працавала ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]. З 1933 да пенсіі ў 1971 працавала ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]]. У 1933 годзе Антаніна Абрэмбская пабралася шлюбам з [[Вітальд Яблонскі|Вітальдам Яблонскім]], пазней выдатным сінолагам і прафесарам Варшаўскага ўніверсітэта<ref>Elżbieta Smułkowa, Antonina Obrębska-Jabłońska (1901—1994) [w:] Tejże, Moje pogranicza w historii, języku i wspomnieniach, Warszawa 2016, s. 271—290.</ref>. У 1954 годзе стала надзвычайным, а ў 1962 годзе звычайным прафесарам Варшаўскага ўніверсітэта. У 1950 годзе арганізавала ва ўніверсітэце курс вывучэння рускай мовы, у 1953—57 гг. кіравала секцыяй украінскай i беларускай філалогіі ў Польска-савецкім інстытуце, a пасля яго рэарганізацыі — да 1968 — аддзелам беларускай мовы ў [[Інстытут славістыкі ПАН|Інстытуце славяназнаўства]] Польскай акадэміі навук. У 1956 годзе заснавала кафедру беларускай філалогіі (з 2005 года [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|кафедра беларусістыкі]]) ў Варшаўскім універсітэце, якую ўзначальвала да пенсіі ў 1971 годзе. [[Файл:Antonina Obrębska-Jabońska grób.jpg|міні|злева|Магіла Вітальда і Антаніны Яблонскіх]] Перапісвалася з [[Янка Саламевіч|Янкам Саламевічам]], [[М. Бірыла|Мікалаем Бірылам]], [[М. Р. Суднік|Міхаілам Суднікам]], [[Ю. Ф. Мацкевіч|Юзэфай Мацкевіч]] і з іншымі беларускімі вучонымі, з жонкай [[Браніслаў Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] Нінай. Памерла ў 1994 годзе ў [[Варшава|Варшаве]]. Пахаваная на [[вайсковыя Павонзкі|вайсковых могілках Павонзкі]]. == Дзейнасць == Антаніна Абрэмбская-Яблонская пераклала «[[Слова пра паход Ігараў]]» на польскую мову (1954). З супрацоўнікамі падрыхтавала да друку беларускі пераклад Міцкевічава «[[Пан Тадэвуш|Пана Тадэвуша]]», зроблены Тарашкевічам ў 1920-30-я гады, ёй належыць грунтоўны ўступны артыкул з моўным каментарыем і высокай ацэнкай перакладу (1984). Яе цікавілі пытанні беларуска-польска-літоўскага пагранічча, гісторыі мовы і анамастыкі. Па яе ініцыятыве распачата вывучэнне ўсходнеславянскіх гаворак Беласточчыны, што дало магчымасць прыступіць да выдання дыялектнага атласа гэтага рэгіёна (Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny). Пад яе кіраўніцтвам былі апрацаваны i выдадзены з каментарыямі i слоўнікам тры тамы рукапісных фальклорных матэрыялаў [[Міхал Федароўскі|М. Федароўскага]] «[[Люд беларускі]]» (т. 5—7, 1958—69). Працавала ў рэдакцыях навуковых часопісаў «Język Polski», «Slavia Orientalis», «Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej», «Acta Baltico-Slavica». Была арганізатарам i да 1977 г. старшынёй мовазнаўчай камісіі [[Беластоцкае навуковае таварыства|Беластоцкага навуковага таварыства]]. У выдавецкай серыі таварыства выйшаў зборнік «Дыялектныя тэксты з Беласточчыны з моўным каментарыем» (1972; пад рэдакцыяй i з прадмовай Абрэмбскай-Яблонскай), дзе побач з польскімі, украінскімі, літоўскімі i рускімі стараверскімі гаворкамі асноўнае месца займаюць беларускія. Антаніна Абрэмбская-Яблонская прымала ўдзел у стварэнні «[[СПЗБ|Слоўніка паўночна-заходніх гаворак Беларусі і яе пагранічча]]». Надзвычай важным укладам ва ўмацаванне беларуска-польскіх моўных сувязей стала публікацыя першага «Падручнага польска-беларускага слоўніка» пад рэдакцыяй [[прафесар]]а Антаніны Абрэмбскай-Яблонскай і [[Акадэмік НАН Беларусі|акадэміка]] [[Мікалай Бірыла|Мікалая Бірылы]] (1962)<ref>Elżbieta Smułkowa: Antonina Obrębska-Jabłońska (1901—1994), «Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej», t. 33, 1996, s. 21-26.</ref>. == Выбраныя працы == * «Stryj, wuj, swak» w dialektach i historji języka polskiego, Monografie polskich cech gwarowych, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1929. * Polskie «dopiero» i formacje pokrewne, Polska Akademia Umiejętności. Prace Komisji Językowej, Kraków 1934. * Język mieszany chińsko-rosyjski w Mandžurii (The Sino-Russian mixed language in Manchuria). Przegląd Orientalistyczny 21, 1957, s. 157—168. * Podręczny słownik polsko-białoruski, red. A. Obrębska-Jabłońska, M. Biryła, Wiedza Powszechna, Warszawa 1962. * Atlas gwar polskich Białostocczyzny, red. Stanisław Glinka, Antonina Obrębska-Jabłońska i Janusz Siatkowski, t. 1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1980. * Śladami żywego języka. Wybór pism, red. E. Smułkowa, wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1993. На беларускай мове: * Да гісторыі нармалізацыі беларускай літаратурнай мовы // Беларускае і славянскае мовазнаўства / АН БССР. — Мінск, 1972. * Даследаванне беларускай мовы ў Польшчы // Беларуская лінгвістыка.— Вып. 2. — 1972. * Аб адной польска-беларускай паралелі (польскае ''latoś'' ‘сёлета’, беларускае ''летась'' ‘у мінулым годзе’) // Беларуская лінгвістыка. —Вып. 9. — 1976. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Абрэмбская-Яблонская Антаніна // Беларуская мова: энцыклапедыя / пад рэдакцыяй А. Я. Міхневіча. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 1994. ISBN 5-85700-126-9 * Эльжбета Смулкова. [Прафесар Антаніна Абрэмбска-Яблоньска ў святле карэспандэнцыі з Беларусі] // Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. Да 220-годдзя з дня нараджэння Адама Міцкевіча: зборнік артыкулаў. — Мінск: БДУ, 2018. {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] 9tvfof61abd8f9406y7jt4cc2zzuos0 Кітайскі сад 0 741784 5134130 5059916 2026-04-30T18:36:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134130 wikitext text/x-wiki [[Файл:20090510_Shanghai_Yuyan_6689.jpg|справа|міні|250пкс|Гэта фота [[Юйюань|Саду шчасця]], [[Шанхай]] (створаны ў 1559 годзе) паказвае ўсе элементы класічнага кітайскага саду&nbsp;— ваду, архітэктуру, расліннасць і камяні.]] '''Кітайскі сад''' ({{Lang-zh|中國園林}}; [[піньінь]]: Zhōngguó yuánlín)&nbsp;— гэта стыль [[Садова-паркавае мастацтва|ландшафтнага саду]], які развіваўся на прасторах [[Кітай|Кітаю]] на працягу трох тысяч гадоў. Ён уключае ў сябе як велізарныя сады {{нп3|Імператар Кітая|кітайскіх імператараў|uk|Імператор Китаю}} і членаў іх сем’яў, створаных для задавальнення і ўражання, а таксама больш прыватных садоў навукоўцаў, паэтаў, былых урадавых чыноўнікаў, ваенных і гандляроў, створаных для разважанняў і ўцёкаў ад знешняга свету. Сады ствараюць ідэалізаваныя міні-ландшафты, накіраваныя на выраз гармоніі, якая павінна існаваць паміж чалавекам і прыродай{{Sfn|Baridon|1998}}. Тыповы кітайскі сад акружаны сценамі і ўключае ў сябе адну або некалькі сажалак, каменныя блокі, дрэвы і кветкі, а таксама шэраг залаў і павільёнаў у садзе, злучаных выгнутай сцежкай і зігзагападобнымі галерэямі. Рухаючыся ад будынка да будынка, наведвальнікі могуць убачыць серыю старанна прадуманых пейзажаў, якія разгортваюцца перад імі, як пейзажны скрутак<ref>Запісы 21 пасяджэння {{нп3|Камітэт Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА|Камітэту Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА|uk|Комітет Світової спадщини ЮНЕСКО}}, датычнага дызайну {{нп3|Класічныя кітайскія сады Сучжоў|класічных кітайскіх садоў Сучжоў|uk|Класичні китайські сади Сучжоу}}</ref>. == Гісторыя == === Вытокі === Самыя раннія вядомыя кітайскія сады былі створаны ў даліне [[Хуанхэ]] падчас кіравання [[Шан (дынастыя)|дынастыі Шан]] (1600—1046&nbsp;гг. да н.&nbsp;э.). Гэтыя сады былі вялікімі паркамі, акружанымі сценамі, дзе кіраўнікі і арыстакраты палявалі на дзічыну або дзе вырошчвалі садавіну і гародніну. Раннія апісанні гэтага перыяду, выгравіраваныя на панцырах чарапах, выкарыстоўваюць тры кітайскія іерогліфы для слова «сад»&nbsp;— ''you'', ''pu'' і ''yuan''. ''You''&nbsp;— сад кіраўніка, дзе ўтрымліваліся птушкі і жывёлы, ''pu''&nbsp;— сад раслін. Падчас {{нп3|Дынастыя Цінь|дынастыі Цінь|uk|Династія Цінь}} (221—206&nbsp;гг. да н.&nbsp;э.), ''[[wiktionary:園|yuan]]'' стаў адзіным іерогліфам для ўсіх садоў{{Sfn|Feng|2007|loc=прадмова}}{{Sfn|Che Bing|2010}}. Стары іерогліф для ''yuan'' уласна з’яўляецца маленькім малюначкам саду; ён акружаны квадратам, што прадстаўляюць сцяну, і мае сімвалы, якія, магчыма, пазначалі план будынка, маленькі квадрат на пазначэнне сажалкі і сімвал пасадкі або гранатавага дрэва{{Sfn|Tong|}}. Вядомым царскім садам позняй дынастыі Хан быў «Тэраса, сажалка і парк» Духа (''Lingtai, Lingzhao Lingyou''), створаны {{нп3|Вэнь-ван (Чжоу)|Вэнь-ванам|ru|Вэнь-ван (Чжоу)}} на захад ад яго сталіцы, {{нп3|Іньсюй||ru|Иньсюй}}. Парк быў апісаны ў «[[Шы цзін]]» («Кнізе паэзіі») так: : Валадар ідзе па парку Духа, : алені стаяць на каленях на траве, кормяць алянят, : алені прыгожыя і блішчаць. : Беззаганныя журавы маюць бліскуча-белыя чубкі. : Уладар падыходзіць да сажалкі Духу, : вада поўная рыбы, якая плавае коламі." <small>- пераклад з тэксту ў «Jardins de Chine, ou la quête du paradis»</small>{{Sfn|Che Bing|2010|p=11}} Яшчэ адным раннім садам быў «Выдмы пяску» (''Shaqui''), створаны апошнім кіраўніком Шан, [[Шан Чжоу|Чжоу-сінем]] (1075—1046&nbsp;г. да н.&nbsp;э.). Сад складаўся з земляной тэрасы (''tai''), якая служыла назіральнай платформай у цэнтры вялікага квадратнага парку. Сад апісаны ў адным з самых ранніх класічных твораў кітайскай літаратуры&nbsp;— «{{нп3|Шы цзі||ru|Історичні записи}}»{{Sfn|Tan|2009|p=10}}{{Sfn|Che Bing|2010|p=11}}. Згодна з гэтым творам, адной з найбольш вядомых рысаў гэтага парку быў «{{нп3|вінны басейн, мясны лес||zh|酒池肉林}}»<ref>У сучаснай кітайскай мове гэты выраз з’яўляецца {{нп3|Чэн’юй|чэн’юем|ru|Чэнъюй}} і выкарыстоўваецца для апісання жыцця чалавека ў надзвычайнай раскошы і паблажлівасці, без абмежаванняў</ref>. На палацавых землях быў пабудаваны басейн, досыць вялікі для некалькіх лодак, выкладзены паліраванымі марскімі камянямі, які напаўнялі віном. Пасярод басейна быў маленькі востраў, на якім былі высаджаны дрэвы, з якіх звісалі шампуры з запечаным мясам. Чжоу-сінь з сябрамі і палюбоўніцамі плавалі ў лодках па возеры, пілі віно з возера далонямі і заядалі мясам з дрэў. Пазнейшыя кітайскія гісторыкі і філосафы прыводзілі гэты сад як прыклад дрэннага густу і заняпаду{{Sfn|Che Bing|2010|p=11}}. Падчас {{нп3|Перыяд Чуньцю|перыяду Вёснаў і Восеняў|uk|Період Чуньцю}} у 535&nbsp;г. да н.&nbsp;э. ванам Сінам [[Чжоу|дынастыі Чжоу]] была створана «тэраса Шанхуа» з раскошна упрыгожанымі палацамі, а ў 505&nbsp;годзе да н.&nbsp;э. было пачата будаўніцтва яшчэ больш раскошнага саду&nbsp;— «тэрасы Гусу». Ён быў размешчаны на схіле гары і ўключаў у сябе шэраг тэрас, злучаных галерэямі, і возера, дзе плавалі лодкі ў выглядзе сініх драконаў. З самай высокай тэрасы адкрываўся выгляд аж да возера [[Тайху]]{{Sfn|Che Bing|2010|p=12}}. === Легенда аб Востраве несмяротных === [[Файл:YuanJiang-Penglai_Island.jpg|справа|міні|250px|Мініяцюрная версія {{Не перакладзена 5|Гара Пенлай|Гары Пенлай|ru|Гора Пэнлай}}, легендарнага дома {{нп3|Восем Несмяротных|Васьмі Несмяротных|uk|Вісім Безсмертних}}, прайгравалася ў многіх кананічных кітайскіх садах]] У раннім дызайне кітайскага саду істотную ролю адыграла старажытная легенда. У IV стагоддзі да н.&nbsp;э. апавяданне з «{{нп3|Шань хай цзін|Канону гор і мораў|uk|Шань хай цзін}}» апісвала гару пад назвай Пенлай, размешчаную на адным з трох астравоў на ўсходнім ускрайку заліва [[Бахайскі заліў|Бахайвань]], паміж [[Кітай|Кітаем]] і [[Карэя]]й, якая была домам {{нп3|Восем Несмяротных|Васьмі Несмяротных|uk|Вісім Безсмертних}}. На гэтым востраве былі палацы з золата і срэбра, каштоўныя камяні на дрэвах; адсутнічалі боль, зіма, келіхі былі заўсёды поўныя віна, чары&nbsp;— рысу, а спажытая садавіна дарыла вечнае жыццё. У 221&nbsp;года да н.&nbsp;э., [[Цынь Шыхуан-дзі]] пакарыў іншыя дзяржавы-сапернікі і аб’яднаў Кітай у {{нп3|Дынастыя Цінь|імперыю Цінь|uk|Династія Цінь}}, якой кіраваў да смерці ў 210&nbsp;г. да н.&nbsp;э. Ён пачуў легенду пра астравы і паслаў ганцоў знайсці іх і прынесці эліксір неўміручасці, аднак беспаспяхова. У сваім палацы побач са сталіцай {{нп3|Сяньян||uk|Сяньян}} ён стварыў сад з вялікім возерам пад назвай Возера Архідэй (''Lanchi gong''). На востраве ў возеры ён узнавіў копію гары Пенлай як сімвал свайго пошуку раю. Пасля яго смерці імперыя Цінь ўпала ўжо ў 206&nbsp;г. да н.&nbsp;э.; і сталіца, палац і сад былі знішчаны, аднак легенда працягвала натхняць стваральнікаў кітайскіх садоў. Многія з іх мелі астравы або адзін востраў са штучнай «гарой», якія сімвалізавалі востраў Васьмі Несмяротных{{Sfn|Che Bing|2010|p=12}}. === Дынастыя Хань (206&nbsp;г. да н.&nbsp;э.&nbsp;— 220&nbsp;г. н.&nbsp;э.) === Падчас [[Імперыя Хань|дынастыі Хань]] горад {{нп3|Чан’ань||uk|Чан'ань}} стаў новай сталіцай імперыі, і імператар [[У-дзі|Лю Чэ]] пабудаваў у ёй новы Імперскі сад, які спалучаў рысы батанічнага саду і заапарка з традыцыйнымі паляўнічымі ўгоддзямі. Натхнёны іншай версіяй кітайскіх міфаў пра астравы Несмяротных, выкладзенай у {{нп3|Ле-цзы||uk|Ле-цзы}}, ён стварыў штучнае «Возера Вярхоўнай Сутнасці», з трыма штучнымі астравамі па цэнтры, якія прадстаўлялі тры астравы Несмяротных. Гэты сад быў пазней разбураны, але ўспаміны пра яго стагоддзямі натхнялі стваральнікаў кітайскіх паркаў. Іншым важным прыкладам саду гэтага перыяду быў «Сад генерала Лян Цзі», пабудаваны падчас праўлення імператара {{нп3|Лю Баа||uk|Лю Бао}} (125—144&nbsp;г. н.&nbsp;э.). За кошт багацця, назапашанага за дваццаць гадоў пры двары імператара (сярод іншага, ён быў братам імператрыцы), {{нп3|Лян Цзі|||Liang Ji}} пабудаваў велізарны ландшафтны парк са штучнымі гарамі, ярамі і лясамі, запоўненымі рэдкімі птушкамі і прыручанымі дзікімі жывёламі. Гэта быў адзін з першых садоў, якія спрабавалі узнавіць ідэалізаваную копію дзікай прыроды{{Sfn|Che Bing|2010|p=12}}. === Сады для паэтаў і навукоўцаў (221—618&nbsp;гг. н.&nbsp;э.) === [[Файл:Wang_Xizhi_by_Qian_Xuan.jpg|справа|міні|250px|Каліграф [[Ван Січжы]] ў сваім садзе ў павільёне архідэй]] Пасля падзення дынастыі Хань ў Кітаі пачаўся працяглы перыяд палітычнай нестабільнасці. Незадоўга да таго імператар [[Лю Чжуан]] пазнаёміў Кітай з [[будызм]]ам, які даволі хутка пачаў распаўсюджвацца. Ужо ў 495&nbsp;г. н.&nbsp;э. у горадзе [[Лаян]], сталіцы [[Паўночная Вэй|дынастыі Паўночная Вэй]], было больш за 1300 будыйскіх храмаў, пераважна ў рэзідэнцыях прыхільнікаў. Каля кожнага храма быў свой маленькі сад{{Sfn|Che Bing|2010|p=16}}. [[Файл:Golden Valley Garden, Hua Yan.jpg|міні|250px|Карціна «Сад Залатой Даліны», [[Хуа Янь]], 1732, што паказвае {{нп3|Шы Чун|Шы Чуна||Shi Chong}}, які слухае музыку {{нп3|Лю Жу|||Lüzhu}}, [[Шанхайскі музей]]]] У гэты перыяд многія былыя ўрадавыя чыноўнікі пакінулі імператарскі двор і запланавалі сады, дзе яны маглі ўцячы ад знешняга свету і засяродзіцца на прыродзе і літаратуры. Паказальны Сад Залатой Даліны (''Jingu Yuan''), створаны {{нп3|Шы Чун|Шы Чунам||Shi Chong}}, арыстакратам і былым урадавым чыноўнікам, які ў 296&nbsp;г. н.&nbsp;э. завяршыў сад за 10&nbsp;км на паўночны ўсход ад [[Лаян]]а. На баль у сваім садзе ён запрасіў 30 вядомых паэтаў і пакінуў апісанне гэтай падзеі. Следствам балю стаў вядомы зборнік вершаў «Вершы Залатой Даліны» (''Jingu Shi''), а таксама пачатак працяглай традыцыі пісаць вершы ў садах і пра сады<ref>Chen Congzhou and JIang Qiting (Editors), Yuanzong, Shanghai, 2004, "You Jingyu yuan xu, " ст. 39.</ref>. Паэт і каліграф [[Ван Січжы]] (307—365&nbsp;г. н.&nbsp;э.) напісаў сваёй выдатнай каліграфіяй эсэ "Саньюэ саньжы Лань-цін шысюй "(«Прадмова да вершаў, [напісаных у] Павільёне архідэй [падчас свята] 3-га дня 3-га месяца»). Гэта павінна была быць Прэамбула да анталогіі «{{нп3|Лань-цін шы|||Lantingji Xu}}» («Вершы павільёна архідэй»), укладзенай пасля {{нп3|Сход у Архідэйным павільёне|сходу паэтаў||Orchid Pavilion Gathering}} у сельскай сядзібе «Архідэйны павільён» з садам і звілістым ручаём. Ван Сіджы сабраў вядомых паэтаў у сваім садзе і пасадзіў іх уздоўж ручая. Па ручаю ён пусціў чары з віном. Калі чаша спынялася ля якога-небудзь паэта, ён павінен быў яе выпіць і напісаць верш. Пасля гэтага «сад плывучай чары» (''liubei tang'') з невялікімі павільёнамі і штучнымі звілістымі ручаямі стаў надзвычай папулярнай рысай імператарскіх і прыватных садоў{{Sfn|Che Bing|2010|p=16}}. Павільён архідэй натхніў імператара [[Ян Гуан]]а (604—617&nbsp;рр. н. э) з [[Суй|дынастыі Суй]] стварыў новы імперскі «Сад захаду» каля [[Ханчжоу]]. У яго садзе былі звілісты ручай для плывучых чараў з віном і павільёны для напісання вершаў. Таксама ён выкарыстаў парк для тэатральных паказаў, у прыватнасці, пускаў ручаём маленькія лодкі з фігурамі, якія рухаліся, ілюструючы гісторыю Кітая{{Sfn|Baridon|1998|p=352}}. === Дынастыя Тан (618—907&nbsp;гг. н.&nbsp;э.), першы залаты век класічнага саду === [[Файл:Хань Хуан. Сад Ученых. Гугун, Пекин.2.jpg|250px|міні|Карціна «Сад вучоных» {{нп3|Хань Хуан|Хань Хуана|uk|Хань Хуан}}]] [[Імперыя Тан|Дынастыя Тан]] лічыцца перыядам першага залатога стагоддзя класічнага кітайскага саду. Імператар {{нп3|Сюань-цзун (дынастыя Тан, 712—756)|Сюань-цзун|uk|Сюань-цзун (династія Тан, 712—756)}} стварыў раскошны імператарскі сад&nbsp;— Сад велічнага празрыстага возера недалёка ад горада [[Сіянь|Сіань]], дзе і жыў са сваёй фаварыткай&nbsp;— наложніцай {{нп3|Ян Гуйфэй||uk|Ян Гуйфей}}{{Sfn|Baridon|1998|p=352}}. Жывапіс і паэзія дасягнулі нябачанага раней ўзроўню, і сталіцу Чан’ань запоўнілі новыя, вялікія і маленькія, сады, натхнёныя класічнымі легендамі і вершамі. Былі сады тыпу ''shanchi yuan'' са штучнымі гарамі і сажалкамі, натхнёнымі легендай аб Астравах Несмяротных, і тыпу ''shanting yuan'' з копіямі гор і маленькімі хаткамі для назірання або павільёнамі. Нават у звычайных дамах былі невялікія сады ў дварах, з тэракотавымі гарамі і невялікімі сажалкамі{{Sfn|Che Bing|2010|p=16}}. Гэтыя класічныя кітайскія сады або сады навукоўцаў (''wenren yuan,'') натхняліся маляўнічымі і літаратурнымі творамі і, у сваю чаргу, натхнялі класічны кітайскі жывапіс і паэзію. Важным прыкладам быў сад даліны Цзянце паэта і мастака і дзяржаўнага служачага [[Ван Вэй|Ван Вэя]] (701—761&nbsp;г.н.&nbsp;э.). Ён купіў разбураную вілу паэта, размешчаную ў месцы ўпадзення ракі ў возера, і стварыў там дваццаць невялікіх пейзажных сцэн, якія называліся «Сад магнолій», «Пераплеценыя вербы», «Альтанка сярод бамбука», «Вясна залатой пудры» і «Дом для сузірання побач з возерам». Для кожнай сцэны ён напісаў верш і замовіў вядомаму мастаку распісаць сцены вілы сцэнамі саду. Пасля звальнення са службы ён праводзіў час, плаваючы на лодцы па возеры, граючы на [[Цытра|цытры]], складаючы і дэкламуючы вершы<ref>Patrick Carré, «Le Jardin de Lettré», Musée Albert Kahn, Besançon, Éditions de l’imprimeur, 2004, ст. 97-109.</ref>. Падчас праўлення дынастыі Тан адбылося значнае развіццё вырошчвання раслін: многія расліны падвяргаліся ўздзеянню {{нп3|Інтрадукаваныя віды|інтрадукцыі|ru|Інтродуковані види}}, [[Адамашненне|адамашнення]], {{нп3|Пікіраванне (раслінаводства)|пікіравання|uk|Пікірування (рослинництво)}} і {{нп3|Прышчэпка (батаніка)|прышчэпкі|uk|Щеплення (ботаніка)}}; падкрэсліваліся эстэтычныя рысы раслін, былі напісаны шматлікія кнігі па іх класіфікацыі і культывацыі{{Sfn|Chen|2011|p=120}}. Сталіца Чан’ань была касмапалітычным горадам, запоўненым дыпламатамі, купцамі, паломнікамі, манахамі і вучнямі, якія распаўсюджвалі апісанні садоў па ўсёй Азіі. Эканамічны дабрабыт дынастыі Тан прывёў да росту колькасці садоў па ўсім Кітаі. Апошнім буйным садам перыяду дынастыі Тан стаў «Прытулак гары безтурботнай вясны» (''Pingquan Shanzhuang''), створаны на ўсход ад Лаяна {{нп3|Лі Дэю||uk|Лі Дею}}, вялікім канцлерам імперыі Тан. Сад быў велізарны, меў больш за 100 павільёнаў і збудаванняў, але больш за ўсё быў вядомы калекцыяй камянёў і раслін экзатычных формаў, сабраных з усяго Кітая. Камяні незвычайнай формы, вядомыя як камяні навукоўцаў, якія часта выбіралі, каб выявіць гару ці горны хрыбет у пейзажнай сцэне, паступова сталі важнай рысай кітайскага саду{{Sfn|Che Bing|2010|p=22}}. === Дынастыя Сун (960—1279&nbsp;гг.) === [[Файл:Song-Imperial-Garden1.jpg|справа|міні|250px|«Возера чысціні золата», штучнае возера і {{нп3|сад асалод||uk|Сад насолод}}, пабудаваныя імператарам [[Хуэй-цзун]]ам у сталіцы [[Кайфэн]]е]] [[Файл:Canglangting_entry_hall.jpg|справа|міні|250px|{{нп3|Павільён сіняй хвалі|||Canglang Pavilion}} ў [[Сучжоў]] (1044&nbsp;г.н.&nbsp;э.), найстарэйшы захаваны сад дынастыі Сун]] [[Файл:Master_of_the_Nets_Garden_2011-10-04a.jpg|250px|справа|міні|{{нп3|Сад гаспадара Цянётаў|||Master of the Nets Garden}} у Сучжоў (1141 г.&nbsp;н.&nbsp;э.) служыў узорам больш познім садам навукоўцаў]] [[Сун|Дынастыя Сун]] мела два перыяды&nbsp;— Паўночны і Паўднёвы, і абодва яны вядомыя будаўніцтвам значных садоў. Імператар [[Хуэй-цзун]] быў вядомым мастаком жанру «{{нп3|Птушкі і кветкі (жанр)|Птушкі і кветкі|uk|Птахи і квіти (жанр)}}». Сам навуковец, ён інтэграваў элементы саду навукоўцаў у свой пампезны імператарскі маёнтак. Яго першы сад «Возера чысціні золата» уключаў штучнае возера, акружанае тэрасамі і павільёнамі. Увесну ў сад пускалі грамадскасць для сузірання за гонкамі на лодках і спектаклямі на возеры. У 1117 годзе ён асабіста курыраваў будаўніцтва новага саду, у які яму прывезлі экзатычныя расліны і маляўнічыя камяні з усяго Кітая, асабліва каштоўныя камяні з возера [[Тайху]]. Некаторыя з камянёў былі настолькі вялікія, што для транспарціроўкі іх па вадзе [[Вялікі канал Кітая|Вялікім кітайскім каналам]] былі разбураны ўсе масты паміж [[Ханчжоу]] і [[Пекін]]ам. Па цэнтры яго саду была створана штучная гара вышынёй 100&nbsp;м, з абрывамі і цяснінамі, названа «Гарой стабільнасці» (''Genyue''). Работы над садам былі завершаны ў 1122 годзе, а ўжо ў 1127 годзе імператар быў вымушаны бегчы з [[Кайфэн]]у, калі сталіцу аблажыла армія [[Цзінь (1115—1234)|дынастыі Цзінь]] пад кіраваннем [[Чжурчжэні|чжурчжэняў]]. Калі ён вярнуўся як палонны чжурчжэняў, то ўбачыў свой сад цалкам знішчаным: усе павільёны былі спалены, а мастацкія работы выкрадзеныя. Стаяла толькі гара{{Sfn|Baridon|1998|p=352|loc=Tzu-Hsui, ''Record of Hua Yang Palace''}}. Хоць найбольш вядомыя імператарскія сады, у гарадах, такіх як [[Лаян]], будавалі шмат меншых, але жывапісных садоў. Сад манастыра нябесных кіраўнікоў у Лаян быў знакаміты сваімі півонямі, на красаванне якіх прыходзіла Паглядзець увесь горад. Сад шматлікіх веснавых быў вядомы відамі на горы. Але самым вядомым у Лаяне быў Сад адзінокай радасці (''Dule Yuan''), створаны паэтам і гісторыкам [[Сыма Гуан]]ам (1021—1086&nbsp;рр.). Яго сад меў плошчу восем ''му'' (каля 1,5 га). У цэнтры ўзвышаўся Павільён даследавання з бібліятэкай на пяць тысяч тамоў. На поўнач ад яго размяшчалася штучнае возера з маленькім востравам, на якім стаяла маляўнічая хаціна рыбака. На ўсход быў {{нп3|сад лекавых траў|||Physic garden}}, а на захад&nbsp;— штучная гара з [[бельведэр]]ам на вяршыні для агляду наваколля. У сад за маленькую плату мог трапіць любы жадаючы{{Sfn|Che Bing|2010|p=36}}. Пасля падзення Кайфэна сталіца дынастыі Сун была перанесена ў Лінань (Сучасны [[Ханчжоу]]), і даволі хутка ў горадзе на беразе Заходняга возера было створана больш за 50 садоў. Іншым горадам у гэтай жа правінцыі, вядомым сваімі садамі, стаў [[Сучжоў]], дзе свае рэзідэнцыі з садамі пабудавалі многія навукоўцы, купцы і дзяржаўныя служачыя. {{нп3|Класічныя кітайскія сады Сучжоў|Некаторыя з іх|uk|Класичні китайські сади Сучжоу}} захаваліся да сённяшняга дня, хоць і значна зменены за мінулыя стагоддзі. Самы стары захаваны сад Сучжоў «{{нп3|Павільён сіняй хвалі|||Canglang Pavilion}}» («Цанлан»), створаны ў 1044 годзе паэтам [[Су Шуньцінь|Су Шуньцінем]]. У часы дынастыі Сун ён уключаў павільён для сузірання на вяршыні ўзгорка. Пазней былі дададзены іншыя павільёны на беразе возера, у тым ліку Зала пабожнасці, Зала дэкламацыі і спецыяльны павільён для назірання за рыбамі. За стагоддзі сад быў значна зменены, але да гэтага часу захоўвае першапачатковую планіроўку. Іншы садам Сучжоў, які існаваў з часоў дынастыі Сун, — гэта {{нп3|Сад гаспадара Цянётаў|||Master of the Nets Garden}}. Ён створаны ў 1141 {{нп3|Шы Чжэнчжы||d|Q45358616}}, намеснікам міністра грамадзянскай службы ўрада дынастыі Паўднёвая Сун. У садзе была бібліятэка (Зала дзесяці тысяч тамоў) і датычны да яе сад пад назвай «Прытулак рыбалкі». Сад быў значна перабудаваны паміж 1736 і 1796 гадамі, але застаецца адным з лепшых прыкладаў садоў навукоўцаў эпохі дынастыі Сун{{Sfn|Feng|2007|p=}}. У горадзе [[Усі]] паміж берагам возера [[Тайху]] і падножжам двух гор гісторык дынастыі Сун Чжоу Мі налічваў 34 сады. Найбольш вядомымі з іх былі Сад поўначы (''Beiyuan'') і Сад поўдня (''Nanyuan''); абодва належалі Шэн Дэхе (''Shen Dehe''), вялікаму канцлеру імператара {{нп3|Чжаа Гоу|Гаа-цзуна|uk|Чжао Гоу}} (1131—1162&nbsp;гг.). Сад поўначы быў класічным, з гарой і возерам (shanshui)&nbsp;— меў возера з востравам Неўміручасці (''Penglai dao''), на які перанеслі вялікія валуны з возера [[Тайху]]. Сад поўдня прадстаўляў сабой водны сад з пяццю вялікімі азёрамі, злучанымі з возерам Тайху каналамі. Наведвальнікі маглі назіраць за возерам Тайху і гарамі з тэрасы{{Sfn|Che Bing|2010}}. === Дынастыя Юань (1279—1368&nbsp;гг.) === [[Файл:20090905_Suzhou_Lion_Grove_Garden_4502.jpg|справа|міні|250px|«{{нп3|Ільвіны гушчар|||Lion Grove Garden}}» ў [[Сучжоў]] (1342&nbsp;г.), вядомы сваімі фантастычнымі і гратэскавымі камянямі]] Самым вядомым садам дынастыі Юань быў Летні палац і сад Хубілая ў {{нп3|Шанду||uk|Шанду}}. Лічыцца, што Венецыянскі падарожнік [[Марка Пола]] наведаў Шанду каля 1275 года і апісаў гэты сад наступным чынам: <blockquote> ''«Вакол гэтага палаца пабудавана сцяна, якая ахоплівае перыметр у 16 міль, і ў сярэдзіне парку ёсць фантаны і рэкі, і ручаі, і выдатныя паляны з рознымі відамі дзікіх жывёл (акрамя тых, якія маюць агрэсіўную прыроду), якія імператар набыў і змясціў там у ежу для яго [[крэчат]]аў і [[Ястрабы|ястрабаў]], якіх ён трымае ў клетках. У яго не менш за 200 крэчатаў без уліку іншых ястрабаў. Хан сам кожны тыдзень наведвае сваіх птушак у клетках, і часам ён едзе праз парк верхам на кані, а за спіной у яго сядзіць леапард; і калі нейкая жывёла кідаецца яму ў вочы, ён цкуе на яе леапарда, а тушу аддае для кармлення ястрабам у клетцы. Гэтым ён займаецца для разнастайнасці.»''<ref>{{Cite web|url=http://en.wikisource.org/wiki/The_Travels_of_Marco_Polo/Book_1/Chapter_61|title=The Travels of Marco Polo, Book 1/Chapter 61, ''Of the City of Chandu, and the Kaan's Palace There''. from Wikisource.|accessdate=14 Вересня 2015|archive-date=4 Січня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104224538/https://en.wikisource.org/wiki/The_Travels_of_Marco_Polo/Book_1/Chapter_61}}</ref></blockquote> Гэта кароткае апісанне пазней натхніла англійскага паэта [[Сэмюэл Тэйлар Колрыдж|Сэмюэла Тэйлара Колрыджа]] на няскончаную паэму «{{нп3|Кубла-хан|Хубілай Хан|ru|Кубла-хан}}». Па заснаванні сталіцы ў {{нп3|Ханбалык|Даду|ru|Ханбалык}} [[Хубілай]] пашырыў штучныя азёры, створаныя стагоддзем раней дынастыяй Цзінь, і пабудаваў востраў на Ойнху, стварыўшы кантраст паміж звілістымі берагамі возера і саду і выразнай геаметрыяй вострава, які пазней стаў [[Забаронены горад|Забароненым горадам]] Пекін. Гэты кантраст бачны дагэтуль{{Sfn|Baridon|1998|pp=352-53}}. Нягледзячы на мангольскія ўварванні, класічны кітайскі сад вучонага працягваў развівацца ў іншых рэгіёнах Кітая. Выдатным прыкладам з’яўляецца «{{нп3|Ільвіны гушчар|||Lion Grove Garden}}» у Сучжоў. Сад быў пабудаваны ў 1342 годзе і атрымаў назву ад калекцыі фантастычных і гратэскавых нагрувашчванняў камянёў, перанесеных з возера [[Тайху]]. Лічыцца, што некаторыя з іх падобныя на галовы львоў. Імператары [[Кансі|Сюанье]] і [[Цяньлун]] з {{нп3|Дынастыя Цінь|дынастыі Цінь|uk|Династія Цінь}} некалькі разоў наведвалі сад і выкарыстоўвалі яго як мадэль уласнага летняга Ссаду ідэальнай раскошы (Юаньміньюань) у [[Горны прытулак ад летняй спёкі|Горным прытулку ад летняй спякоты]]{{Sfn|Feng|2007}}. У 1368 годзе сілы [[Імперыя Мін|дынастыі Мін]] пад кіраўніцтвам [[Чжу Юаньчжан]]я выбілі манголаў з Даду і зрынулі дынастыю Юань. Чжу Юаньчжан загадаў спаліць палацы дынастыі Юань у Даду. === Дынастыя Мін (1368—1644&nbsp;гг.) === [[Файл:Jichang_Yuan.jpg|справа|міні|250px|«{{нп3|Сад захаплення|||Jichang Garden}}» (Jichang) ва [[Усі]] (1506—1521)]] З захаваных найбольш вядомым садам дынастыі Мін з’яўляецца [[Сад сціплага чыноўніка]] ў Сучжоў, пабудаваны пры імператары {{нп3|Чжу Хоучжаа|Чжэнждэ|uk|Чжу Хоучжао}} (1506—1521&nbsp;гг.) Ванам Цяньчэнам, урадавым чыноўнікам невысокай пасады, які сышоў з дзяржаўнай службы і прысвяціў сябе свайму маёнтку. З часу пабудовы сад значна змяніўся, але цэнтральная яго частка захавалася&nbsp;— вялікая сажалка, поўная кветак лотаса, акружаная будынкамі і павільёнамі, спраектаванымі як назіральныя пляцоўкі для возера і садоў. На сажалцы размешчаны востраў Духмяны ў форме лодкі. У садзе шырока выкарыстоўваецца прынцып «{{нп3|Запазычаны пейзаж|запазычанага пейзажу||Borrowed scenery}}» (''jiejing''), то ёсць відаў на навакольныя горы, уважліва акружаных раслінамі і будынкамі саду як рамкамі, сярод якіх і знакаміты від на далёкую пагаду{{Sfn|Feng|2007|p=6}}. «{{нп3|Сад, які зацягвае|||Lingering Garden}}» з’яўляецца яшчэ адным прыкладам садоў дынастыі Мін, пабудаваным у часы праўлення імператара {{нп3|Чжу Іцзюнь||uk|Чжу Їцзюнь}} (1573—1620&nbsp;гг.). У часы наступнай дынастыі Цын у сад былі дададзены 12 высокіх вапняковых камянёў, якія павінны былі сімвалізаваць горы. Найбольш відовішчны з іх быў названы «Спрыяльная вяршыня, пакрытая аблокамі» і стаў цэнтральным упрыгожваннем саду{{Sfn|Feng|2007|p=6}}. Трэці важны і найбольш добра захаваны сад дынастыі Мін у Сучжоу «{{нп3|Сад вырошчвання|||Garden of Cultivation}}», створаны на аснове больш старога саду «Зала асалод» падчас праўлення імператара {{нп3|Чжу Юцзяа|Цяньцы|uk|Чжу Юцзяо}} (1621-27) унукам мастака і каліграфа [[Вэнь Чжэнмін]]а&nbsp;— стваральніка Саду сціплага чыноўніка. Ён паўстаў як навакольны сад з Павільёнам даўгалецця на поўначы, Павільёнам паджаркі на ўсходзе, дзіўным садам камянёў на поўдні і рабочым кабінетам стваральніка&nbsp;— Сціплым будыначкам&nbsp;— на захадзе{{Sfn|Feng|2007|p=6}}. <gallery> Файл:Garden of cultivation for unesco.jpg|Сад вырошчвання (1541) Файл:Xiangzhou of Zhuozhengyuan Suzhou 4th Aug 2006.jpg|[[Сад сціплага чыноўніка]] (1506–1521) Файл:Western tower.jpg|{{нп3|Сад, які зацягвае|||Lingering Garden}} (1593), напоўнены ўражлівымі камянямі, як і многія сады дынастыі Мін Файл:20090510 Shanghai Yuyan 6573.jpg|[[Юйюань|Сад шчасця]] ў [[Шанхай|Шанхаі]] (1559) </gallery> === Дынастыя Цын (1644—1912 гг.) === [[Файл:Marbleboot.jpg|справа|міні|250px|Павільён «[[Мармуровая ладдзя]]» ў садзе {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летняга палаца|ru|Летний дворец (Пекин)}} [[Пекін]]а (1755). Калі ён быў разбураны ў час [[Другая опіумная вайна|англа-французскай кампаніі 1860&nbsp;года]], імператрыца [[Цысі]] забрала сродкі, прызначаныя на мадэрнізацыю {{нп3|Бэянскі флот|Бэянскага флоту|ru|Бэйянский флот}}, на яго аднаўленне.]] Найбольш вядомым садамі перыяду [[Імперыя Цын|дынастыі Цын]] (апошняй у Кітаі) былі сады {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летняга палаца|ru|Летний дворец (Пекин)}} і {{нп3|Стары Летні палац|Старога Летняга палаца|uk|Старий Літній палац}} ў Пекіне. Абодва яны сталі сімвалам раскошы і вытанчанасці і шырока апісваліся еўрапейцамі, якія наведалі іх. Напрыклад, французскі святар-езуіт {{нп3|Жан Дэні Атырэ|||Jean Denis Attiret}}, які быў прыдворным мастаком імператара [[Цяньлун]]а у 1738—1768&nbsp;гадах, так апісваў Нефрытавую тэрасу вострава Несмяротнасці на возеры Летняга палаца: <blockquote>Сапраўдная каштоўнасць — скала або востраў пасярод гэтага возера, на якім пабудаваны невялікі палац з сотняй пакояў ці салонаў… прыгажосці і густу, якія я не магу вам перадаць. Выгляд годны ўвагі…{{Sfn|Che Bing|2010|p=122|loc=Jean-Denis Attiret, "Letter a M. d'Assaut"}}</blockquote> Большая частка імперскай казны была выдаткавана на будаўніцтва і паляпшэнне садоў. Так, імператрыца [[Цысі]] забрала сродкі, прызначаныя для будаўніцтва {{нп3|Бэянскі флот|Бэянскага флоту|ru|Бэйянский флот}}, на аднаўленне {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летняга палаца|ru|Летний дворец (Пекин)}} і «[[Мармуровая ладдзя|Мармуровай ладдзі]]» (летняга дома для чаявання) на возеры {{нп3|Куньмінху||uk|Куньмінху}}. Летні палац і «Мармуровая ладдзя» былі знішчаны падчас [[Іхэтуаньскае паўстанне|Баксёрскага паўстання]] кампаній еўрапейскіх армій на працягу XIX стагоддзя, але цяпер іх паступова аднаўляюць. Акрамя {{нп3|Стары Летні палац|Старога Летняга палаца|uk|Старий Літній палац}} і {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летняга палаца|ru|Летний дворец (Пекин)}}, паміж 1703—1792 гадамі імператары дынастыі Цын пабудавалі новы комплекс садоў і палацаў у гарах у 200 кіламетрах на паўночны ўсход ад Пекіна, каб пазбегнуць летняй спякоты сталіцы. Ён атрымаў назву «[[Горны прытулак ад летняй спёкі]]», які займаў 560 гектараў, меў 72 асобных пейзажных выгляды, якія прайгравалі ў мініяцюры пейзажы розных рэгіёнаў Кітая{{Sfn|Baridon|1998|pp=353}}. Гэты велізарны сад захаваўся ў адносна першапачатковай форме і ўключаны ў [[спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Сярод значных садоў навукоўцаў таго перыяду, якія захаваліся да нашага часу, ёсць {{нп3|Сад адзіноты пар|||Couple's Retreat Garden}} (1723—1736) і {{нп3|Сад адзіноты і разважання|||Retreat & Reflection Garden}} (1885), абодва&nbsp;— у Сучжоў. <gallery> Файл:Yuanmingyuan wanfang.jpg|alt=|{{нп3|Стары Летні палац||uk|Старий Літній палац}}за 8 км на поўнач ад Пекіна, амаль цалкам зруйнаваны падчас [[Другая опіумная вайна|англа-французскай кампаніі 1860 года]]. Файл:Stone Arch Bridge in Yuanmingyuan.jpg|Рэшткі саду Старога Летняга палаца Файл:Yi He Yuan - A. Holdrinet.jpg|{{нп3|Летні палац (Пекін)|Летні палац|ru|Летний дворец (Пекин)}} у Пекіне цяпер Файл:Summer Palace at Beijing 21.jpg|{{нп3|Галерэя Чанлан|Доўгі калідор|ru|Галерея Чанлан}} у Летнім палацы (1750) мае 728 м. у даўжыню і ўключаны ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінеса]]. Ён быў пабудаваны для таго, каб імператар мог шпацыраваць па садзе незалежна ад умоў надвор'я. Файл:Chengde Mountain Resort 1.jpg|Сады Горнага прытулку ад летняй спёкі. Файл:Couples garden moveable pavilion.jpg|«Мой мілы павільён» у Садзе адасобленых пар Файл:Keyuan6.jpg|Сад Ке Юань у правінцыі [[Гуандун]] (1850) Файл:He Garden.jpg|Сад Хе ў [[Янчжоу]], правінцыя [[Цзянсу]] (1880), класічны сад прыватнай рэзідэнцыі эпохі дынастыі Цын. </gallery> == Дызайн класічнага кітайскага саду == Кітайскі сад не прызначаўся для сузірання за адзін раз; яго план даваў наведвальніку магчымасць убачыць пэўныя абрамленыя пейзажныя карцінкі&nbsp;— від на сажалку, камень, бамбукавы гушчар, квітнеючае дрэва, далёкія гару або пагаду. Кітайскі пісьменнік і філосаф XVI стагоддзя [[Цзі Чэн]] у сваёй працы «{{нп3|Мастацтва садоў (Цзі Чэн)|Мастацтва садоў|d|Q18823243}}» настаўляў садаводаў «хаваць вульгарнае і звычайнае ад поглядаў і ўключаць цудоўнае і выдатнае»{{Sfn|Ji|1988|p=}}. Планіроўка кітайскіх садоў і збудаванняў у іх ажыццяўлялася па прынцыпах {{нп3|Фэншуй|фэншую|uk|Феншуй}}, каб забяспечыць свабодны і спрыяльны паток энергіі {{нп3|Цы||uk|Ці}} для забеспячэння і прымнажэння здароўя, дабрабыту і багацця жыхароў і наведвальнікаў саду<ref name="Hammer">{{Cite web|last=Hammer|first=Elisabeth|title=Nature Within Walls: The Chinese Garden Court at The Metropolitan Museum of Art: A Resource for Educators|url=http://ua.bookzz.org/book/691936/6986c3|accessdate=25 вересня 2015|year=2004|archive-date=25 Вересня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925164418/http://ua.bookzz.org/book/691936/6986c3}}</ref>. [[Файл:2004_0927-Suzhou_MasterOfNetGarden_PaintedMap.jpg|міні|250px|Намаляваная карта {{нп3|Сад гаспадара Цянётаў|Саду гаспадара Цянётаў||Master of the Nets Garden}}, які быў упершыню створаны ў 1140&nbsp;годзе, рэканструяваны ў 1736—1796 гадах]] На думку некаторых з першых заходніх наведвальнікаў кітайскіх імператарскіх садоў, яны былі хаатычныя, празмерна і бязладна запоўненыя будынкамі рознага стылю<ref>Напрыклад, паводле [[Луі дэ Камтэ]], які наведаў Кітай з навуковай экспедыцыяй па замове караля [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] у 1685 годзе.</ref>. Аднак для святара-езуіта {{нп3|Жан Дэні Атырэ|Жана Дэні Атырэ||Jean Denis Attiret}} сады мелі «выдатны беспарадак, антысіметрыю»: «захапляешся мастацтвам, з якім створана гэтая нерэгулярнасць. Усё з добрым густам і так добра размешчана, што не існуе вугла, пад якім можна ўбачыць усю прыгажосць; яе трэба разглядаць частку за часткай»{{Sfn|Baridon|1998|p=431}}. Класічныя кітайскія сады значна адрозніваліся па памеры. Самы вялікі сад у Сучжоў, [[Сад сціплага чыноўніка]], меў плошчу крыху больш за 10 га, пятая частка якой была занятая возерам{{Sfn|Feng|2007|p=}}. Іншыя былі значна меншыя. Так, Цзі Чэн пабудаваў для У Юю (''Wu Youyu''), казначэя [[Нанкін|Цзіньліна]], сад памерам крыху менш за 1 га, шпацыр па якім займаў ўсяго 400 крокаў ад уваходу да апошняй назіральнай кропкі, аднак для У Юю сад утрымліваў ўсе цуды правінцыі ў адным месцы{{Sfn|Ji|1988|p=}}. Класічны сад быў акружаны сцяной, звычайна пабеленай, якая служыла фонам для рознакаляровых кветак і дрэў. У цэнтры часта была сажалка, а шматлікія вялікія і маленькія пабудовы размяшчалі вакол сажалкі. У садзе У Юю, апісаным вышэй, пабудовы займалі ⅔ плошчы, а сад&nbsp;— толькі астатняе. У садзе вучонага цэнтральным будынкам была бібліятэка або кабінет, злучаны галерэямі з іншымі павільёнамі, якія служылі назіральнымі пляцоўкамі для пейзажаў. Гэтыя будынкі таксама дапамаглі падзяліць сады на асобныя сцэны. Важнымі для саду вучонага былі кветкі, дрэвы і камяні, старанна ўпісаныя ў асобныя ідэальныя пейзажы, але сады навукоўцаў таксама выкарыстоўвалі так званыя {{нп3|Запазычаны пейзаж|запазычаныя пейзажы||Borrowed scenery}} (借景 ''jiejing''), калі нечаканыя віды за межамі саду, напрыклад, від на горны хрыбет, здаваліся працягам самога саду{{Sfn|Stepanova|2010|pp=162-3}}{{Sfn|Feng|2007|pp=}}. === Архітэктура === [[Файл:Gongwangfu4.jpg|справа|міні|250px|Павільён для сузірання саду камянёў у [[Гунванфу|маёнтку]] [[Айсіньгёро Ісінь|князя Гуна]] у Пекіне (1777)]] [[Файл:20090905_Suzhou_Couple's_Retreat_Garden_4442.jpg|250px|справа|міні|Месячныя вароты ў {{нп3|Сад адзіноты пар|Садзе адзіноты пар||Couple's Retreat Garden}} у Сучжоў]] [[Файл:Yuyuan_Gardens_-_concrete_bird_design.JPG|250px|справа|міні|Арнаментаваная аконная рама для сузірання за садам у [[Юйюань|Садзе шчасця]], [[Шанхай]]]] Кітайскія сады напоўнены архітэктурай&nbsp;— залы, павільёны, храмы, галерэі, масты, альтанкі і пагады займаюць большую частку плошчы. [[Сад сціплага чыноўніка]] ў Сучжоў мае 48 будынкаў, у тым ліку жылы будынак, некалькі залаў для сямейных сустрэч і забаў, 18 павільёнаў для сузірання розных пейзажаў, а таксама розныя пагады, галерэі і масты, распрацаваныя, каб убачыць розныя часткі і пейзажы саду з розных пунктаў назірання{{Sfn|Feng|2007|p=}}. Усе садовыя збудаванні спраектаваны так, каб быць у гармоніі з садам, а не дамінаваць над ім. Класічныя кітайскія сады традыцыйна маюць наступныя пабудовы: * цырыманіяльная зала (''ting'' або ''tang'')&nbsp;— будынак, які выкарыстоўваецца для сямейных урачыстасцяў і цырымоній, часта з унутраным дваром, размешчаны недалёка ад уваходу. * асноўны павільён (''dating'')&nbsp;— служыў для прыёмаў гасцей, банкетаў і святкавання такіх святаў, як Новы год ці Фестываль ліхтарыкаў. Ён часта мае веранду па перыметры для цені і прахалоды. * павільён кветак (''huating'')&nbsp;— размешчаны побач з жылым будынкам, ён мае задні двор, запоўнены раслінамі і невялікім садам камянёў. * павільён з выглядам на чатыры бакі свету (''simian ting''), мае складаныя або перасоўныя сцены, якія можна адкрываць па чарзе для панарамных відаў на сад. * павільён лотаса (''hehua ting'')&nbsp;— будаваўся побач з [[Лотас|лотасавай]] сажалкай, каб сузіраць за красаваннем і атрымліваць асалоду ад водарам. * павільён [[Мандарынка|качак-мандарынак]] (''yuanyang ting'')&nbsp;— гэты будынак падзяляўся на дзве часткі: частка з выглядам на поўнач, на лотасавую сажалку атрымлівала халаднаватае паветра і выкарыстоўвалася летам; частка з выглядам на поўдзень выкарыстоўвалася зімой і выходзіла ў дворык з вечназялёнымі іглічнымі і слівавымі дрэвамі, чые кветкі абвяшчалі аб прыходзе вясны{{Sfn|Che Bing|2010|p=124}}. Акрамя гэтых вялікіх па памеры залаў і павільёнаў, сад запоўнены меншымі павільёнамі (таксама званымі ''ting''), спраектаваных для абароны ад сонца або дажджу, для разважанняў над пейзажам, дэкламацыі вершаў, выкарыстання брызу ці проста адпачынку. Яны могуць размяшчацца ў месцы, дзе лепш за ўсё сузіраць за світаннем або за месячнай дарожкай на вадзе, дзе лепшы від на восеньскае адзенне дрэў, дзе лепш за ўсё чуць стук дажджу па бананавым лісці або свіст ветру ў гушчары бамбука. Часам яны далучаны да сцяны іншага будынка, часам з’яўляюцца самастойнымі збудаваннямі на назіральных кропках, каля сажалкі або на ўзгорку, і часта адкрыты з трох бакоў. Назвы павільёнаў у кітайскіх садках паказваюць на выгляд або адчуванне, якое яны прапануюць наведвальнікам: * Павільён ўшанавання горных вяршыняў ({{нп3|Сад, які зацягвае|||Lingering Garden}}) * Зала аддаленых араматаў ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Пагада з выглядам на горы ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Павільён Месяца і ветру ({{нп3|Сад гаспадара Цянётаў|||Master of the Nets Garden}}) * Павільён у брызе з водарам лотаса ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Павільён слухання дажджу ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Зала сузірання за хвоямі і шанавання карцін ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Месца, куды вяртаюцца для чытання ({{нп3|Сад, які зацягвае|||Lingering Garden}}) * Павільён паміж гарамі і вадой ({{нп3|Сад адзіноты пар|||Couple's Retreat Garden}}) * Павільён, які абапіраецца на нефрыт ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Тэраса «Ціхі дождж прыносіць прахалоду» ({{нп3|Сад адзіноты і разважання|||Retreat & Reflection Garden}}) * Пагада доўгай вясны і сузірання за Месяцам ({{нп3|Сад адзіноты і разважання|||Retreat & Reflection Garden}}) У садах часта таксама прысутнічаюць двухпавярховыя пагады (''lou'' або ''ge''), пераважна на мяжы саду, ніжні паверх якіх каменны, а верхні&nbsp;— пабелены, драўляны і вышынёй ⅔ ад ніжняга. З пагады адкрываўся від зверху на пэўныя пейзажы саду ці ж на далёкі пейзаж за межамі саду. У некаторых садах на возеры быў пабудаваны павільён у выглядзе лодкі (пад назвамі ''xie'', ''fang'' або ''shifang''), які звычайна меў тры часткі&nbsp;— альтанка з крылатымі франтонамі наперадзе, больш прыватная зала ў цэнтры і двухпавярховы будынак з панарамным выглядам на возера ў канцы. У садах часта былі вылучаныя дворыкі (''yuan'')&nbsp;— невялікія закрытыя сценамі будынкаў участкі, якія забяспечвалі цішыню і адзінота для медытацыі, малявання, чаявання ці гульні на {{нп3|Цынь (клас музычных інструментаў)|цыні|ru|Цинь (класс музыкальных инструментов)}}. У кітайскіх садках папулярнымі былі і галерэі (''lang'')&nbsp;— вузкія крытыя калідоры, якія злучаюць будынка, абаранялі ад сонца або дажджу, а таксама аддзялялі адну частку саду ад іншай. Адпаведна яны рэдка былі прамымі, часцей мелі звілістую форму, ідучы паралельна знешняй сцяне або беразе возера, або серпантын паднімаючыся на пагорак саду камянёў. Галерэі мелі невялікія вокны, часам круглыя ці дзіўных геаметрычных формаў, праз якія між іншым можна ўбачыць пэўны пейзаж саду. Вокны і дзверы ў цэлым былі важнымі архітэктурнымі элементамі класічнага кітайскага саду. Яны маглі быць круглыя (месячныя вокны або {{нп3|месячныя вароты|||Moon gate}}), авальныя, шасці-або васьмікутныя, у форме вазы ці нейкага фрукта. Асобныя з іх маюць вельмі арнаментаваныя керамічныя рамы. Вокны часта служылі рамай для нейкага пейзажу, такога як галінка хвоі або квітнеючае слівавае дрэва{{Sfn|Che Bing|2010|p=135}}. Важнымі для кітайскага саду былі і масты. Як і галерэі, яны рэдка былі прамымі, часцей {{нп3|Мост дзевяці паваротаў|звілістымі||Nine-turn bridge}} або выгнутымі аркамі над сажалкамі, імітуючы масты сельскага Кітая і падаючы пункты для агляду саду. Іх у асноўным будавалі з неапрацаванага дрэва або з таго ж каменя, што і дарожкі, але ў некаторых садках былі ярка афарбаваныя або лакаваныя масты, што надавала ім лёгкасць. Таксама сады, асабліва сады навукоўцаў, часта ўключалі невялікія аскетычныя домікі для адзіноты і медытацыі, часам у форме вясковых хацін рыбака, а таксама ізаляваныя дамы, якія служылі бібліятэкамі або працоўнымі кабінетамі (''shufang'')<ref>Che Bing Chiu, «Jardins de Chine», ст. 128.</ref>. <gallery> Файл:Retreat garden soft rain coolness.jpg|Зала з трыма пралётамі, паўнаскатным дахам і плоскімі карнізамі ў {{нп3|Сад адзіноты і разважання|Садзе адзіноты і разважання||Retreat & Reflection Garden}} (1885) Файл:Covered bridge in Humble Administrator's Garden.JPG|Мост Лятучай Вясёлкі ў [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]] спраектаваны такім чынам, каб у возеры было адлюстраванне ў форме вясёлкі Файл:Retreat garden thatched hall.jpg|Галоўная зала ў {{нп3|Сад адзіноты і разважання|Садзе адзіноты і разважання||Retreat & Reflection Garden}} Файл:Pavilions in Humble Administrator's Garden.JPG|Павільён з акном у выглядзе веера на возеры ў [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]] Файл:Ky2.jpg|Павільён у садзе {{нп3|Кеюань|||Keyuan}} Файл:Gongwangfu3.jpg|Доўгая галерэя для назірання за лотасавай сажалкай у маёнтку [[Гунванфу]] ў Пекіне Файл:PrinceGongM3.jpg|Садовая брама [[Гунванфу|маёнтка князя Гуна]] </gallery> ==== Матэрыялы ==== Для стварэння архітэктурных элементаў выкарыстоўваліся розныя матэрыялы: * камяні; * драўніна такіх парод дрэў як нэн<ref>адсутнічаюць звесткі, ці меўся пад гэтай назвай пэўны від дрэў, ці гэта нейкая агульная назва для драўніны з вызначанымі якасцямі, але з [https://forums.botanicalgarden.ubc.ca/threads/mystery-wood.434/ магчымых варыянтаў аднымі крыніцамі называюцца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230621155513/https://forums.botanicalgarden.ubc.ca/threads/mystery-wood.434/ |date=21 чэрвеня 2023 }} {{bt-bellat||Machilus nanmu}} ці {{bt-bellat||Cassia siamea}}, а [https://lansugarden.org/content/CI_assets/Winter_Plant_Guide_2021-2022.pdf іншымі]{{Недаступная спасылка}} — {{bt-bellat||Phoebe chekiangensis}}</ref>, [[хвоя]], [[камфоравае дрэва]], [[гінкга]]<ref name="Hammer"/>&nbsp;— тых, якія мелі эстэтычны выгляд і здольнасць доўгі час процідзейнічаць шкоднікам; * цэгла і чарапіца, розны колер якіх дасягаўся з дапамогай рознай тэмпературы абпалу і колькасці кіслароду === Штучныя горы і сады камянёў === [[Файл:Beijing_Botanical_Garden_-_Oct_09_-_IMG_1161.jpg|250px|справа|міні|{{нп3|Гуншы|Камень вучонага|ru|Гунши}} з возера [[Тайху]] ў [[Пекінскі батанічны сад|Пекінскім батанічным садзе]]]] [[Файл:Gongwangfu7.jpg|справа|міні|250px|Сад камянёў у [[Гунванфу|маёнтку прынца Гуна]] ў [[Пекін]]е, уключаючы [[Грот (архітэктура)|грот]]]] Штучная гара (''jiashan'') або сад камянёў была неад’емнай часткай класічнага кітайскага саду. Вяршыня гары з’яўляецца сімвалам гонару, сталасці і стойкасці ў [[Канфуцыянства|філасофіі Канфуцыя]] і ў «{{нп3|Кніга перамен|Кнізе перамен|uk|Книга змін}}»{{Sfn|Che Bing|2010|p=114}}. Гара на востраве таксама з’яўляецца цэнтральнай часткай легенды аб Астравах Несмяротных, таму яна таксама стала цэнтральным элементам многіх класічных садоў. Першы вядомы сад камянёў у кітайскай гісторыі садоў з’явіўся ў «Трусіным садзе» (''Tu Yuan''), пабудаваным у часы дынастыі [[Імперыя Хань|Заходняя Хань]]<ref>{{Cite book|last=Tsu|first=Frances Ya-sing|title=Landscape design in Chinese gardens|year=1988|publisher=McGraw-Hill|location=New York|isbn=978-0-07-065339-9|page=[https://archive.org/details/landscapedesigni00tsuf/page/28 28]|url=https://archive.org/details/landscapedesigni00tsuf/page/28}}</ref>. У часы дынастыі [[Імперыя Тан|Тан]], камень быў узняты да статусу мастацкага аб’екта, які ацэньваўся па форме (''xing''), складу (''zhi''), колеру (''se'') і тэкстуры (''wen''), а таксама па мяккасці, празрыстасці і іншых характарыстыках. Паэт [[Бо Цзюі]] (772—846) напісаў каталог знакамітых камянёў з возера [[Тайху]] «Taihu Shiji». Гэтыя камяні, у асноўным вапняковыя і моцна высечаныя эрозіяй, сталі вельмі каштоўнымі для садоў. У часы дынастыі [[Сун]] штучныя горы будаваліся ў асноўным з зямлі{{Sfn|Che Bing|2010|p=114}}. Але імператар [[Хуэй-цзун]] амаль разбурыў эканоміку імперыі Сун, калі знішчыў усе масты на [[Вялікі канал Кітая|Вялікім кітайскім канале]], каб перавезці на баржах вялікія камяні ў свой Імперскі сад{{Sfn|Che Bing|2010|p=114}}. Падчас [[Імперыя Мін|дынастыі Мін]], выкарыстанне камянёў для стварэння штучных гор і гротаў дасягнула піка, а ў часы [[Імперыя Цын|дынастыі Цын]] сады камянёў дынастыі Мін лічыліся занадта штучнымі, і новыя горы ўжо будаваліся з камянёў і зямлі{{Sfn|Che Bing|2010|p=116}}. Сёння штучная гара ў кітайскіх садах мае невялікі відавы павільён наверсе. У невялікіх класічных садах адзіны даволі вялікі камень вучонага выступае ў ролі гары, а шэраг камянёў можа прадстаўляць сабой горны хрыбет. <gallery> Файл:Lingering please.jpg|Камень вучонага «Прыемная вяршыня, схаваная хмарамі» у {{нп3|Сад, які зацягвае|Садзе, які зацягвае||Lingering Garden}} Файл:Mountain garden main grotto.jpg|Сад камянёў у «{{нп3|Горная віла з захапляльнай прыгажосцю|Горнай віле з захапляльнай прыгажосцю||Mountain Villa with Embracing Beauty}}» Файл:Lion garden 9 lion peak.jpg|Вяршыня дзевяці львоў у {{нп3|Ільвіны гушчар|Ільвіным гушчары||Lion Grove Garden}} </gallery> === Вада === [[Файл:Humble_Administrator's_Garden1.jpg|справа|міні|250px|Возера ў [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]]]] [[Файл:Gongwangfu8.jpg|справа|міні|250px|Возера ў [[Гунванфу|Маёнтку князя Гуна]], Пекін]] Возера ці сажалка з’яўляюцца цэнтральным элементам класічнага кітайскага саду. Асноўныя будынкі, як правіла, размешчаны побач з ім, а павільёны вакол возера дазваляюць разглядаць яго з розных кропак. Сад часта меў [[лотас]]авую сажалку з [[Карась сярэбраны|залатымі рыбкамі]], адпаведна былі і павільёны для сузірання за лотасам і рыбкамі. У садзе возера мела важную сімвалічную ролю. У «{{нп3|Кніга перамен|Кнізе перамен|uk|Книга змін}}» вада азначае лёгкасць і зносіны і нясе ежу жыцця на сваім шляху праз даліны і раўніны. Яна таксама дапаўняе гару, яшчэ адзін цэнтральны элемент саду, і азначае сны і бясконцасць прасторы. Форма возера часта хавае свае берагі ад назіральнікаў з іншага берага, ствараючы ўражанне яго бясконцасці. Мяккасць вады кантрастуе з цвёрдасцю камянёў. Вада адлюстроўвае неба і таму пастаянна мяняецца, але найменшы ветрык здольны размыць або сцерці малюнак на вадзе{{Sfn|Chen|2011|p=145}}{{Sfn|Che Bing|2010|p=118}}. На азёры і павільёны на іх берагах таксама паўплываў іншы класічны твор кітайскай літаратуры, «{{нп3|Новы пераказ казак свету|||A New Account of the Tales of the World}}» (''Shishuo Xinyu'') {{нп3|Лю Іцын|Лю Іцына|ru|Лю Ицин}} (403—444), у якім ён апісваў прагулкі імператара [[Сыма Ю]] па берагах рэк Хаа і Пу, у Садзе цудоўнага лесу (''Hualin yuan''). Многія сады, у першую чаргу сады {{нп3|Цзяннань|Цзяннаня|ru|Цзяннань}} і імператарскія сады паўночнага Кітая, маюць элементы і назвы, узятыя з гэтай кнігі{{Sfn|Che Bing|2010|p=118}} . У маленькіх садах была адна сажалка з садам камянёў, раслінамі і будынкамі ўздоўж яе берагоў. У садах сярэдняга памеру ўжо будзе альбо адно возера з некалькімі ручаямі, якія ўпадаюць у яго, і мастамі праз ручаі, альбо адно доўгае возера, падзеленае на дзве часткі вузкім пралівам, праз які перакінуты мост. У вельмі вялікім садзе, такім як [[Сад сціплага чыноўніка]], галоўная асаблівасць-вялікае возера з астравамі, якія сімвалізуюць выспы Несмяротных, і ручаямі, якія ўпадаюць у возера. На возеры размешчана шмат збудаванняў, што ствараюць розныя віды,&nbsp;— каменная лодка, крыты мост, некалькі павільёнаў. Ва ўнутраных дварах некаторых садоў стваралі вобраз возера за кошт ўчастка з выраўнаваным белым пяском, акружанага камянямі. У месячным святле гэта выглядала як сапраўднае возера. Гэты стыль быў пазней запазычаны японцамі і стаў асновай {{нп3|Сад камянёў|японскага саду камянёў|ru|Сад камней}}. Ручаі ў кітайскім садзе заўсёды звілістыя і на шляху час ад часу хаваюцца за камянямі і раслінамі. Французскі святар-езуіт {{нп3|Жан Дэні Атырэ|||Jean Denis Attiret}} так апісаў адзін з убачаных ім садоў:<blockquote>«Каналы там не такія як нашы, закутыя ў камяні правільнай формы, яны вельмі вясковыя і акружаны камянямі, якія то выступаюць, то патопленыя і размешчаны з такім майстэрствам, што можна падумаць, што гэта зроблена прыродай»<ref>Jean-Denis Attiret, "Lettre a M. d’Assaut, 1re Novembre 1743. Lettres édifiantes et curieuses écrites des Missions étrangères par quelques missionaires de la Compagne de Jésus, " Paris, Fr. Guerin, 1749, volume XXVII, v-1. p. 1-61. Trans, by David Siefkin.</ref></blockquote> <gallery> Файл:Lingering Garden 1.jpg|Сажалка {{нп3|Сад, які зацягвае|Сада, які зацягвае||Lingering Garden}} Файл:Liyuan Gardens.jpg|Возера з вадзянымі лілеямі ў {{нп3|Сад, які зацягвае|Садзе, які зацягвае||Lingering Garden}} Файл:Yuyuan Garden.jpg|Залатыя рыбкі ў [[Юйюань|Садзе шчасця]] ў [[Шанхай|Шанхаі]] Файл:Pavilions in Humble Administrator's Garden.JPG|Возера і павільён у [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]] </gallery> === Кветкі і дрэвы === [[Файл:Gongwangfu1.jpg|справа|міні|250px|Квітнеючае дрэва над возерам у [[Гунванфу|маёнтку прынца Гуна]], Пекін]] [[Файл:Liuyuan.jpg|справа|міні|250px|У {{нп3|Сад, які зацягвае|Садзе, які зацягвае||Lingering Garden}}, кветкі кантрастуюць з каменем вучонага, які паказвае гару [[Цьен-Тай]], адзін з цэнтраў заснавання кітайскага будызму.]] Чацвёртым важным элементам кітайскага саду (побач з вадой, камянямі і архітэктурай) з’яўляюцца кветкі і дрэвы. Яны малююць прыроду ў яе самай яркай форме і кантрастуюць з прамымі лініямі архітэктуры і са сталасцю, вострымі вугламі і нерухомасцю камянёў. Яны змяняюцца з цягам часоў года, ствараюць гукі (гук дажджу па лісці банана ці ветру ў бамбуку) і водары для задавальнення наведвальніка. [[Файл:Three Friends of Winter by Zhao Mengjian.jpg|міні|250px|[[Чжаа Мэнцзянь]]. «Тры сябры зімы»]] Кожная кветка і дрэва ў садзе мелі сімвалічнае значэнне. Паколькі [[хвоя]], [[бамбук]] і кітайская [[Prunus mume|сліва]] заставаліся зялёнымі або квітнелі зімой, яны лічыліся «трыма сябрамі зімы» (歲寒三友) — навукоўцамі, якія стварылі класічныя сады. Часта іх і малявалі разам, напрыклад мастак [[Чжаа Мэнцзянь]]. Для іх хвоя была сімвалам даўгалецця і стойкасці, а таксама сталасці ў сяброўстве; бамбук з полым сцяблом, быў сімвалам сціплага мудраца, які імкнецца да ведаў, а таксама быў адзначаны за гнуткасць у шторм і нязломнасць; сліва шануецца як сімвал адраджэння пасля зімы і прыходу вясны. У часы дынастыі Сун любімым дрэвам было дрэва зімовай слівы, якое рана заквітала бела-ружовымі кветкамі з салодкім водарам{{Sfn|Che Bing|2010|p=137}}. [[Персік|Персікавае дрэва]] ў кітайскім садзе сімвалізавала доўгае жыццё і неўміручасць; яно асацыявалася з класічнай гісторыяй «Фруктовы сад {{нп3|Сі Ван Му||uk|Сі Ван Му}}, Каралевы-Маці Захаду». Па гэтай гісторыі, у легендарным пладовым садзе Сі Ван Му персікі квітнелі толькі праз тры тысячы гадоў, давалі плады толькі яшчэ праз тры тысячы гадоў, якія спелі яшчэ праз тры тысячы гадоў. А хто такі персік з’ядаў, станавіўся Несмяротным. Гэты легендарны сад фігуруе ў многіх кітайскіх карцінах і пейзажах ў садах{{Sfn|Che Bing|2010|p=141}}. [[Груша]] была сімвалам справядлівасці і мудрасці. Кітайская назва для грушы гучала аднолькава са словам «пакінуць», «разлучыцца», і таму зрэзаць грушу азначала наклікаць няшчасце&nbsp;— страту дружбы або любові. Паколькі дрэва жыло доўга, груша таксама сімвалізавала працяглую дружбу ці каханне. [[Абрыкос]] сімвалізаваў шлях {{нп3|Мандарын (чыноўнік)|мандарына|uk|Мандарин (чиновник)}}&nbsp;— дзяржаўнага чыноўніка. У часы дынастыі Тан, тых, хто здаў вышэйшы ўзровень {{нп3|Кэцзюй|дзяржаўных экзаменаў|uk|Державні іспити (Китай)}} чакаў баль у садзе абрыкосавых дрэў (Цзіньюань, ''Xingyuan''). Плод [[Гранат (род раслін)|граната]] дарылі маладым, як пажаданні дзяцей-хлопчыкаў і шматлікіх нашчадкаў у цэлым. Вярба была сімвалам дружбы і жыццёвых задавальненняў, і гасцям прапаноўвалі галіны вярбы ў знак дружбы{{Sfn|Che Bing|2010|p=142}}. З кветак больш за ўсё шанаваліся [[Архідныя|архідэі]], [[Півоня|півоні]] і [[лотас]]ы. У часы дынастыі Тан самай каштоўнай кветкай саду лічылася півоня, як сімвал раскошы і за тонкі водар. Архідэі ж былі сімвалам высакароднасці і немагчымай любові, пра што сведчыць кітайскі выраз «далёкая архідэя ў адзінокай даліне». Лотас шанаваўся за чысціню, а за намаганні, якія расліна прыкладае, каб кветка распусцілася ў паветры над вадой, ён таксама стаў сімвалам імкнення да ведаў. Пісьменнік і філосаф {{нп3|Чжоў Дуньі||uk|Чжоу Дуньї}} напісаў вядомую [[Элегія|элегію]] лотаса, дзе параўнаў яго з ''junzi''&nbsp;— чалавекам, які мае цэласнасць і баланс. [[Хрызантэма|Хрызантэме]] элегію напісаў паэт [[Таа Юаньмін]], які акружыў свой дом гэтымі кветкамі:<blockquote>«Ля падножжа ўсходняга плота, сарваў я хрызантэму, Удалечыні, абыякавыя і спакойныя, я бачу горы поўдня.»{{Sfn|Che Bing|2010|p=137}}</blockquote> Стваральнікі класічных кітайскіх садоў імкнуліся захаваць натуральны выгляд пейзажу. Калі яны наогул рабіліся, абрэзка кроны і каранёў была накіравана на захаванне натуральнай формы. Асабліва ў міні-пейзажах кітайскіх садоў шанаваліся карлікавыя дрэвы, калі яны выглядалі старымі і скручанымі{{Sfn|Chen|2011|p=185}}. <gallery> Файл:Lactiflora1b.UME.jpg|{{bt-bellat|Півоня малочнакветкавая|Paeonia lactiflora}} Файл:Gumei Qishi Meiyuan.jpg|Кветкі слівы {{bt-bellat||Prunus mume}} у {{нп3|Слівавы сад|Слівавым садзе||The Plum Garden}}, [[Цзянсу]] Файл:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|Кветка лотаса {{bt-bellat||Nelumbo nucifera}} Файл:Humble admin garden suzhou small.jpg|Лотасавая сажалка ў [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]] Файл:Beijing summerpalace xiequyuan2.jpg|Бамбук у садзе {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летняга палаца|ru|Летний дворец (Пекин)}} </gallery> === «Запазычаны пейзаж», час і поры года === Паводле кнігі XVI стагоддзя [[Цзі Чэн]]а «{{нп3|Мастацтва садоў (Цзі Чэн)|Мастацтва садоў|d|Q18823243}}», «запазычаныя пейзажы» (''jiejing'') былі найбольш важным элементам саду. Гэта магло азначаць выкарыстанне пейзажаў за межамі саду, такіх як від на далёкую гару або дрэвы ў суседнім садзе, каб стварыць уражанне значна большага памеру саду чым насамрэч. Знакамітым прыкладам з’яўляецца акружаны туманам далёкі від на {{нп3|Пагада Бейшы|пагаду Паўночнага храма||Beisi Pagoda}} ў [[Сучжоў]], які можна было ўбачыць праз возера ў [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]]. Але, як пісаў Цзі Чжэн, гэта таксама маглі быць «ідэальная стужка ручая, жывёлы, птушкі, рыбы або іншыя прыродныя элементы (дождж, вецер, снег) ці нешта менш матэрыяльнае, напрыклад, прамень месячнага святла, малюнак на паверхні возера, ранішні туман або чырвонае неба на заходзе». Гэта мог быць і гук; ён рэкамендаваў размяшчаць павільён побач з храмам, каб можна было чуць малітвы; саджаць пахучыя кветкі побач з дарожкамі і павільёнамі, каб наведвальнікі маглі атрымаць асалоду ад іх водарам; ствараць курасадні для птушак, каб яны прыляталі і спявалі; будаваць ручаі так, каб іх гук быў прыемным, і саджаць бананавыя дрэвы ў дворыках так, каб дождж тупаў па іх лісці. «Разумнае запазычанне не мае прычыны, — пісаў Цзі Чжэн, — яно нараджаецца проста з адчування, спароджанага прыгажосцю пейзажу»{{Sfn|Baridon|1998|p=396}}. Поры года і гадзіна дня таксама былі важныя&nbsp;— пры стварэнні пейзажаў стваральнікі саду ўлічвалі, што будзе лепш за ўсё глядзецца ў пэўны час года, на што лепш за ўсё глядзець ноччу, раніцай ці пасля абеду. Цзі Чжэн пісаў: «У цэнтры шумнага горада варта выбраць ціхамірныя і хупавыя карціны: з ўзвышша вы глядзіце на далёкі гарызонт, акружаны гарамі як экранам; у адкрытым павільёне лёгкі пяшчотны брыз пранікае ўнутр; ад уваходу ручай цячэ ў напрамку балота»{{Sfn|Baridon|1998|p=411}}. === Утойванне і неспадзяванасць === Утойванне і неспадзяванасць таксама былі важныя для кітайскага саду&nbsp;— не павінна была існаваць магчымасць ўбачыць увесь сад з адной кропкі, сад павінен быў раскрывацца серыяй пейзажаў. Наведвальнікі перамяшчаліся ад пейзажу да пейзажу альбо па закрытых галерэях, альбо па звілістых дарожках, якія хавалі наступны пейзаж да апошняга моманту. Новы пейзаж раптам з’яўляўся пры павароце дарожкі, альбо скрозь акно галерэі, альбо схаваны за бамбукавым экранам. Пейзажы маглі адкрывацца праз круглыя вокны, вокны незвычайнай формы або вокны са складанай разьбой, якія разбівалі від на дэталі{{Sfn|Che Bing|2010|p=205}}. == У мастацтве і літаратуры == [[Файл:Leng_Mei_-_Figures_-_Spring_Evening_Banquet.jpg|справа|міні|250px|Карціна «Вясновы вячэрні баль у садзе цвіцення персікаў і сліў», [[Лэн Мэй]] (''Leng Mei'', 1677—1742) ілюструе знакаміты садовы верш [[Лі Бо]].]] Кітайскі сад і кітайскае мастацтва і літаратура ўзаемна натхнялі адно аднаго. Напрыклад, мастацкая школа «[[Шань-шуй]]» (літаральна «Горы і вада», фактычна&nbsp;— «пейзаж»), карані якой у V ст.&nbsp;н.&nbsp;э., ўстанавіла прынцыпы кітайскай пейзажнага жывапісу, вельмі падобныя на прынцыпы кітайскага садоўніцтва. Карціны не павінны былі быць рэалістычнымі; яны павінны былі адлюстроўваць тое, што мастак адчуваў, а не тое, што бачыў. У XVII стагоддзі пейзажыст {{нп3|Шытаа||uk|Шитао}} пісаў, што ён хацеў «…стварыць пейзаж, які не быў бы скажоны якой-небудзь вульгарнай банальнасцю…» Ён хацеў стварыць у наведвальніка адчуванне галавакружэння: «адлюстраваць свет, недаступны чалавеку, без шляху, які б да яго вёў, як астравы Бахай, {{нп3|Гара Пэнлай|Пэнлай|ru|Гора Пэнлай}} і {{нп3|Фанчжан||ru|Фанчжан}}, дзе могуць жыць толькі Несмяротныя, і якія смяротны чалавек не можа ўявіць. Гэта галавакружэнне, якое існуе ў Сусвеце, і каб адлюстраваць яго на карціне, трэба паказаць вострыя вяршыні, абрывы, вісячыя масты, глыбокія цясніны. І для чароўнасці эфекту, гэта варта зрабіць толькі пэндзлікам». Менавіта гэтую эмоцыю стваральнікі садоў хацелі выклікаць сваімі камянямі навукоўцаў і мініятурнымі «горнымі хрыбтамі»{{Sfn|Baridon|1998|p=425}}. У літаратуры сады былі прадметам такога кірунку паэзіі, як «Цянь-юань» (''Tianyuan'', літаральна&nbsp;— «Палі і сады»), які дасягнуў свайго найвышэйшага развіцця ў часы [[Імперыя Тан|дынастыі Тан]] у творчасці такіх паэтаў як [[Ван Вэй]]{{Sfn|Baridon|1998|p=389}}. У сваю чаргу, назвы такіх садоў [[Сучжоў]] як Сад бурных хваль або Сад медытацыі ўзятыя з {{нп3|Кітайская паэзія|кітайскай паэзіі|uk|Китайська поезія}}{{Sfn|Feng|2007|p=14}}, а ў саміх садах асобныя павільёны і назіральныя кропкі часта прысвячалі радкам вершаў, якія выразалі на камянях або таблічках. Напрыклад, Павільён «Месяц узыходзіць разам з брызам» у {{нп3|Сад адзіноты пар|Садзе адзіноты пар||Couple's Retreat Garden}}, які выкарыстоўваўся для сузірання за Месяцам, меў разьбу з цытатай з верша {{нп3|Хань Юй|Хань Юя|ru|Хань Юй}}: : «Змярканне прыносіць восень: а вецер прыносіць сюды Месяц.» А Зала півонь у тым жа садзе была прысвечана [[Лі Бо]]: : «Вясновы брыз лёгка кранаецца балюстрады: а півоня прасякнута расой.»{{Sfn|Feng|2007|p=}} [[Ван Вэй]] быў паэтам, мастаком і будыйскім манахам, які да пераезду ў правінцыю {{нп3|Ланьцянь||uk|Ланьтянь}} працаваў ва ўрадзе. У правінцыі ён пабудаваў адзін з першых садоў навукоўцаў (''wenren yuan'') пад назвай Даліна Янтэ. У гэтым садзе наведвальніку адзін за адным, як карціны ў скрутку, адкрываліся 20 пейзажаў, кожны праілюстраваны вершам. Напрыклад адзін з пейзажаў ілюстраваў такі верш: : «Белая скала выходзіць з плыні; : Халоднае неба з чырвоным лісцем: : Па горным шляху бяжыць дождж, : і блакіт пустаты змочвае наша адзенне»{{Sfn|Che Bing|2010|p=19}} Сад даліна Янтэ даўно знік, але памяць пра яго ў карцінах і вершах натхніла многія іншыя сады навукоўцаў{{Sfn|Che Bing|2010|p=19}}. Сацыякультурнае значэнне саду праілюстравана ў класічным рамане «[[Сон у чырвоным цераме|Сон у Чырвоным цераме]]» пісьменніка [[Цаа Сюэцынь|Цаа Сюэцыня]], падзеі ў якім разгортваюцца амаль выключна ў садзе<ref name="ebrey-social">{{Cite web|last=Ebrey|first=Patricia Buckley|title=The Garden as a Site of Social Activity|url=http://depts.washington.edu/chinaciv/home/3garsocl.htm|publisher=University of Washington|accessdate=5 жовтня 2011|archive-date=14 Квітня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414015426/http://depts.washington.edu/chinaciv/home/3garsocl.htm}}</ref>. == Філасофія == [[Файл:Bridge_in_Humble_Administrator's_Garden.JPG|справа|міні|250px|{{нп3|Мост дзевяці паваротаў|Зігзагападобны мост||Nine-turn bridge}} у [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]] ілюструе прыказку «Доступ да таямніц толькі ўскосным шляхам.»]] {{Quote box|quote=Хоць усё [у садзе] — стварэнне чалавека, мусіць здавацца, што створана яно небам...|align=right|source=– Цзі Чжэн "Мастацтва садоў" (''Yuanye'', 1633)<ref>Працытавана ў Michel Attiret, ''Les Jardins'', Editions Robert Lafont, Paris, 1998 pg. 402</ref>|width=216px}} Кітайскі класічны сад меў шмат функцый&nbsp;— ён можа быць выкарыстаны для банкетаў, урачыстасцяў або для кахання; для адзіноты і разважанняў; як ціхае месца для малявання, паэзіі, каліграфіі і музычных практыкаванняў; для вывучэння класічных тэкстаў{{Sfn|Smith|2009|p=34}}; месца для чаявання і месца, дзе паэты п’янелі ад віна{{Sfn|Che Bing|2010|p=193}}; месца дэманстрацыі густу ўладальніка і магчымасцяў культывацыі. Але сады мелі і філасофскае значэнне. [[Даасізм]] аказаў моцны ўплыў на класічныя кітайскія сады. Пасля [[Імперыя Хань|дынастыі Хань]] сады часта ствараліся як жыллё ўрадавых чыноўнікаў, якія страцілі свае пасады або хацелі пазбегнуць ціску і негатыўнага ўплыву жыцця пры двары. Яны выбіралі жыццё па ідэалах даасізму па ўхіленню ад клопатаў свету<ref>{{Cite web|last=Ebrey|first=Patricia Buckley|title=Origins of Garden Design|url=http://depts.washington.edu/chinaciv/home/3garhist.htm|publisher=University of Washington|accessdate=5 жовтня 2011|archive-date=14 Квітня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414015421/http://depts.washington.edu/chinaciv/home/3garhist.htm}}</ref>. Для прыхільнікаў даасізму прасвятлення можна было дасягнуць разважаючы аб адзінстве тварэння, у якім парадак і гармонія ўласцівыя прыродзе{{Sfn|Stepanova|2010}}{{Sfn|Smith|2009}}{{Sfn|Thacker|1985}}. Сады павінны былі выклікаць ідылічнае пачуццё вандравання па прыродным ландшафце, блізкасці да старадаўняга ладу жыцця і шанаваць гармонію паміж чалавекам і прыродай<ref name="metmuseum">{{Cite web|title=Chinese gardens and collectors' rocks|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/cgrk/hd_cgrk.htm|publisher=The Metropolitan Museum of Art|accessdate=6 вересня 2011|archive-date=5 Вересня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905095452/http://www.metmuseum.org/toah/hd/cgrk/hd_cgrk.htm}}</ref>{{Sfn|Wong|2001}}. У даасізме камяні і вада з’яўляюцца супрацьлегласцямі [[інь і ян]], якія, аднак, дапаўняюць і дапасоўваюць адна адну. Каменне з’яўляецца моцнымі, аднак вада яго точыць, і моцная эрозія камянёў з возера [[Тайху]], якія размяшчалі ў садках, дэманстравала гэты прынцып. Сваё пасланне мелі і звілістыя дарожкі, масты і галерэі ў форме зігзага, вядучыя ад аднаго пейзажу да іншага,&nbsp;— яны ілюстравалі кітайскую прыказку, «Доступ да таямніц толькі ўскоснымі шляхам.»<ref>Гэта прымаўка працытавана ў класічным рамане XVIII стагоддзя «[[Сон у чырвоным цераме]]», калі сям’я шукае фразу-лозунг для садовага павільёна </ref>. На думку ландшафтнага гісторыка і архітэктара {{нп3|Чэ Бін Чу||fr|Che Bing Chiu}}, кожны сад быў «імкненнем да рая, страчанага свету, утапічнага сусвету. Сад вучонага ўдзельнічаў у гэтым пошуку&nbsp;— з аднаго боку пошуку Дома несмяротных, з другога&nbsp;— пошуку свету Залатога Веку, прага якога была ў сэрцы навукоўца»{{Sfn|Che Bing|2010|p=186}}. {{нп3|Чжоў Ганчжы||zh|周干峙}}, прэзідэнт Кітайскага Саюза ландшафтнай архітэктуры і акадэмік Кітайскай акадэміі навук, выказаў у 2007 годзе больш сучасны погляд на філасофію саду: «класічныя кітайскія сады з’яўляюцца ідэальным злучэннем прыроды і працы чалавека. Яны з’яўляюцца імітацыяй прыроды і цалкам паказваюць яе прыгажосць. Але яны могуць разглядацца і як паляпшэнне прыроды, з якога ззяе мастацкі геній чалавека»{{Sfn|Feng|2007}}. == Уплыў == === Кітайскі ўплыў на японскія сады === Класічныя кітайскія сады аказалі значны ўплыў на раннія японскія сады. Уплыў Кітая ўпершыню дасягнуў Японіі праз Карэю да 600&nbsp;г. н.&nbsp;э{{Sfn|Smith|2009|p=34}}. У 607&nbsp;годзе. н.&nbsp;э., японскі наследны прынц [[Сётоку Тайсі|Сётоку]] даслаў да кітайскага двара дыпламатычную місію, якая пачала культурны абмен, што доўжыўся стагоддзямі{{Sfn|Baridon|1998|p=464}}. Сотні японскіх навукоўцаў адправілі ў Кітай для вывучэння мовы, палітычнай сістэмы і культуры. Японскі пасол у Кітаі [[Она но Імока]] апісаў японскаму двару вялікія ландшафтныя сады кітайскага імператара, і яго справаздачы аказалі значны ўплыў на развіццё японскага ландшафтнага дызайну{{Sfn|Chen|2011|p=150}}. У {{нп3|перыяд Нара||uk|Період Нара}} (710—794&nbsp;), калі японская сталіца размяшчалася ў [[Нара (горад)|Нары]], і пазней у {{нп3|Хэян-кё||uk|Хейан-кьо}}, японскі двор стварыў вялікія ландшафтныя сады з азёрамі і павільёнамі па кітайскім узоры, каб арыстакраты маглі шпацыраваць і павольна плаваць у маленькіх лодках, і меншыя прыватныя сады для разважанняў і рэлігійнай медытацыі{{Sfn|Baridon|1998|p=470}}. Японскі манах {{нп3|Эйсай||uk|Ейсай}} (1141—1215) прынёс з Кітая ў Японію {{нп3|Секта Рындзай|Рындзайскую школу|uk|Секта Ріндзай}} [[Дзэн|дзэн-будызму]], што спрыяла стварэнню знакамітага унікальнага стылю&nbsp;— {{нп3|Сад камянёў|японскага саду камянёў|uk|Японський сад каменів}}, прыкладам якога з’яўляецца сад {{нп3|Манастыр Роан|манастыра Роан|uk|Монастир Рьоан}}. Ён таксама прывёз з Кітая [[зялёны чай]], спачатку як танізавальны сродак для манахаў, каб яны не засыпалі падчас доўгай медытацыі. Гэта спрыяла з’яўленню {{нп3|Японская чайная цырымонія|чайнай цырымоніі|uk|Тядо}}, якая стала важным рытуалам у японскіх садах{{Sfn|Baridon|1998|p=469}}. [[Файл:Kyotogarden.jpg|справа|міні|250пкс|{{нп3|Мохавы газон|||Moss lawn}} у Садзе імхоў {{нп3|Манастыр Сайхо (Кіёта)|манастыра Сайхо||Saihō-ji (Kyoto)}} ў [[Кіёта]]]] Японскі дызайнер садоў {{нп3|Мусо Сасэкі||ru|Мусо Сосэки}} (1275—1351) стварыў знакаміты Сад імхоў {{нп3|Манастыр Сайхо (Кіёта)|манастыра Сайхо||Saihō-ji (Kyoto)}} ў [[Кіёта]], які ўключаў аднаўленне вострава {{нп3|Восем Несмяротных|Васьмі Несмяротных|uk|Вісім Безсмертних}}, які на японскай называецца [[Пенглай (гара)|Гарай]] і які быў важнай рысай многіх кітайскіх садоў. У [[перыяд Камакура]] (1185—1333) і асабліва ў {{нп3|перыяд Мурамаці||uk|Період Муроматі}} (1336—1573) японскі сад паступова стаў больш строгім, чым кітайскі, развіваючыся па ўласных эстэтычных прынцыпах{{Sfn|Baridon|1998|p=470}}. === У Еўропе === [[Файл:Le_Jardin_chinois_(detail)_by_François_Boucher.jpg|250px|справа|міні|Прадстаўленне аб кітайскім садзе мастака [[Франсуа Бушэ]] (1742)]] Першым еўрапейцам, які апісаў кітайскі сад, быў [[Марка Пола]], які наведаў летні палац [[Хубілай|Хубілая]] ў {{нп3|Шанду||uk|Шанду}}. Гэты сад аказаў далейшы ўплыў на еўрапейскую культуру&nbsp;— у 1797 годзе ён натхніў на паэму «{{нп3|Кубла-хан|Хубілай Хан|ru|Кубла-хан}}» англійскага паэта-рамантыка [[Сэмюэл Тэйлар Колрыдж|Сэмюэла Тэйлара Колрыджа]]<ref>Samuel Taylor Coleridge, «Christabel, Kubla Khan, and the Pains of Sleep», 2nd edition, William Bulmer, London, 1816.</ref>. Марка Пола таксама апісаў сады імперскага палаца ў Ханбалыку (мангольская назва горада, які стаў [[Пекін]]ам)&nbsp;— валы, балюстрады і павільёны, што атачалі глыбокае возера, поўнае рыбы, з лебедзямі і іншымі воднымі птушкамі; цэнтральнай рысай саду быў штучны пагорак у сотню крокаў уверх і тысячу крокаў па перыметры, засаджаны вечназялёнымі дрэвамі і упрыгожаны камянямі зялёнага [[Азурыт|азурыта]]{{Sfn|Baridon|1998|p=387}}. Першы святар-езуіт [[Францыск Ксаверый]] прыбыў у Кітай у 1552 годзе, а езуіт [[Матэа Рычы]] атрымаў дазвол пасяліцца ў Пекіне ў 1601 годзе, пачаўшы там місію. У рамках сваёй ордэнскай перапіскі езуіты пачалі дасылаць у Еўропу і апісанні кітайскай культуры і садоў. {{нп3|Луі дэ Камтэ|||Louis le Comte}}, матэматык французскага караля, наведаў Кітай у 1685 годзе. Ён пісаў, што кітайскія сады мелі гроты, штучныя пагоркі і складзеныя ў кучу камянёў, каб імітаваць прыроду, у адрозненне ад строгіх геаметрычных формаў тагачасных французскіх садоў<ref>Louis le Comte, «Nouveaux memoires sur l’etat present de la Chine», vol. I, ст. 336.</ref>. У XVIII стагоддзі, калі кітайскі фарфор і іншыя дэкаратыўныя прадметы пачалі пранікаць у Еўропу, адбылося развіццё стылю {{нп3|шынуазры||uk|Шинуазрі}}, усплёску цікавасці да ўсяго кітайскага, уключаючы сады. Мастакі [[Антуан Вато]] і [[Франсуа Бушэ]] малявалі кітайскія сцэнкі, як яны іх прадстаўлялі, а [[Кацярына II]] запатрабавала перарабіць адзін з палацавых пакояў у кітайскім стылі<ref>O. Impey, «Chinoiseries», London, Oxford University Press, 1977.</ref>. У 1738 годзе француз-езуіт і мастак {{нп3|Жан Дэні Атырэ|||Jean Denis Attiret}} накіраваўся ў Кітай, дзе стаў прыдворным мастаком імператара [[Цяньлун]]а. Ён шмат апісваў жыццё пры двары, сядзібы і сады і ў тым ліку напісаў: : «Усё сапраўды велічна і прыгожа, як па дызайне, так і па выкананні: і [сады] мяне больш за ўсё ўражваюць, паколькі я ніколі не бачыў нічога падобнага на іх, у любой частцы свету, дзе я ўжо быў»{{Sfn|Chang|2010|p=23}}. Імператар [[Цяньлун]] таксама цікавіўся Еўропай. Ён замовіў езуіту-мастаку [[Джузэпэ Кастыльёнэ]], які меў інжынерныя навыкі, пабудаваць палац у стылі барока і фантаны, падобныя на тыя, што, як ён чуў, былі ў садах [[Версаль (горад)|Версаля]]{{Sfn|Baridon|1998|p=348}}. [[Файл:Kew_Gardens_Pagoda.jpg|справа|міні|250px|{{нп3|Вялікая пагада (Лондан)|Пагада|uk|Велика пагода (Лондон)}} ў [[Каралеўскія батанічныя сады К’ю|Каралеўскіх батанічных садах ў К’ю]], [[Лондан]] (1761)]] Кітайская архітэктура і эстэтыка аказалі некаторы ўплыў і на [[Пейзажны парк|англійскі сад]]. у 1685 годзе англійскі дыпламат і пісьменнік сэр {{нп3|Уільям Тэмпл (1-ы баранет)|Уільям Тэмпл|ru|Темпл, Уильям, 1-й баронет}} напісаў эсэ «У садзе [[Эпікур]]а», у якім супрацьпастаўляў еўрапейскія тэорыі сіметрычных садоў з асіметрычнымі садамі Кітая{{Sfn|Chang|2010}}. Тэмпл сам у Кітаі не быў, але чытаў творы еўрапейцаў, якія наведалі краіну. Ён адзначаў, што ў кітайскіх садах {{нп3|Шараваджы|пазбягаюць шэрагаў дрэў і кветнікаў||Sharawadgi}}, а замест гэтага размяшчаюць дрэвы, кветкі і іншыя элементы саду так, каб ствараць прыемныя воку кампазіцыі. Пазней яго назіранні пра кітайскі сад працытавалі {{нп3|Джозэф Эдысан||uk|Джозеф Еддісон}} у эсэ 1712 года, з мэтай нападак на англійскіх садаводаў, якія на яго думку замест імітацыі прыроды спрабавалі ствараць сады ў французскім стылі, далёкім ад натуральнага{{Sfn|Baridon|1998}}. У першай палове XVIII стагоддзя англійскі [[пейзажны парк]] ужо быў дастаткова развіты пад уплывам падарожжаў брытанскай арыстакратыі ў Італію і іх жадання мець сады, якія б падыходзілі [[Паладыянства|паладыянскаму]] стылю іх загарадных маёнткаў, а таксама пад уплывам рамантычных пейзажаў [[Клод Ларэн|Клода Ларэна]] і іншых мастакоў. З распаўсюджаннем захаплення экзатычным кітайскім мастацтвам і архітэктурай у Еўропе, у 1738 годзе першы ў Англіі {{нп3|Сады Стоў|кітайскі домік||Stowe Gardens}} з’явіўся ў {{нп3|Стоўв Хаўс|||Stowe House}}, побач з рымскімі храмамі, гатычнымі руінамі і іншымі архітэктурнымі элементамі. {{Quote box|quote=Пры першым поглядзе на ўзбярэжжа Кітая замежнік падумае, што яго насельніцтва - гэта нацыя садоўнікаў.|align=right|source=– Main, James. "Gardener's Magazine", 1827, Volume II, c. 135{{sfn|Kilpatrick|2007|p=130}}|width=216px}}Стыль набыў яшчэ большую папулярнасць дзякуючы архітэктару [[Уільям Чамберс]]у, які жыў у Кітаі ў 1745—1747&nbsp;гадах і напісаў кнігу «Малюнкі, будынкі, мэбля, звычкі, машыны і сталовыя прыборы кітайцаў» (1757), дзе заахвочваў заходніх садовых дызайнераў выкарыстоўваць такія кітайскія стылістычныя сродкі як утойванне, асіметрыю і натуралізм. У 1772 годзе ён надрукаваў сваю «Дысертацыю ўсходняга садаводства»&nbsp;— вольны роздум на тэму сучасных яму ідэй натуралістычнага стылю кітайскага садаводства<ref>{{Cite web|url=http://books.google.com/books/reader?id=GB5AAAAAcAAJ|title=Chambers, William (1772). Dissertation on Oriental Gardening|accessdate=14 Вересня 2015|archive-date=31 Серпня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831163912/https://books.google.com/books/reader?id=GB5AAAAAcAAJ}}</ref>. Ён верыў, што сад павінен быць поўным нечаканасцяў. У 1761 годзе ён пабудаваў у [[Каралеўскія батанічныя сады К’ю|Каралеўскіх батанічных садах ў К’ю]] кітайскую пагаду, домік і сад разам з мячэццю, храмам Сонца, разбуранай аркай і паладыянскім мостам. Дзякуючы Чамберсу кітайскія пабудовы пачалі з’яўляцца ў іншых англійскіх садах, затым у [[Францыя|Францыі]] і іншых месцах Еўропы. {{нп3|Луіс Карагіс Кармантэль||uk|Луїс Каррогіс Кармонтель}} дадаў Кітайскі павільён у свой сад у [[Парк Мансо|парку Мансо]] ў [[Парыж]]ы (1772), а герцаг {{нп3|Эцьен-Франсуа Шуазёль||ru|Шуазёль, Этьен-Франсуа де}} пабудаваў пагаду ў сваім маёнтку ў {{нп3|Шантлу (Іль і Вілен)|Шантлу|uk|Шантлу (Іль і Вілен)}} ў 1775—1778&nbsp;гадах Руская імператрыца [[Кацярына II]] пабудавала пагаду ў садзе палаца {{нп3|Царскае Сяло (музей-запаведнік)|Царскага Сяла|uk|Царське Село (музей-заповідник)}} паміж 1778 і 1786 гадамі<ref>Alexander Orloff and Dmitri Chvidkovski, «Saint-Petersbourg, l’architecture des tsars», Paris, 1995</ref>. Паколькі кантынентальным крытыкам не спадабаўся тэрмін «англійскі сад», яны нават пачалі выкарыстоўваць тэрмін «англа-кітайскі стыль» для апісання стылю. У канцы XIX стагоддзя ў многіх парках па ўсёй Еўропе былі маляўнічыя кітайскія пагады, павільёны або [[Месячны мост|масты]], але толькі некалькім з іх была ўласцівая больш стрыманая сапраўдная эстэтыка кітайскага саду. === Сучасныя кітайскія сады на Захадзе === З 1970-х гадоў у Еўропе і ЗША пачалі з’яўляцца сапраўдныя кітайскія сады, часта ў рамках праграмы [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]]. У такіх выпадках іх стваралі кітайскія садоўнікі з выкарыстаннем кітайскіх раслін і архітэктурных элементаў. Некаторыя прыклады: * Кітайскі садовы дворык [[Метраполітэн-музей|Музея мастацтва Метраполітэн]] у [[Нью-Ёрк]]у, створаны як рэпліка аднаго з панадворкаў {{нп3|Сад гаспадара Цянётаў|Сада гаспадара Цянётаў||Master of the Nets Garden}} у [[Сучжоў]]<ref name="Hammer"/> (1980) * {{нп3|Заходні парк (Мюнхен)|Сад водару і раскошы||Westpark (Munich)}} ў Мюнхене (1983) * {{нп3|Кітайскі сад сяброўства||uk|Китайський сад дружби}} ў [[Сідней|Сіднеі]] (1988) * {{нп3|Сад нябеснай радасці||de|Garten des Himmlischen Friedens}} ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] (1989) * {{нп3|Кітайскі сад (Цюрых)|Кітайскі сад||Chinese Garden, Zürich}} у [[Цюрых]]у (1994) * {{нп3|Сад адноўленага Месяца||de|Garten des wiedergewonnenen Mondes}} у Берліне (2000)&nbsp; самы вялікі кітайскі сад у Еўропе (2,7 га) * {{нп3|Сад многіх відаў||de|Garten der vielen Ansichten}} у [[Мангейм]]е (2001) == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{cite book |last=Baridon |first=Michel |title=Les Jardins- Paysagistes, Jardiniers, Poetes |year = 1998 |publisher = Éditions Robert Lafont |location = Paris |isbn = 978-2-221-06707-9 |language = fr }} * {{cite book|last=Chang|first=Elizabeth Hope|title=Britain's Chinese eye: Literature, empire, and aesthetics in nineteenth-century Britain|year=2010|publisher=Stanford University Press|location=Stanford|isbn=978-0-8047-5945-8|url=http://books.google.com/books?id=29cK5UzaG1oC|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617080050/https://books.google.com/books?id=29cK5UzaG1oC}} * {{cite book |last=Chaoxiong |first=Feng |title = The Classical Gardens of Suzhou |year=2007 |publisher = New World Press |location = Beijing |isbn = 978-7-80228-508-8|ref={{sfnref|Feng|2007}} }} * {{cite book|last=Chen|first=Gang|title=Landscape architecture: Planting design illustrated|year=2011|publisher=ArchiteG, Inc.|isbn=978-0-9843741-9-9|url=http://books.google.com/books?id=FIhad8oJ3nwC|edition=3rd|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160801042138/https://books.google.com/books?id=FIhad8oJ3nwC}} * {{cite book |last=Chiu |first=Che Bing |title=Jardins de Chine, ou la quête du paradis |year = 2010 |publisher = Éditions de la Martinière |location = Paris |isbn = 978-2-7324-4038-5 |language = fr |ref={{sfnref|Che Bing|2010}} }} * {{cite book |last=Clunas |first=Craig |title = Fruitful sites: garden culture in Ming dynasty China. |url=https://archive.org/details/fruitfulsitesgar0000clun |year = 1996 |location = Durham |publisher = Duke University Press }} * {{cite book|last=Ji|first=Cheng|title=The Craft of Gardens|year=1988|location= London and New Haven |publisher=Yale University Press|isbn= }}, translated by A. Hardie * {{cite book |last=Keswick |first=Maggie |title = The Chinese garden: history, art, and architecture |year=2003 |edition = 3rd |location = Cambridge, Massachusetts |publisher = Harvard University Press }} * {{cite book|last=Kilpatrick|first=Jane|title=Gifts from the gardens of China|year=2007|publisher=Frances Lincoln|location=London|isbn=978-0-7112-2630-2|url=http://books.google.com/books?id=dgsfa13J2OIC|accessdate=2015-09-14|archive-date=2014-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140628044749/http://books.google.com/books?id=dgsfa13J2OIC}} * {{cite book |last=Sirén |first=Osvald |title = Gardens of China |year=1949 |location = New York, NY |publisher = Ronald Press }} * {{cite book |last=Sirén |first=Osvald |title = China and Gardens of Europe of the Eighteenth Century |year = 1950 }} * {{cite book|last=Smith|first=Kim|title=Oh garden of fresh possibilities!|year=2009|publisher=David R. Godine, Publisher|location=Boston|isbn=978-1-56792-330-8|url=http://books.google.com/books?id=RO6oOWxhA_gC|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617213710/https://books.google.com/books?id=RO6oOWxhA_gC}} * {{cite book |last=Song |first=Z.-S. |title=Jardins classiques français et chinois: comparaison de deux modalités paysagères |year = 2005 |location = Paris |publisher = Editions You Feng |language = fr }} * {{cite book|last=Stepanova|first=Jekaterina|title=Eastwards: Western views on East Asian culture|year=2010|publisher=Peter Lang|location=Bern|isbn=978-3-0343-0040-7|url=http://books.google.com/books?id=_yxcEXzLXf0C|editor=Kraushaar, Frank|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629175126/https://books.google.com/books?id=_yxcEXzLXf0C}} * {{cite book|last=Tan|first=Rémi|title=Le Jardin Chinois par l'image|year=2009|location= Paris |publisher= Editions You Feng |isbn=978-2-84279-142-1}} * {{cite book|last=Thacker|first=Christopher|title=The history of gardens|year=1985|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=978-0-520-05629-9|url=http://books.google.com/books?id=1gn8hIgwg-gC|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617195618/https://books.google.com/books?id=1gn8hIgwg-gC}} * {{cite book|last=Tong|first=Jun|title=Gazetteer of Jingnan Gardens (Jingnan Yuanlin Zhi)|location= |publisher= |isbn=}} * {{cite book|last=Wong|first=Young-tsu|title=A paradise lost: The imperial garden Yuanming Yuan|year=2001|publisher=University of Hawaii Press|location=Honolulu|isbn=978-0-8248-2328-3|url=http://books.google.com/books?id=zq6pk1xQqKYC|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625074119/https://books.google.com/books?id=zq6pk1xQqKYC}} {{Раслінаводства і садаводства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура Кітая]] [[Катэгорыя:Паркі Кітая]] [[Катэгорыя:Садова-паркавыя збудаванні]] 9ksvtafka7u77ibk4t31btlcrlb4fal MediaWiki:Gadget-markadmins.json 8 751132 5134504 5032947 2026-05-01T11:25:26Z MocnyDuham 99818 [[Адмысловае:PermanentLink/5131954#Правы адміністратара для Plaga med Bot]] 5134504 json application/json { "userSet": { "A": [ "DobryBrat", "J-ka Zadzvinski", "Maksim L.", "Wizardist", "Хомелка", "Чаховіч Уладзіслаў", "Plaga med", "MocnyDuham", "Plaga med Bot" ], "B": [ "Maksim L." ], "F": [ "Чаховіч Уладзіслаў", "Plaga med", "MocnyDuham" ], "O": [ "Mienski", "Wizardist" ] }, "users_talkLinkOnly": [] } 521by84b3fyah8o9bfhpl1lutpmq1qm 5134513 5134504 2026-05-01T11:31:15Z MocnyDuham 99818 Часова няма ніякіх. Чакаем на вырашэнне сітуацыі. 5134513 json application/json { "userSet": { "A": [ "DobryBrat", "J-ka Zadzvinski", "Maksim L.", "Wizardist", "Хомелка", "Чаховіч Уладзіслаў", "Plaga med", "MocnyDuham", "Plaga med Bot" ], "B": [ "Maksim L." ], "F": [ "Чаховіч Уладзіслаў", "Plaga med", "MocnyDuham" ], "O": [] }, "users_talkLinkOnly": [] } enyyr7xqimb235mntfu69j7ckcclu9l Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы 100 753274 5134069 5133688 2026-04-30T15:51:28Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5134069 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Стан Круль|2026-04-30T07:32:51Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Чэлтнем|2026-04-29T13:12:53Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Брэнт (рака)|2026-04-29T07:33:09Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Шэпертан|2026-04-29T07:20:28Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Уэймут|2026-04-29T07:06:22Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Лі-он-Сі|2026-04-29T05:33:35Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Японскі сад Іль-дэ-Версаль|2026-04-28T23:19:45Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Іль-дэ-Версаль|2026-04-28T16:23:54Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Іркуцкі завулак (Мінск)|2026-04-28T14:25:08Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Іркуцкая вуліца (Мінск)|2026-04-28T13:56:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Завулак Кабушкіна (Мінск)|2026-04-27T17:48:12Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Альцы|2026-04-25T17:48:59Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> mow75spu8io9iuoreyzertrx4gg8tav Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5134067 5133685 2026-04-30T15:50:44Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5134067 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Алімпіі Гродна»|2026-04-30T09:05:44Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 ЖБК «Мінск»|2026-04-30T08:59:20Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гарызонта» Мінск|2026-04-30T08:47:29Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гарызонт-2-РЦАП»|2026-04-30T08:42:54Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Стан Круль|2026-04-30T07:32:51Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Юндзіл|2026-04-29T15:18:21Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Веснік Быхаўшчыны|2026-04-28T18:44:57Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Іркуцкі завулак (Мінск)|2026-04-28T14:25:08Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Іркуцкая вуліца (Мінск)|2026-04-28T13:56:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Мінскі краёвы гістарычны музей|2026-04-28T10:42:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Хрысанфавіч Каладзееў|2026-04-28T08:50:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мсціслаўскі раённы краязнаўчы музей|2026-04-27T21:03:34Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Музейная справа ў Беларусі|2026-04-27T20:32:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Завулак Кабушкіна (Мінск)|2026-04-27T17:48:12Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2026 года|2026-04-27T11:28:15Z|SHKOVS}} {{Новы артыкул|Сезон 2015/2016 ГК Машэка Магілёў|2026-04-27T11:10:51Z|Паўлюк Шапецька}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ake3i3ua2lonu0snfe0o4lpinji4wh5 Шаблон:Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма 10 763263 5134039 4929052 2026-04-30T13:42:56Z Feeleman 163471 5134039 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма | загаловак = [[Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма|Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлесерыяле — драма]] | стыль_асноўнага_загалоўка = background:#EEDD82; | стыль_загалоўкаў = background:#EEDD82; | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | клас_цела = hlist hlist-items-nowrap | спіс1 = * [[Дэвід Духоўны]] (1996) * [[Джымі Смітс]] (1997) * [[Эрні Хадсан]] (1998) * [[Марцін Шын]] (1999) * [[Цім Дэйлі]] (2000) * [[Кіфер Сазерленд]] (2001) * [[Кіфер Сазерленд]] (2002) * [[Майкл Чыкліс]] (2003) * [[Мэцью Фокс]] (2004) * [[Х’ю Лоры]] (2005) * [[Х’ю Лоры]] (2006) * [[Майкл Карлайл Хол|Майкл С. Хол]] (2007) * [[Браян Крэнстан]] (2008) * [[Браян Крэнстан]] (2009) * [[Браян Крэнстан]] (2010) * [[Тымаці Оліфант]] (2011) * [[Даміян Льюіс]] (2012) * [[Браян Крэнстан]] (2013) * [[Клайв Оўэн]] (2014) * [[Дамінік Уэст]] (2015) * [[Дамінік Уэст]] (2016) * [[Джонатан Гроф]] (2017) * [[Брэндан Глісан]] (2018) * [[Табайас Мензіс]] (2019) * [[Боб Одэнкёрк]] (2020) * [[Амар Сі]] (2021) * [[Боб Одэнкёрк]] (2022) * [[Гэры Олдмен]] (2023) * [[Хіраюкі Санада]] (2024) | стыль_унізе = background:#EEDD82; | унізе = [[Спадарожнік (прэмія)|Прэмія «Спадарожнік»]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»|Мужчынская роля тэлевізійны серыял драма]] </noinclude> ggp7hd8qoqfypjhx44sd5tes17ehjo4 5134062 5134039 2026-04-30T15:34:03Z Feeleman 163471 5134062 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма | загаловак = [[Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма|Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлесерыяле — драма]] | стыль_асноўнага_загалоўка = background:#EEDD82; | стыль_загалоўкаў = background:#EEDD82; | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | клас_цела = hlist hlist-items-nowrap | спіс1 = * [[Дэвід Духоўны]] (1996) * [[Джымі Смітс]] (1997) * [[Эрні Хадсан]] (1998) * [[Марцін Шын]] (1999) * [[Тым Дэйлі]] (2000) * [[Кіфер Сазерленд]] (2001) * [[Кіфер Сазерленд]] (2002) * [[Майкл Чыкліс]] (2003) * [[Мэцью Фокс]] (2004) * [[Х’ю Лоры]] (2005) * [[Х’ю Лоры]] (2006) * [[Майкл Карлайл Хол|Майкл С. Хол]] (2007) * [[Браян Крэнстан]] (2008) * [[Браян Крэнстан]] (2009) * [[Браян Крэнстан]] (2010) * [[Тымаці Оліфант]] (2011) * [[Даміян Льюіс]] (2012) * [[Браян Крэнстан]] (2013) * [[Клайв Оўэн]] (2014) * [[Дамінік Уэст]] (2015) * [[Дамінік Уэст]] (2016) * [[Джонатан Гроф]] (2017) * [[Брэндан Глісан]] (2018) * [[Табайас Мензіс]] (2019) * [[Боб Одэнкёрк]] (2020) * [[Амар Сі]] (2021) * [[Боб Одэнкёрк]] (2022) * [[Гэры Олдмен]] (2023) * [[Хіраюкі Санада]] (2024) | стыль_унізе = background:#EEDD82; | унізе = [[Спадарожнік (прэмія)|Прэмія «Спадарожнік»]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»|Мужчынская роля тэлевізійны серыял драма]] </noinclude> milbvab9h90ic3yjkgn2blb8wkza38a Партал:Спорт/Новыя артыкулы 100 763680 5134071 5133031 2026-04-30T15:51:53Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5134071 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Алімпіі Гродна»|2026-04-30T09:05:44Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 ЖБК «Мінск»|2026-04-30T08:59:20Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гарызонта» Мінск|2026-04-30T08:47:29Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гарызонт-2-РЦАП»|2026-04-30T08:42:54Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2015/2016 ГК Машэка Магілёў|2026-04-27T11:10:51Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гомельскіх рысей»|2026-04-27T09:50:56Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2015/2016 ГК Гомель|2026-04-27T04:53:12Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Лонданскі марафон|2026-04-26T16:19:36Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Себасцьян Саве|2026-04-26T16:06:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Джэры Райс|2026-04-25T14:36:22Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Вадзім Котаў|2026-04-23T14:18:00Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Рубон-моладзевая»|2026-04-23T09:15:43Z|Slavazai1973}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> pmhq66qsl8xk0wrrn8wse0mtwzfx1y2 Луіс Рэдонда 0 766718 5134527 4800140 2026-05-01T11:49:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134527 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Луіс Рэдонда Гарсія''' ({{lang-es|Luis Redondo García}}; [[24 жніўня]] [[1889]] — [[14 жніўня]] [[1973]]) — дывізійны генерал [[Узброеныя сілы Іспаніі|Узброеных сіл Іспаніі]], удзельнік [[Рыфская вайна|Рыфскай вайны]] і [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. == Біяграфія == На ваеннай службе з 31 жніўня 1908 года. Змагаўся ў [[Іспанскае Марока|Іспанскім Марока]] ў ходзе Рыфскай вайны<ref name="Ferrer">Ferrer, Melchor (1979). [https://web.archive.org/web/20180119120133/https://carlismo.es/wp-content/uploads/2017/12/historia-del-tradicionalismo-espanol-30.pdf Historia del Tradicionalismo Español, tomo 30, vol. I.] Sevilla: Editorial Católica Española, S.A. p. 88. ISBN 84-7460-027-8. Archivado desde el original el 19 de enero de 2018. Consultado el 15 de mayo de 2019.</ref>. 4 ліпеня 1925 года атрымаў званне капітана кавалерыі<ref name="Varela">Varela Iglesias, José Enrique (2004). General Varela: Diario de Operaciones, 1936-1939. Almena Ediciones,. p. 115. ISBN 9788496170094.</ref>. Калі была абвешчана Другая рэспубліка, добраахвотна звольніўся з арміі, будучы незадаволеным новым рэжымам. З пачаткам антыцэркоўнай кампаніі ўступіў у кантакт з членамі [[Традыцыяналісцкая Камунія|Традыцыяналісцкай Камуніі]]<ref name="ABC">[http://hemeroteca.sevilla.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1973/08/14/044.html «Ha fallecido el Teniente General Redondo»]. ABC de Sevilla: 44. 14 de agosto de 1973.</ref>. У жніўні 1932 года прымаў удзел у «[[Санхурхада|Санхурхадзе]]», няўдалай спробе дзяржперавароту на чале з [[Хасэ Санхурха]]. Пасля быў заключаны ў турму<ref name="Varela"/>. У 1934 годзе адказваў за арганізацыю баявых атрадаў [[рэкетэ]]<ref name="ABC"/>. Калі [[Узброенае паўстанне ў Севільі (1936)|18 ліпеня 1936 года адбыўся ваенны путч]], выступіў на баку апазіцыі. Знаходзіўся ў падначаленні [[Гансала Кейпа дэ Льяна|Кейпа дэ Льяна]] і быў адным з удзельнікаў [[Узброенае паўстанне ў Севільі (1936)|паўстання ў Севільі]]<ref name="ABC"/>. Камандаваў атрадамі рэкетэ «Вірхен дэ лос Рэес» з Севільі, «Вірхен дэль Росіа» з [[Уэльва|Уэльвы]], «Вірхен дэ ла Мерсед» з [[Херэс-дэ-ла-Франтэра|Херэса]] і «Сан-Рафаэль» з [[Кордава (Іспанія)|Кордавы]]<ref name="ABC"/>. У пачатку 1938 года стаў камандзірам 122-й дывізіі<ref>José Manuel Martínez Bande (1981). ''La batalla de Pozoblanco y el cierre de la bolsa de Mérida''. Madrid: Editorial San Martín. p. 160.</ref>. Пасля вайны камандаваў дывізіяй [[Алькала-дэ-Энарэс]]<ref name="Ferrer"/>. У 1960—1967 гадах займаў пасаду віцэ-прэзідэнта Цэнтральнай ваеннай управы па выкананні пакаранняў<ref>Carrero (27 de julio de 1967). [http://bibliotecavirtualdefensa.es/BVMDefensa/i18n/catalogo_imagenes/imagen.cmd?registrardownload=1&posicion=1&path=60997 «Disposiciones de otros Departamentos: Presidencia del Gobierno»]{{Недаступная спасылка}}. Boletín Oficial del Ministerio del Aire (89): 1067.</ref>. Пахаваны на [[Могілкі Сан-Фернанда (Севілья)|могілках Сан-Фернанда ў Севільі]]<ref name="ABC" />. == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == *[http://joseantoniobru.blogspot.com/2013/03/el-alzamiento-en-sevilla-alfredo.html El Alzamiento en Sevilla. Queipo de Llano. Manuel Fal Conde] (incluye una fotografía de Luis Redondo de «Gelán» [http://hemerotecadigital.bne.es/issue.vm?id=0030009795&search=&lang=es reproducida] por el diario ''La Unión'' el 19 de octubre de 1936). {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Удзельнікі грамадзянскай вайны ў Іспаніі (франкісты)]] [[Катэгорыя:Генералы Іспаніі]] pfkscjufr1pzv5x6hp1p94wcy4fin3l Самапашкоджанне 0 772423 5134079 4829897 2026-04-30T16:01:56Z ~2026-26204-40 167447 дапаўненне 5134079 wikitext text/x-wiki '''Самапашкоджанне''' — наўмыснае пашкоджанне свайго цела па унутраным прычынам без суiцыдальных намераў. Дзеля пазначэння гэтай з'явы таксама выкарыстоўваюць тэрмін-англіцызм сэлфхарм ад англ. self-harm, што даслоўна перакладаеца, як "пашкоджанне ўласнага цела".{{Універсальная картка}} = Агульнае апiсанне = Самапашкоджанне сустракаеца, як сімптом многiх псіхічных хвароб. Найбольш распаўсюджаная форма самапашкоджання — парэзы і расколіны скуры з дапамогай вострых прадметаў. Іншыя формы самапашкоджання ўключаюць у сябе ўціск і ўдар па частках цела, запаленне скуры, перашкода аздараўлення ран, вырыванне валасоў, ужыванне таксічных рэчываў. Паводзіны, звязаныя з злоўжываннем псіхаактыўнымі рэчывамі і расстройствамі прыёму ежы не адносяць да самапашкоджання, паколькі пабочныя эфекты, звязаныя з пашкоджаннем тканін выходзяць ненаўмысна. Нягледзячы на тое, што [[Самагубства|суіцыд]] не з’яўляецца мэтай прычынення шкоды, сувязь паміж самапашкоджаннем і самагубствам складаная, бо цялесныя пашкоджанні могуць быць небяспечнымі для жыцця. Рызыка [[самагубства]] сярод людзей, якія наносят сабе шкоду з'яўляцца вялікім. 40-60 % ўсіх самагубств суправаджаюцца самапашкоджаннем. Але гаварыць, што людзі, склонныя да самапашкоджання з'яўляюцца патанцыйнымі самагубцамі - недакладна. Самапашкоджанне адзначана ў [[DSM-IV]] і [[DSM-5]], як сімптом [[Памежны разлад асобы|памежнага разлада асобы]]. Да 70% пацыентаў з [[Памежны разлад асобы|памежным разладам асобы]] займаюцца самапашкоджаннем без суіцыдальных думак. Да 70% пацыентаў з [[Памежны разлад асобы|памежным разладам асобы]] ўчыняюць самапашкоджанне без суіцыдальных намераў. Аднак пашкоджваць сабе могуць таксама і пацыенты з іншымі дыагнасамі, як цяжкі дэпрэсыўны разлад, трывожныя разлады, злоўжыванне псіхаактыўнымі рэчывамі, разлады прыёму ежы, [[Посттраўматычны стрэсавы разлад|ПТСР]], [[шызафрэнія]] і іншыя разлады асобы. Самапашкоджанне можа праяўляцца і ў людзей, у якіх няма асноўнага клінічнага дыягназа, але нават у даклінічњіх выпадках самапашкоджанне звязана з рознымі праблемамі псіхічнага здароўя, уключаюцы трывогу, [[Суіцыдальная ідэацыя|суіцыдальную ідэацыю]] і [[Дэпрэсія|дэпрэсію]]. Прычыненне сабе шкоды часта можа быць звязана з траўмамі, емацыянальным і [[Сэксуальны гвалт|сэксуальным гвалтам]]. Самапашкоджаннеможа быць сімптомам такой хваробы, як [[сіндром Лёша-Ніхена]]. Навязлівая агрэсіўная паводзіна і самапашкоджанне ў гэтым выпадку звязаны з дэфіцытам [[Ферменты|ферменту]] гілаканцін-гуанінфасфарібазілтрансферазі.<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/bolezn-lyosha-nihena-klinicheskie-proyavleniya-i-varianty-techeniya-analiz-sobstvennogo-opyta|title=Вы точно человек?|website=КиберЛенинка|access-date=2026-04-30}}</ref> Не выключаны самапашкоджанне ярод маладых жонак, ветэранаў войнаў, жыхароў будынкаў-інтэрнатаў, зняволеных, прадстаўніках ЛГБТК+ супольнасці, сярод людзей, што паддаваліся жорсткаму паводзінству ў дзяцінстве.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health/mental-illnesses-and-mental-health-problems/self-harm|title=Self-harm|website=www.rcpsych.ac.uk|access-date=2026-04-30}}</ref> == Сімптомы == Восемдзесят адсоткаў самапашкоджань з'яўляюцца праколамі ці парэзамі вострымі рэчамі. Самапашкоджанне часта робяць у раёнах цела, якія лёгка прыхаваць. Акрамя вызначэння самапашкоджання з пункта гледжання акта пашкоджання арганізму, можа быць больш дакладным вызначэнне самапашкоджання, як намаганне змагацца з эмацыйнымі пакутамі.{{НК}} [[Катэгорыя:Сімптомы псіхічных расстройстваў]] 9csqel36w355l27bngkj959n0lyevkx 5134082 5134079 2026-04-30T16:08:00Z ~2026-26204-40 167447 5134082 wikitext text/x-wiki '''Самапашкоджанне''' — наўмыснае пашкоджанне свайго цела па унутраным прычынам без суiцыдальных намераў. Дзеля пазначэння гэтай з'явы таксама выкарыстоўваюць тэрмін-[[англіцызм]] сэлфхарм ад англ. self-harm, што даслоўна перакладаеца, як "пашкоджанне ўласнага цела".<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wikidata.org/wiki/Q122828680|аўтар=Н. П. Берегова, О. Ю. Повстюк|загаловак=«Селфхарм» як деструктивна форма переживання стресів, Self-harm as a destructive form of experiencing stress|год=2020-01-01|мова=Ukrainian|выданне=Theory and practice of modern psychology|том=1|выпуск=1|старонкі=13–16|doi=10.32840/2663-6026.2020.1-1.2}}</ref> {{Універсальная картка}} = Агульнае апiсанне = Самапашкоджанне сустракаеца, як сімптом многiх псіхічных хвароб. Найбольш распаўсюджаная форма самапашкоджання — парэзы і расколіны скуры з дапамогай вострых прадметаў. Іншыя формы самапашкоджання ўключаюць у сябе ўціск і ўдар па частках цела, запаленне скуры, перашкода аздараўлення ран, вырыванне валасоў, ужыванне таксічных рэчываў.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0272735806000961|аўтар=E. David Klonsky|загаловак=The functions of deliberate self-injury: A review of the evidence|год=2007-03-01|выданне=Clinical Psychology Review|том=27|выпуск=2|старонкі=226–239|issn=0272-7358|doi=10.1016/j.cpr.2006.08.002}}</ref><ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/jclp.20411|аўтар=E. David Klonsky|загаловак=Non‐suicidal self‐injury: An introduction|год=2007-10-11|мова=en|выданне=Journal of Clinical Psychology|том=63|выпуск=11|старонкі=1039–1043|issn=0021-9762|doi=10.1002/jclp.20411}}</ref> Паводзіны, звязаныя з злоўжываннем псіхаактыўнымі рэчывамі і расстройствамі прыёму ежы не адносяць да самапашкоджання, паколькі пабочныя эфекты, звязаныя з пашкоджаннем тканін выходзяць ненаўмысна.<ref name=":0" /> Нягледзячы на тое, што [[Самагубства|суіцыд]] не з’яўляецца мэтай прычынення шкоды, сувязь паміж самапашкоджаннем і самагубствам складаная, бо цялесныя пашкоджанні могуць быць небяспечнымі для жыцця. Рызыка [[самагубства]] сярод людзей, якія наносят сабе шкоду з'яўляцца вялікім. 40-60 % ўсіх самагубств суправаджаюцца самапашкоджаннем. Але гаварыць, што людзі, склонныя да самапашкоджання з'яўляюцца патанцыйнымі самагубцамі - недакладна. Самапашкоджанне адзначана ў [[DSM-IV]] і [[DSM-5]], як сімптом [[Памежны разлад асобы|памежнага разлада асобы]]. Да 70% пацыентаў з [[Памежны разлад асобы|памежным разладам асобы]] займаюцца самапашкоджаннем без суіцыдальных думак. Да 70% пацыентаў з [[Памежны разлад асобы|памежным разладам асобы]] ўчыняюць самапашкоджанне без суіцыдальных намераў. Аднак пашкоджваць сабе могуць таксама і пацыенты з іншымі дыагнасамі, як цяжкі дэпрэсыўны разлад, трывожныя разлады, злоўжыванне псіхаактыўнымі рэчывамі, разлады прыёму ежы, [[Посттраўматычны стрэсавы разлад|ПТСР]], [[шызафрэнія]] і іншыя разлады асобы. Самапашкоджанне можа праяўляцца і ў людзей, у якіх няма асноўнага клінічнага дыягназа, але нават у даклінічњіх выпадках самапашкоджанне звязана з рознымі праблемамі псіхічнага здароўя, уключаюцы трывогу, [[Суіцыдальная ідэацыя|суіцыдальную ідэацыю]] і [[Дэпрэсія|дэпрэсію]]. Прычыненне сабе шкоды часта можа быць звязана з траўмамі, емацыянальным і [[Сэксуальны гвалт|сэксуальным гвалтам]]. Самапашкоджаннеможа быць сімптомам такой хваробы, як [[сіндром Лёша-Ніхена]]. Навязлівая агрэсіўная паводзіна і самапашкоджанне ў гэтым выпадку звязаны з дэфіцытам [[Ферменты|ферменту]] гілаканцін-гуанінфасфарібазілтрансферазі.<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/bolezn-lyosha-nihena-klinicheskie-proyavleniya-i-varianty-techeniya-analiz-sobstvennogo-opyta|title=Вы точно человек?|website=КиберЛенинка|access-date=2026-04-30}}</ref> Не выключаны самапашкоджанне ярод маладых жонак, ветэранаў войнаў, жыхароў будынкаў-інтэрнатаў, зняволеных, прадстаўніках ЛГБТК+ супольнасці, сярод людзей, што паддаваліся жорсткаму паводзінству ў дзяцінстве.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health/mental-illnesses-and-mental-health-problems/self-harm|title=Self-harm|website=www.rcpsych.ac.uk|access-date=2026-04-30}}</ref> == Сімптомы == Восемдзесят адсоткаў самапашкоджань з'яўляюцца праколамі ці парэзамі вострымі рэчамі. Самапашкоджанне часта робяць у раёнах цела, якія лёгка прыхаваць. Акрамя вызначэння самапашкоджання з пункта гледжання акта пашкоджання арганізму, можа быць больш дакладным вызначэнне самапашкоджання, як намаганне змагацца з эмацыйнымі пакутамі.{{НК}} [[Катэгорыя:Сімптомы псіхічных расстройстваў]] jql3ab7akz2ckfsazjqxjbzc5fzq68v Шаблон:Сезон баскетбольнай лігі 10 772528 5134119 4970045 2026-04-30T18:01:40Z Jaŭhien 59102 Другое месца 5134119 wikitext text/x-wiki {{Картка | стыль_цела = width:auto; min-width:22em; max-width:30em | аўтазагалоўкі = так | выява = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{лагатып|{{{відарыс|}}}}}}|size={{{пікселі|}}}|sizedefault=200px|border|alt={{{апісанне|}}}}} | подпіс = {{{подпіс|}}} | уверсе = {{{назва|{{{PAGENAME|{{PAGENAME}}}}}}}} | стыль_уверсе = font-size: 113%; background: {{{колер|#DDDDDD}}}; color: {{{колер тэксту|{{{колер_тэксту|#000000}}}}}} | стыль_загалоўкаў = background:#DDDDDD | метка1 = Ліга | тэкст1 = {{{ліга|}}} | метка2 = Сезон | тэкст2 = {{{сезон|}}} | метка3 = Даты | тэкст3 = {{{даты|}}} | метка4 = Працягласць | тэкст4 = {{{працягласць|}}} | метка5 = Колькасць гульняў | тэкст5 = {{{гульні|{{{колькасць_гульняў|}}} }}} | метка6 = Колькасць камандаў | тэкст6 = {{{каманды|{{{колькасць_камандаў|}}} }}} | метка7 = ТБ партнёры | тэкст7 = {{{ТБ|}}} | загаловак8 = {{ifempty| {{#if:{{{рэгулярны_сезон_спасылка|}}} | {{#if:{{{рэгулярны_сезон|}}}|[[{{{рэгулярны_сезон_спасылка}}}|{{{рэгулярны_сезон}}}]]|[[{{{рэгулярны_сезон_спасылка}}}]]}} }} | {{{рэгулярны_сезон|}}} | Рэгулярны сезон}} | метка9 = {{ifempty|{{{чэмпіён_сезона_назва|}}}|Чэмпіён сезона}} | тэкст9 = {{{чэмпіён_сезона|}}} | метка10 = {{ifempty|{{{чэмпіён_лігі_назва|}}}|Чэмпіён лігі}} | тэкст10 = {{{чэмпіён_лігі|}}} | метка11 = &nbsp;&nbsp;Чэмпіён малодшай лігі | тэкст11 = {{{чэмпіён_лігі_малодшы|}}} | метка12 = &nbsp;&nbsp;Чэмпіён малодшага сезона | тэкст12 = {{{чэмпіён_сезона_малодшы|}}} | метка13 = Пераможца | тэкст13 = {{{пераможца_сезона|}}} | метка14 = {{{кантынентальныкубак1|}}} | тэкст14 = {{{кантынентальныкубак1 каманды|}}} | метка15 = {{{кантынентальныкубак2|}}} | тэкст15 = {{{кантынентальныкубак2 каманды|}}} | метка16 = {{{кантынентальныкубак3|}}} | тэкст16 = {{{кантынентальныкубак3 каманды|}}} | метка17 = {{{кантынентальныкубак4|}}} | тэкст17 = {{{кантынентальныкубак4 каманды|}}} | метка18 = {{#if:{{{MVP|}}}|{{#if:{{{MVP_спасылка|}}}|[[{{{MVP_спасылка}}}|MVP]] | MVP }}| }} сезона | тэкст18 = {{#if:{{{MVP|}}}|{{#if:{{{MVP_краіна|}}}|{{Сцяг|{{{MVP_краіна}}}|памер=20px}}|}} {{{MVP|}}}| }} | метка19 = Павышэнне | тэкст19 = {{{павышэнне|}}} | метка20 = Вылет | тэкст20 = {{{вылет|}}} | загаловак21 = {{ifempty| {{#if:{{{фінал_спасылка|}}} | {{#if:{{{фінал|}}}|[[{{{фінал_спасылка}}}|{{{фінал}}}]]|[[{{{фінал_спасылка}}}]]}} }} | {{{фінал|}}} | Фінал}} | метка22 = Чэмпіён | тэкст22 = {{{чэмпіён|{{{пераможца|}}} }}} | метка23 = Другое месца | тэкст23 = {{{другое_месца|}}} | метка24 = Паўфіналісты | тэкст24 = {{{паўфіналісты|}}} | метка25 = Трэцяе месца | тэкст25 = {{{трэцяе_месца|}}} | метка26 = Чацвёртае месца | тэкст26 = {{{чацвёртае_месца|}}} | метка27 = {{#if:{{{фінал_MVP|}}}|{{#if:{{{фінал_MVP_спасылка|}}}|[[{{{фінал_MVP_спасылка}}}|MVP]] | MVP }}| }} фіналу | тэкст27 = {{#if:{{{фінал_MVP|}}}|{{#if:{{{фінал_MVP_краіна|}}}|{{Сцяг|{{{фінал_MVP_краіна}}}|памер=20px}}|}} {{{фінал_MVP|}}}| }} | метка28 = {{#if:{{{фінал_чатырох_MVP|}}}|{{#if:{{{фінал_чатырох_MVP_спасылка|}}}|[[{{{фінал_чатырох_MVP_спасылка}}}|MVP фіналу чатырох]] | MVP фіналу чатырох }}| }} | тэкст28 = {{#if:{{{фінал_чатырох_MVP|}}}|{{#if:{{{фінал_чатырох_MVP_краіна|}}}|{{Сцяг|{{{фінал_чатырох_MVP_краіна}}}|памер=20px}}|}} {{{фінал_чатырох_MVP|}}}| }} | метка29 = {{#if:{{{плэй_оф_MVP|}}}|{{#if:{{{плэй_оф_MVP_спасылка|}}}|[[{{{плэй_оф_MVP_спасылка}}}|MVP плэй-оф]] | MVP плэй-оф }}| }} | тэкст29 = {{#if:{{{плэй_оф_MVP|}}}|{{#if:{{{плэй_оф_MVP_краіна|}}}|{{Сцяг|{{{плэй_оф_MVP_краіна}}}|памер=20px}}|}} {{{плэй_оф_MVP|}}}| }} | метка30 = {{#if:{{{вялікі_фінал_MVP|}}}|{{#if:{{{вялікі_фінал_MVP_спасылка|}}}|[[{{{вялікі_фінал_MVP_спасылка}}}|MVP вялікага фіналу]] | MVP вялікага фіналу }}| }} | тэкст30 = {{#if:{{{вялікі_фінал_MVP|}}}|{{#if:{{{вялікі_фінал_MVP_краіна|}}}|{{Сцяг|{{{вялікі_фінал_MVP_краіна}}}|памер=20px}}|}} {{{вялікі_фінал_MVP|}}}| }} | загаловак31= Узнагароды | метка32 = {{#if:{{{узнагарода4_пераможца|}}}|{{#if:{{{узнагарода4_спасылка|}}}|[[{{{узнагарода4_link}}}|{{{узнагарода4|}}}]] | {{{узнагарода4|}}} }}| }} | тэкст32 = {{#if:{{{узнагарода4_пераможца|}}}|{{#if:{{{узнагарода4_краіна|}}}|{{Сцяг|{{{узнагарода4_краіна}}}|памер=20px}}|}} {{{узнагарода4_пераможца|}}}| }} | метка33 = {{#if:{{{узнагарода5_пераможца|}}}|{{#if:{{{узнагарода5_спасылка|}}}|[[{{{узнагарода5_спасылка}}}|{{{узнагарода5|}}}]] | {{{узнагарода5|}}} }}| }} | тэкст33 = {{#if:{{{узнагарода5_пераможца|}}}|{{#if:{{{узнагарода5_краіна|}}}|{{Сцяг|{{{узнагарода5_краіна}}}|памер=20px}}|}} {{{узнагарода5_пераможца|}}}| }} | метка34 = {{#if:{{{узнагарода6_пераможца|}}}|{{#if:{{{узнагарода6_спасылка|}}}|[[{{{узнагарода6_спасылка}}}|{{{узнагарода6|}}}]] | {{{узнагарода6|}}} }}| }} | тэкст34 = {{#if:{{{узнагарода6_пераможца|}}}|{{#if:{{{узнагарода6_краіна|}}}|{{Сцяг|{{{узнагарода6_краіна}}}|памер=20px}}|}} {{{узнагарода6_пераможца|}}}| }} | метка35 = {{#if:{{{узнагарода7_пераможца|}}}|{{#if:{{{узнагарода7_спасылка|}}}|[[{{{узнагарода7_спасылка}}}|{{{узнагарода7|}}}]] | {{{узнагарода7|}}} }}| }} | тэкст35 = {{#if:{{{узнагарода7_пераможца|}}}|{{#if:{{{узнагарода7_краіна|}}}|{{Сцяг|{{{узнагарода7_краіна}}}|памер=20px}}|}} {{{узнагарода7_пераможца|}}}| }} | метка36 = {{#if:{{{узнагарода8_пераможца|}}}|{{#if:{{{узнагарода8_спасылка|}}}|[[{{{узнагарода8_спасылка}}}|{{{узнагарода8|}}}]] | {{{узнагарода8|}}} }}| }} | тэкст36 = {{#if:{{{узнагарода8_пераможца|}}}|{{#if:{{{узнагарода8_краіна|}}}|{{Сцяг|{{{узнагарода8_краіна}}}|памер=20px}}|}} {{{узнагарода8_пераможца|}}}| }} | метка37 = {{#if:{{{узнагарода9_пераможца|}}}|{{#if:{{{узнагарода9_спасылка|}}}|[[{{{узнагарода9_спасылка}}}|{{{узнагарода9|}}}]] | {{{узнагарода9|}}} }}| }} | тэкст37 = {{#if:{{{узнагарода9_пераможца|}}}|{{#if:{{{узнагарода9_краіна|}}}|{{Сцяг|{{{узнагарода9_краіна}}}|памер=20px}}|}} {{{узнагарода9_пераможца|}}}| }} | загаловак38 = Статыстыка | тэкст39 = {{#if:{{{найлепшы_снайпер|}}}{{{падборы_лідар|}}}{{{перадачы_лідар|}}}{{{PIR_лідар|}}}{{{эфектыўнасць_лідар|}}}| {{infobox3cols|child=yes | label1 = {{#if:{{{найлепшы_снайпер_спасылка|}}} | [[{{{найлепшы_снайпер_спасылка}}}|Ачкі]] | Ачкі }} | data1a = {{#if:{{{найлепшы_снайпер|}}}|{{#if:{{{ppg_краіна|}}}|{{Сцяг|{{{ppg_краіна}}}|памер=20px}}|}} {{{найлепшы_снайпер|}}} | }} | data1b = {{#if:{{{найлепшы_снайпер|}}}|{{{ppg|}}}|}} | label2 = {{#if:{{{падборы_лідар|}}}|Падборы| }} | data2a = {{#if:{{{падборы_лідар|}}}|{{#if:{{{rpg_краіна|}}}|{{Сцяг|{{{rpg_краіна}}}|памер=20px}}|}} {{{падборы_лідар|}}} | }} | data2b = {{#if:{{{падборы_лідар|}}}|{{{rpg|}}}|}} | label3 = {{#if:{{{перадачы_лідар|}}}|Перадачы| }} | data3a = {{#if:{{{перадачы_лідар|}}}|{{#if:{{{apg_краіна|}}}|{{Сцяг|{{{apg_краіна}}}|памер=20px}}|}} {{{перадачы_лідар|}}} | }} | data3b = {{#if:{{{перадачы_лідар|}}}|{{{apg|}}}|}} | label4 = {{#if:{{{PIR_лідар|}}}|Рэйтынг КК| {{#if:{{{эфектыўнасць_лідар|}}}|Эфектыўнасць| }} }} | data4a = {{#if:{{{PIR_лідар|}}}|{{#if:{{{pir_краіна|}}}|{{Сцяг|{{{pir_краіна}}}|памер=20px}}|}} {{{PIR_лідар|}}} | {{#if:{{{эфектыўнасць_лідар|}}}|{{#if:{{{epg_краіна|}}}|{{Сцяг|{{{epg_краіна}}}|памер=20px}}|}} {{{эфектыўнасць_лідар|}}} | }} }} | data4b = {{#if:{{{PIR_лідар|}}}|{{{pir|}}}|{{#if:{{{эфектыўнасць_лідар|}}}|{{{epg|}}}|}}}} }} }} | загаловак40= Рэкорды | метка41 = Найбуйнейшая перамога дома | тэкст41 = {{{найбуйнейшая_перамога_дома|}}} | метка42 = Найбуйнейшая перамога ў гасцях | тэкст42 = {{{найбуйнейшая_перамога_госці|}}} | метка43 = Найбольшая колькасць ачкоў | тэкст43 = {{{найбольшая_колькасць_ачкоў|}}} | метка44 = Найменшая колькасць ачкоў | тэкст44 = {{{найменшая_колькасць_ачкоў|}}} | метка45 = Серыя перамог | тэкст45 = {{{серыя_перамог|}}} | метка46 = Серыя паражэнняў | тэкст46 = {{{серыя_паражэнняў|}}} | метка47 = Найбольшая наведвальнасць | тэкст47 = {{{найбольшая_наведвальнасць|}}} | метка48 = Найменшая наведвальнасць | тэкст48 = {{{найменшая_наведвальнасць|}}} | метка49 = Наведвальнасць | тэкст49 = {{#if:{{{наведвальнасць_вылічэнне|}}}|{{formatnum: {{{наведвальнасць_вылічэнне|0}}}}}{{#if:{{{гульні|}}}|&nbsp;({{formatnum: {{#expr: {{{наведвальнасць_вылічэнне|0}}} / {{{гульні|1}}} round 0}}}} за матч) }} }} | метка50 = Усяго гледачоў | тэкст50 = {{{наведвальнасць|}}} | метка51 = Сярэдняя наведвальнасць | тэкст51 = {{{сярэдняя_наведвальнасць|}}} | клас_загалоўка52 = noprint | загаловак52 = {{#if: {{{спіссезонаў|}}}{{{спіссезонаўназвы|}}}{{{папярэднісезон_спасылка|}}}{{{папярэднісезон_год|}}}{{{альтсезон_спасылка|}}}{{{альтсезон_год|}}}{{{наступнысезон_спасылка|}}}{{{наступнысезон_год|}}}| {{#if:{{{спіссезонаўназвы|}}} | {{#if:{{{спіссезонаў|}}} | {{Аўтаспасылка|{{{спіссезонаў}}}| {{{спіссезонаўназвы}}} сезоны}} | {{{спіссезонаўназвы}}} сезоны }} | Сезоны}} }} | клас_загалоўка53 = noprint | тэкст53 ={{#if:{{{папярэднісезон_год|}}} |{{align|left|{{Аўтаспасылка|{{{папярэднісезон_спасылка}}}|←&nbsp;{{{папярэднісезон_год}}}}}}} }}{{#if:{{{альтсезон_год|}}} |{{align|right|{{Аўтаспасылка|{{{альтсезон_спасылка}}}|{{{альтсезон_год}}}}}}} }}{{#if:{{{наступнысезон_год|}}} |{{align|right|{{Аўтаспасылка|{{{наступнысезон_спасылка}}}|{{{наступнысезон_год}}}&nbsp;→}}}} }} | унізе = {{#if:{{{папярэднісезон|}}}|{{align|left|← {{{папярэднісезон|}}} }}}}{{#if:{{{наступнысезон|}}}|{{align|right|{{{наступнысезон|}}} → }}}} {{#if:{{{абноўлена|}}}|{{-}}<small>Статыстыка абноўлена {{{абноўлена}}}.</small>}}{{#if:{{{дадатковая інфармацыя|}}}|{{-}}<small>{{{дадатковая інфармацыя}}}</small>}} }} <noinclude> {{Дакументацыя}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Баскетбол]] </noinclude> a4xnp1y8molk36rstnv2emzn17w89gw Наталі Бай 0 772790 5134030 5129335 2026-04-30T12:46:42Z JerzyKundrat 174 5134030 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бай}} {{Кінематаграфіст}} '''Наталі Бай''' ({{lang-fr|Nathalie Baye}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французская актрыса. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і мастакоў Клода Бая і Дэніз Кустэ. Яна з’явілася на свет, паводле яе слоў, «выпадкова», калі яе бацькі гасцявалі ў нармандскім мястэчку Менвіль. Наталі правяла дзяцінства ў Парыжы, вучылася ў прэстыжным Эльзаскім ліцэі, але пакутавала на дыслексію і сарамлівасць, таму, магчыма, з ранніх гадоў і палюбіла танцы. Яе першым педагогам была знакамітая балерына Марыінскага тэатра [[Вольга Іосіфаўна Праабражэнская]], якая выхавала многіх знакамітых майстроў. У далейшым сям’я пераехала на поўдзень Францыі, у Ментану, а Наталі ў 14 гадоў пакінула сярэднюю школу (пасля скончыўшы яе завочна) з намерам сур’ёзна займацца класічным танцам у балетнай школе Манака. У 17 з паловай гадоў яна са згоды бацькоў перабралася ў Нью-Ёрк, дзе працягнула заняткі балетам. Каб аплаціць гэтыя ўрокі, працавала няняй. Потым гастралявала з танцавальным калектывам па гарадах ЗША. Вярнуўшыся на радзіму праз паўтара гады, расчаравалася ў балеце як у прафесіі і, ацаніўшы ўласныя здольнасці, нечакана адкрыла ў сабе жаданне стаць драматычнай актрысай. Вучылася акцёрскаму майстэрству на знакамітых тэатральных курсах [[Рэнэ Сімон (акцёр)|Рэнэ Сімона]], а ў 1972 годзе скончыла Вышэйшую нацыянальную кансерваторыю. У 1973 годзе яна з’явілася ў ролі памочніцы рэжысёра ў фільме [[Франсуа Труфо]] «[[Амерыканская ноч]]» (а сваю самую першую невялікую ролю ў кіно яна сыграла ў фільме Роберта Уайза «Двое»). Іграла ў спектаклях розных парыжскіх тэатраў. Здымаецца на тэлебачанні. Замужам ніколі не была. У 1970-х спадарожнікам яе жыцця быў акцёр і спявак [[Філіп Леатар]], з якім яна пазнаёмілася ў тэатры. У Наталі Бай ёсць дачка Лора Смет (нарадзілася ў 1983 годзе) ад вядомага французскага рок-спевака [[Джоні Халідэй|Джоні Халідэя]], які быў спадарожнікам яе жыцця ў 1982—1986 гадах. Наталі Бай здымалася з Джоні Халідэем у фільме Гадара «[[Дэтэктыў (фільм)|Дэтэктыў]]». У 2020 годзе ў Наталі з’явіўся ўнук Леа. == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Сезар» найлепшай актрысе}} {{DEFAULTSORT:Бай}} [[Катэгорыя:Актрысы Францыі]] 91dpkqm1nafblt9n4t6rqogn0s2lcf1 5134494 5134030 2026-05-01T11:18:49Z DobryBrat 5701 стыль, дапаўненне, вікіфікацыя 5134494 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бай}} {{Кінематаграфіст}} '''Наталі Бай''' ({{lang-fr|Nathalie Baye}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французская актрыса. == Біяграфія == Нарадзілася 6 ліпеня 1948 года ў сям’і мастакоў Клода Бая і Дэніз Кустэ. Паводле яе слоў, з’явілася на свет «выпадкова», калі яе бацькі гасцявалі ў нармандскім мястэчку Менвіль (Францыя). Дзяцінства правяла ў [[Парыж]]ы, вучылася ў прэстыжным Эльзаскім ліцэі, але пакутавала на дыслексію і сарамлівасць, таму, магчыма, з ранніх гадоў і палюбіла танцы. Яе першым педагогам была балерына Марыінскага тэатра [[Вольга Іосіфаўна Праабражэнская]], якая выхавала многіх знакамітых майстроў. У далейшым сям’я пераехала на поўдзень Францыі, у Ментану, а Наталі ў 14 гадоў пакінула сярэднюю школу (пасля скончыўшы яе завочна) з намерам сур’ёзна займацца класічным танцам у балетнай школе Манака. У 17 гадоў яна са згоды бацькоў перабралася ў [[Нью-Ёрк]], дзе працягнула заняткі балетам. Каб аплаціць гэтыя ўрокі, працавала няняй. Потым гастралявала з танцавальным калектывам па гарадах ЗША. Вярнуўшыся на радзіму праз паўтара гады, расчаравалася ў балеце як у прафесіі і, ацаніўшы ўласныя здольнасці, нечакана адкрыла ў сабе жаданне стаць драматычнай актрысай. Вучылася акцёрскаму майстэрству на тэатральных курсах [[Рэнэ Сімон (акцёр)|Рэнэ Сімона]], а ў 1972 годзе скончыла Вышэйшую нацыянальную кансерваторыю. У 1973 годзе яна з’явілася ў ролі памочніцы рэжысёра ў фільме [[Франсуа Труфо]] «[[Амерыканская ноч]]» (а сваю самую першую невялікую ролю ў кіно яна сыграла ў фільме Роберта Уайза «Двое»). Іграла ў спектаклях розных парыжскіх тэатраў, здымалася на тэлебачанні. Замужам ніколі не была. У 1970-х спадарожнікам яе жыцця быў акцёр і спявак [[Філіп Леатар]], з якім яна пазнаёмілася ў тэатры. Мела дачку Лору Смет (нар. 1983) ад французскага рок-спевака [[Джоні Халідэй|Джоні Халідэя]], які быў спадарожнікам яе жыцця ў 1982—1986 гадах. Здымалася з Джоні Халідэем у фільме Гадара «[[Дэтэктыў (фільм)|Дэтэктыў]]». У 2020 годзе ў Наталі з’явіўся ўнук Леа. Памерла 17 красавіка 2026 года ў Парыжы. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Сезар» найлепшай актрысе}} {{DEFAULTSORT:Бай}} [[Катэгорыя:Актрысы Францыі]] oladaikrg6rhwcr5jy35yb6acb6sdi5 Сямён Вікенцьевіч Кароль 0 773635 5134329 5036527 2026-05-01T07:29:21Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5134329 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кароль (значэнні)}} {{вучоны}} '''Сымон Кароль''', поўнае імя '''Сямён Вікенцьевіч Кароль''' (19 мая 1888 — 15 красавіка 1946, {{МС|Вільня||}}) — беларускі настаўнік. == Біяграфія == Скончыў [[Барунская настаўніцкая школа|Барунскую настаўніцкую школу]] ў 1906 годзе.<ref>Куфэрка Віленшчыны, №/дата?</ref> [[Файл:Зінаіда Іванаўна Кароль.jpg|thumb|злева| Зінаіда Іванаўна Вальковіч (у шлюбе — Кароль)]] У 1908—1909 гадах стаў загадчыкам царкоўнапрыходскай школы на [[Звярынец (Вільнюс)|Звярынцы]] паблізу [[Знаменская царква (Вільнюс)|Знаменскай царквы]] ў Вільні. Жыў тым часам побач школы, па адрасе [[Старая вуліца (Вільня)|Старая вуліца]], 5 (цяпер ''Treniotos g.'', 5), дзе ў Караля пэўны час кватараваў [[Янка Купала]].<ref>''[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]'' [https://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры Рунь, 1998. — ISBN 9986-9228-2-8 — С. 98.</ref> Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў у Рускай імператарскай арміі.{{Sfn|Чарнякевіч|2025}} Пазней выкладчык беларускай мовы [[Радашковіцкая беларуская гімназія|Радашковіцкай беларускай гімназіі]]. Затым шматгадовы выкладчык спеваў у [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], дзе таксама быў кіраўніком бацькоўскага камітэту ў 1930-я гады.{{Sfn|Чарнякевіч|2024}} [[Файл:Alexander Ulasau, Symon (Siamion) Karol and others in Radashkovichi (1928).jpg|thumb|Здымак у Радашковічах (1928). У цэнтры [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандр Уласаў]]. Першы злева Сымон (Сямён) Кароль. З фондаў сучаснага [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (сучасны)|Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча]].]] У шлюбе з Зінаідай Іванаўнай Вальковіч (27.2.1896 — 15.11.1975), мелі сыноў [[Леанід Сямёнавіч Кароль|Леаніда]] і [[Усевалад Сямёнавіч Кароль|Усевалада]].{{Sfn|Чарнякевіч|2025}} Бацька Зінаіды — Іван Вікенцьевіч Вальковіч, канторшчык Службы цягі і рухомага саставу. Імаверна, была сястра Вольга.{{Sfn|Чарнякевіч|2025}} [[File:Grave of Symon i Zinaida Karoĺ at the St. Euphrosyne Cemetery (Vilnius, Lithuania).jpg|thumb|Магіла Леаніда і Зінаіды Каралёў на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках]] Пахаваны побач жонкі на [[Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Ефрасіннеўскіх могілках]] у Вільні<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://zemelapiai.vplanas.lt/kapines/map/551C291A-4E4F-4D07-B34B-493A28747BD6|title=Vilniaus miesto kapinių registras|website=zemelapiai.vplanas.lt|access-date=2024-10-21}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Адамковіч|спасылка=https://kamunikat.org/belarusy-w-litve-uchora-i-syonnya-adamkovich-alyaksandr|аўтар=[[Аляксандр Адамковіч]]|загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння|адказны=Рэдактар Лілея Плыгаўка|год=2010|месца=Вільня|выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве|старонак=200|isbn=978-9955-578-14-7, 978-609-95668-0-1, 978-9955-578-16-1}} == Спасылкі == * {{h|Чарнякевіч|2024| {{Cite web|url=https://www.facebook.com/tsikhan.charniakevich/posts/pfbid0chqJjyoHtcnYQzp6JVcBDpBnYMs9ZXPcXXNki2asHMjveQKmWqrAmfTcxC5Ww6AUl|title=З надмагілляў часам даведваешся болей як з кніжкі. Вось, напрыклад, Сямён Кароль|author=[[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч|Ціхан Чарнякевіч]]|website=www.facebook.com|date=18-09-2024|access-date=2024-09-18}} }} * {{h|Чарнякевіч|2025| {{Cite web|url=https://www.facebook.com/tsikhan.charniakevich/posts/pfbid02kL2PgvKTUDfkV6MkSVR1Jw6KSgb9Hp2RfJWdkV4yJgPHKoVMuFS2ysmabf8BZh7Xl|title=Загадка сямейнага фотаальбома|author=Ціхан Чарнякевіч|website=www.facebook.com|date=01-04-2025|access-date=2025-04-01}} }} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кароль Сямён Вікенцьевіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Радашковіцкай беларускай гімназіі]] 50sa81nar32xe1r9nfjbithf3xlgnf4 5134337 5134329 2026-05-01T07:33:50Z Bahusia 150630 афармленне 5134337 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кароль (значэнні)}} {{вучоны}} '''Сымон Кароль''', поўнае імя '''Сямён Вікенцьевіч Кароль''' (19 мая 1888 — 15 красавіка 1946, {{МС|Вільня||}}) — беларускі настаўнік. == Біяграфія == Скончыў [[Барунская настаўніцкая школа|Барунскую настаўніцкую школу]] ў 1906 годзе.<ref>Куфэрка Віленшчыны, №/дата?</ref> [[Файл:Alexander Ulasau, Symon (Siamion) Karol and others in Radashkovichi (1928).jpg|thumb|злева|Здымак у Радашковічах (1928). У цэнтры [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандр Уласаў]]. Першы злева Сымон (Сямён) Кароль. З фондаў сучаснага [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (сучасны)|Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча]].]] У 1908—1909 гадах стаў загадчыкам царкоўнапрыходскай школы на [[Звярынец (Вільнюс)|Звярынцы]] паблізу [[Знаменская царква (Вільнюс)|Знаменскай царквы]] ў Вільні. Жыў тым часам побач школы, па адрасе [[Старая вуліца (Вільня)|Старая вуліца]], 5 (цяпер ''Treniotos g.'', 5), дзе ў Караля пэўны час кватараваў [[Янка Купала]].<ref>''[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]'' [https://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры Рунь, 1998. — ISBN 9986-9228-2-8 — С. 98.</ref> Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў у Рускай імператарскай арміі.{{Sfn|Чарнякевіч|2025}} Пазней выкладчык беларускай мовы [[Радашковіцкая беларуская гімназія|Радашковіцкай беларускай гімназіі]]. Затым шматгадовы выкладчык спеваў у [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], дзе таксама быў кіраўніком бацькоўскага камітэту ў 1930-я гады.{{Sfn|Чарнякевіч|2024}} [[Файл:Зінаіда Іванаўна Кароль.jpg|thumb|злева| Зінаіда Іванаўна Вальковіч (у шлюбе — Кароль)]] У шлюбе з Зінаідай Іванаўнай Вальковіч (27.2.1896 — 15.11.1975), мелі сыноў [[Леанід Сямёнавіч Кароль|Леаніда]] і [[Усевалад Сямёнавіч Кароль|Усевалада]].{{Sfn|Чарнякевіч|2025}} Бацька Зінаіды — Іван Вікенцьевіч Вальковіч, канторшчык Службы цягі і рухомага саставу. Імаверна, была сястра Вольга.{{Sfn|Чарнякевіч|2025}} [[File:Grave of Symon i Zinaida Karoĺ at the St. Euphrosyne Cemetery (Vilnius, Lithuania).jpg|thumb|Магіла Леаніда і Зінаіды Каралёў на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках]] Пахаваны побач жонкі на [[Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Ефрасіннеўскіх могілках]] у Вільні<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://zemelapiai.vplanas.lt/kapines/map/551C291A-4E4F-4D07-B34B-493A28747BD6|title=Vilniaus miesto kapinių registras|website=zemelapiai.vplanas.lt|access-date=2024-10-21}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Адамковіч|спасылка=https://kamunikat.org/belarusy-w-litve-uchora-i-syonnya-adamkovich-alyaksandr|аўтар=[[Аляксандр Адамковіч]]|загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння|адказны=Рэдактар Лілея Плыгаўка|год=2010|месца=Вільня|выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве|старонак=200|isbn=978-9955-578-14-7, 978-609-95668-0-1, 978-9955-578-16-1}} == Спасылкі == * {{h|Чарнякевіч|2024| {{Cite web|url=https://www.facebook.com/tsikhan.charniakevich/posts/pfbid0chqJjyoHtcnYQzp6JVcBDpBnYMs9ZXPcXXNki2asHMjveQKmWqrAmfTcxC5Ww6AUl|title=З надмагілляў часам даведваешся болей як з кніжкі. Вось, напрыклад, Сямён Кароль|author=[[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч|Ціхан Чарнякевіч]]|website=www.facebook.com|date=18-09-2024|access-date=2024-09-18}} }} * {{h|Чарнякевіч|2025| {{Cite web|url=https://www.facebook.com/tsikhan.charniakevich/posts/pfbid02kL2PgvKTUDfkV6MkSVR1Jw6KSgb9Hp2RfJWdkV4yJgPHKoVMuFS2ysmabf8BZh7Xl|title=Загадка сямейнага фотаальбома|author=Ціхан Чарнякевіч|website=www.facebook.com|date=01-04-2025|access-date=2025-04-01}} }} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кароль Сямён Вікенцьевіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Радашковіцкай беларускай гімназіі]] p4zfpig4ogb8bcyfpqxmso50v9i3brs 5134350 5134337 2026-05-01T08:03:23Z M.L.Bot 261 афармленне 5134350 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кароль (значэнні)}} {{вучоны}} '''Сымон Кароль''', поўнае імя '''Сямён Вікенцьевіч Кароль''' ({{ВДП}}) — беларускі настаўнік. == Біяграфія == Скончыў [[Барунская настаўніцкая школа|Барунскую настаўніцкую школу]] ў 1906 годзе.<ref>Куфэрка Віленшчыны, №/дата?</ref> [[Файл:Alexander Ulasau, Symon (Siamion) Karol and others in Radashkovichi (1928).jpg|thumb|злева|Здымак у Радашковічах (1928). У цэнтры [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандр Уласаў]], першы злева — Сымон Кароль. З фондаў сучаснага [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (сучасны)|Віленскага беларускага музея]].]] У 1908—1909 гадах стаў загадчыкам царкоўнапрыходскай школы на [[Звярынец (Вільнюс)|Звярынцы]] паблізу [[Знаменская царква (Вільнюс)|Знаменскай царквы]] ў Вільні. Жыў тым часам побач школы, па адрасе [[Старая вуліца (Вільня)|Старая вуліца]], 5 (цяпер ''Treniotos g.'', 5), дзе ў Караля пэўны час кватараваў [[Янка Купала]].<ref>''[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]'' [https://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры Рунь, 1998. — ISBN 9986-9228-2-8 — С. 98.</ref> Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў у Рускай імператарскай арміі.{{Sfn|Чарнякевіч|2025}} Пазней выкладчык беларускай мовы [[Радашковіцкая беларуская гімназія|Радашковіцкай беларускай гімназіі]]. Затым шматгадовы выкладчык спеваў у [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], дзе таксама быў кіраўніком бацькоўскага камітэту ў 1930-я гады.{{Sfn|Чарнякевіч|2024}} [[Файл:Зінаіда Іванаўна Кароль.jpg|thumb|злева| Зінаіда Іванаўна Вальковіч (у шлюбе — Кароль)]] У шлюбе з Зінаідай Іванаўнай Вальковіч (27.2.1896 — 15.11.1975), мелі сыноў [[Леанід Сямёнавіч Кароль|Леаніда]] і [[Усевалад Сямёнавіч Кароль|Усевалада]].{{Sfn|Чарнякевіч|2025}} Бацька Зінаіды — Іван Вікенцьевіч Вальковіч, канторшчык Службы цягі і рухомага саставу. Імаверна, была сястра Вольга.{{Sfn|Чарнякевіч|2025}} [[Файл:Grave of Symon i Zinaida Karoĺ at the St. Euphrosyne Cemetery (Vilnius, Lithuania).jpg|thumb|Магіла Леаніда і Зінаіды Каралёў на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках]] Пахаваны побач жонкі на [[Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Ефрасіннеўскіх могілках]] у Вільні<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://zemelapiai.vplanas.lt/kapines/map/551C291A-4E4F-4D07-B34B-493A28747BD6|title=Vilniaus miesto kapinių registras|website=zemelapiai.vplanas.lt|access-date=2024-10-21}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Адамковіч|спасылка=https://kamunikat.org/belarusy-w-litve-uchora-i-syonnya-adamkovich-alyaksandr|аўтар=[[Аляксандр Адамковіч]]|загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння|адказны=Рэдактар Лілея Плыгаўка|год=2010|месца=Вільня|выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве|старонак=200|isbn=978-9955-578-14-7, 978-609-95668-0-1, 978-9955-578-16-1}} == Спасылкі == * {{h|Чарнякевіч|2024| {{Cite web|url=https://www.facebook.com/tsikhan.charniakevich/posts/pfbid0chqJjyoHtcnYQzp6JVcBDpBnYMs9ZXPcXXNki2asHMjveQKmWqrAmfTcxC5Ww6AUl|title=З надмагілляў часам даведваешся болей як з кніжкі. Вось, напрыклад, Сямён Кароль|author=[[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч|Ціхан Чарнякевіч]]|website=www.facebook.com|date=18-09-2024|access-date=2024-09-18}} }} * {{h|Чарнякевіч|2025| {{Cite web|url=https://www.facebook.com/tsikhan.charniakevich/posts/pfbid02kL2PgvKTUDfkV6MkSVR1Jw6KSgb9Hp2RfJWdkV4yJgPHKoVMuFS2ysmabf8BZh7Xl|title=Загадка сямейнага фотаальбома|author=Ціхан Чарнякевіч|website=www.facebook.com|date=01-04-2025|access-date=2025-04-01}} }} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кароль Сямён Вікенцьевіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Радашковіцкай беларускай гімназіі]] rq2hzxrskonz10b6yjotz097ym3hb84 Борка-Бялевічы 0 774375 5134160 4851292 2026-04-30T20:26:01Z Антон 740 76022 +крыніца 5134160 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Борка-Бялевічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 58|lat_sec = 04 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Бучацінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Борка-Бяле́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Borka-Bialievičy}}, {{lang-ru|Борко-Белевичи}}) — былая [[вёска]] ў [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Бучацінскі сельсавет|Бучацінскага сельсавета]]. Насельніцтва [[засценак|засценка]] паводле перапісу 1917 года складала каля 80 жыхароў, было 14 двароў<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Боркі Бялевіцкія|620|}}</ref>. Скасавана ў 1987 годзе<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 лютага, 23 сакавіка і 29 чэрвеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Населеныя пункты Капыльскага раёна, якія перасталі існаваць|620|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} qw1guvtcr0vl3618hy0yka4wmlic64k Равейкі 0 777694 5134502 5129266 2026-05-01T11:24:54Z Peisatai 111348 /* Назва */ калі ёсць прозвішча Рэвейка - пытанне закрытае. беларускае -ейк- не прозвішчнае. толькі ўканец у фон, і тое з ласкі. 5134502 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Равейкі |вобласць = Брэсцкая |раён = Бярозаўскі |сельсавет = Малецкі }} '''Раве́йкі'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Raviejki}}, {{lang-ru|Ревейки}}) — былая [[вёска]] ў [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Малецкі сельсавет|Малецкага сельсавета]]. Скасавана 21 мая 1984 года<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 мая 1984 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1984, № 19 (1789).</ref>. == Назва == У гэтым рэгіёне ([[Дабучын]]) у 1563 г. засведчаны баярын путны «''Янко Ревейко''»<ref>Ревизия Кобринской экономии, составленная в 1563 году королевским ревизором Дмитрием Сапегою. Вильно, 1876. С. 202.</ref>. Поўны адпаведнік - зафіксаванае ў пачатку 18 ст. старое літоўскае прозвішча Рэвейка<ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=1359%2F1%2F8</ref>. Aснова ''Rev''- у сучасных ''Revas, Revaitis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=b764f3b8125e2f1787ee21de4bbc67ea</ref>, ля [[Гервяты|Гервятаў]] было Рэвойць (< ''Revaitis'')<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-HFV1?i=52&cat=834953</ref>. Утваральнік -''eik''- у літоўскіх прозвішчах адзін з найбольш папулярных<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 250.</ref>. Аснова ''Rev-'' выкарыстоўвалася сярод старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў (''Ревбут'' з [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскай Метрыкі]])<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Nežinomi Lietuvos Metrikos dvikamieniai asmenvardžiai su pirmaisiais apeliatyviniais dėmenimis // Baltistica LIII(2) 2018 303–325. С. 313.</ref>. З іншага боку, паводле беларускага савецкага антрапаніміста [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]] прозвішчы ''Равека, Равяка, Равякоў, Ревяка, Ревякин'' тлумачацца як «равун, той, хто раве»<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 344.</ref>. Такое ж значэнне маюць і украінскія прозвішчы ''Рева, Ревій, Рев'юк''<ref>Ю. К. Редько. Сучасні українські прізвища. Київ, 1966. С. 72, 137, 153.</ref>, рускае ''Ревякин'' (ад мянушкі ''Ревяка'')<ref>В. А. Никонов. Словарь русских фамилий. Москва, 1993. С. 101</ref>. Таксама ёсць украінскія прозвішчы ''Ревин, Ревич''<ref>Ю. К. Редько. Довідник українських прізвищ. Київ, 1968. С. 187-188.</ref>. У беларускай мове існуе суфікс назоўнікаў ''-ейк-а'', які мае памяншальна-ласкальнае значэнне або значэнне «носьбіт працэсуальнай прыметы»<ref>Беларуская граматыка. Ч. 1. Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск. Мінск, 1985. С. 268, 295.</ref>. А на захадзе Ўкраіны вядомы лакальны прозвішчны памяншальны суфікс -''ейка'' (-''ейко''), які ўтвораны ад -''ей-'' і ''-к-'', і з'яўляецца лакальным заходнеўкраінскім варыянтам агульнаўкраінскага суфікса -''енько'' (Івасейко - Івасенько)<ref>Ю. К. Редько. Сучасні українські прізвища. Київ, 1966. С. 120.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} 5rxtz7a1e9xus035w1ail353uu2dwrh Абразцова 0 778323 5134150 4883714 2026-04-30T20:06:32Z Антон 740 76022 +крыніца 5134150 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = пасёлак |беларуская назва = Абразцова |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 04|lat_sec = 31 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 55|lon_sec = 33 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Вялікараёўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Абразцо́ва'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Abrazcova}}, {{lang-ru|Образцово}}) — былы [[пасёлак]] у [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Вялікараёўскі сельсавет|Вялікараёўскага сельсавета]]. Насельніцтва пасёлка паводле перапісу 1926 года складала каля 80 жыхароў, было 20 двароў<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Абразцова|619|}}</ref>. Скасаваны ў 1986 годзе<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лютага, 28 ліпеня і 22 верасня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 30 (1872).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Населеныя пункты Капыльскага раёна, якія перасталі існаваць|619|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} hlj88t0cr1ed9p4htxt4f82z1wh8qti Кітайская каліграфія 0 783045 5134128 5067333 2026-04-30T18:30:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134128 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Кітайская каліграфія''' — напісанне [[Кітайскае пісьмо|кітайскіх іерогліфаў]], від мастацтва, які спалучае чыста [[Выяўленчае мастацтва|візуальнае мастацтва]] і інтэрпрэтацыю літаратурнага сэнсу. Гэты тып самавыяўлення шырока практыкаваўся ў [[Кітай|Кітаі]] і, як правіла, карыстаўся вялікай павагай ва ўсёй [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://asiasociety.org/education/chinese-calligraphy|title=Chinese Calligraphy|website=Asia Society|access-date=2023-09-28}}</ref>.[[Каліграфія]] - адзін з чатырох найбольш запатрабаваных навыкаў і захапленняў {{нп3|Вучоны-чыноўнік|старажытнакітайскіх літаратараў||Scholar-official}}, нароўні з ігрой на струнных музычных інструментах, [[Го|настольнай гульнёй Го]] і [[Кітайскі жывапіс|маляваннем]]. У гэтай традыцыі існуюць некаторыя агульныя стандарты розных {{нп3|Стылі кітайскай каліграфіі|стыляў|ru|Стили китайской каллиграфии}} каліграфіі. Кітайская каліграфія і [[Гохуа|маляванне тушшу]] цесна звязаныя: яны выконваюцца з выкарыстаннем падобных інструментаў і тэхнік і маюць доўгую гісторыю агульнага майстэрства. Адметнымі рысамі кітайскага жывапісу і каліграфіі з’яўляецца акцэнт на руху, напоўненым дынамічным жыццём. Са слоў Стэнлі-Бэйкера, «каліграфія — гэта сапраўднае жыццё, перажыванае праз энергію руху, якое адлюстроўваецца ў выглядзе слядоў на шоўку або паперы, а час і рытм у перамяшчэнні прасторы з’яўляюцца яе асноўнымі складнікамі»<ref>{cite web|title=Ink Painting Today|last=Stanley-Baker|first=Joan|publisher=Centered on Taipei|date=May 2010a|volume=10|issue=8|url=http://www.communitycenter.org.tw/sites/default/files/documents/publications/cot/COT_201005.pdf|pages=8–11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110917105406/http://www.communitycenter.org.tw/sites/default/files/documents/publications/cot/COT_201005.pdf|archive-date=2011-09-17}}{{cite web|url=http://www.communitycenter.org.tw/sites/default/files/documents/publications/cot/COT_201005.pdf|title=Ink Painting Today|first=Joan|last=Stanley-Baker|date=May 2010a|pages=8–11|publisher=Centered on Taipei|archive-url=https://web.archive.org/web/20110917105406/http://www.communitycenter.org.tw/sites/default/files/documents/publications/cot/COT_201005.pdf|archive-date=2011-09-17|url-status=dead|volume=10|issue=8}}</ref>. Каліграфія таксама прывяла да развіцця многіх відаў мастацтва ў Кітаі, уключаючы разьбу па [[Інкан|пячатках]], багата аздобленыя прэс-пап’е і [[Тушачніца|чарнільныя камяні]]. == Характарыстыкі == У [[Кітай|Кітаі]] каліграфія называцца<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.cqvip.com/QK/80307X/19916/1002619046.html|title=维普网|website=www.cqvip.com|access-date=2025-02-17}}</ref> ''shūfǎ'' або ''fǎshū'' (書法/书法, 法書/法书), літаральна «шлях/cпосаб/правілы напісання»<ref>書 выкарыстоўваецца тут 楷书/楷書 і ў іншых датычных выразах і азначае «стыль напісання».</ref>; ''shodō'' ({{Lang|ja|書道}}) у [[Японія|Японіі]] азначае «спосаб/прынцып пісьма»; ''seoye'' (서예; 書藝) у [[Карэя|Карэі]] — «навык/крытэрый пісьма»<ref>{{Кніга|загаловак=Wang Li gu Han yu zi dian|адказны=Li Wang|год=2000|выданне=Di 1 ban|месца=Beijing|выдавецтва=Zhonghua shu ju|старонкі=1118|старонак=|isbn=978-7-101-01219-4}}</ref>; ''thư pháp'' (書法) у [[В’етнам]]е («мастацтва почырку»). Кітайская каліграфія, якую цэняць больш ці толькі за яе эстэтычныя якасці, мае даўнюю традыцыю і сёння лічыцца адным з відаў [[Мастацтвы|мастацтва]] ({{кітайская|藝術/艺术||yìshù}})<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Putqx_2nSeQ&list=PL0cFWTf5QT0bzSwRP5X2TNAhccdaiaRj9|title=Відэа пра кітайскую каліграфію YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2025-02-17}}</ref> у краінах, дзе яна практыкуецца. Кітайская каліграфія факусуецца не толькі на метадах пісьма, але і на выхаванні характару (人品)<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=http://www.vincentpoon.com/shodo-and-calligraphy.html|title=Shodo and Chinese Calligraphy 書法 與 書道|first=KS Vincent|last=Poon|website=Vincent's Calligraphy|access-date=2025-02-17}}</ref> і выкладаецца як занятак ({{кітайская|書法||shūfǎ}}, правілы напісання [[Кітайскае пісьмо|іерогліфаў хань]])<ref>Shu Xincheng 舒新城, ed. Cihai (辭海 'Sea of Words'). 3 vols. Shanghai: Zhonghua. 1936.</ref>. Кітайская каліграфія раней была папулярная ў [[Кітай|Кітаі]], [[Тайвань|Тайвані]], [[Японія|Японіі]], [[Карэя|Карэі]], [[В’етнам]]е і [[Ганконг]]у<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://culture.teldap.tw/culture/index.php?option=com_content&id=2231:the-development-of-calligraphy-and-painting-exchanges-between-taiwan-and-japan-during-the-japanese-colonial-period|title=The Development of Calligraphy and Painting Exchanges between Taiwan and Japan During the Japanese Colonial Period|website=culture.teldap.tw|access-date=2025-02-17}}</ref>. == Стылі кітайскай пісьменнасці == === Касцяная пісьменнасць гадальных костак === {{main|Цзягувэнь}} [[Файл:MET_LC-18_56_73_002.jpg|міні|250px|Фрагмент гадальнай косткі, [[Шан (дынастыя)|дынастыя Шан]] (каля 1600—1046 да н.э.)]] [[Цзягувэнь|Касцяная пісьменнасць гадальных костак]] была ранняй формай кітайскіх іерогліфаў, напісаных на костках жывёл. Напісаная на {{нп3|Гадальныя косткі|гадальных костках|ru|Гадальные кости}} жывёл або чарапашых панцырах — гэта самая ранняя з вядомых формаў кітайскай пісьменнасці. Лічылася, што на костках былі напісаныя прароцтвы. Першая згадка пра тое, што мы безумоўна адносім да «надпісаў на гадальных костках», сустракаецца ў выглядзе надпісаў на лапатках быка і чарапашых {{нп3|Пластрон|пластронах|ru|Пластрон}}, знойдзеных недалёка ад сучаснага {{нп3|Аньян|Аньяна|ru|Аньян}} на паўночнай мяжы правінцыі [[Хэнань]]. Пераважная большасць з іх была знойдзена на стаянцы {{нп3|Іньсюй||ru|Иньсюй}} у гэтым рэгіёне. У іх запісаныя {{нп3|Пірамантыя|пірамантычныя||Pyromancy}} прадказанні апошніх дзевяці цароў [[Шан (дынастыя)|дынастыі Шан]], пачынаючы з [[У Дзін]]а, узыходжанне якога на прастол розныя навукоўцы датуюць 1250 ці 1200 гадамі да нашай эры<ref>{{Артыкул|спасылка=https://brill.com/view/journals/jeaa/4/1/article-p321.xml|аўтар=Li Xueqin|загаловак=The Xia-Shang-Zhou Chronology Project: Methodology and Results|год=2002|выданне=Journal of East Asian Archaeology|том=4|выпуск=1|старонкі=321–333|issn=1387-6813|doi=10.1163/156852302322454585}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=David N. Keightley|загаловак=The ancestral landscape: time, space, and community in late Shang China, ca. 1200-1045 B.C|год=2000|месца=Berkeley|выдавецтва=University of California, Berkeley ; Center for Chinese Studies|том=53|старонак=209|серыя=China research monograph|isbn=978-1-55729-070-0}}</ref>. Хоць няма ніякіх доказаў таго, што [[Шан (дынастыя)|дынастыя Шан]] была аднаасобна адказная за ўзнікненне пісьменства ў Кітаі, таксама няма сведчанняў наяўнасці вядомай кітайскай пісьменнасці якога-небудзь больш ранняга часу або якога-небудзь іншага месца<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/isbn_9780195079937|аўтар=Peter T. Daniels, William Bright|загаловак=The world's writing systems|год=1996|выдавецтва=New York : Oxford University Press|старонак=978|isbn=978-0-19-507993-7}}</ref>. Касцяная пісьменнасць гадальных костак эпохі позняй Шан уяўляюць сабой самы ранні значны [[Корпус тэкстаў|корпус]] кітайскай пісьменнасці, а таксама з’яўляюцца найстарэйшым вядомым прадстаўніком і продкам кітайскага сямейства пісьменнасцяў, якая папярэднічае кітайскім бронзавым надпісам<ref>{{Кніга|аўтар=Xigui Qiu, Gilbert Louis Mattos, Jerry L. Norman, Xigui Qiu|загаловак=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao|год=2000|месца=Berkeley, Calif|выдавецтва=Society for the Study of Early China|том=4|старонак=547|серыя=Early China special monograph series|isbn=978-1-55729-071-7}}</ref>. === Кітайскія бронзавыя надпісы === {{main|Цзіньвэнь}} [[Цзіньвэнь|Кітайскія бронзавыя надпісы]] звычайна наносіліся на {{нп3|кітайскія рытуальныя вырабы з бронзы|||Chinese ritual bronzes}}. Яны ўключаюць посуд відаў {{нп3|Дзін (посуд)|дзін|ru|Дин (сосуд)}} (鼎), {{нп3|Дуі (посуд)|дуі||Dui (vessel)}} (敦), [[Гу (чаша для віна)|гу]] (觚), {{нп3|Гуан (посуд)|гуан||Guang (vessel)}} (觥), {{нп3|Гуі (посуд)|гуі||Gui (vessel)}} (簋), {{нп3|Ху (посуд)|ху||Hu (vessel)}} (壺), {{нп3|Цзя (посуд)|цзя||Jia (vessel)}} (斝), {{нп3|Чу (посуд)|чу||Jue (vessel)}} (爵), {{нп3|І (посуд)|І||Yi (vessel)}} (匜), {{нп3|Ю (посуд)|Ю||You (vessel)}} (卣), {{нп3|цзунь|цзунь або і||Zun}} (尊 і 彝)<ref>{{Cite book|title=Chinese writing|last1=Xigui|first1=Qiu|last2=裘錫圭.|others=Mattos, Gilbert Louis, 1939–, Norman, Jerry, 1936–2012, Qiu, Xigui, 裘錫圭|year=2000|isbn=978-1-55729-071-7|location=Berkeley, California|pages=73|oclc=43936866}}</ref>. У розныя перыяды часу выкарыстоўваліся розныя метады нанясення надпісаў. Амаль усе бронзавыя надпісы эпохі Шан былі адліты адначасова, як і вырабы, на якіх яны намаляваны<ref>{{Кніга|аўтар=Xigui Qiu, Gilbert Louis Mattos, Jerry L. Norman, Xigui Qiu|загаловак=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao|год=2000|месца=Berkeley, Calif|выдавецтва=Society for the Study of Early China|том=4|старонкі=113|старонак=547|серыя=Early China special monograph series|isbn=978-1-55729-071-7}}</ref>. У пазнейшыя дынастыі, такія як Заходняя [[Чжоу]], Перыяд Вёснаў і Восеняў, надпісы часта гравіраваліся пасля адліўкі бронзы<ref>{{Кніга|аўтар=Xigui Qiu, Gilbert Louis Mattos, Jerry L. Norman, Xigui Qiu|загаловак=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao|год=2000|месца=Berkeley, Calif|выдавецтва=Society for the Study of Early China|том=73|старонак=547|серыя=Early China special monograph series|isbn=978-1-55729-071-7}}</ref>. Бронзавыя надпісы — адна з самых ранніх у {{нп3|Сямейства кітайскіх пісьменнасцей|сямействе кітайскіх пісьменнасцяў||Chinese family of scripts}}, якой папярэднічала [[Цзягувэнь|пісьменнасць на гадальных костках]]. === Пісьменнасць пячатак === {{main|Чжуаньшу}} [[Файл:木-seal.svg|міні|250px|Прыклад кітайскага іерогліфа 木 (дрэва), напісанага пісьменнасцю пячатак]] {{нп3|Чжуаньшу|Пісьменнасць пячатак або чжуаньшу|ru|Чжуаньшу}} ({{кітайская|篆書||zhuànshū}}) — старажытны {{нп3|Стылі кітайскай каліграфіі|стыль|ru|Стили китайской каллиграфии}} напісання [[Кітайскае пісьмо|кітайскіх іерогліфаў]], які быў распаўсюджаны ў другой палове 1-га тысячагоддзя да нашай эры. Яна арганічна развілася з [[Цзіньвэнь|пісьменасці]] [[Чжоу|дынастыі Чжоу]]. [[Царства Цынь|Цыньскі]] варыянт пісьменнасці пячатак у канчатковым рахунку стаў стандартам і быў прыняты ў якасці афіцыйнага пісьма для ўсяго Кітая ў часы {{нп3|Цынь (імперыя)|дынастыі Цынь|ru|Цинь (империя)}} === Канцылярскі почырк === {{main|Лішу}} [[Файл:Fzyyylj.jpg|міні|250px|«Нататкі пра Юэянскую вежу» працы {{нп3|Фань Чжун’янь|Фань Чжун’яня|ru|Фань Чжунъянь}}, дынастыя [[Сун]]]]   {{нп3|Лішу|Канцылярскі почырк або лішу|ru|Лишу}} ({{кітайская|隸書|隶书|lìshū}}) — архаічны стыль кітайскай каліграфіі. Пісьменнасць упершыню была выкарыстана ў часы дынастыі [[Імперыя Хань|Хань]] і захавалася да цяперашняга часу. Канцылярская пісьменнасць лічыцца разнавіднасцю сучаснай пісьменнасці, хоць яна была заменена стандартнай пісьменнасцю адносна рана. Гэта адбылося таму, што графічныя формы, напісаныя спелым канцылярскім шрыфтам, вельмі падобныя на тыя, што напісаны стандартным шрыфтам<ref>{{Кніга|аўтар=Xigui Qiu, Gilbert Louis Mattos, Jerry L. Norman, Xigui Qiu|загаловак=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao|год=2000|месца=Berkeley, Calif|выдавецтва=Society for the Study of Early China|том=4|старонкі=113|старонак=547|серыя=Early China special monograph series|isbn=978-1-55729-071-7}}</ref>. Канцылярскі почырк па-ранейшаму выкарыстоўваецца для надання мастацкага густу ў розных функцыянальных прыкладаннях з-за яго высокай чытальнасці пры чытанні. === Устаўны почырк === {{main|Кайшу}} {{нп3|Кайшу|Устаўны почырк або кайшу|ru|Кайшу}} ({{кітайская|楷書|楷书|kǎishū}}; Ганконг і Тайвань па-ранейшаму выкарыстоўваюць традыцыйныя кітайскія іерогліфы ў пісьмовай форме, а мацерыковы Кітай выкарыстоўвае спрошчаныя кітайскія іерогліфы ў якасці афіцыйнага шрыфта) — найноўшы з стыляў кітайскай пісьменнасці. Устаўны почырк ўпершыню з’явіўся ў часы дынастый [[Імперыя Хань|Хань]] і [[Царства Вэй|Вэй]] і стала шырока выкарыстоўвацца толькі пазней. Устаўны почырк стаў стылістычна сталым прыкладна ў [[VII стагоддзе|VII стагоддзі]]<ref>{{Кніга|аўтар=Xigui Qiu, Gilbert Louis Mattos, Jerry L. Norman, Xigui Qiu|загаловак=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao|год=2000|месца=Berkeley, Calif|выдавецтва=Society for the Study of Early China|том=4|старонкі=143|старонак=547|серыя=Early China special monograph series|isbn=978-1-55729-071-7}}</ref>.Першым майстрам ўстаўнага почырку быў {{нп3|Чжун Яа||ru|Чжун Яо}}. Ён упершыню выкарыстаў устаўны почырк для напісання некаторых вельмі сур’ёзных твораў, такіх як мемарыялы імператару<ref>{{Кніга|аўтар=Xigui Qiu, Gilbert Louis Mattos, Jerry L. Norman, Xigui Qiu|загаловак=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao|год=2000|месца=Berkeley, Calif|выдавецтва=Society for the Study of Early China|том=4|старонкі=143|старонак=547|серыя=Early China special monograph series|isbn=978-1-55729-071-7}}</ref>. === Паўкурсіўны почырк === {{main|Сіншу}} {{нп3|Сіншу|Паўкурсіўны почырк або сіншу|ru|Синшу}} ({{кітайская|行书|行書|xíngshū}}) — рукапісны {{нп3|Стылі кітайскай каліграфіі|стыль|ru|Стили китайской каллиграфии}} [[Кітайскае пісьмо|кітайскіх іерогліфаў]]. Паколькі ён не такі скарочаны, як {{нп3|Цаашу|курсіўны|ru|Цаошу}}, большасць людзей, якія ўмеюць чытаць {{нп3|Кайшу|Устаўным почыркам|ru|Кайшу}}, могуць чытаць і паўкурсіўным. Гэта вельмі карысна і адначасова мастацка. === Курсіўны почырк (Усходняя Азія) === {{main|Цаашу}} {{нп3|Цаашу|Курсіўны почырк або цаашу|ru|Цаошу}} ({{кітайская|草书|草書|cǎoshū}} узнік у [[Кітай|Кітаі]] ў часы дынастыі [[Імперыя Хань|Хань]] і ў перыяд [[Цзінь (265—420)|Цзінь]]. Курсіўны почырк пішацца хутчэй, чым іншыя стылі, але яго цяжка чытаць тым, хто з ім не знаёмы. слова «цаа» (草) у назве гэтага почырку перакладаецца як «трава» і ў кітайскай мове таксама выкарыстоўвалася ў значэнні «грубы, шурпаты; просты і неачэсаны»<ref>{{Кніга|аўтар=Xigui Qiu, Gilbert Louis Mattos, Jerry L. Norman, Xigui Qiu|загаловак=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao|год=2000|месца=Berkeley, Calif|выдавецтва=Society for the Study of Early China|том=4|старонкі=130|старонак=547|серыя=Early China special monograph series|isbn=978-1-55729-071-7}}</ref>. Тэрмін «цаашу» мае шырокае і вузкае значэнні. У шырокім сэнсе ён можа ставіцца да любых сімвалаў, якія былі напісаныя спехам. У вузкім сэнсе — менавіта да асаблівага стылю почырку часоў дынастыі Хань<ref>{{Кніга|аўтар=Xigui Qiu, Gilbert Louis Mattos, Jerry L. Norman, Xigui Qiu|загаловак=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao|год=2000|месца=Berkeley, Calif|выдавецтва=Society for the Study of Early China|том=4|старонкі=131|старонак=547|серыя=Early China special monograph series|isbn=978-1-55729-071-7}}</ref>. == Гісторыя == === Старажытны Кітай === Кітайскія іерогліфы можна прасачыць да 4000 г. да н.э<ref>{{Артыкул|спасылка=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/103237320400900303|аўтар=Wei Lu, Max Aiken|загаловак=Origins and evolution of Chinese writing systems and preliminary counting relationships|год=2004-11|мова=en|выданне=Accounting History|том=9|выпуск=3|старонкі=25–51|issn=1032-3732|doi=10.1177/103237320400900303}}</ref>. У 2003 годзе на месцы {{нп3|Сяашуанцяа|||Xiaoshuangqiao}}, прыкладна ў 20 км на паўднёвы ўсход ад старажытнага {{нп3|Чжэнчжоу-Шан|горада Чжэнчжоу-Шан||Zhengzhou Shang City}}, археолагі выявілі керамічныя надпісы, датаваныя 1435—1412 гадамі да нашай эры. Гэтыя надпісы зроблены [[кінавар]]най фарбай. Такім чынам, даты з’яўлення пісьменства ў Кітаі былі пацверджаны для [[Шан (дынастыя)|перыяду сярэдняй дынастыі Шан]]<ref name="kaogu.cn2">Song Guoding (2004), [http://www.kaogu.cn/en/Chinese%20Archaeology/4/The%20Cinnabar%20Inscriptions%20Discovered%20at%20the%20Xiaoshuangqiao%20Site,%20Zhengzhou.pdf ''The Cinnabar Inscriptions Discovered at the Xiaoshuangqiao Site, Zhengzhou.''] Chinese Archaeology. Volume 4, Issue 1, Pages 98-102</ref>. Усе [[Кераміка|керамічныя]] рытуальныя пасудзіны — чаны, на якіх нанесеныя гэтыя надпісы [[Кінавар|кінавар’ю]], былі выяўленыя на тэрыторыі палаца на гэтым участку. Яны былі сабраныя ў асноўным у ахвярных ямах з каровінымі чарапамі і рагамі, але таксама і ў іншых архітэктурных помніках. Надпісы нанесеныя на знешнім і ўнутраным баках борціка, а таксама на вонкавым боку ніжняй частцы чанаў вялікага тыпу. Сімвалы ў асноўным напісаны паасобку; складовыя часткі знакаў ці выразы сустракаюцца рэдка<ref name="kaogu.cn3">Song Guoding (2004), [http://www.kaogu.cn/en/Chinese%20Archaeology/4/The%20Cinnabar%20Inscriptions%20Discovered%20at%20the%20Xiaoshuangqiao%20Site,%20Zhengzhou.pdf ''The Cinnabar Inscriptions Discovered at the Xiaoshuangqiao Site, Zhengzhou.''] Chinese Archaeology. Volume 4, Issue 1, Pages 98-102</ref>. Прынцыпы пабудовы сучасных кітайскіх іерогліфаў былі выразна прасочаны ў [[Гісторыя Кітая|старажытнакітайскіх]] [[Цзягувэнь|іерогліфах Цзягувэнь]] (甲骨文), выразаных на [[Лапатка (анатомія)|лапатках]] [[Свойскі бык|быкоў]] і {{нп3|Пластрон|пластронах|ru|Пластрон}} [[Чарапахі|чарапах]] прыкладна ў [[XIV стагоддзе да н.э.|XIV]] — [[XI стагоддзе да н.э.|XI]] стагоддзях да нашай эры<ref>{{Артыкул|спасылка=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/103237320400900303|аўтар=Wei Lu, Max Aiken|загаловак=Origins and evolution of Chinese writing systems and preliminary counting relationships|год=2004-11|мова=en|выданне=Accounting History|том=9|выпуск=3|старонкі=25–51|issn=1032-3732|doi=10.1177/103237320400900303}}</ref>. Узоры, напісаныя пэндзлем, з часам руйнаваліся і не захаваліся. Падчас цырымоніі варажбы, пасля таго як былі зробленыя расколіны, пэндзлікам на ракавіне або костцы былі напісаныя сімвалы, якія пазней выразаліся<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Sources_of_Shang_History.html?id=iU-IQgAACAAJ&redir_esc=y|аўтар=David N. Keightley|загаловак=Sources of Shang History: The Oracle-bone Inscriptions of Bronze Age China|год=1978|выдавецтва=University of California Press|старонак=281|isbn=978-0-520-02969-9}}</ref>. Кожнае архаічнае царства цяперашняга Кітая працягвала пераглядаць свой набор іерогліфаў. === Імператарскі Кітай === [[Файл:Mi_Fu-On_Calligraphy.jpg|міні|250px|«Аб каліграфіі» [[Мі Фэй|Мі Фэя]], дынастыя [[Сун]]]] [[Файл:Poems of the Four Treasures in a Scholar's Study 3 (Qing).jpg|справа|250px|міні|Паэмы пра {{нп3|Кітайская туш|кітайскай тушшу|ru|Китайская тушь}} лічыцца адной з {{нп3|Чатыры каштоўнасці працоўнага кабінета|чатыры скарбы ў кабінеце вучонага|ru|Четыре драгоценности рабочего кабинета}} ў кабінеце вучонага (дынастыя [[Імперыя Цын|Цын]])]] На працягу больш чым 2000 гадоў кітайскія літаратары — канфуцыянскія вучоныя і літаратары, якія таксама служылі ўраду ў якасці чыноўнікаў, — былі знаўцамі і практыкамі гэтага мастацтва<ref>{{Кніга|аўтар=Marilyn Stokstad, Michael Watt Cothren|загаловак=Art history|год=2013|выданне=Fifth ed|месца=Boston|выдавецтва=Pearson|старонкі=343|старонак=1198|isbn=978-0-205-87347-0}}</ref>. У [[Гісторыя Кітая|Імператарскім Кітаі]] да гэтага часу даступныя выявы на старых стэлах, некаторыя з якіх датуюцца [[200 да н.э.|200 годам да н.э.]] і выкананы ў стылі {{нп3|Сяачжуань|знакаў дробных пячатак|ru|Сяочжуань}}. Пісцы ў [[Кітай|Кітаі]] і [[Мангольская імперыя|Манголіі]] практыкавалі мастацтва каліграфіі для капіявання будыйскіх тэкстаў. Паколькі гэтыя тэксты былі гэтак ушанаваныя, лічылася, што сам працэс іх капіявання (і выкарыстаная прыгожая каліграфія) аказвае ачышчальнае ўздзеянне на душу. «Сам працэс капіявання іх [будыйскіх тэкстаў] можа наблізіць пісца да дасканаласці і прынесці яму заслугі»<ref>{{Кніга|аўтар=Martyn Lyons|загаловак=Books: a living history|год=2011|месца=Los Angeles|выдавецтва=J. Paul Getty Museum|isbn=978-1-60606-083-4}}</ref>. Прыкладна у [[220 да н.э.|220 годзе да н.э.]] імператар [[Цынь Шыхуандзі]], першы, хто ўсталяваў аднаасобнае панаванне на ўсёй тэрыторыі [[Унутраны Кітай|Унутранага Кітая]], увёў некалькі рэформаў, у тым ліку ўніфікацыю іерогліфаў {{нп3|Лі Сы||ru|Ли Сы}}, у выніку якой быў створаны набор з 3300 стандартызаваных іерогліфаў xiǎozhuà<ref>{{Кніга|аўтар=Edoardo Fazzioli, Rebecca Hon Ko|загаловак=Chinese calligraphy: from pictograph to ideogram: the history of 214 essential Chinese/Japanese characters|год=1987|выданне=1st American ed|месца=New York|выдавецтва=Abbeville Press|старонак=251|isbn=978-0-89659-774-7, 978-0-7892-0870-5}}</ref>. Хоць асноўным пісьмовым інструментам таго часу ўжо быў [[пэндзаль]], ад гэтага перыяду захавалася мала папяровых асобнікаў, і асноўныя ўзоры гэтага стылю прадстаўлены на стэлах. {{нп3|Лішу|Канцылярскі почырк або лішу|ru|Лишу}}, які дастаткова ўпарадкаваны і ў чымсьці падобны на сучасны тэкст, таксама быў зацверджаны пры Цынь Шыхуандзі<ref name="Blakney, p62">[https://books.google.com/books?id=7-ZYX4xCXygC&q=Li+Ssu&pg=PA6 Blakney, p6] : {{cite book|author=R. B. Blakney|title=A Course in the Analysis of Chinese Characters|pages=148|publisher=Lulu.com|year=2007|isbn=978-1-897367-11-7}}</ref>. Хоць распаўсюджанай памылкай з’яўляецца меркаванне, што лішу быў створаны адным толькі {{нп3|Чэн Мяа||fr|Cheng Miao}} ў часы праўлення Цын Шыхуандзі, ён распрацоўваўся ад дацыньскай эпохі да часоў [[Імперыя Хань|дынастыі Хань]] (з [[202 да н.э.|202 года да н.э.]] да [[220|220 года н.э.]]). У [[IV стагоддзе|IV стагоддзі]] нашай эры каліграфія дасягнула поўнай сталасці<ref>{{Кніга|аўтар=Marilyn Stokstad, Michael Watt Cothren|загаловак=Art history|год=2013|выданне=Fifth ed|месца=Boston|выдавецтва=Pearson|старонак=1198|isbn=978-0-205-87347-0}}</ref>. {{нп3|Кайшу|Устаўны почырк або кайшу|ru|Кайшу}}, які выкарыстоўваецца да гэтага часу і прыпісваецца [[Ван Січжы|Вану Січжы]] і яго паслядоўнікам, стаў яшчэ больш спарадкаваным<ref name="Blakney, p63">[https://books.google.com/books?id=7-ZYX4xCXygC&q=Li+Ssu&pg=PA6 Blakney, p6] : {{cite book|author=R. B. Blakney|title=A Course in the Analysis of Chinese Characters|pages=148|publisher=Lulu.com|year=2007|isbn=978-1-897367-11-7}}</ref>. Свайго росквіту мастацтва дасягнула ў часы дынастыі [[Імперыя Тан|Тан]], калі такія знакамітыя каліграфы, як [[Янь Чжэньцын]] і {{нп3|Лю Гунцюань|||Liu Gongquan}}, стварылі большасць выдатных работ ў стылі кайшу. Яго распаўсюджванню спрыяў імператар позняй дынастыі Тан [[Лі Сыюань|Мінцзун]] (926—933), які загадаў надрукаваць класіку на новых драўляных дошках з выкарыстаннем стыля кайшу. Тэхналогіі друку тут дазволілі стабілізаваць форму. Форма іерогліфаў у стылі кайшу 1000 гадоў таму была ў асноўным падобная на тую, што была і ў канцы праўлення кітайскай імперыі<ref name="Blakney, p64">[https://books.google.com/books?id=7-ZYX4xCXygC&q=Li+Ssu&pg=PA6 Blakney, p6] : {{cite book|author=R. B. Blakney|title=A Course in the Analysis of Chinese Characters|pages=148|publisher=Lulu.com|year=2007|isbn=978-1-897367-11-7}}</ref>. Але з часам былі ўнесены невялікія змены, напрыклад, у форму іерогліфа <big>广</big>, якая ў [[Слоўнік Кансі|слоўніку Кансі]] 1716 года не зусім такая, як у сучасных кнігах. Формы іерогліфаў Кансі і цяперашнія маюць невялікія адрозненні, а парадак рысак застаецца ранейшым, у адпаведнасці са старым стылем<ref>康熙字典 Kangxi Zidian, 1716. Scanned version available at www.kangxizidian.com. Для прыкладу можна глядзець іерогліфы <big>卩</big>, <big>厂</big>або <big>广</big>, с. 41.</ref>. Такія курсіўныя почыркі, як {{нп3|сіншу||ru|Синшу}} і {{нп3|цаашу||ru|Цаошу}}, менш абмежаваныя і пішуцца хутчэй, паколькі відаць больш рухаў, што выконваюцца пішучым інструментам. Парадак абводак ў гэтых стылях яшчэ больш вар’іруецца, часам ствараючы радыкальна адрозныя формы. Яны паходзяць ад ўстаўнага почырка, як і канцылярскі почырк ([[Імперыя Хань|дынастыя Хань]], 202 да н.э. — 220 г. н.э.), але сіншу і цаашу выкарыстоўваліся толькі для асабістых запісаў і ніколі не выкарыстоўваліся ў якасці стандарту. Стыль цаашу быў высока ацэнены ў часы праўлення імператара дынастыі Хань [[У-дзі]] (140 — 87 да н.э.)<ref name="Blakney, p65">[https://books.google.com/books?id=7-ZYX4xCXygC&q=Li+Ssu&pg=PA6 Blakney, p6] : {{cite book|author=R. B. Blakney|title=A Course in the Analysis of Chinese Characters|pages=148|publisher=Lulu.com|year=2007|isbn=978-1-897367-11-7}}</ref>. Да стыляў, якія не захаваліся, адносяцца ''bāfēnshū'', сумесь 80 % стылю сяачжуань і 20 % ''лішу''<ref name="Blakney, p66">[https://books.google.com/books?id=7-ZYX4xCXygC&q=Li+Ssu&pg=PA6 Blakney, p6] : {{cite book|author=R. B. Blakney|title=A Course in the Analysis of Chinese Characters|pages=148|publisher=Lulu.com|year=2007|isbn=978-1-897367-11-7}}</ref>. Некаторыя {{нп3|Варыянтныя кітайскія іерогліфы|разнавіднасці кітайскіх іерогліфаў|ru|Вариантные китайские иероглифы}} былі неартадаксальнымі або выкарыстоўваліся на мясцовым узроўні на працягу стагоддзяў. У цэлым яны былі зразумелыя, але ў афіцыйных тэкстах заўсёды адпрэчваліся. Некаторыя з гэтых неафіцыйных варыянтаў, акрамя некаторых новых іерогліфаў, былі ўключаны ў [[Спрошчаная кітайская|спрошчаны кітайскі]] набор іерогліфаў. === Каліграфія цвёрдым пяром === Гэты спосаб пісьма пачаў развівацца ў 1900-х гадах, калі {{нп3|Пёравая ручка|пёравыя ручкі|ru|Перьевая ручка}} былі імпартаваныя ў [[Кітай]] з захаду. Пісаць пёравымі ручкамі было зручна аж да 1980-х гадоў. У сувязі з {{нп3|Палітыка рэформаў і адкрытасці|эканамічнымі рэформамі ў Кітаі|ru|Политика реформ и открытости}} грамадскасць засяродзілася на практыцы каліграфіі цвёрдым пяром. Людзі звычайна выкарыстоўваюць кітайскія спрошчаныя іерогліфы ў паўкурсіўным або ўстаўным почырку<ref>{{Кніга|аўтар=Xigui Qiu, Gilbert Louis Mattos, Jerry L. Norman, Xigui Qiu|загаловак=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao|год=2000|месца=Berkeley, Calif|выдавецтва=Society for the Study of Early China|том=4|старонак=547|серыя=Early China special monograph series|isbn=978-1-55729-071-7}}</ref>. === Друкаваны і камп’ютарны стылі === Прыкладамі сучасных друкаваных стыляў з’яўляюцца {{нп3|Мін (шрыфт)|Сун||Ming typefaces}} з друкарнага станка [[Сун|дынастыі Сун]] і «без {{нп3|Усходнеазіяцкі гатычны шрыфт|засечак||East Asian Gothic typeface}}». Яны не лічацца традыцыйнымі стылямі і звычайна не пішуцца. === Галерэя па гісторыі === Розныя варыянты напісання іерогліфа {{нп3|Ключ 187|馬 / 马||Radical 187}} (конь) на працягу ўсёй гісторыі: {{gallery|File:馬-oracle.svg|[[Цзягувэнь|Почырк гадальных костак]]|File:馬-bronze.svg|[[Цзіньвэнь|Почырк бронзавага посуду]] ([[Заходняя Чжоу]])|File:馬-bronze-spring.svg|[[Цзіньвэнь|Почырк бронзавага посуду]] ([[Перыяд Вёснаў і Восеняў]])|File:馬-bronze-warring.svg|[[Цзіньвэнь|Почырк бронзавага посуду]] ([[Перыяд Чжаньго|Перыяд Ваяўнічых царстваў]])|File:馬-silk.svg|{{нп3|Надпісы на бамбукавых і драўляных пласцінках|Надпісы на пласцінках|ru|Надписи на бамбуковых и деревянных пластинках}} ([[Чу (царства){{!}}]])|File:馬-slip.svg|{{нп3|Надпісы на бамбукавых і драўляных пласцінках|Надпісы на пласцінках|ru|Надписи на бамбуковых и деревянных пластинках}} ([[Царства Цынь|Цын]])|File:馬-seal.svg|«{{нп3|Шавень цзецзі||uk|Шовень цзєцзи}}» {{нп3|Сяачжуань|Почырк малых пячатак|ru|Сяочжуань}}|File:馬-clerical.svg|{{нп3|Лішу||ru|Лишу}}|File:馬-kaishu.svg|{{нп3|Кайшу||ru|Кайшу}} (традыцыйны)|File:馬-xingshu.svg|{{нп3|Сіншу||ru|Синшу}}|File:馬-caoshu.svg|{{нп3|Цаашу||ru|Цаошу}}|File:马-kaishu.svg|{{нп3|Кайшу||ru|Кайшу}} (спрошчаны)}} == Матэрыялы і інструменты == [[Тушачніца]] разам з {{нп3|Пэндзаль для пісьма|пэндзлем||Ink brush}}, [[Сюаньская папера|паперай]] і {{нп3|Кітайская туш|кітайскай тушшу|ru|Китайская тушь}} завуцца {{нп3|Чатыры каштоўнасці працоўнага кабінета|чатырма каштоўнасцямі працоўнага кабінета|ru|Четыре драгоценности рабочего кабинета}} — сімвалаў асвечанага чалавека, якія былі абавязковымі прадметамі ў побыце. У дадатак да гэтых чатырох інструментаў каліграфы таксама выкарыстоўваюць {{нп3|Кропельніца (каліграфія)|кропельніцу для вады||Water-dropper (calligraphy)}}, настольныя нататнікі і [[прэс-пап'е]]. [[Файл:Four_treasures_of_the_study_(chinese_calligraphy_set_to_the_uninitiated),_Gurgaon,_near_Delhi.jpg|міні|Набор для кітайскай каліграфіі, {{нп3|Гургаан||ru|Гургаон}}, недалёка ад [[Дэлі]], [[Індыя]]]] === Пэндзаль === Пэндзаль — традыцыйны інструмент для пісьма ў кітайскай каліграфіі. Корпус пэндзля звычайна вырабляецца з [[Бамбукавыя|бамбука]] або іншых матэрыялаў, такіх як [[Драўніна|дрэва]], [[фарфор]] або [[рог]]. Галоўка звычайна вырабляецца з [[Поўсць|поўсці]] жывёл, такіх як [[каланок]], [[Трусы (жывёлы)|трус]], [[Алені|алень]], [[Каза свойская|каза]], [[Свіння свойская|свіння]], [[тыгр]], [[воўк]] і г. д. Акрамя таго, як у [[Кітай|Кітаі]], так і ў [[Японія|Японіі]] існуе традыцыя вырабляць пэндзаль з валасоў нованароджанага дзіцяці ў якасці сувеніра, які бывае раз у жыцці. Гэтая практыка звязана з легендай аб старажытнакітайскай вучоным, што заняў першае месца на {{нп3|Кэцзюй|імператарскіх іспытах|ru|Кэцзюй}}, выкарыстоўваючы такі персаналізаваны пэндзаль. Каліграфічныя пэндзлі лічацца працягам рукі каліграфа. Сёння каліграфію можна выконваць і з дапамогай [[Ручка (канцылярыя)|ручкі]]. === Папера === [[Файл:Chinese_calligraphy_scheme_03-en.svg|справа|міні|250пкс|Інструменты для каліграфіі]] Папера часта прадаецца разам з [[прэс-пап'е]] і {{нп3|Бювар|бюварам|ru|Бювар}}. Некаторыя людзі настойваюць, што для кітайскай каліграфіі варта выкарыстоўваць спецыяльную паперу, такую як [[Сюаньская папера|сюаньская]], маабяньская, ляньшы і г.д. Для пісьма пэндзлем можна выкарыстоўваць любую сучасную паперу. Дзякуючы працягламу выкарыстанню сюаньская папера стала добра вядомая большасці кітайскіх каліграфаў. У [[Кітай|Кітаі]] пажаданы відам паперы з’яўляецца сюаньская, якая традыцыйна вырабляецца ў правінцыі [[Аньхой]]. Яе вырабляюць з кары дрэў віду {{bt-bellat||Pteroceltis tatarinowii}}, а таксама з іншых матэрыялаў, уключаючы [[Рысавая салома|рысавую салому]], кару {{bt-bellat||Broussonetia papyrifera}}, [[Бамбукавыя|бамбук]], [[Канаплянае валакно|каноплі]] і г. д. У [[Японія|Японіі]] паперу {{нп3|васі||ru|Васи}} робяць з ''кодза'' ({{bt-bellat||Broussonetia papyrifera}}), ''ганпі'' ({{bt-bellat||Wikstroemia sikokiana}}) і ''міцумата'' ({{bt-bellat||Edgeworthia papyrifera}}), а таксама з іншых матэрыялаў, такіх як [[бамбук]], {{нп3|рысавая||nl|Rijststro}} і {{нп3|пшанічная салома||d|Q110583047}}. ==== Прэс-пап’е ==== {{нп3|Прэс-пап'е||ru|Пресс-папье}} выкарыстоўваецца для ўтрымання паперы. Прэс-пап’е часта змяшчаецца ў верхняй частцы ўсіх старонак, акрамя самых вялікіх, каб прадухіліць слізгаценне; для невялікіх лістоў левая рука таксама змяшчаецца ў ніжняй частцы старонкі для падтрымкі. Прэс-пап’е бываюць некалькіх тыпаў: адны ўяўляюць сабой даўгаватыя драўляныя брускі, на якіх выразаныя каліграфічныя або графічныя ўзоры; іншыя, па сутнасці, уяўляюць сабой невялікія скульптуры людзей або жывёл. Як і [[Тушачніца|чарнільныя камяні]], прэс-пап’е самі па сабе з’яўляюцца калекцыйнымі творамі мастацтва. ==== Бювар ==== {{нп3|Бювар||ru|Бювар}} ({{кітайская|畫氈|画毡|huàzhān}}; {{lang-ja|下敷}}) — нататнік, зроблены з [[Лямец|лямца]]. Некаторыя з іх надрукаваныя з сеткай з абодвух бакоў, так што, калі іх змяшчаюць пад празрыстую паперу, іх можна выкарыстоўваць у якасці арыентыру для правільнага размяшчэння і памеру знакаў. Аднак гэтымі друкаванымі нататнікамі карыстаюцца толькі студэнты. Як бювары, так і друкаваныя сеткі бываюць розных памераў. === Туш і чарнільны камень === [[Файл:Chinese_calligraphy_scheme_01-en.svg|справа|міні|250пкс|Выкарыстанне чарнільнай палачкі і [[Тушачніца|чарнільнага каменя]]]] [[Файл:Chinese_-_Brushwasher_in_the_Form_of_a_Leaf_-_Walters_491212_-_Side_B.jpg|злева|міні|250|{{нп3|Мыйка для пэндзляў|Мыйкі для пэндзляў|ru|Кистемойка}} для выдалення лішкаў чарнілаў з'яўляюцца незаменнымі інструментамі ў традыцыйным мастацтве кітайскай каліграфіі<ref>{{Cite web|url=http://art.thewalters.org/detail/9204|title=Chinese – Brushwasher in the Form of a Leaf|publisher=[[The Walters Art Museum]]}}</ref>.]] Чарніла вырабляецца з лямпавай [[Сажа|сажы]] і злучных рэчываў і выпускаюцца ў выглядзе чарнільных палачак, якія неабходна расціраць вадой на чарнільным камені да атрымання патрэбнай кансістэнцыі. У цяперашні час даступнае значна больш таннае, папярэдне змешанае чарніла ў бутэльках, але яно выкарыстоўваецца ў асноўным для практыкі, паколькі чарнільныя палачкі лічацца больш якаснымі, а хімічнае чарніла з часам больш схільнае да расцякання, што робіць іх менш прыдатнымі для выкарыстання ў падвесных скрутках. Уменне расціраць чарніла — неад’емная частка навучання каліграфіі. Традыцыйна кітайская каліграфія пішацца толькі чорнымі чарніламі, але сучасныя каліграфы часам выкарыстоўваюць і іншыя колеры. Выкладчыкі каліграфіі выкарыстоўваюць ярка-аранжавае ці чырвонае чарніла, якім яны пішуць трэніровачныя іерогліфы, што вучні выводзяць на паперы, або выпраўляюць іх працу. === Чарнільны камень === Чарнільны камень, які звычайна вырабляецца з каменя, керамікі ці гліны, выкарыстоўваецца для ператварэння цвёрдай [[Тушачніца|чарнільнай]] палачкі ў вадкае чарніла і ўтрымання чарнілаў, калі яны стануць вадкімі. Кітайскія чарнільныя камяні высока цэняцца як прадметы мастацтва, і шырокая бібліяграфія прысвечана іх гісторыі і прызнанню, асабліва ў Кітаі. === Пячатка і паста для пячатак === {{main|Інкан}} Каліграфічныя працы звычайна завяршаюцца нанясеннем каліграфам аднаго або некалькіх [[Інкан|водціскаў]] чырвоным чарнілам. Пячатка можа выконваць функцыю подпісу. == Тэхніка == Форма, памер, расцяжымасць і тып валасінак на пэндзлі, колер і шчыльнасць чарнілаў, а таксама хуткасць упітвання і тэкстура паверхні паперы з’яўляюцца асноўнымі фізічнымі параметрамі, якія ўплываюць на канчатковы вынік. Каліграф таксама ўплывае на вынік колькасцю чарніла / вады, якія ён набірае пэндзлем, а затым націскам, нахілам і кірункам, якія ён надае пэндзлю, ствараючы больш тонкія або смелыя мазкі і плыўныя або зубчастыя межы. У канчатковым рахунку, хуткасць, паскарэнне і запаволенне рухаў і паваротаў пісьменніка, а таксама {{нп3|Парадак напісання рысак у іерогліфах|парадак рысак|ru|Порядок написания черт в иероглифах}} надаюць «дух» іерогліфам, аказваючы значны ўплыў на іх канчатковае аблічча. У кітайскай каліграфіі «дух» пазначаецца словам «yi». У перакладзе з кітайскага «yi» азначае «намер або ідэя». Чым больш у каліграфа практыкі, тым больш яго тэхніка пераходзіць ад youyi (наўмыснае стварэнне твора мастацтва) да wuyi (стварэнне твораў мастацтва з дапамогай ненаўмысных рухаў). Wuyi лічыцца больш высокай прыступкай для каліграфа, якая патрабуе ад яго ідэальнага кантролю над пэндзлем і запясцем і прытрымлівання руху яго сэрца<ref>{{Артыкул|спасылка=https://muse.jhu.edu/article/700761|аўтар=Xiongbo Shi|загаловак=The Aesthetic Concept of Yi 意 in Chinese Calligraphic Creation|год=2018|мова=en|выданне=Philosophy East and West|том=68|выпуск=3|старонкі=871–886|issn=1529-1898|doi=10.1353/pew.2018.0076}}</ref>. == Вывучэнне == {{multiple image|align=left|image1=KaishuOuyangxun.jpg|width1={{#expr: (300 * 899 / 1319) round 0}}|alt1=|caption1=Надпіс на фантане працы {{нп3|Аўян Сюнь||ru|Оуян Сюнь}}|image2=姚孟起九成宮.png|width2={{#expr: (300 * 741 / 1120) round 0}}|alt2=|caption2=Копія Яа Менцы|footer=}} Традыцыйна асноўная частка навучання каліграфіі заключаецца ў капіяванні строга ўзорных работ майстра вучня або вядомых каліграфаў, такім чынам, завучваючы іх на памяць. Майстар паказвае «правільны спосаб» малявання прадметаў, якія вучань павінен капіяваць строга, бесперапынна, пакуль рух не стане інстынктыўным, а копія — дасканалай. Адхіленне ад мадэлі разглядаецца як няўдача<ref>{cite web|title=Ink Painting Today|last=Stanley-Baker|first=Joan|publisher=Centered on Taipei|date=May 2010a|volume=10|issue=8|url=http://www.communitycenter.org.tw/sites/default/files/documents/publications/cot/COT_201005.pdf|pages=8–11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110917105406/http://www.communitycenter.org.tw/sites/default/files/documents/publications/cot/COT_201005.pdf|archive-date=2011-09-17}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Валоданне пэўным стылем часта патрабуе шматгадовай практыкі. Правільныя рыскі, {{нп3|Парадак напісання рысак у іерогліфах|іх парадак|ru|Порядок написания черт в иероглифах}}, структура іерогліфаў, баланс і рытм вельмі важныя ў каліграфіі. Студэнт таксама мог бы развіць свае навыкі ў традыцыйным {{нп3|Мастацтва Кітая|кітайскім мастацтве|ru|Искусство Китая}}, паколькі знаёмства з мастацтвам і яго здольнасці да каліграфіі спрыяюць яго развіццю. З моманту з’яўлення {{нп3|Кайшу|Устаўнага почырк або кайшу|ru|Кайшу}} амаль усе каліграфы пачыналі сваё навучанне з імітацыі ўзорных мадэляў гэтага почырку. Пачатковец вучань можа папрактыкавацца ў напісанні іерогліфа 永 ({{Lang-zh|yǒng}}, ''вечнасць'') з-за багацця розных відаў рысак і складанасці пабудовы. [[Восем прынцыпаў Юн]] адносяцца да васьмі розных рысак у іерогліфе, якія, як сцвярджаюць некаторыя, абагульняюць розныя рыскі ва ўстаўным почырку. Тое, як трымаецца пэндзаль, залежыць ад каліграфа і таго, у якім каліграфічным жанры ён працуе. Звычайна пэндзаль трымаюць вертыкальна, заціснуўшы яго паміж вялікім і сярэднім пальцамі. Паказальны палец злёгку тычыцца верхняй часткі стрыжня пэндзля (стабілізуючы яго), у той час як безназоўны і мезенец прасоўваюцца пад ніжнюю частку стрыжня, пакідаючы прастору ўнутры далоні. У якасці альтэрнатывы пэндзаль трымаюць у правай руцэ паміж вялікім і паказальным пальцамі, што вельмі падобна на Заходнюю ручку. Каліграф можа змяняць свой почырк у залежнасці ад стылю і напісання. Напрыклад, каліграф можа націскаць мацней для {{нп3|Цаашу|курсіўнага|ru|Цаошу}} і слабей для {{нп3|Кайшу|ўстаўнага почырку|ru|Кайшу}}. У Японіі невялікія фрагменты {{нп3|Японская каліграфія|каліграфіі||Japanese calligraphy}} традыцыйна пішуцца ў позе {{нп3|сэйдза||ru|Сэйдза}}. Аднак у наш час пісьменнікі часта практыкуюцца ў каліграфіі, седзячы на крэсле за сталом. Больш буйныя фрагменты можна пісаць стоячы; у гэтым выпадку паперу звычайна кладуць прама на падлогу, але некаторыя каліграфы выкарыстоўваюць мальберт. Базавае навучанне каліграфіі ўваходзіць у звычайную школьную праграму як у Кітаі, так і ў Японіі, а ў вышэйшых навучальных установах Кітая, Японіі, Карэі і Тайваня існуюць спецыялізаваныя праграмы навучання. У наш час на сцэнах сучаснага мастацтва ўзніклі спрэчкі аб межах гэтай традыцыі капіістаў, дзе інавацыі — гэта правіла, а змяненне ладу жыцця, інструментаў і колераў таксама ўплывае на новыя хвалі майстроў<ref>{cite web|title=Ink Painting Today|last=Stanley-Baker|first=Joan|publisher=Centered on Taipei|date=May 2010a|volume=10|issue=8|url=http://www.communitycenter.org.tw/sites/default/files/documents/publications/cot/COT_201005.pdf|pages=8–11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110917105406/http://www.communitycenter.org.tw/sites/default/files/documents/publications/cot/COT_201005.pdf|archive-date=2011-09-17}}{{cite web|url=http://www.communitycenter.org.tw/sites/default/files/documents/publications/cot/COT_201005.pdf|title=Ink Painting Today|first=Joan|last=Stanley-Baker|date=May 2010a|pages=8–11|publisher=Centered on Taipei|archive-url=https://web.archive.org/web/20110917105406/http://www.communitycenter.org.tw/sites/default/files/documents/publications/cot/COT_201005.pdf|archive-date=2011-09-17|url-status=dead|volume=10|issue=8}}</ref>. Кітайская каліграфія прапагандуецца ў кітайскіх школах, каб супрацьстаяць {{нп3|Іерагліфічная амнезія|іерагліфічнай амнезіі||Character amnesia}}, выкліканай выкарыстаннем тэхналогій<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14693677|title=New calligraphy classes for China's internet generation|website=BBC News|date=2011-08-27|access-date=2025-02-19}}</ref>. У даследаванні 2007 года кітайскае каліграфічнае пісьмо выкарыстоўвалася ў якасці стратэгіі кагнітыўнага ўмяшання сярод пажылых людзей ці людзей з лёгкімі кагнітыўнымі парушэннямі. Напрыклад, у нядаўнім рандамізаваным эксперыменце, каліграфічнае пісьмо палепшыла працоўную памяць і кантроль увагі ў параўнанні з кантрольнымі групамі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://journals.sagepub.com/doi/full/10.3233/JAD-170024|аўтар=Sam C.C. Chan, Chetwyn C.H. Chan, Abiot Y. Derbie, Irene Hui, Davynn G.H. Tan, Marco Y.C. Pang, Stephen C.L. Lau, Kenneth N.K. Fong|загаловак=Chinese Calligraphy Writing for Augmenting Attentional Control and Working Memory of Older Adults at Risk of Mild Cognitive Impairment: A Randomized Controlled Trial|год=2017-06-05|адказны=Feng Lin|выданне=Journal of Alzheimer's Disease|том=58|выпуск=3|старонкі=735–746|doi=10.3233/JAD-170024}}</ref>. У сучасным Кітаі невялікая, але значная колькасць практыкуючых спецыялістаў зрабілі каліграфію сваёй прафесіяй, і існуюць правінцыйныя і нацыянальныя прафесійныя таварыствы, сяброўства ў якіх забяспечвае значны прэстыж<ref>Напрыклад, the Асацыяцыя кітайскіх каліграфаў (中国书法家协会,) — гэта нацыянальная арганізацыя</ref>. Па традыцыі, кошт працы канкрэтнага мастака вызначаецца ў залежнасці ад даўжыні паперы, на якой яна напісана. Працы вядомых сучасных каліграфіі могуць каштаваць ад тысяч да дзясяткаў тысяч [[Кітайскі юань|юань]] за {{нп3|Чы (мера даўжыні)|чы|ru|Чи (мера длины)}} (адзінку даўжыні, прыкладна роўную траціне метра). Як і ў іншых творах мастацтва, эканамічная каштоўнасць каліграфіі ўзрасла ў апошнія гады, бо новыя багацеі ў Кітаі шукаюць бяспечныя інвестыцыі для сваіх грошай<ref>{{Cite web|lang=en-EN|url=https://www.artprice.com/artprice-reports/the-art-market-in-2017/characteristics-of-the-chinese-art-market-in-2017-art-market-monitor-of-artron-amma|title=The art market in 2017|website=www.artprice.com|access-date=2025-02-19}}</ref>. == Правілы сучаснай каліграфіі == Хоць ацэнка каліграфіі залежыць ад індывідуальных пераваг, існуюць усталяваныя традыцыйныя правілы, і тыя, хто пастаянна іх парушае, не лічацца сапраўднымі каліграфамі<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Putqx_2nSeQ&list=PL0cFWTf5QT0bzSwRP5X2TNAhccdaiaRj9|title=- YouTube|website=Відэа пра каліграфію|access-date=2025-02-19}}</ref>. Вядомы сучасны кітайскі каліграф {{нп3|Цянь Юньчжан|||Tian Yunzhang}}, член Асацыяцыі кітайскіх каліграфаў, коратка выклаў правілы сучаснай каліграфіі. Наступныя правілы з «Адно пытанне кожны дзень, адно слова кожны дзень» ({{lang|zh|每日一题，每日一字}}), відэалекцый па каліграфіі з глыбокім аналізам розных іерогліфаў, створаных {{нп3|Цянь Юньчжан|Цянь Юньчжанам||Tian Yunzhang}}. Да ліку гэтых правілаў ставяцца: * '''Правільны спосаб напісання<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Putqx_2nSeQ&list=PL0cFWTf5QT0bzSwRP5X2TNAhccdaiaRj9|title=- YouTube|website=Відэа пра каліграфію|access-date=2025-02-19}}</ref>.''' Правільна напісаны іерогліф павінен быць складзены такім чынам, каб яго лічылі правільным сапраўдныя каліграфы. У каліграфічных працах часта выкарыстоўваюцца {{нп3|варыянтныя кітайскія іерогліфы||ru|Вариантные китайские иероглифы}}, якія ў кожным канкрэтным выпадку лічацца правільнымі або няправільнымі, але ў цэлым больш папулярныя варыянты з большай верагоднасцю будуць правільнымі. Правільныя сімвалы напісаны ў традыцыйным парадку абводкі, а не ў адпаведнасці з сучаснымі стандартамі. * '''Чытальнасць<ref name=":0" />'''. Паколькі каліграфія — метад пісьменнага пісьма, каліграфічная праца павінна быць пазнавальнай як почырк і, акрамя таго, лёгка чытацца тымі, хто знаёмы са стылем пісьма, хоць для тых, хто не знаёмы са стылем пісьма, яна можа быць непераборлівай. Напрыклад, многія людзі не ўмеюць чытаць {{нп3|Цаашу|курсіўны почырк|ru|Цаошу}}, але каліграфічная праца, выкананая скорапісам, усё роўна можа лічыцца добрай, калі тыя, хто знаёмы са скорапісам, могуць яе прачытаць. * '''Лаканічнасць<ref name=":0" />'''. Гэта кантрастуе з прынцыпамі {{нп3|Заходняя каліграфія|заходняй каліграфіі|ru|Western calligraphy}}, дзе завіткі прымальныя і часта пажаданыя. Добрая кітайская каліграфія павінна быць напісана простым почыркам. Яна таксама павінна быць напісана чорным чарнілам, калі толькі няма неабходнасці пісаць іншым колерам. * '''Правільная і прыкметная адпаведнасць кантэксту<ref name=":0" />.''' Усе аўтарытэтныя каліграфы ў Кітаі былі добра адукаваны і начытаны. Акрамя каліграфіі, яны былі майстрамі ў іншых галінах, хутчэй за ўсё, у [[Кітайскі жывапіс|жывапісе]], {{нп3|Кітайская паэзія|паэзіі||Chinese poetry}}, {{нп3|Музыка Кітая|музыцы|ru|Music of China}}, {{нп3|Кітайская опера|оперы||Chinese opera}}, [[Ушу|баявых мастацтвах]] і [[го]].Такім чынам, іх шырокая адукацыя спрыяла развіццю каліграфіі. Каліграф, практыкуючы іерогліфы іншага каліграфа, заўсёды будзе ведаць, што азначае тэкст, калі ён быў створаны і пры якіх абставінах. Калі яны пішуць, форма і вага іх іерогліфаў суадносяцца з рытмам фраз, асабліва ў такіх стылях як {{нп3|Сіншу|Паўкурсіўны почырк або сіншу|ru|Синшу}} і {{нп3|Цаашу|Курсіўны почырк або цаашу|ru|Цаошу}}. Той, хто не ведае значэння іерогліфаў, якія ён піша, але змяняе іх форму і вагу па сваёй капрызе, не зможа дамагчыся добрай каліграфіі. * '''Эстэтычная прыемнасць для вачэй<ref name=":0" />'''. Як правіла, сімвалы, напісаныя правільна, разборліва, лаканічна і ў правільным кантэксце, таксама ў некаторай ступені эстэтычныя. Персанажы, якія парушаюць вышэйпаказаныя правілы, часта менш эстэтычныя. Дасведчаны каліграф зверне ўвагу на якасць лініі, структуру кожнага знака, на які нанесеныя лініі, кампазіцыйную арганізацыю груп знакаў. На працягу ўсёй працы лінія пэндзля, светлая або цёмная, сухая або вільготная, павінна ярка адлюстроўваць працэс стварэння працы мастаком<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.jstor.org/stable/3258680?origin=crossref|аўтар=Richard Barnhart|загаловак=Chinese Calligraphy: The Inner World of the Brush|год=1972-04|выданне=The Metropolitan Museum of Art Bulletin|том=30|выпуск=5|старонкі=230|doi=10.2307/3258680}}</ref>. == Уплыў == === Каліграфія ў Японіі, Карэі і В’етнаме === Японцы, карэйцы і в’етнамцы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vietnamnews.vn/life-style/350055/new-book-tells-story-of-vn-calligraphy.html|title=New book tells story of VN calligraphy|website=vietnamnews.vn|access-date=2025-02-19}}</ref> развілі свае ўласныя спецыфічныя пачуцці і стылі каліграфіі, увабраўшы ў сябе кітайскі ўплыў, а таксама ужываючы спецыфічныя пісьмёны. {{нп3|Японская каліграфія|||Japanese calligraphy}} распаўсюджваецца не толькі на [[Кітайскае пісьмо|іерогліфы Хань]], але і на мясцовыя пісьмёны, такія як [[хірагана]] і [[катакана]]. У выпадку {{нп3|Карэйская каліграфія|карэйскай каліграфіі||Korean calligraphy}} [[Хангыль]] запатрабаваў стварэння новай тэхнікі. Што тычыцца {{нп3|В’етнамская каліграфія|в’етнамскай каліграфіі||Vietnamese calligraphy}}, то тыя ж стылі і тэхнікі эвалюцыянавалі і былі ўжытыя і да {{нп3|цьы-ном||ru|Тьы-ном}} і да [[Лацінскі алфавіт|лацінскага пісьма]]<ref>{{Cite web|lang=vi|url=https://en.vietnamplus.vn/vietnamese-traditional-calligraphy-during-tet/221737.vnp|title=Vietnamese traditional calligraphy during Tet|last=Vietnam+ (VietnamPlus)|website=Vietnam+ (VietnamPlus)|date=2023-01-24|access-date=2025-02-19}}</ref>. === Іншыя віды мастацтва === ==== Водная каліграфія ==== [[Файл:Chinesecalligraphywater1.jpg|міні|250px|Каліграфія на вадзе або на зямлі — папулярная забаўка ў Кітаі<ref>{{Кніга|аўтар=Wendan Li|загаловак=Chinese writing and calligraphy|год=2009|месца=Honolulu|выдавецтва=University of Hawaï Press|isbn=978-0-8248-3364-0}}</ref>]] ==== Акварэль тушшу ==== == Вядомыя кітайскія каліграфы == === Дынастыя Цынь === * {{нп3|Лі Сы||ru|Ли Сы}} 斯斯 (280—208 гг. да н. э.) === Дынастыя Хань === * [[Цай Юн]] 蔡邕(132—192) * [[Чжан Чжы]] 張芝 (?-192) * [[Чжун Яа]] 鍾繇 (151—230) === Дынастыя Цзінь === * [[Вэй Шо]] 衞鑠 (272—349) * [[Лу Цзі]] 陸機 (261—303) * [[Ван Січжы]] 王羲之 (303—361) * [[Ван Сяньчжы (каліграф)|Ван Сяньчжы]] 王獻之 (344—386) * [[Ван Сюнь (каліграф)|Ван Сюнь]] 王珣 (349—400) === Дынастыя Суй === * {{нп3|Чжыён||zh|智永}} 智永 (каля VI ст.) * Дзін Дааху 丁道護 (каля VI ст.) === Дынастыя Тан === * {{нп3|Аўян Сюнь||ru|Оуян Сюнь}} 歐陽詢 (557—641) * {{нп3|Юй Шынань||uk|Юй Шинань}} 虞世南 (558—638) * {{нп3|Чу Суйлян||ru|Чу Суйлян}} 褚遂良 (597—658) * Хуайжэнь 懷仁 (каля 7 стагоддзя) * {{нп3|Лі Шымінь|Імператар Тай-цзун|ru|Ли Ши-минь}} 唐太宗 李世民 (599—649) * {{нп3|Лі Янбін|||Li Yangbing}} 李陽冰 (721/2-785) * {{нп3|Чжан Сюй|||Zhang Xu}} 張旭 (658—747) * [[Янь Чжэньцын]] 顏眞卿 (709—785) * {{нп3|Хуайсу|||Huaisu}} 懷素 (737—799) * {{нп3|Лю Гунцюань|||Liu Gongquan}} 柳公權 (778—865) * {{нп3|Ду Му||ru|Ду Му}} 杜牧 (803—852) === Пяць дынастый === * {{Не перакладзена|Ян Ніншы||zh|楊凝式}} 楊凝式 (873—954) === Дынастыя Сун === * {{нп3|Цай Сян|||Cai Xiang}} 蔡襄 (1012—1067) * [[Су Шы]] 蘇軾 (1037—1101) * [[Хуан Цінцзянь]] 黃庭堅 (1045—1105) * [[Мі Фэй]] 米黻 (1051—1107) * [[Хуэй-цзун|Імператар Хуэй-цзун]] 宋徽宗 趙佶 (1082—1135) * {{нп3|Гаа-цзун (дынастыя Сун)|Імператар Гаа-цзун|ru|Гао-цзун (династия Сун)}} 宋高宗 趙構 (1107—1187) * [[Чжу Сі]] 朱熹 (1130—1200) === Дынастыя Юань === * {{нп3|Чжаа Мэнфу||ru|Чжао Мэнфу}} 趙孟頫 (1254—1322) * {{нп3|Ні Цзань||ru|Ни Цзань}} 倪瓚 (1301—1374) === Дынастыя Мін === * [[Тан Інь]] 唐寅 (1470—1524) * [[Вэнь Чжэнмін]] 文徵明 (1470—1559) * [[Дун Цічан]] 董其昌 (1555—1636) * {{нп3|Хуан Рухен|||Huang Ruheng}} 黃汝亨 (1558—1626) * [[Ван До]] 王鐸 (1592—1652) * {{нп3|Фу Шань||fr|Fu Shan}} 傅山 (1607—1684) === Дынастыя Цын === * [[Чжу Да]] 朱耷 (1626—1705) * {{нп3|Чжэн Баньцяа|Чжэн Се|uk|Чжен Баньцяо}} 鄭燮 (1693—1765) * {{нп3|Ян Шоуцзін|||Yang Shoujing}} 楊守敬 (1839—1915) === Сучасныя часы === * [[У Чаншо]] 吳昌碩 (1844—1927) * {{нп3|Кан Ювэй||uk|Кан Ювей}} 康有為 (1858—1927) * {{нп3|Хун І||uk|Хун І}} 弘一法師 (1880—1942) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Burckhardt, O. [http://www.obfuchai.com/pages/review-chinese-calligraphy.html «The Rhythm of the Brush»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131226105434/http://obfuchai.com/pages/review-chinese-calligraphy.html|date=2013-12-26}} ''Quadrant'', Vol 53, No 6, (June 2009) pp.&nbsp;124-126. A review-essay that explores the motion of the brush as the hallmark of Chinese calligraphy. * Daniels O, ''Dictionary of Japanese (Sōsho) Writing Forms'', Lunde Humphries, 1944 (reprinted 1947) * Deng Sanmu 鄧散木, ''Shufa Xuexi Bidu'' 書法學習必讀. Hong Kong Taiping Book Department Publishing 香港太平書局出版: Hong Kong, 1978. * Emmanuelle Lesbre, Jianlong Liu: ''La Peinture Chinoise.'' Hazan, Paris, 2005, {{ISBN|978-2-850-25922-7}}. * Kwo, Da-Wei (David) (1981) [1990]. ''Chinese Brushwork in Calligraphy and Painting: Its History Aesthetics and Techniques''. Mineola, NY: Dover Publications. {{ISBN|0-486-26481-5}} * {{cite book|author=Liu, Shi-yee|title=Straddling East and West: Lin Yutang, a modern literatus: the Lin Yutang family collection of Chinese painting and calligraphy|url=http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/161950|location=New York|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=2007|isbn=978-1-58839-270-1}} * {{citation|last1=Lu|first1=W|last2=Aiken|first2=M|year=2004|chapter=Origins and evolution of Chinese writing systems and preliminary counting relationships|title=Accounting History|volume=9|issue=3|pages=25–51|doi=10.1177/103237320400900303|s2cid=153528030|chapter-url=http://ach.sagepub.com/content/9/3/25.abstract|access-date=2012-03-09|archive-date=2016-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412102700/http://ach.sagepub.com/content/9/3/25.abstract|url-status=dead}} * Ouyang, Zhongshi & Fong, Wen C., Eds, ''Chinese Calligraphy'', Yale University Press, New Haven, 2008. {{ISBN|9780300121070}} * [[Qiu Xigui]], ''Chinese Writing'', Early China Special Monograph Series No. 4. Berkeley: The Society for the Study of Early China and the Institute of East Asian Studies, University of California, Berkeley, 2000. {{ISBN|1-55729-071-7}}. * {{citation|title=Ink Painting Today|last=Stanley-Baker|first=Joan|publisher=Centered on Taipei|date=May 2010a|volume=10|issue=8|url=http://www.communitycenter.org.tw/sites/default/files/documents/publications/cot/COT_201005.pdf|pages=8–11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110917105406/http://www.communitycenter.org.tw/sites/default/files/documents/publications/cot/COT_201005.pdf|archive-date=2011-09-17}} * {{citation|title=Ink Painting Today|last=Stanley-Baker|first=Joan|publisher=Centered on Taipei|date=June 2010b|volume=10|issue=9|url=http://www.communitycenter.org.tw/sites/default/files/documents/publications/cot/COT_201006.pdf|pages=18–21|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120321051147/http://www.communitycenter.org.tw/sites/default/files/documents/publications/cot/COT_201006.pdf|archive-date=2012-03-21}} * Tsui, Chung-hui 崔中慧 (2020) [https://natlib-primo.hosted.exlibrisgroup.com/permalink/f/1s57t7d/NLNZ_ALMA21351652610002836 Chinese Calligraphy and Early Buddhist Manuscripts]. Oxford: Indica et Buddhica. {{ISBN|978-0-473-54012-8}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-473-54012-8|978-0-473-54012-8]] ([https://indica-et-buddhica.org/authors/publications/tsui-chunghui/ieb-tsui-chin-callig-202010251530.zip Open access PDF]). == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140725092155/http://www.laoziacademy.com/daoist-arts/daoist-chinese-calligraphy/ Chinese Calligraphy] — Dao of Calligraphy in English & Mandarin Chinese * [http://www.chinaonlinemuseum.com/calligraphy.php Chinese Calligraphy] at China Online Museum * [http://www.chine-culture.com/en/chinese-calligraphy.php Chinese calligraphy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210414220004/http://www.chine-culture.com/en/chinese-calligraphy.php |date=14 красавіка 2021 }} * [http://www.chine-culture.com/en/chinese-calligraphy/chinese-calligraphy-styles.php Styles of Chinese calligraphy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210414224747/http://www.chine-culture.com/en/chinese-calligraphy/chinese-calligraphy-styles.php |date=14 красавіка 2021 }} * [http://www.chine-culture.com/en/chinese-calligraphy/model-of-chinese-calligraphy.php Models of Chinese calligraphy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210624075112/https://www.chine-culture.com/en/chinese-calligraphy/model-of-chinese-calligraphy.php |date=24 чэрвеня 2021 }} — Generator of Chinese calligraphy model * [http://www.art-virtue.com/history/index.htm History of Chinese Calligraphy] * [http://www.edepot.com/taocalig.html Basic Calligraphy Styles From Taoism] contains introductory comparisons of different calligraphy styles of basic characters. * [http://www.beyondcalligraphy.com/chinese_calligraphy.html The History of Chinese Calligraphy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200214061246/http://www.beyondcalligraphy.com/chinese_calligraphy.html|date=2020-02-14}} at BeyondCalligraphy.com * [https://web.archive.org/web/20130514232132/http://www.mildchina.com/shanghai-travel-deals/china-ground-calligraphy.html Introduction of Chinese Ground Calligraphy or Dishu] — mildchina * [http://sf.zdic.net/sf/ls/1226/b1567f0c0298bd8342e0f3fffb20a2fa.html 名家书法 (Masters of Calligraphy)]. Enter a character, click, and see range of variations for that character by different calligraphic masters. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура Кітая]] [[Катэгорыя:Каліграфія]] [[Катэгорыя:Мастацтва Кітая]] 0astbkz9go754a06claqcyhkjdxhn3m Ларыса Леанідаўна Бельская 0 789804 5134231 5011990 2026-04-30T22:34:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134231 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Бельская (значэнні)}} '''Ларыса Леанідаўна Бельская''' (нар. [[1963]], г. [[Мінск]]) — беларуская [[дыпламат|дыпламатка]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1963 годзе ў [[Мінск]]у. У 1987 годзе скончыла [[гістарычны факультэт БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://geneva.mfa.gov.by/be/embassy/|title=Пастаянны Прадстаўнік Рэспублікі Беларусь пры Аддзяленні ААН і іншых міжнародных арганізацыях у Жэневе - Пастаяннае прадстаўніцтва Рэспублікі Беларусь пры Аддзяленні ААН і іншых міжнародных арганізацыях у Жэневе|website=geneva.mfa.gov.by|access-date=2025-06-30|archive-date=25 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250525034946/https://geneva.mfa.gov.by/be/embassy/|url-status=dead}}</ref>. Пасля некалькіх гадоў выкладчыцкай і даследчай дзейнасці, у 1994 годзе паступіла на працу ў [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />. У 1999—2002 гадах займала пасаду кіраўніка сакратарыята МЗС. У 2004—2008 гадах працавала першым сакратаром [[Пасольства Беларусі ў ЗША]]. У 2012—2016 гадах — саветніца [[Пастаяннае прадстаўніцтва Беларусі пры ААН|Пастаяннага прадстаўніцтва Беларусі пры ААН]]. У 2016 годзе стала намесніцай кіраўніка дэпартамента эканамічнага супрацоўніцтва і ўстойлівага развіцця. У 2017—2019 гадах узначальвала галоўнае ўпраўленне шматбаковай дыпламатыі. У 2019—2020 гадах працавала саветніцай-пасланніцай [[Пасольства Беларусі ў Вялікабрытаніі]]. У 2021—2022 гадах — кіраўніца аддзела знешнепалітычнага аналізу галоўнага інфармацыйна-аналітычнага ўпраўлення МЗС<ref name=":0" />. Л. Л. Бельская займалася шырокім колам пытанняў шматбаковай дыпламатыі, уключаючы тэматыкі [[устойлівае развіццё|ўстойлівага развіцця]], гуманітарнага супрацоўніцтва, [[гендарная роўнасць|гендарнай роўнасці]], [[правы дзяцей|правоў дзяцей]], сямейнай палітыкі, [[правы чалавека|правоў чалавека]] і барацьбы з [[гандаль людзьмі|гандлем людзьмі]]<ref name=":0" />. Яна была намесніцай старшыні на 51-й і 52-й сесіях [[Камісія ААН па сацыяльным развіцці|Камісіі ААН па сацыяльным развіцці]]. Прадстаўляла Беларусь на шматлікіх міжнародных форумах і брала ўдзел у арганізацыі нацыянальных і міжнародных мерапрыемстваў у партнёрстве з агенцтвамі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] — [[ПРААН]], [[ЮНІСЕФ]], [[МАМ]] і іншымі<ref name=":0" />. У лютым 2022 года была прызначаная пастаяннай прадстаўніцай Рэспублікі Беларусь пры Аддзяленні [[ААН]] і іншых міжнародных арганізацыях у [[Жэнева|Жэневе]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бельская Ларыса Леанідаўна}} {{Прадстаўнікі Беларусі пры аддзяленні ААН у Жэневе}} [[Катэгорыя:Дыпламаты Беларусі]] br682gxetudo8ckniqs0zi12jum6w10 Леанард Мікалаевіч Цітко 0 790820 5134282 5022605 2026-05-01T00:41:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134282 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Цітко}} '''Леанард Мікалаевіч Цітко''' (нар. {{ДН|||1929}}, в. [[Горанка]] — ?) — беларускі педагог. [[Заслужаны настаўнік Беларускай ССР|Заслужаны настаўнік Беларускай ССР]] (1967). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1929 годзе ў вёсцы [[Горанка]] [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]]. У 1951—1953 гг. працаваў настаўнікам, у 1953—1958 гг. — намеснік дырэктара па вучэбна-выхаваўчай рабоце [[Пярэкаль|Пярэкальскай]] сярэдняй школы. З 1958 года — дырэктар [[Ганчанскі|Ганчанскай]] сярэдняй школы<ref name="Памяць">{{крыніцы/Памяць/Клічаўскі раён|артыкул=Цітко Леанард Мікалаевіч|с=434}}</ref>. == Узнагароды == Ганараваны званнем [[Заслужаны настаўнік Беларускай ССР|Заслужанага настаўніка Беларускай ССР]] (1967)<ref name="Памяць" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Памяць/Клічаўскі раён|артыкул=Цітко Леанард Мікалаевіч|с=434}} == Спасылкі == * [https://museum.by/files/%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96%20%D0%9A%D0%BB%D1%96%D1%87%D0%B0%D1%9E%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B.pdf Заслужаныя настаўнікі Клічаўшчыны]{{Недаступная спасылка}} // [[Клічаўскі краязнаўчы музей]] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-08-11}} {{DEFAULTSORT:Цітко Леанард Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] 2fvd6yim8y94mwikbmadu9ufsc416kb Чужы: Зямля 0 790920 5134059 5037959 2026-04-30T15:27:19Z Feeleman 163471 /* У ролях */ 5134059 wikitext text/x-wiki {{Тэлесерыял}} '''«Чужы: Зямля»''' ({{lang-en|Alien: Earth}}) — амерыканскі серыял у жанры жахаў і навуковай фантастыкі, першы з франшызы «Чужы». Дзеянні ў ім адбываюцца за два гады да падзей фільма «[[Чужы (фільм)|Чужы]]» 1979 года. Шоуранерам праекта з’яўляецца пісьменнік, прадзюсар і рэжысёр Ной Хоўлі ({{lang-en|Noah Hawley}}), галоўную ролю сыграла Сідні Чэндлер ({{lang-en|Sydney Chandler}}). Прэм’ера адбылася [[12 жніўня]] [[2025]] года на каналах FX і FX на Hulu ў ЗША і на Disney+ па ўсім свеце. Першы сезон складаецца з васьмі эпізодаў<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt13623632/|title=Alien: Earth|date=2025-08-12|access-date=2025-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://time.com/7308896/alien-earth-series-timeline/|title=How 'Alien: Earth' Fits Into the 'Alien' Universe|first=Megan|last=McCluskey|website=TIME|date=2025-08-12|access-date=2025-08-14}}</ref>. == Сюжэт == 2120 год. Зямлю і каланізаваную Сонечную сістэму кантралююць пяць карпарацый. Касмічны карабель адной з іх вяртаецца з доўгатэрміновай экспедыцыі, але ягоныя прыборы выходзяць з-пад кантролю, і ён ўразаецца ў нашу планету. На борце знаходзяцца ўзоры іншапланетнага жыцця, некаторыя з іх вырываюцца вонкі і ствараюць для Зямлі самую вялікую пагрозу за часы ейнага існавання<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2025/aug/13/alien-earth-review-tv-disney-that-bristles-with-bone-deep-dread|title=Alien: Earth review – TV that bristles with bone-deep dread|first=Jack|last=Seale|website=The Guardian|date=2025-08-13|access-date=2025-08-14}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":0" />. == У ролях == * [[Сідні Чэндлер]] ({{lang-en|Sydney Chandler}}) — ''Вэндзі'' * [[Алекс Лоўтэр]] ({{lang-en|Alex Lawther}}) — салдат ''Сі Джэй'' * [[Эсі Дэвіс]] ({{lang-en|Essie Davis}}) — ''Сільвія'' * [[Тымаці Оліфант]] ({{lang-en|Timothy Olyphant}}) — ''Кірш'' * [[Адарш Гураў]] ({{lang-en|Adarsh Gourav}}) — ''гібрыд Слайтлі'' == Гл. таксама == * [[Чужы (фільм)|Чужы]] * [[Чужыя (фільм, 1986)|Чужыя]] == Музыка ў фінальных тытрах кожнай серыі == * 1: «[[E5150]]», «[[The Mob Rules (песня)|Mob Rules]]»; ''[[Mob Rules (альбом)|Mob Rules]]''; [[Black Sabbath]] * 2: «[[Stinkfist]]» з альбома ''[[Ænima]]'' гурта [[Tool]] * 3: «[[Wherever I May Roam]]» з альбома ''[[Metallica (альбом)|Metallica]]'' гурта [[Metallica]] * 4: «[[Ocean Size]]» з альбома ''[[Nothing’s Shocking]]'' гурта [[Jane’s Addiction]] * 5: «[[Cherub Rock]]» з альбома ''[[Siamese Dream]]'' гурта [[The Smashing Pumpkins]] * 6: «[[Keep Away]]» з альбома ''[[Godsmack (альбом)|Godsmack]]'' гурта [[Godsmack]] * 7: «[[A Song for the Dead]]» з альбома [[Songs for the Deaf]] гурта [[Queens of the Stone Age]]; * 8: «[[Animal]] з альбома [[Vs. (альбом)|Vs.]] гурта [[Pearl Jam]]<ref>{{Cite web |url=https://consequence.net/2025/08/alien-earth-season-1-soundtrack-every-song/ |title=Alien: Earth Season 1 Soundtrack: A Guide to Every Needle Drop |last=Miller |first=Liz Shannon |date=2025-08-12 |website=[[Consequence]] |language=en |access-date=2025-09-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы]] [[Катэгорыя:Навуковая фантастыка]] [[Катэгорыя:Жахі (жанр)]] 16pdml2gzmih4x66tr003bi5or6fetc 5134060 5134059 2026-04-30T15:31:50Z Feeleman 163471 спасылкі дадаў 5134060 wikitext text/x-wiki {{Тэлесерыял}} '''«Чужы: Зямля»''' ({{lang-en|Alien: Earth}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] серыял у жанры жахаў і [[Навуковая фантастыка ў кіно|навуковай фантастыкі]], першы з франшызы «Чужы». Дзеянні ў ім адбываюцца за два гады да падзей фільма «[[Чужы (фільм)|Чужы]]» 1979 года. Шоуранерам праекта з’яўляецца [[пісьменнік]], прадзюсар і [[рэжысёр]] Ной Хоўлі ({{lang-en|Noah Hawley}}), галоўную ролю сыграла [[Сідні Чэндлер]] ({{lang-en|Sydney Chandler}}). Прэм’ера адбылася [[12 жніўня]] [[2025]] года на каналах FX і FX на Hulu ў ЗША і на [[Disney+]] па ўсім свеце. Першы сезон складаецца з васьмі эпізодаў<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt13623632/|title=Alien: Earth|date=2025-08-12|access-date=2025-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://time.com/7308896/alien-earth-series-timeline/|title=How 'Alien: Earth' Fits Into the 'Alien' Universe|first=Megan|last=McCluskey|website=TIME|date=2025-08-12|access-date=2025-08-14}}</ref>. == Сюжэт == 2120 год. Зямлю і каланізаваную [[Сонечная сістэма|Сонечную сістэму]] кантралююць пяць карпарацый. [[Касмічны карабель]] адной з іх вяртаецца з доўгатэрміновай экспедыцыі, але ягоныя прыборы выходзяць з-пад кантролю, і ён ўразаецца ў нашу планету. На борце знаходзяцца ўзоры іншапланетнага жыцця, некаторыя з іх вырываюцца вонкі і ствараюць для [[Зямля|Зямлі]] самую вялікую пагрозу за часы ейнага існавання<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2025/aug/13/alien-earth-review-tv-disney-that-bristles-with-bone-deep-dread|title=Alien: Earth review – TV that bristles with bone-deep dread|first=Jack|last=Seale|website=The Guardian|date=2025-08-13|access-date=2025-08-14}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":0" />. == У ролях == * [[Сідні Чэндлер]] ({{lang-en|Sydney Chandler}}) — ''Вэндзі'' * [[Алекс Лоўтэр]] ({{lang-en|Alex Lawther}}) — салдат ''Сі Джэй'' * [[Эсі Дэвіс]] ({{lang-en|Essie Davis}}) — ''Сільвія'' * [[Тымаці Оліфант]] ({{lang-en|Timothy Olyphant}}) — ''Кірш'' * [[Адарш Гураў]] ({{lang-en|Adarsh Gourav}}) — ''гібрыд Слайтлі'' == Гл. таксама == * [[Чужы (фільм)|Чужы]] * [[Чужыя (фільм, 1986)|Чужыя]] == Музыка ў фінальных тытрах кожнай серыі == * 1: «[[E5150]]», «[[The Mob Rules (песня)|Mob Rules]]»; ''[[Mob Rules (альбом)|Mob Rules]]''; [[Black Sabbath]] * 2: «[[Stinkfist]]» з альбома ''[[Ænima]]'' гурта [[Tool]] * 3: «[[Wherever I May Roam]]» з альбома ''[[Metallica (альбом)|Metallica]]'' гурта [[Metallica]] * 4: «[[Ocean Size]]» з альбома ''[[Nothing’s Shocking]]'' гурта [[Jane’s Addiction]] * 5: «[[Cherub Rock]]» з альбома ''[[Siamese Dream]]'' гурта [[The Smashing Pumpkins]] * 6: «[[Keep Away]]» з альбома ''[[Godsmack (альбом)|Godsmack]]'' гурта [[Godsmack]] * 7: «[[A Song for the Dead]]» з альбома [[Songs for the Deaf]] гурта [[Queens of the Stone Age]]; * 8: «[[Animal]] з альбома [[Vs. (альбом)|Vs.]] гурта [[Pearl Jam]]<ref>{{Cite web |url=https://consequence.net/2025/08/alien-earth-season-1-soundtrack-every-song/ |title=Alien: Earth Season 1 Soundtrack: A Guide to Every Needle Drop |last=Miller |first=Liz Shannon |date=2025-08-12 |website=[[Consequence]] |language=en |access-date=2025-09-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы]] [[Катэгорыя:Навуковая фантастыка]] [[Катэгорыя:Жахі (жанр)]] 1fp0cyh18jtp7qgzm2kbswa20yn8i6d Адоніс (паэт) 0 793881 5134292 5105980 2026-05-01T03:24:21Z StarDeg 16311 5134292 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Адоніс (значэнні)}} {{Асоба}} '''Адоніс''' (сапраўднае імя '''Алі Ахмад Саід Асбар'''‎; нар. {{ДН|1|1|1930}} г., Аль-Касабін, Латакія) — сірыйскі [[паэт]] і эсэіст. Жыў у Ліване і Францыі. найбольш значны прадстаўнік руху «Новай паэзіі». == Біяграфія == Нарадзіўся ў шыіцкай сям’і ў сірыйскім паселішчы Касабін каля Тартуса на міжземнаморскім узбярэжжы. З ранняга ўзросту працаваў у полі, але яго бацька рэгулярна прымушаў яго завучваць вершы, і ён паступова пачаў вершаваць. У 1947 годзе ён меў магчымасць чытаць верш для прэзідэнта Сірыі [[Шукры аль-Куатлі]]. У маладосці адчуў моцны ўплыў мысляра [[Антун Саадэ|Антуна Саадэ]], некаторыя веды ў класічнай арабскай літаратуры атрымаў ад свайго бацькі. Падчас навучання ў [[Дамаскі ўніверсітэт|Дамаскім універсітэце]] (дзе вывучаў філасофію, канец 1940-х-пачатак 1950-х гадоў) ён працаваў рэдактарам шэрагу газет і часопісаў, якія выходзілі ў Дамаску, у канцы 40-х пачаў друкавацца. У інтэрв’ю ў газеце «Монд» (1984) ён успамінаў, што газеты, першапачаткова якія адпрэчылі вершы Алі Ахмада Саіда, ахвотна пагадзіліся апублікаваць тыя ж творы, дасланыя ім пад псеўданімам Адоніс. У 1955 годзе падвергся шасцімесячнаму турэмнаму зняволенню за палітычную дзейнасць і сяброўства ў Сірыйскай сацыяльнай нацыяналістычнай партыі, з 1956 года пасяліўся ў Ліване, у 1957 годзе стаў грамадзянінам Лівана, аднак звычайна лічыцца сірыйскім паэтам. У 1970—1985 гадах быў прафесарам арабскай літаратуры ў Ліванскім універсітэце, таксама чытаў лекцыі ва ўніверсітэце Дамаска і шэрагу заходніх універсітэтаў. Атрымаў доктарскую ступень у 1973 г. ва Універсітэце св. Юзафа ў Бейруце. Уплыў на яго творчасць аказалі эстэтычныя прынцыпы сюррэалізму і міфалагічныя выявы. У праграмным артыкуле «Спроба вызначэння „Новай паэзіі“» (1959) Аданіс дэклараваў, што яе аснову складае «творчасць, якая падахвочвае да дзеяння», ёй уласцівы ўніверсальны погляд на свет, а паэзію ад прозы адрознівае не столькі памер і рыфма, а асацыяцыі, вопыт індывідуальнага бачання свету. У яго ўласных вершах прысутнічаюць водгаласы старажытных даісламскіх культур Міжземнамор’я: шумераў, фінікійцаў, вавіланян, грэкаў; выкарыстоўваюцца міфалагічныя сімвалы: Аданіс, Баал, Фенікс. У сваіх галоўных эсэ «Шок сучаснасці» (1978) і «Маніфест сучаснасці» (1980) Аданіс сцвярджаў, што ў арабскай культуры іслам гуляў адмоўную ролю, бо падкрэсліваў сталае ўзнаўленне старога; Аданіс жа разглядае іслам як найвялікшую перашкоду творчаму пачатку і мадэрновасці[17]. Акрамя вершаў, Аданіс таксама вядомы як перакладчык (у прыватнасці, вершаў Сен-Жон Перса і Іва Бонфуа), літаратуразнаўца і літаратурны крытык, аўтар даследавання «Суфізм і сюррэалізм» (1992). На французскую вершы Адоніса перакладалі Эжэн Гільвік і Этэль Аднан, Гільвік таксама напісаў верш «Прастора Адоніса», у якім параўнаў паэта з богам, які стварае свае светы. Асабліва вырасла вядомасць Адоніса ў Еўропе ў 1984 годзе: у траўні ён прачытаў у Калеж дэ Франс курс лекцый пра арабскую паэтыку, у кастрычніку таго ж года адбылася сустрэча з ім група французскіх і арабскіх пісьменнікаў і крытыкаў (семінар уключаў гутаркі пра паэтычны досвед Адоніса і пераклады яго паэзіі на французскі. выдавецтве «Autrement Dit», які суправаджаўся паказам тэлефільма. У 1985 годзе пасяліўся ў Парыжы, працаваў кансультантам у ЮНЕСКА. У 2011 яму прысуджана Прэмія Гётэ. Неаднаразова разглядаўся як верагодны кандыдат на Нобелеўскую прэмію па літаратуры. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Залаты вянок}} [[Катэгорыя:Паэты Сірыі]] cum7y8x8gu5md3hr9dqt4ota2gaaz3l Спіс памерлых у 2026 годзе 0 797104 5134028 5131040 2026-04-30T12:41:10Z JerzyKundrat 174 /* Красавік */ 5134028 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]кі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоль Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[11 красавіка]]: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — савецкі і беларускі вучоны-географ. * [[17 красавіка]]: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] pdeq3lb1zzyjwbh6ibuyygsikr3c9bm 5134135 5134028 2026-04-30T18:50:34Z JerzyKundrat 174 /* Красавік */ 5134135 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]кі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоль Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[11 красавіка]]: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ. * [[17 красавіка]]: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] ba6h7t4gc7vwfkrj2l67y2lef1gh58y 5134483 5134135 2026-05-01T11:10:00Z DobryBrat 5701 /* Красавік */ [[Наталі Бай]] 5134483 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]кі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоль Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[11 красавіка]]: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ. * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] fd8kbxrqigynrnfiyw40ysbsqcxw3pz Квестар 0 799262 5134187 5115072 2026-04-30T21:40:55Z Аляксандр Белы 46814 Успаміны квестара 5134187 wikitext text/x-wiki [[Файл:Józef_Brandt_-_Kwestarz.jpg|міні|290x290пкс|Квестар (карціна [[Юзаф Брант|Юзэфа Брандта]], каля 1886/1887)]] Квестар ([[Польская мова|пол.]] ''kwestarz'' ад [[Лацінская мова|лац.]] ''questor "''той хто просіць або цікавіцца чымсьці") — член жабрацкага манаскага ордэну або асоба, якая збірае ахвяраванні грашыма або натурай на грамадскія або [[Дабрачыннасць|дабрачынныя]] мэты. У [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспубліцы]] квестарамі называлі выбарных чыноўнікаў, якія кантралявалі дзяржаўную скарбніцу і праводзілі аўдыты. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] гэты тэрмін адносіўся да вандроўных манахаў, якія збіралі ахвяраванні ("квесту") на ўтрыманне каталіцкага [[Кляштар|кляштару]]. У сучасным свеце яны звычайна з'яўляюцца валанцёрамі, часам выступаюць у якасці прадстаўнікоў пэўнай арганізацыі або фонду і аплачваюць свой удзел у зборы. У XIX стагоддзі шырокую вядомасць набыла гістарычная аповесць [[Ігнацы Ходзька|Ігнацыя Ходзькі]] "Успаміны квестара", у якой праз выдуманую постаць квестара-[[Бернардзінцы|бернардына]] Міхала Лаўрыновіча раскрываецца шырокая гістарычная карціна жыцця Літвы і Беларусі канца XVIII — пачатку XIX стагоддзяў. [[Катэгорыя:Каталіцтва]] py10weskdzcsm86t185fod7c54qe5q5 Лаліта Экспрэс 0 803159 5134179 5103970 2026-04-30T21:22:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134179 wikitext text/x-wiki [[File:Boeing 727-22 AN0201108.jpg|міні|Самалёт у 1992 годзе]] '''Лаліта Экспрэс''' ({{lang-en|Lolita Express}}) — медыйная мянушка самалёта [[Boeing 727|Boeing 727-100]] [[Джэфры Эпштэйн]]а. == Назва == Мянушка паходзіць ад рамана [[Уладзімір Уладзіміравіч Набокаў|Уладзіміра Набокава]] [[1955]] года «[[Лаліта]]», які апавядае пра апантанасць мужчыны 12-гадовай дзяўчынкай<ref name="Isaacs">{{cite news |last1=Isaacs |first1=Lily |date=14 February 2026 |title=Reading Lolita on Epstein Island |url=https://magazine.newstatesman.com/2026/02/14/reading-lolita-on-epstein-island/content.html |access-date=15 February 2026 |work=New Statesman}}</ref>. == Гісторыя == У [[1969]]—[[1979]] выкарыстоўваўся авіякампаніяй [[TWA]], потым, у [[2001]], набыты Эпштэйнам. У [[2017]] годзе быў прададзены і пасля спісаны<ref name="planelogger">{{Cite web |title=N908JE – JEGE Inc (727-031) |url=https://www.planelogger.com/aircraft/Registration/N908JE/497756 |access-date=December 19, 2025 |website=www.planelogger.com |language=en}}</ref>. Самалётам Эпштэйна для розных паездак карысталіся шматлікія вядомыя асобы: [[Біл Клінтан]], [[Кевін Спэйсі]], [[Крыс Такер]]<ref name="nymag">{{cite magazine |last=Thomas |first=Landon Jr. |date=October 28, 2002 |title=Jeffrey Epstein: International Moneyman of Mystery |url=https://nymag.com/nymetro/news/people/n_7912/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20021219121133/http://www.newyorkmetro.com/nymetro/news/people/n_7912/ |archive-date=December 19, 2002 |access-date=August 10, 2019 |journal=[[New York (magazine)|New York]]}}</ref><ref name="Fr24LotlitaExpress">{{cite web |date=July 8, 2019 |title=Jeffrey Epstein, friend of presidents and princes, charged with sex trafficking |url=https://www.france24.com/en/20190708-usa-court-documents-jeffrey-epstein-expose-sex-crimes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712101253/https://www.france24.com/en/20190708-usa-court-documents-jeffrey-epstein-expose-sex-crimes |archive-date=July 12, 2019 |access-date=July 12, 2019 |work=France24 |agency=Reuters, AP}}</ref><ref name="GuardianBBCEpsteinFlights"> {{cite news |last=Grierson |first=Jamie |date=December 16, 2025 |title=Nearly 90 flights linked to Epstein 'came to or from UK airports' |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/dec/16/flights-linked-epstein-arrived-departed-uk-airports |access-date=January 8, 2026 |work=The Guardian}} </ref>, [[Дональд Трамп]] і яго трэцяя жонка [[Мелання Трамп|Меланія Трамп]]<ref name="DB">{{cite news |last1=Dougherty |first1=Hugh |date=January 2, 2024 |title=Donald Trump Flights on Jeffrey Epstein's 'Lolita Express'—What We Know |url=https://www.thedailybeast.com/listen-to-the-jeffrey-epstein-tapes-i-was-donald-trumps-closest-friend/ |access-date=July 18, 2025 |work=[[The Guardian]]}}</ref>, [[Надзя Марцінка]]<ref name="wired">{{cite magazine |author=Heffernan |first=Virginia |date=July 23, 2019 |title=The Twisted Flight Paths of 'Global Girl' and the Lolita Express |url=https://www.wired.com/story/global-girl-jeffrey-epstein-and-the-lolita-express/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251220054723/https://www.wired.com/story/global-girl-jeffrey-epstein-and-the-lolita-express/ |archive-date=20 December 2025 |accessdate=July 26, 2019 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]}}</ref>, [[Андрэа Пастарана Аранга]],<ref>{{cite news |last=Santiago |first=Fabiola |date=August 16, 2019 |title=A match made in hell: Epstein, Fidel Castro, and the Lolita Express that flew to Cuba |url=https://www.miamiherald.com/news/local/news-columns-blogs/fabiola-santiago/article234027867.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830071100/https://www.miamiherald.com/news/local/news-columns-blogs/fabiola-santiago/article234027867.html |archive-date=August 30, 2019 |access-date=September 5, 2019 |work=Miami Herald}}</ref> [[Рон Беркл]], [[Наомі Кэмпбэл]], [[Алан Дэршавіц]] і [[Лары Самерс]]<ref>{{cite web|access-date=February 12, 2026 |first=Nicole |language=en-US |last=Einbinder |title=From Bill Clinton to Naomi Campbell: Here are some of the famous people who have flown on Jeffrey Epstein's private plane, which has been dubbed the 'Lolita Express' |url=https://www.businessinsider.com/famous-people-flown-jeffrey-epsteins-private-plane-lolita-express-2019-7 |website=Business Insider}}</ref><ref>{{cite web|access-date=February 12, 2026 |date=January 22, 2015 |first=Nick |language=en |last=Bryant |title=Flight Logs Put Clinton, Dershowitz on Pedophile Billionaire's Sex Jet |url=https://www.gawkerarchives.com/flight-logs-put-clinton-dershowitz-on-pedophile-billio-1681039971 |website=Gawker}}</ref><ref>{{cite web |last=Whalen |first=Andrew |date=July 9, 2019 |title=What Is Jeffrey Epstein's Lolita Express? |url=https://www.newsweek.com/jeffrey-epstein-lolita-express-bill-clinton-flight-logs-1448367 |access-date=February 12, 2026 |website=Newsweek |language=en}}</ref><ref>{{cite web|access-date=February 12, 2026 |language=en |last=J425 |title=UPDATED: Epstein Client List: View and Download Jeffrey Epstein's Black Book + 2019 Federal Court Discovery File (new) + Lolita Express Flight Logs (Authenticated by FBI Affidavit) |url=https://www.thejournal425.com/p/epstein-client-list-view-and-download |website=The Journal 425}}</ref>. Апроч рабочых паездак, борт выкарыстоўваўся ўладальнікам і яго знаёмымі для сексуальных злачынстваў супраць, у тым ліку, непаўналетніх<ref>[https://aif.ru/society/-grubo-trogal-kakie-uzhasy-proishodili-v-lolita-ekspresse-epshteyna?ysclid=mm2vjrt2bm84499462 «Грубо трогал…»: какие ужасы происходили в «Лолита Экспрессе» Эпштейна]</ref><ref name="TheCutLolita">{{cite news |date=July 19, 2019 |title=What We Know About Jeffrey Epstein's Private Jet, the 'Lolita Express' |url=https://www.thecut.com/2019/07/jeffrey-epstein-lolita-express.html |access-date=January 14, 2026 |work=[[The Cut (publication)|The Cut]]|last=Lodi|first=Marie|archive-url=https://archive.today/20210730165541/https://www.thecut.com/2019/07/jeffrey-epstein-lolita-express.html|archive-date=30 July 2020|url-status=live|url-access=subscription}}</ref>. == Апісанне == Boeing 727-100 (рэгістрацыйны нумар N908JE, серыйны нумар 20115) — самалёт VIP-канфігурацыі з салонам на 29 пасажыраў. Ва ўласнасці Эпштэйна прайшоў мадэрнізацыю характарыстык за кошт замены рухавікоў, у выніку чаго былі ўсталяваныя два рухавіка Pratt & Whitney JT8D-219 на знешніх пазіцыях і адзін JT8D-7B у цэнтры. Таксама былі ўсталяваныя заанцоўкі крыла ад Winglet Systems Inc. і паліўныя бакі павялічанай далёкасці, што дазволіла павялічыць максімальную ўзлётную масу да 174 500 фунтаў.<ref name=":0">{{Cite web |title=BOEING 727-100 Jet Aircraft For Sale At Controller.com |url=http://www.controller.com/listingsdetail/aircraft-for-sale/BOEING-727-100/BOEING-727-100/1125132.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20091214070654/http://www.controller.com/listingsdetail/aircraft-for-sale/BOEING-727-100/BOEING-727-100/1125132.htm |archive-date=December 14, 2009 |access-date=February 8, 2026 |website=www.controller.com}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=N908JE {{!}} BOEING 727 100 on Aircraft.com |url=https://www.aircraft.com/aircraft/200822861/n908je-boeing-727-100 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260207024837/https://www.aircraft.com/aircraft/200822861/n908je-boeing-727-100 |archive-date=7 лютага 2026 |access-date=February 8, 2026 |website=Aircraft.com |language=en-US |url-status=live }}</ref> У вырабленым на заказ модульным інтэр’еры «Exogrid» маецца пярэдні салон з дамашнім кінатэатрам, сярэдняя частка салона з зонай адпачынку і камбуз, а таксама асобная задняя каюта, абсталяваная двухспальным ложкам і пакоем з ваннай і душам. Тэхнічныя ўдасканаленні ўключаюць у сябе кабіну пілота Honeywell EFIS, сістэму TCAS II і дзве ўніверсальныя сістэмы GPS/FMS.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]][[Катэгорыя:Самалёты Boeing]] 8u9309u12fiy8gkr9e4jvbt6yaj9gqo Леан Сулькевіч 0 804545 5134280 5116394 2026-05-01T00:35:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134280 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Леон Хузьман-мірза Сулькевіч, Леон Сулькевіч, Леон Гузьман Сулькевіч''' ({{lang-pl|Leon Hózman-Mirza Sulkiewicz}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[палкоўнік]] артылерыі Войска Польскага і Узброеных Сіл Польскіх, двойчы кавалер [[Virtuti Militari|Ордэна Virtuti Militari]]. == Біяграфія == Ён паходзіў з [[Беларускія татары|татарскага]] княжага роду (мірзаў)<ref>{{Cite web|url=http://www.tatarzy.pl/historia/epizod.html|title=Historia|website=tatarzy.pl|access-date=21 сакавіка 2026|archive-date=5 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305081415/http://www.tatarzy.pl/historia/epizod.html|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://stanislawow.net/wspomnienia/czeslawa_scheffs.htm|title=Nigdy nie byłam w Stanisławowie|website=stanislawow.net}}</ref>, які жыў у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] . Нарадзіўся 14 лютага 1897 года ў сям’і Давіда і Феліцыі, народжанай Сабалеўскай{{Sfn|Kolekcja VM|loc=s. 1}} <ref>{{Cite web|url=http://www.muzeumwp.pl/oficerowie/?letter=H&page=18|title=Oficerowie|website=[[Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie]]|access-date=21 сакавіка 2026|archive-date=19 лістапада 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119091038/http://www.muzeumwp.pl/oficerowie/?letter=H&page=18|url-status=dead}}</ref> . Яго прадзедам па жаночай лініі быў палкоўнік [[Mustafa Achmatowicz|Мустафа Ахматовіч]], афіцэр 4-га палка пярэдняй варты Вялікага княства Літоўскага і заснавальнік [[Эскадрон літоўскіх татар|Эскадрона літоўскіх татар]] у Напалеонаўскай арміі. У гонар свайго продка ён і шэраг іншых маладых татарскіх арстакратаў назвалі [[Татарскі кавалерыйскі полк імя Мустафы Ахматовіча|Татарскі кавалерыйскі полк]] у кавалерыі Сярэдняй Літвы, а потым Другой Польскай Рэспублікі . Яго дзядамі былі Мацей Ахматовіч (1820—1901) паэт і маёр 5-га палка ўланаў, і Ялена, народжаная [[Туган-Бараноўскія|Туган-Мірза Бараноўская]]). Яго братамі і сёстрамі былі Аляксандр, Стэфан, Богдан, Канстанцін, Марыя, Эва і Эльжбета <ref name="SH16" />. Пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і аднаўлення незалежнасці Польшчы ён быў прыняты ў Польскую армію. Яму было прысвоена званне [[капітан]]а артылерыі. Падчас [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайны]], 10 лютага 1920 года, ён стаў камандзірам 1-й коннай артылерыйскай дывізіі {{Sfn|Kolekcja VM|loc=s. 4}}, а 3 сакавіка 1920 года — камандзірам дывізійнай артылерыі ў складзе 20-й пяхотнай брыгады . За ваенныя дзеянні ў бітве пад Камаровым 31 жніўня 1920 года ён быў узнагароджаны [[Virtuti Militari|ордэнам Virtuti Militari]] <ref>{{Cite web|url=http://www.radiownet.pl/publikacje/sulkiewiczowie-zasluzony-dla-polski-rod-tatarski|title=Sulkiewiczowie. Zasłużony dla Polski ród tatarski|website=[[Radio Wnet]]|date=2013-10-07}}</ref> . 1 чэрвеня 1919 года яму было прысвоена званне [[капітан]]а артылерыі са старшынством {{Sfn|Rocznik Oficerski|1923}}, а затым 1 ліпеня 1923 года — званне [[маёр]]а артылерыі са старшынством {{Sfn|Rocznik Oficerski|1924}} {{Sfn|Rocznik Oficerski|1928}} . У 1920-я гады ён заставаўся афіцэрам 1-й коннай артылерыйскай дывізіі, размешчанай у [[Варшава|Варшаўскім]] гарнізоне, дзе ў 1923 годзе выконваў абавязкі намесніка камандзіра дывізіі ў званні капітана {{Sfn|Rocznik Oficerski|1923}}, а ў 1924 годзе быў кватэрмайстрам у званні маёра {{Sfn|Rocznik Oficerski|1924}} . З 10 красавіка 1927 года па красавік 1934 года ён служыў камандзірам 6-й коннай артылерыйскай дывізіі ў [[Івана-Франкоўск|Станіславове]] {{Sfn|Rocznik Oficerski|1928}} {{Sfn|Rocznik Oficerski|1932}} {{Sfn|Kolekcja VM|loc=s. 4}} . За гэты час ён быў павышаны да звання [[падпалкоўнік]]а артылерыі са старшынствам 1 студзеня 1929 года {{Sfn|Rocznik Oficerski|1932}} . Затым ён быў павышаны да звання [[палкоўнік]]а артылерыі. З 30 красавіка 1934 года па 18 лютага 1938 года займаў пасаду камандзіра 4-га Куяўскага лёгкага артылерыйскага палка ў [[Інаўроцлаў|Інаўроцлаве]] . З 1938 года служыў камандзірам дывізійнай артылерыі 20-й пяхотнай дывізіі ў Баранавіцкім гарнізоне. [[Файл:Leon Sulkiewicz płk kawaler VM.jpg|міні|злева|Леон Сулькевіч — палкоўнік, кавалер Вірытуці Мілітары]] Да канца [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Польскай Рэспублікі]] ў 1939 годзе ён быў уладальнікам маёнтка Ластаі II у гміне Крэва [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскага павета]] (у гэтай мясцовасці, у гміне Паляны, уладальніцай маёнтка [[Лэйлубка|Лейлубка]] або Стэчкоўшчына была Ялена Гозьман Сулькевіч) <ref>{{Cite web|url=http://kresy.genealodzy.pl/programy/wykaz_z_kresow2.pdf|title=Wykaz z nazwami majątków oraz z imionami i nazwiskami ich właścicieli z województw: Nowogródzkiego, Białostockiego, Poleskiego, Wileńskiego, Wołyńskiego|pages=15, 37}}</ref> . Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны,]] падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|Вераснёўскай кампаніі,]] ён камандаваў артылерыяй 20-й пяхотнай дывізіі, удзельнічаў у бітве пад Млавай 1-3 верасня 1939 года і ў [[Абарона Варшавы (1939)|абароне Варшавы]] <ref>{{Cite web|url=http://www.spotkania-na-wschodzie.pl/teksty/31/2/historia/32/7/|title=Historia, Białoruś|website=spotkania-na-wschodzie.pl}}</ref> . Пазней ён быў афіцэрам Польскіх узброеных сіл у шэрагах 12-га палка Падольскіх уланаў. Пасля вайны ён заставаўся ў выгнанні ў Вялікабрытаніі. Памёр у 1960 годзе ў [[Лестэр]]ы {{R|słownik}}. 19 сакавіка 1929 года ў Вільні муфтый Рэспублікі Польшча доктар [[Якуб Шынкевіч]] дабраславіў шлюб падпалкоўніка Леона Хузмана Сулькевіча з паннай Марыяй Ахматовічаўнай, (дачкой суддзі апеляцыйнага суда Багдана Ахматовіча і Гэлены Ахматовіч, народжанай Бучацкай). == Ордэны і ўзнагароды == * Залаты крыж [[Virtuti Militari|ордэна Virtuti Militari]] № 151 * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 3086 (1922) {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 2 z 18 lutego 1922, s. 105 – wskazany jako kpt. Hozman-mirza-Sulkiewicz Leon}} {{R|sl}} * Рыцарскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (9 лістапада 1931 г.) <ref>{{Monitor Polski|1931|260|345}} «za zasługi na polu wyszkolenia wojska».</ref> * [[Крыж Храбрых|Крыж Доблесці]] {{R|sl}} * Залаты Крыж Заслугі (11 лістапада 1937 г.) <ref>{{Monitor Polski|1937|260|411}} «za zasługi w służbie wojskowej».</ref> * Медаль Незалежнасці (23 снежня 1933 г.) <ref>{{Monitor Polski|1934|6|12}} «za pracę w dziele odzyskania niepodległości».</ref> * Сярэбраны крыж Заслугі (15 сакавіка 1927 г.) * Памятны медаль вайны 1918—1921 гг. {{R|sl}} * Медаль Дзесятай гадавіны адноўленай незалежнасці {{R|sl}} * Памятны знак конных артылерыйскіх дывізій Другой Польскай Рэспублікі * Медаль Перамогі (Médaille Interalliée) {{R|sl}} * Медаль 10-й гадавіны вайны за незалежнасць (Латвія, 1929 г.) {{R|sl}} == Зноскі == <references> <ref name="słownik">{{Cite book}}</ref> </references> == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.12-798.pdf|title=Leon Hózman-mirza Sulkiewicz|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932. * Aleksander Miśkiewicz. Tatarzy — żołnierze polscy podczas II wojny światowej. «Przegląd Tatarski». 3, s. 10, 12, 2010.  * Sławomir Hordejuk. Tatarski poeta. «Przegląd Tatarski». 3, s. 15-16, 2011.  * {{Cite web|url=http://www.radiownet.pl/publikacje/sulkiewiczowie-zasluzony-dla-polski-rod-tatarski|title=Sulkiewiczowie. Zasłużony dla Polski ród tatarski|website=[[Radio Wnet]]|date=2013-10-07}} * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} {{DEFAULTSORT:Сулькевіч Л}} qqen37ua10ln8otij8w3q1l9inifn5w Тымаці Оліфант 0 804833 5134037 5133020 2026-04-30T13:40:14Z Feeleman 163471 афармленне, вікіфікацыя, шаблон 5134037 wikitext text/x-wiki {{да выдалення}} {{цёзкі2|Оліфант}} {{Кінематаграфіст |Арыгінал імя={{lang-en|Timothy Olyphant}} |Апісанне выявы=Оліфант у 2022 годзе |Імя=Тымаці Оліфант |Імя пры нараджэнні=Тымаці Дэвід Оліфант |Гады актыўнасці=1995 — наш час |Шырыня=200px }} '''Тымаці Дэвід Оліфант''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Timothy David Olyphant''; нар. [[20 мая|20]] [[Май|мая]] [[1968]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[акцёр]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0648249/bio/?ref_=nm_ov_bio_sm|title=Timothy Olyphant {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.televisionacademy.com/bios/timothy-olyphant|title=Timothy Olyphant {{!}} Emmy Awards and Nominations|website=Television Academy|access-date=2026-04-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmportal.de/person/timothy-olyphant_a22a0a1b5ef64a4da48ff66a2d3f0422|title=Timothy Olyphant {{!}} filmportal.de|website=www.filmportal.de|access-date=2026-04-30}}</ref>. Акцёрскую кар’еру пачаў у 1995 годзе на {{Не перакладзена 5|Оф-Брадвей|Оф-Брадвеі|4=Off-Broadway}} ў пастаноўцы «The Monogamist»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.nydailynews.com/archives/nydn-features/monogamist-stays-faithful-characters-exciting-new-play-poet-wife-rhyme-reason-affairs-article-1.698323|title='Monogamist' Stays Faithful to Its Characters in an Exciting New Play, A Poet & Wife Try to Make Rhyme & Reason of Their Affairs|author=Howard Kissel|date=2016-05-09|publisher=New York Daily News|access-date=2026-04-30}}</ref>, за якую быў удастоены прэміі «{{Не перакладзена 5|Тэатральны свет|4=Theatre World Award}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.allmovie.com/artist/timothy-olyphant-an17118|title=Timothy Olyphant {{!}} Biography, Movie Highlights and Photos|website=AllMovie|access-date=2026-04-30}}</ref>. У 1996 годзе першым выканаў сцэнічную версію {{Не перакладзена 5|Дэвід Седарыс|Дэвіда Седарыса|4=David Sedaris}} «{{Не перакладзена 5|Santaland Diaries}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ew.com/article/1996/12/13/david-sedaris-santaland-diaries|title=David Sedaris' "SantaLand Diaries"|date=2016-05-09|publisher=Entertainment Weekly|access-date=2026-04-30|url-status=dead}}</ref>. Пазней Тымаці перайшоў у кіно, дзе на пачатку кар’еры часта атрымліваў ролі антаганістаў і другарадных персанажаў. Сярод найбольш вядомых ранніх прац — фільмы «{{Не перакладзена 5|Крык 2|4=Scream 2}}» (1997), «{{Не перакладзена 5|Go (фільм, 1999)|Go|4=Go (1999 film)}}» (1999), «{{Не перакладзена 5|Gone in 60 Seconds (фільм, 2000)|Gone in 60 Seconds|4=Gone in 60 Seconds (2000 film)}}» (2000), «{{Не перакладзена 5|The Broken Hearts Club}}» (2000), «{{Не перакладзена 5|A Man Apart}}» (2003) і «{{Не перакладзена 5|The Girl Next Door (фільм, 2004)|The Girl Next Door|4=The Girl Next Door (2004 film)}}» (2004)<ref name=":0" />. == Выбраная фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" !Год !Назва !Роля |- | rowspan="" |1997 |Крык 2 |Мікі Алціеры |- |2004—2006 |{{Не перакладзена 3|Дэдвуд (тэлесерыял)|Дэдвуд|4=Deadwood (TV series)}} |Сэт Булак (36 серый) |- | rowspan="" |2007 |Цвёрды арэшак 4.0 |Томас Гэбрыел |- | rowspan="" |2007 |Хітмэн |Агент 47 |- |2009—2010 |Damages |Уэс Кралік (15 серый) |- |2010—2015 |Justified |Рэйлан Гівенс (78 серый), таксама выканаўчы прадзюсар |- | rowspan="" |2011 |Я — чацвёрты |Генры |- |2019 |Дэдвуд: Фільм |Сэт Булак, выканаўчы прадзюсар |- |2020 |[[Мандалорац]] |Кобб Вант |- |2022 |[[Кніга Бобы Фета]] |Кобб Вант |- |2023 |Justified: City Primeval |Рэйлан Гівенс |- |2024 |Тэрмінатар Зэро |Тэрмінатар (агучванне ў англійскай версіі) |- |2025 |[[Чужы: Зямля]] |Кірш |} == Зноскі == {{reflist}} == Крыніцы == * {{IMDb name}} * {{Rotten Tomatoes person|timothy_olyphant|Тымаці Оліфант|name=Тымаці Оліфант}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}} [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Прадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] {{DEFAULTSORT:Оліфант Тымаці}} 9nvssjc6xnr1k0u1jr0mcfryxxfh8cu 5134038 5134037 2026-04-30T13:40:59Z Feeleman 163471 5134038 wikitext text/x-wiki {{да выдалення}} {{цёзкі2|Оліфант}} {{Кінематаграфіст |Арыгінал імя={{lang-en|Timothy Olyphant}} |Апісанне выявы=Оліфант у 2025 годзе |Імя=Тымаці Оліфант |Імя пры нараджэнні=Тымаці Дэвід Оліфант |Гады актыўнасці=1995 — наш час |Шырыня=200px }} '''Тымаці Дэвід Оліфант''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Timothy David Olyphant''; нар. [[20 мая|20]] [[Май|мая]] [[1968]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[акцёр]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0648249/bio/?ref_=nm_ov_bio_sm|title=Timothy Olyphant {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.televisionacademy.com/bios/timothy-olyphant|title=Timothy Olyphant {{!}} Emmy Awards and Nominations|website=Television Academy|access-date=2026-04-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmportal.de/person/timothy-olyphant_a22a0a1b5ef64a4da48ff66a2d3f0422|title=Timothy Olyphant {{!}} filmportal.de|website=www.filmportal.de|access-date=2026-04-30}}</ref>. Акцёрскую кар’еру пачаў у 1995 годзе на {{Не перакладзена 5|Оф-Брадвей|Оф-Брадвеі|4=Off-Broadway}} ў пастаноўцы «The Monogamist»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.nydailynews.com/archives/nydn-features/monogamist-stays-faithful-characters-exciting-new-play-poet-wife-rhyme-reason-affairs-article-1.698323|title='Monogamist' Stays Faithful to Its Characters in an Exciting New Play, A Poet & Wife Try to Make Rhyme & Reason of Their Affairs|author=Howard Kissel|date=2016-05-09|publisher=New York Daily News|access-date=2026-04-30}}</ref>, за якую быў удастоены прэміі «{{Не перакладзена 5|Тэатральны свет|4=Theatre World Award}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.allmovie.com/artist/timothy-olyphant-an17118|title=Timothy Olyphant {{!}} Biography, Movie Highlights and Photos|website=AllMovie|access-date=2026-04-30}}</ref>. У 1996 годзе першым выканаў сцэнічную версію {{Не перакладзена 5|Дэвід Седарыс|Дэвіда Седарыса|4=David Sedaris}} «{{Не перакладзена 5|Santaland Diaries}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ew.com/article/1996/12/13/david-sedaris-santaland-diaries|title=David Sedaris' "SantaLand Diaries"|date=2016-05-09|publisher=Entertainment Weekly|access-date=2026-04-30|url-status=dead}}</ref>. Пазней Тымаці перайшоў у кіно, дзе на пачатку кар’еры часта атрымліваў ролі антаганістаў і другарадных персанажаў. Сярод найбольш вядомых ранніх прац — фільмы «{{Не перакладзена 5|Крык 2|4=Scream 2}}» (1997), «{{Не перакладзена 5|Go (фільм, 1999)|Go|4=Go (1999 film)}}» (1999), «{{Не перакладзена 5|Gone in 60 Seconds (фільм, 2000)|Gone in 60 Seconds|4=Gone in 60 Seconds (2000 film)}}» (2000), «{{Не перакладзена 5|The Broken Hearts Club}}» (2000), «{{Не перакладзена 5|A Man Apart}}» (2003) і «{{Не перакладзена 5|The Girl Next Door (фільм, 2004)|The Girl Next Door|4=The Girl Next Door (2004 film)}}» (2004)<ref name=":0" />. == Выбраная фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" !Год !Назва !Роля |- | rowspan="" |1997 |Крык 2 |Мікі Алціеры |- |2004—2006 |{{Не перакладзена 3|Дэдвуд (тэлесерыял)|Дэдвуд|4=Deadwood (TV series)}} |Сэт Булак (36 серый) |- | rowspan="" |2007 |Цвёрды арэшак 4.0 |Томас Гэбрыел |- | rowspan="" |2007 |Хітмэн |Агент 47 |- |2009—2010 |Damages |Уэс Кралік (15 серый) |- |2010—2015 |Justified |Рэйлан Гівенс (78 серый), таксама выканаўчы прадзюсар |- | rowspan="" |2011 |Я — чацвёрты |Генры |- |2019 |Дэдвуд: Фільм |Сэт Булак, выканаўчы прадзюсар |- |2020 |[[Мандалорац]] |Кобб Вант |- |2022 |[[Кніга Бобы Фета]] |Кобб Вант |- |2023 |Justified: City Primeval |Рэйлан Гівенс |- |2024 |Тэрмінатар Зэро |Тэрмінатар (агучванне ў англійскай версіі) |- |2025 |[[Чужы: Зямля]] |Кірш |} == Зноскі == {{reflist}} == Крыніцы == * {{IMDb name}} * {{Rotten Tomatoes person|timothy_olyphant|Тымаці Оліфант|name=Тымаці Оліфант}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}} [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Прадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] {{DEFAULTSORT:Оліфант Тымаці}} g02p73odz4kqtn6lz4zvcaxcvrvn7v3 5134053 5134038 2026-04-30T14:19:36Z Feeleman 163471 5134053 wikitext text/x-wiki {{да выдалення}} {{цёзкі2|Оліфант}} {{Кінематаграфіст |Арыгінал імя={{lang-en|Timothy Olyphant}} |Апісанне выявы=Оліфант у 2025 годзе |Імя=Тымаці Оліфант |Імя пры нараджэнні=Тымаці Дэвід Оліфант |Гады актыўнасці=1995 — наш час |Шырыня=200px }} '''Тымаці Дэвід Оліфант''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Timothy David Olyphant''; нар. [[20 мая|20]] [[Май|мая]] [[1968]], [[Ганалулу]], [[Гаваі]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[акцёр]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0648249/bio/?ref_=nm_ov_bio_sm|title=Timothy Olyphant {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.televisionacademy.com/bios/timothy-olyphant|title=Timothy Olyphant {{!}} Emmy Awards and Nominations|website=Television Academy|access-date=2026-04-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmportal.de/person/timothy-olyphant_a22a0a1b5ef64a4da48ff66a2d3f0422|title=Timothy Olyphant {{!}} filmportal.de|website=www.filmportal.de|access-date=2026-04-30}}</ref>. Акцёрскую кар’еру пачаў у 1995 годзе на {{Не перакладзена 5|Оф-Брадвей|Оф-Брадвеі|4=Off-Broadway}} ў пастаноўцы «The Monogamist»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.nydailynews.com/archives/nydn-features/monogamist-stays-faithful-characters-exciting-new-play-poet-wife-rhyme-reason-affairs-article-1.698323|title='Monogamist' Stays Faithful to Its Characters in an Exciting New Play, A Poet & Wife Try to Make Rhyme & Reason of Their Affairs|author=Howard Kissel|date=2016-05-09|publisher=New York Daily News|access-date=2026-04-30}}</ref>, за якую быў удастоены прэміі «{{Не перакладзена 5|Тэатральны свет|4=Theatre World Award}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.allmovie.com/artist/timothy-olyphant-an17118|title=Timothy Olyphant {{!}} Biography, Movie Highlights and Photos|website=AllMovie|access-date=2026-04-30}}</ref>. У 1996 годзе першым выканаў сцэнічную версію {{Не перакладзена 5|Дэвід Седарыс|Дэвіда Седарыса|4=David Sedaris}} «{{Не перакладзена 5|Santaland Diaries}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ew.com/article/1996/12/13/david-sedaris-santaland-diaries|title=David Sedaris' "SantaLand Diaries"|date=2016-05-09|publisher=Entertainment Weekly|access-date=2026-04-30|url-status=dead}}</ref>. Пазней Тымаці перайшоў у кіно, дзе на пачатку кар’еры часта атрымліваў ролі антаганістаў і другарадных персанажаў. Сярод найбольш вядомых ранніх прац — фільмы «{{Не перакладзена 5|Крык 2|4=Scream 2}}» (1997), «{{Не перакладзена 5|Go (фільм, 1999)|Go|4=Go (1999 film)}}» (1999), «{{Не перакладзена 5|Gone in 60 Seconds (фільм, 2000)|Gone in 60 Seconds|4=Gone in 60 Seconds (2000 film)}}» (2000), «{{Не перакладзена 5|The Broken Hearts Club}}» (2000), «{{Не перакладзена 5|A Man Apart}}» (2003) і «{{Не перакладзена 5|The Girl Next Door (фільм, 2004)|The Girl Next Door|4=The Girl Next Door (2004 film)}}» (2004)<ref name=":0" />. == Выбраная фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" !Год !Назва !Роля |- | rowspan="" |1997 |Крык 2 |Мікі Алціеры |- |2004—2006 |{{Не перакладзена 3|Дэдвуд (тэлесерыял)|Дэдвуд|4=Deadwood (TV series)}} |Сэт Булак (36 серый) |- | rowspan="" |2007 |Цвёрды арэшак 4.0 |Томас Гэбрыел |- | rowspan="" |2007 |Хітмэн |Агент 47 |- |2009—2010 |Damages |Уэс Кралік (15 серый) |- |2010—2015 |Justified |Рэйлан Гівенс (78 серый), таксама выканаўчы прадзюсар |- | rowspan="" |2011 |Я — чацвёрты |Генры |- |2019 |Дэдвуд: Фільм |Сэт Булак, выканаўчы прадзюсар |- |2020 |[[Мандалорац]] |Кобб Вант |- |2022 |[[Кніга Бобы Фета]] |Кобб Вант |- |2023 |Justified: City Primeval |Рэйлан Гівенс |- |2024 |Тэрмінатар Зэро |Тэрмінатар (агучванне ў англійскай версіі) |- |2025 |[[Чужы: Зямля]] |Кірш |} == Зноскі == {{reflist}} == Крыніцы == * {{IMDb name}} * {{Rotten Tomatoes person|timothy_olyphant|Тымаці Оліфант|name=Тымаці Оліфант}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}} [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Прадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] {{DEFAULTSORT:Оліфант Тымаці}} tiduzy1hlintahvs2xm6di7ybss1pdz 5134242 5134053 2026-04-30T22:52:55Z MocnyDuham 99818 [[Адмысловае:PermanentLink/5134241#Вынік 3]] 5134242 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Оліфант}} {{Кінематаграфіст |Арыгінал імя={{lang-en|Timothy Olyphant}} |Апісанне выявы=Оліфант у 2025 годзе |Імя=Тымаці Оліфант |Імя пры нараджэнні=Тымаці Дэвід Оліфант |Гады актыўнасці=1995 — наш час |Шырыня=200px }} '''Тымаці Дэвід Оліфант''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Timothy David Olyphant''; нар. [[20 мая|20]] [[Май|мая]] [[1968]], [[Ганалулу]], [[Гаваі]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[акцёр]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0648249/bio/?ref_=nm_ov_bio_sm|title=Timothy Olyphant {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.televisionacademy.com/bios/timothy-olyphant|title=Timothy Olyphant {{!}} Emmy Awards and Nominations|website=Television Academy|access-date=2026-04-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmportal.de/person/timothy-olyphant_a22a0a1b5ef64a4da48ff66a2d3f0422|title=Timothy Olyphant {{!}} filmportal.de|website=www.filmportal.de|access-date=2026-04-30}}</ref>. Акцёрскую кар’еру пачаў у 1995 годзе на {{Не перакладзена 5|Оф-Брадвей|Оф-Брадвеі|4=Off-Broadway}} ў пастаноўцы «The Monogamist»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.nydailynews.com/archives/nydn-features/monogamist-stays-faithful-characters-exciting-new-play-poet-wife-rhyme-reason-affairs-article-1.698323|title='Monogamist' Stays Faithful to Its Characters in an Exciting New Play, A Poet & Wife Try to Make Rhyme & Reason of Their Affairs|author=Howard Kissel|date=2016-05-09|publisher=New York Daily News|access-date=2026-04-30}}</ref>, за якую быў удастоены прэміі «{{Не перакладзена 5|Тэатральны свет|4=Theatre World Award}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.allmovie.com/artist/timothy-olyphant-an17118|title=Timothy Olyphant {{!}} Biography, Movie Highlights and Photos|website=AllMovie|access-date=2026-04-30}}</ref>. У 1996 годзе першым выканаў сцэнічную версію {{Не перакладзена 5|Дэвід Седарыс|Дэвіда Седарыса|4=David Sedaris}} «{{Не перакладзена 5|Santaland Diaries}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ew.com/article/1996/12/13/david-sedaris-santaland-diaries|title=David Sedaris' "SantaLand Diaries"|date=2016-05-09|publisher=Entertainment Weekly|access-date=2026-04-30|url-status=dead}}</ref>. Пазней Тымаці перайшоў у кіно, дзе на пачатку кар’еры часта атрымліваў ролі антаганістаў і другарадных персанажаў. Сярод найбольш вядомых ранніх прац — фільмы «{{Не перакладзена 5|Крык 2|4=Scream 2}}» (1997), «{{Не перакладзена 5|Go (фільм, 1999)|Go|4=Go (1999 film)}}» (1999), «{{Не перакладзена 5|Gone in 60 Seconds (фільм, 2000)|Gone in 60 Seconds|4=Gone in 60 Seconds (2000 film)}}» (2000), «{{Не перакладзена 5|The Broken Hearts Club}}» (2000), «{{Не перакладзена 5|A Man Apart}}» (2003) і «{{Не перакладзена 5|The Girl Next Door (фільм, 2004)|The Girl Next Door|4=The Girl Next Door (2004 film)}}» (2004)<ref name=":0" />. == Выбраная фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" !Год !Назва !Роля |- | rowspan="" |1997 |Крык 2 |Мікі Алціеры |- |2004—2006 |{{Не перакладзена 3|Дэдвуд (тэлесерыял)|Дэдвуд|4=Deadwood (TV series)}} |Сэт Булак (36 серый) |- | rowspan="" |2007 |Цвёрды арэшак 4.0 |Томас Гэбрыел |- | rowspan="" |2007 |Хітмэн |Агент 47 |- |2009—2010 |Damages |Уэс Кралік (15 серый) |- |2010—2015 |Justified |Рэйлан Гівенс (78 серый), таксама выканаўчы прадзюсар |- | rowspan="" |2011 |Я — чацвёрты |Генры |- |2019 |Дэдвуд: Фільм |Сэт Булак, выканаўчы прадзюсар |- |2020 |[[Мандалорац]] |Кобб Вант |- |2022 |[[Кніга Бобы Фета]] |Кобб Вант |- |2023 |Justified: City Primeval |Рэйлан Гівенс |- |2024 |Тэрмінатар Зэро |Тэрмінатар (агучванне ў англійскай версіі) |- |2025 |[[Чужы: Зямля]] |Кірш |} == Зноскі == {{reflist}} == Крыніцы == * {{IMDb name}} * {{Rotten Tomatoes person|timothy_olyphant|Тымаці Оліфант|name=Тымаці Оліфант}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}} [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Прадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] {{DEFAULTSORT:Оліфант Тымаці}} hobvonlegr8ih0golo4kktnn7r5i3fw Амністыя 1841 года 0 805203 5134178 5133585 2026-04-30T21:16:31Z Аляксандр Белы 46814 Альбом Віленскі 5134178 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся Манифест. ''О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича''<ref>''Николай I.'' [https://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=431®im=3 Манифест. О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича]  // Полное собрание законов Российской империи. Собрание второе. — СПб.: Типография II отделения Собственной Его Императорского Величества канцелярии, 1842. — Т. XVI, отделение первое, 1841, № 14460. — С. 308-313. </ref>, пазней таксама ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. == Перадумовы амністыі == З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры “заходніх губерняў” з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, “разбору шляхты” і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень “замірэння” Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. "Апошнім акордам" рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. == Характар амністыі == Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў ссылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам "глыбокага раскаяння". == Асобы амніставаных == Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844–1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)<sup>*</sup>// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым|Ішыма]] ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. == Адносная "адліга" 1841—1848 гадоў == Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. У ёй асабліва вылучалася стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|“Пецярбургская катэрыя”]], нефармальная лаялісцкая групоўка на чале з [[Генрык Жавускі|Генрыхам Жавускім]], якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Таксама ў лаялісцкім духу дзейнічалі "літвіны" [[Фадзей Булгарын|Фадзей '''Булгарын''']]''',''' [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Восіп Сянкоўскі,]] [[Плацыд Янкоўскі]] і іншыя, якія даводзілі, што Літва (як і Беларусь) — гэта адвечная гістарычная правінцыя Расіі, якая толькі праз нешчаслівы збег абставінаў апынулася ў уніі з Польшчай і на пэўны час стала перыферыяй заходняй цывілізацыі. Аднак, наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў “Літва” і “літвіны”. (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна скампраметаваць і абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай. Патрыёты жа, распрацоўваючы “літвінскую” тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную "літвінскую" ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах. Найбольш бяспечнымі, з пункту гледжання цэнзуры, выглядалі даследаванні і публікацыі на тэмы паганскай, да-Крэўскай гісторыі Літвы, а таксама на тэмы мясцовай кухні, хатняй гаспадаркі, палявання, пошук этнаграфічных асаблівасцяў Літвы і Беларусі. == Новыя твары і знакавыя творы ==  У 7-годдзе пасля амністыі дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон “літвінскай” культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера "Галька" і кантата "Мілда" (1848) Станіслава Манюшкі Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам "Паштальён" (1844) [[Альбом Віленскі|"Альбом Віленскі"]] Яна Казіміра Вільчыньскага (пачынаючы з 1842) Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча "Ідылія" (1846) Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота “Земянін” (1846) і (невыдадзеныя) гістарычныя балады "Спевы пра даўніх літвінаў да 1434 году" (1842—1844) Карціны [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] "Жняя" (1844) і "Літвінка з вербамі" (1847) Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі "[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня"]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэты ж час з'явіліся і капітальныя працы па гісторыі Літвы: Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) Litwa: Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. T. I-II Ю.І.Крашэўскага (Т. 1-2, 1847—1850) і ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'' [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]]. (Апошні, 9 том аматарскай “Гісторыі літоўскага народу” [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]] таксама ўбачыў святло ў 1841 годзе). У меншым маштабе, але аналагічныя працэсы адбываліся і ва ўласна літоўскамоўным асяроддзі: у 1845 годзе ў Пецярбургу выйшла першая гісторыя Літвы па-літоўску [[Сіманас Даўкантас|Сімонаса Даўкантаса]] “''Аблічча старажытных літоўцаў, горных і ніжніх (жамойтаў)”'', у 1846 годзе пачаў выходзіць штогадовы каляндар „Metų skaitlius“ Лаўрына Івінскіса і самая значная этнаграфічная праца [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]] «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў i нораваў» (напісаная па польску). Фактычна, за 1841—1848 гады былі распрацаваныя контуры мадэрнай літвінскай прота-нацыянальнай ідэнтычнасці — з дапамогай як навуковага інструментарыя (гістарычнага і этнаграфічнага), так і мастацкімі сродкамі. Яшчэ ніколі раней у гісторыі пра Літву так шмат не пісалі, не ўяўлялі, не адлюстроўвалі яе рознымі мастацкімі сродкамі, як у гэтае сямігоддзе. Імперскія ўлады далі зразумець што Літва нашмат больш прымальная, чым Польшча, і творчая інтэлігенцыя гэтай эпохі прыняла гэтыя ўмовы гульні, пасля дзесяцігоддзя няспынных жорсткіх рэпрэсій. У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага [[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|"Шляхціч Завальня"]] (1844—1846, культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) і музычная сюіта [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антона Абрамовіча]] "Беларускае вяселле". 7-гадовая адносная “адліга”, запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|“Вясной Народаў”]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|“Змрочнае сямігоддзе”]]). == Іншыя аспекты амністыі == Мікалай I таксама скарыстаўся нагодай, каб знізіць сацыяльнае напружанне ў грамадстве. Былі спісаны даўгі (нядоімкі) па многіх дзяржаўных падатках, якія назапасіліся ў сялянаў і мяшчанаў пэўных губерняў і паветаў за папярэднія гады. Маніфест ад 16 красавіка адмяняў многія судовыя штрафы і пені па казённых спагнаннях. Быў адменены ці скарочаны шэраг чарговых рэкруцкіх набораў у некаторых губернях. Многія чыноўнікі, якія знаходзіліся пад судом за адміністрацыйныя парушэнні (не звязаныя з буйным раскраданнем маёмасці або хабарніцтвам), атрымалі прабачэнне. == Зноскі == [[Катэгорыя:1841]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мікалай I]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя перыяды]] iu08tuq6zbi8guonrv0m0jvlbngxyrk Ян Кубін (генерал) 0 805624 5134034 5123276 2026-04-30T13:12:11Z MoniczFrancisak 96628 афармленне 5134034 wikitext text/x-wiki '''Ян Кубін''' {{Sfn|Rocznik Oficerski|1923}} (нар. [[19 снежня]] [[1876|1876 г.]], [[Кракаў]] — [[13 жніўня]] [[1927|1927 г.]], [[Вільня]]) — [[брыгадны генерал]] Войска Польскага, [[Штаб|штабны]] афіцэр. == Біяграфія == === 1876-1904 гг. === Нарадзіўся 19 снежня 1876 года ў Кракаве ў сям'і Эрнэста і Ганны Венінг. Пасля сканчэння сярэдняй школы (1886–1894) вучыўся ў Ваеннай акадэміі ў Вене (1894–1897). З 1897 года ён быў падпаручнікам і прафесійным афіцэрам кавалерыі ў [[Узброеныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстра-венгерскім войску]]. У 1901–1903 гадах ён быў студэнтам Ваеннай школы (ням.: Kriegsschule) у [[Вена|Вене]]). Пасля заканчэння вучобы ў венскай Ваеннай школе (ням.: Kriegsschule), вярнуўся ў 6-ы Галіцкі ўланскі полк у [[Жэшаў|Жэшаве]]. === 1904-1918 гг. === У 1904–1905 гадах ён служыў ад'ютантам палка, а ў 1905–1914 г. быў прызначаны з асноўнага палка на пасаду асабістага ад'ютанта камандзіра 10-га корпуса і камандуючага генерала ў Пшэмыслі, якімі паслядоўна былі генерал ад інфантэрыі Артур Георг Піна фон Фрыдэнталь, генерал ад кавалерыі Генрых Кумер фон Фалькенфельд і генерал ад інфантэрыі Гуга Майкснер фон Цвайенштам. У 1912–1913 гадах ён удзельнічаў у мабілізацыі ўзброеных сіл [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерскай манархіі]], уведзенай у сувязі з [[Балканскія войны|Балканскай вайной]]. У [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] ваяваў на расійскім і румынскім франтах. === 1918-1927 гг. === У снежні 1918 года быў прыняты ў Польскую армію. З снежня 1918 года па чэрвень 1919 года ён быў камандуючым [[Бельска-Бяла|Бельска-Бяльскай]] ваеннай акругі. Падчас [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] займаў наступныя пасады: * ад'ютант 2-й кавалерыйскай брыгады з 1 чэрвеня 1919 г. * ад'ютант групы ген. [[Юзаф Лясоцкі|Юзэфа Ласоцкага]]. * Начальнік штаба групы генерал Юзэфа Ласоцкага з 1 жніўня 1919 г. * Начальнік штаба [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]]. * намеснік камандзіра [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й Літоўска-Беларускай дывізіі]]. * Начальнік штаба 8-й пяхотнай дывізіі з 18 студзеня 1920 г. * Начальнік штаба групы, генерала Юзэфа Ласоцкага. * Начальнік штаба [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] з 6 красавіка 1920 г. * Начальнік штаба 1-й арміі з 8 мая 1920 г. * у распараджэнні Вярхоўнага Галоўнакамандавання з 1 жніўня 1920 г. * Начальнік штаба Віслянскай групы з 16 жніўня 1920 г. * Начальнік штаба [[4-я армія (Войска Польскае)|4-й арміі]]. 9 мая 1921 года ён быў прызначаны ў Інспектарат арміі № II генерал-лейтэнанта Тадэвуша Развадоўскага на пасаду начальніка штаба Генеральнага інспектара кавалерыі. 3 мая 1922 года яму было прысвоена званне [[Палкоўнік|палкоўніка]] са старшынством з 1 чэрвеня 1919 года і 4-е месца ў корпусе афіцэраў кавалерыі (з 1924 года — кавалерыя). Затым ён быў начальнікам штаба акруговага камандавання корпуса № V у Кракаве, застаючыся лішнім афіцэрам 8-га палка ўланаў. 27 верасня 1923 года ён быў прызначаны ў Інспектарат арміі № IV у Кракаве на пасаду першага штабнога афіцэра. 1 чэрвеня 1924 года ён быў прызначаны камандзірам 17-й кавалерыйскай брыгады ў Грубешове, а 1 снежня таго ж года — камандзірам [[3-я асобная кавалерыйская брыгада|3-й асобнай кавалерыйскай брыгады]] ў Вільні. 1 снежня 1924 г. прэзідэнт [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] [[Станіслаў Вайцяхоўскі]] па просьбе міністра ваенных спраў генерал-маёра [[Уладзіслаў Сікорскі|Уладзіслава Сікорскага]] павысіў яго да звання брыгаднага генерала і 10-м месцам у корпусе генералаў. 1 красавіка 1927 г. яму быў прадастаўлены двухмесячны водпуск з захаваннем заробку, а 31 мая 1927 г. ён быў звольнены ў адстаўку. Пасяліўся ў Вільні. Там і памёр 13 жніўня 1927 г.. == Кар'ера == * [[паручнік]] (ням. Leutnant) – 1897 год * ст.паручнік (ням.: Oberleutnant) — са старшынствам з 1 лістапада 1901 г. * [[Ротмістр|Капітан]] (ням. Rittmeister) — са старшынствам з 1 мая 1911 г. {{Sfn|Schematismus|1912}} * [[Маёр]] – 1917 г. * Брыгадны генерал - 1924 г. == Ордэны і ўзнагароды == * [[Крыж Храбрых|Крыж Доблесці]] — тройчы (1-ы і 2-і разы ў 1922 г. {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 9 z 14 kwietnia 1922, s. 314}} ) * Бронзавы юбілейны памятны медаль Узброеных Сіл і Жандармерыі {{Sfn|Schematismus|1914}} * Ваенны юбілейны крыж {{Sfn|Schematismus|1914}} * Памятны крыж мабілізацыі 1912–1913 гг. {{Sfn|Schematismus|1914}} == Бібліяграфія == * Schematismus für das k.u.k. Heer und für die k.u.k. Kriegsmarine für 1902. Wiedeń: Nadworna i Państwowa Drukarnia, grudzień 1901. (niem.). * Schematismus für das k.u.k. Heer und für die k.u.k. Kriegsmarine für 1903. Wiedeń: Nadworna i Państwowa Drukarnia, grudzień 1902. (niem.). * Schematismus für das k.u.k. Heer und für die k.u.k. Kriegsmarine für 1904. Wiedeń: Nadworna i Państwowa Drukarnia, grudzień 1903. (niem.). * Schematismus für das k.u.k. Heer und für die k.u.k. Kriegsmarine für 1905. Wiedeń: Nadworna i Państwowa Drukarnia, grudzień 1904. (niem.). * Schematismus für das k.u.k. Heer und für die k.u.k. Kriegsmarine für 1906. Wiedeń: Nadworna i Państwowa Drukarnia, grudzień 1905. (niem.). * Schematismus für das k.u.k. Heer und für die k.u.k. Kriegsmarine für 1907. Wiedeń: Nadworna i Państwowa Drukarnia, grudzień 1906. (niem.). * Schematismus für das k.u.k. Heer und für die k.u.k. Kriegsmarine für 1908. Wiedeń: Nadworna i Państwowa Drukarnia, grudzień 1907. (niem.). * Schematismus für das k.u.k. Heer und für die k.u.k. Kriegsmarine für 1909. Wiedeń: Nadworna i Państwowa Drukarnia, styczeń 1909. (niem.). * Schematismus für das k.u.k. Heer und für die k.u.k. Kriegsmarine für 1910. Wiedeń: Nadworna i Państwowa Drukarnia, grudzień 1909. (niem.). * Schematismus für das k.u.k. Heer und für die k.u.k. Kriegsmarine für 1911. Wiedeń: Nadworna i Państwowa Drukarnia, grudzień 1910. (niem.). * Schematismus für das k.u.k. Heer und für die k.u.k. Kriegsmarine für 1912. Wiedeń: Nadworna i Państwowa Drukarnia, grudzień 1911. (niem.). * Schematismus für das k.u.k. Heer und für die k.u.k. Kriegsmarine für 1913. Wiedeń: Nadworna i Państwowa Drukarnia, grudzień 1912. (niem.). * Schematismus für das k.u.k. Heer und für die k.u.k. Kriegsmarine für 1914. Wiedeń: Nadworna i Państwowa Drukarnia, luty 1914. (niem.). * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922. * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Henryk Piotr Kosk: Generalicja polska. Popularny słownik biograficzny. T. 1 A-Ł. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, 1998. ISBN 83-87103-55-1. * Tadeusz Kryska-Karski, Stanisław Żurakowski: Generałowie Polski niepodległej. Warszawa: Editions Spotkania, 1991. * Piotr Stawecki: Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1994. ISBN 83-11-08262-6. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:Кавалеры крыжа Храбрых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кракаве]] iu6lwykb9lwze81v3bw5x8rgoyak0r3 Размовы з удзельнікам:Flamme-Bleue 3 806357 5134041 5126747 2026-04-30T13:44:56Z J ansari 72858 J ansari перанёс старонку [[Размовы з удзельнікам:Danvintius Bookix]] у [[Размовы з удзельнікам:Flamme-Bleue]]: Аўтаматычна перанесена старонка пры змене імя ўдзельніка з «[[Special:CentralAuth/Danvintius Bookix|Danvintius Bookix]]» на «[[Special:CentralAuth/Flamme-Bleue|Flamme-Bleue]]» 5126747 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:48, 15 красавіка 2026 (+03) cri6jivqn9cch93g62gqruod6irfdgk Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў 0 806845 5134473 5133396 2026-05-01T11:05:51Z Siarhei V 122587 5134473 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. == Кіруючая арганізацыя == Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі<ref name=":0" />. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}</ref> == Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка. Гэта [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэмы [[Дняпро|Дняпра]] ці [[Нёман|Нёмана]]. == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}</ref>. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}</ref>. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі<ref>{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] * [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] k5qgu65sah8gs4b3kctk4lekz8kz3r5 Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі) 0 807045 5134154 5133093 2026-04-30T20:14:02Z JerzyKundrat 174 5134154 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Аляксандр Міхайлавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — вялікі князь уладзімірскі (1326—1327) і цвярскі (1326—1327, 1337—1339), князь пскоўскі (1327—1329, 1331—1337), рускі праваслаўны святы. З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Другі сын [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Малодшы брат [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]], старэйшы брат Канстанціна Міхайлавіча, Васіля Міхайлавіча. Бацька Усевалада Аляксандравіча і Міхаіла Аляксандравіча. Пасля таго як яго брат [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрый Міхайлавіч]], што знаходзіўся ў [[Залатая Арда|Ардзе]] паводле загаду [[Узбек-хан]]а быў 15 верасня 1326 пакараны смерцю, вялікім князем цвярскім стаў Аляксандр Міхайлавіч. Адначасова ён атрымаў ад хана ярлык на [[Уладзімірскае вялікае княства]]. Падтрымаў Цвярское паўстанне ў 1327 годзе. Загінуў у Ардзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі ўладзімірскія]] [[Катэгорыя:Князі пскоўскія]] [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] 4shhx04b9kbhckmgvb3v94tn63ijryi 5134168 5134154 2026-04-30T20:58:44Z JerzyKundrat 174 5134168 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Аляксандр Міхайлавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — вялікі князь уладзімірскі (1326—1327) і цвярскі (1326—1327, 1337—1339), князь пскоўскі (1327—1329, 1331—1337), рускі праваслаўны святы. З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Другі сын [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Малодшы брат [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]], старэйшы брат [[Канстанцін Міхайлавіч (князь цвярскі)|Канстанціна Міхайлавіча]], Васіля Міхайлавіча. Бацька Усевалада Аляксандравіча і Міхаіла Аляксандравіча. Пасля таго як яго брат [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрый Міхайлавіч]], што знаходзіўся ў [[Залатая Арда|Ардзе]] паводле загаду [[Узбек-хан]]а быў 15 верасня 1326 пакараны смерцю, вялікім князем цвярскім стаў Аляксандр Міхайлавіч. Адначасова ён атрымаў ад хана ярлык на [[Уладзімірскае вялікае княства]]. Падтрымаў Цвярское паўстанне ў 1327 годзе. Загінуў у Ардзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі ўладзімірскія]] [[Катэгорыя:Князі пскоўскія]] [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] drx4gu5ux0db4uxy8ooy39un0hqpcc0 Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній 0 807079 5134152 5133314 2026-04-30T20:12:23Z JerzyKundrat 174 Артыкул — машынны пераклад іншамоўнага тэксту. 5134152 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Кампанія | назва = Амерыканская асацыяцыя гуказапісвальных кампаній | лагатып = RIAA logo colored.svg | тып = арганізацыя па стандартызацыі, музыкальная организация і [[Некамерцыйная арганізацыя|НКА]] | заснавана = [[1952]] | размяшчэнне = [[Вашынгтон]], [[ЗША]] | галіна = музычная індустрыя | абарот = ▲36,8 млн $ (2023) | сайт = https://www.riaa.com/ }}'''Амерыканская асацыяцыя гуказапісвальных кампаній''' ({{Lang-en|Recording Industry Association of America}} ''RIAA'') — асацыяцыя, якая прадстаўляе інтарэсы гуказапісвальнай індустрыі ЗША. == Гісторыя == RIAA была сфарміравана ў [[1952]]. Яе першым практычным дасягненнем было зацвярджэнне стандартнай схемы частотных предыскажений [[Грамафонная пласцінка|грамзапісы]], сталай вядомай як «{{Не перакладзена 3|Крывая RIAA|крывая RIAA|ru|Кривая RIAA}}» ці «карэкцыя RIAA». RIAA працягнула прымаць удзел у стварэнні і падтрымцы тэхнічных стандартаў [[гуказапіс]]у і гукаўзнаўлення, такіх як [[магнітная стужка]], [[Кампакт-касета|магнітафонная касета]], {{Не перакладзена 3|DAT (фармат гуказапісу)|DAT|ru|DAT (формат звукозаписи)}}, [[кампакт-дыск]], праграмныя тэхналогіі запісу гуку. RIAA таксама кіруе ліцэнзаваннем і аўтарскімі ўзнагародамі ў вобласці музыкі. RIAA адказвае за так званую {{Не перакладзена 3|Сертыфікацыя RIAA|сертыфікацыю RIAA|ru|Сертификация RIAA}} альбомаў і сінглаў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], якая заключаецца ў прысваенні ім статусаў залаты, плацінавы (і некалькіх іншых менш вядомых). == Судовыя пазовы == У 2008 годзе RIAA пачала прад’яўляць абвінавачанні «ў пірацтве» звычайным карыстальнікам сеткі. Напрыклад, адзін з іскаў RIAA — гэта пазоў супраць маці-адзіночкі Тані Андэрсан<ref name="newsru">{{Cite web|url=http://hitech.newsru.com/article/03dec2008/riaa|title=Американская ассоциация звукозаписывающих компаний отсудила 8 тысяч долларов у тяжело больной девушки|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207051517/http://hitech.newsru.com/article/03dec2008/riaa|archive-date=2008-12-07|access-date=2008-12-03|url-status=live}}</ref>, якая нібыта спампоўвала з сеткі {{Не перакладзена 3|KaZaA|3=ru|4=Kazaa}} гангста-рэп. Да 66-гадовай скульптаркі Сары Сіберы Уард з Масачусэтса, якая «процізаконна падала іншым карыстальнікам p2p-сеткі больш за дзве тысячы музычных кампазіцый» <ref name="newsru" />. У снежні 2008 года RIAA адсудзіла 8 тысяч долараў у дзяўчыны-падлетка, хворай [[Панкрэатыт|на панкрэатыт]], якая «выклала ў анлайн 10 песень і тым самым парушыла правы праваўладальнікаў»<ref name="newsru" />. == Крытыка == У канцы 2000-х роля RIAA стала дастаткова неадназначна ацэньвацца грамадскай думкай. Гэта было звязана з актыўным процідзеяннем, якое яна аказвала развіццю {{Не перакладзена 3|Файлаабменная сетка|файлаабменных сетак|ru|Файлообменная сеть}} і іншых тэхналогій распаўсюджвання музыкі. Крытыкі RIAA паказвалі на тое, што яна абараняе інтарэсы толькі вялікіх гуказапісвальных кампаній, а не артыстаў ці спажыўцоў. == Нататкі == {{Крыніцы}} == Гл. таксама == * {{Не перакладзена 3|BIEM|3=ru|4=BIEM}} * {{Не перакладзена 3|Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|IFPI|ru|Международная федерация производителей фонограмм}} * {{Не перакладзена 3|Міжнародная канфедэрацыя таварыстваў аўтараў і кампазітараў|Міжнародная канфедэрацыя таварыстваў аўтараў і кампазітараў|ru|Международная конфедерация обществ авторов и композиторов}} (СІЗАК) * {{Не перакладзена 3|Сертыфікацыя RIAA|3=ru|4=Сертификация RIAA}} * [[Асацыяцыя кінакампаній|Амерыканская асацыяцыя кінакампаній]] * [[Сумежныя правы]] == Спасылкі == * '''[https://www.riaa.com riaa.com]''' — афіцыйны сайт * [http://www.linux.org.ru/view-message.jsp?msgid=2281594 FSF уступае ў бой з RIAA] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Гуказапіс]] [[Катэгорыя:Арганізацыі ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] sqthe5k3utzbj6jo5wz1zhu6ip2iaqo Стан Круль 0 807118 5134096 5133893 2026-04-30T16:48:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя і паданні */ 5134096 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = фальварак |беларуская назва = Стан Круль |арыгінальная назва = {{lang-pl|Stańkról}} |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет = }} '''Стан Круль''' ({{lang-pl|Stańkról}}, таксама вядомы як '''Станкруль''', '''Каралеўскі Стан''')&nbsp;— колішні [[фальварак]] і [[Урочышча|ўрочышча]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіўся на поўнач ад вытокаў ракі [[Вілія|Віліі]], непадалёк ад вёскі [[Асінавік (Докшыцкі раён)|Асінавік]] і валуна [[Камень Стэфана Баторыя|Каралеўскі Камень]]{{sfn|Vaitkevičius|2010|с=45}}. == Гісторыя і паданні == Гісторыя ўзнікнення паселішча цесна звязана з падзеямі [[Аблога Полацка (1579)|паходу 1579 года]] на [[Полацк]] караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. Манарх з войскам на працягу трох дзён стаяў лагерам (станам) у гэтых мясцінах, чакаючы пераправы праз Вілію. [[Файл:Map of the Vilija River by Szantyr (1857). Batory's Stone in Stańkról.tiff|злева|міні|[[Камень Стэфана Баторыя|Камень Баторыя]] ў Станкрулі. Ілюстрацыя-віньетка з карты ракі Віліі (1857), створанай па матэрыялах экспедыцыі Канстанціна Тышкевіча]] Паводле народных паданняў, якія тлумачаць паходжанне назвы, каралеўскае войска размясцілася каля засценка беднага шляхціца і знішчыла яго гаспадарку, парэзаўшы жывёлу. Вымушаны пакінуць свае землі, шляхціц сустрэў на дарозе Стэфана Баторыя, спыніў ягонага каня воклічам «Стань, кароль!» ({{lang-pl|Stań, król!}}) і папрасіў справядлівасці і адплаты за злачынствы жаўнераў. Манарх дазволіў яму ўзяць столькі зямлі, колькі ён захоча, але з умовай: «Бяры і маўчы!» ({{lang-pl|Milcz!}}). На атрыманай тэрыторыі шляхціц заснаваў два засценкі: Стан Круль (у гонар звароту да караля) і [[Мільча|Мільч]] (у памяць пра каралеўскі загад маўчаць){{sfn|Sutkowski|1889|с=113}}. Адсюль і пайшла назва фальварка і ўрочышча. У другой палове XIX стагоддзя ўладанне Стан Круль знаходзілася прыкладна за 1 кіламетр на паўднёвы захад ад славутага [[Камень Стэфана Баторыя|Каменя Стэфана Баторыя]]. На тапаграфічных картах таго часу (у прыватнасці, на карце [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]) яно пазначалася як фальварак Станкруль{{sfn|Vaitkevičius|2010|с=46}}. У мясцовай фальклорнай памяці, зафіксаванай у пачатку XXI стагоддзя, захаваліся абрывачныя звесткі, што тут «жылі каралі», а пазней маёнткам валодаў пан Ліневіч, які любіў ладзіць застоллі ў суседнім лесе, што атрымаў праз гэта назву П'яны Лес (цяпер вёска [[Сасновая (Докшыцкі раён)|Сасновая]]). Ад былога панскага маёнтка да нашых дзён захаваўся толькі склеп (лёх){{sfn|Vaitkevičius|2010|с=209}}. Уваходзіў у склад [[Вітуніцкая воласць|Вітуніцкай воласці]] [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У першай палове XX стагоддзя на месцы колішняга фальварка ўзнік пасёлак Карла Маркса, які фіксуецца на картах таго перыяду{{sfn|Vaitkevičius|2010|с=46}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Vaitkevičius V. |загаловак=Neris. 2007 metų ekspedicija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mintis |год=2010 |кніга=1 |старонак=334 |isbn=978-5-417-00999-0 |ref=Vaitkevičius}} * {{кніга |загаловак=Kartka z dziejów kościoła katolickiego w Rosyi. Biskupstwo mińskie |мова=pl |аўтар=X. Y. Z. (Sutkowski W.) |месца=Kraków |год=1889 |старонак=243 |спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/514485/edition/414434/content |ref=Sutkowski}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Докшыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Докшыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XX стагоддзі]] 70zffio4561i5nfay2okuft51au424s Сезон 2025/2026 «Алімпіі Гродна» 0 807129 5134142 5133924 2026-04-30T19:12:40Z JerzyKundrat 174 /* Склад каманды */ 5134142 wikitext text/x-wiki У сезоне 2025/2026 жаночы баскетбольны клуб «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» з [[Гродна]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|2025/2026]] ({{Зл}} '''1 месца'''), * [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025|2025]] ({{Ср}} '''Фіналіст'''). == Склад каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Яўгенія Мечаславаўна Бярнацкая|Яўгенія Бярнацкая]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Ксенія Вітальеўна Гуліда|Ксенія Гуліда]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Ксенія Уладзіміраўна Калеснік|Ксенія Калеснік]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Ілона Васільеўна Кацура|Ілона Кацура]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Ірына Дзмітрыеўна Краўчанка|Ірына Краўчанка]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Марыя Вітальеўна Ляскоўская|Марыя Ляскоўская]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Яна Сяргееўна Макуца|Яна Макуца]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Арына Алегаўна Масько|Арына Масько]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Надзея Пятроўна Надзежка|Надзея Надзежка]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Віктараўна Палубок|Аляксандра Палубок]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Марта Сяргееўна Супрун|Марта Супрун]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Дар’я Мікалаеўна Трусь|Дар’я Трусь]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Міхайлаўна Фяклістава|Анастасія Фяклістава]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Дар’я Уладзіміраўна Ярашэвіч|Дар’я Ярашэвіч]] == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Анатолевіч Маклакоў|Віталь Маклакоў]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Алена Веславаўна Скрабко|Алена Скрабко]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Георгіевіч Дромаў|Уладзімір Дромаў]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Таццяна Станіславаўна Чахоўская|Таццяна Чахоўская]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2024/2025 «Алімпіі Гродна»]] * [[Сезон 2026/2027 «Алімпіі Гродна»]] {{reflist}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/team/SBK-Olimpia-Grodno/8355?Year=2025-2026 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://belarus.basketball/novosti/chempionat/8824-olimpiya-pobeditel-xxxiv-betera-chempionat-belarusi-sredi-zhenskikh-komand-sezona-2025-2026 «ОЛИМПИЯ» – ПОБЕДИТЕЛЬ XXXIV BETERA-ЧЕМПИОНАТА БЕЛАРУСИ СРЕДИ ЖЕНСКИХ КОМАНД СЕЗОНА 2025/2026] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сезоны «Алімпіі» Гродна|2025/2026]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2025/2026|Алімпія Гродна]] [[Катэгорыя:2025 год у Гродне]] [[Катэгорыя:2026 год у Гродне]] 0f4k4mg5eyjpi3n2zspgrfv006hij30 Катэгорыя:Слюды 14 807133 5134014 2026-04-30T12:10:47Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)]]» 5134014 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)]] 8xipqz3ro9ai1iglod4vvk3iwkxwz23 Размовы з удзельнікам:Danvintius Bookix 3 807134 5134043 2026-04-30T13:44:56Z J ansari 72858 J ansari перанёс старонку [[Размовы з удзельнікам:Danvintius Bookix]] у [[Размовы з удзельнікам:Flamme-Bleue]]: Аўтаматычна перанесена старонка пры змене імя ўдзельніка з «[[Special:CentralAuth/Danvintius Bookix|Danvintius Bookix]]» на «[[Special:CentralAuth/Flamme-Bleue|Flamme-Bleue]]» 5134043 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы з удзельнікам:Flamme-Bleue]] fhx9ggy0b0hmrsevmo8i0527k8bkeuo Удзельнік:Danvintius Bookix 2 807135 5134044 2026-04-30T13:44:56Z J ansari 72858 J ansari перанёс старонку [[Удзельнік:Danvintius Bookix]] у [[Удзельнік:Flamme-Bleue]]: Аўтаматычна перанесена старонка пры змене імя ўдзельніка з «[[Special:CentralAuth/Danvintius Bookix|Danvintius Bookix]]» на «[[Special:CentralAuth/Flamme-Bleue|Flamme-Bleue]]» 5134044 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Удзельнік:Flamme-Bleue]] 5gbnhwl7wnp4gbhf01jpaogehakrg9z Беларусіны 0 807136 5134058 2026-04-30T15:23:25Z Deminly 149349 Перасылае да [[Беларусы]] 5134058 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларусы]] 85vtephdd8hy8fcc2f1pgwhgjl9y6at Оліфант 0 807137 5134081 2026-04-30T16:03:32Z Feeleman 163471 Новая старонка: «'''Оліфант''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Olyphant, Oliphant'') - мужчынскае прозвішча, мае пераважна [[Шатландская гэльская мова|шатландскія]] і [[Англійская мова|англа]]-[[Нармандская мова|нармандскія]] карані. == Вядомыя асобы == * [[Тымаці Оліфант]] (нар. 1968) — амерыканс...» 5134081 wikitext text/x-wiki '''Оліфант''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Olyphant, Oliphant'') - мужчынскае прозвішча, мае пераважна [[Шатландская гэльская мова|шатландскія]] і [[Англійская мова|англа]]-[[Нармандская мова|нармандскія]] карані. == Вядомыя асобы == * [[Тымаці Оліфант]] (нар. 1968) — амерыканскі акцёр {{неадназначнасць}} c9diu562a96tgilx7n2fcyhotd9vfla 5134313 5134081 2026-05-01T06:50:25Z ~2026-20018-77 166039 5134313 wikitext text/x-wiki '''Оліфант''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Olyphant, Oliphant'') - мужчынскае прозвішча, мае пераважна [[Шатландская гэльская мова|шатландскія]] і [[Англійская мова|англа]]-[[Нармандская мова|нармандскія]] карані. == Вядомыя носьбіты == * [[Тымаці Оліфант]] (нар. 1968) — амерыканскі акцёр {{неадназначнасць}} npnnc0oouydnzk994mnd9n45kj6dqt5 Kalendarz wileński 0 807138 5134088 2026-04-30T16:38:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Часопіс | назва = Kalendarz wileński | арыгінал назвы = | лагатып = | выява = | шырыня = 200px | спецыялізацыя = Навукова-папулярнае і літаратурна-даведачнае выданне | перыядычнасць = [[Штогоднік]] | мова = Польская...» 5134088 wikitext text/x-wiki {{Часопіс | назва = Kalendarz wileński | арыгінал назвы = | лагатып = | выява = | шырыня = 200px | спецыялізацыя = Навукова-папулярнае і літаратурна-даведачнае выданне | перыядычнасць = [[Штогоднік]] | мова = [[Польская мова|Польская]] | галоўны рэдактар = | заснавальнікі = | выдавец = [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная (езуіцкая) друкарня]], пазней [[Піяр|Друкарня піяраў]] | краіна = {{Сцяг Вялікага Княства Літоўскага}} [[Вялікае Княства Літоўскае]] | заснаванне = [[1768]] (выдаваўся да [[1786]] г.) | тыраж = | issn = | eissn = | вэб-сайт = }} '''«Kalendarz wileński»''' (''Віленскі каляндар'') — адно з самых папулярных штогадовых навукова-папулярных, літаратурных і даведачных [[Перыядычныя выданні|перыядычных выданняў]], якое выпускалася ў [[Вільня|Вільні]] ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] (у 1768—1786 гадах). Каляндар адыграў значную ролю ў пашырэнні асветніцкіх ідэй і ведаў сярод грамадства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Гісторыя выдання == Выданне розных відаў календароў было надзвычай прыбытковай справай для друкарань Вялікага Княства Літоўскага. Папярэднікам «Віленскага календара» быў гэтак званы «[[Палітычны каляндарык]]» ({{lang-pl|Kalendarzyk polityczny}}), які выдаваўся ў Вільні [[Ордэн езуітаў|езуітамі]] з 1758 па 1767 год{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. У 1768 годзе, у перыяд развіцця эпохі [[Асветніцтва]], фармат выдання быў пашыраны, і ён пачаў выходзіць пад назвай «Kalendarz wileński». Да 1773 года яго друкавала [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная друкарня Віленскага ўніверсітэта]] (езуіцкая). Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773 г.) выданне не спынілася: з 1774 года і да канца існавання ў 1786 годзе каляндар выпускаўся ў віленскай друкарні манаскага ордэна [[Піяры|піяраў]], якія перанялі на сябе ролю галоўных асветнікаў у краіне{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Змест і структура == «Віленскі каляндар» значна адрозніваўся ад звычайных рэлігійных ці сельскагаспадарчых даведнікаў і ўяўляў сабой сапраўдную энцыклапедыю штодзённага жыцця для шляхты і мяшчанства. Даследчык кніжнай культуры [[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|М. Нікалаеў]] адзначае, што падобныя выданні мелі каласальны ўплыў на папулярызацыю навукі і літаратуры ў ВКЛ{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. Традыцыйны змест календара звычайна ўключаў: * Астранамічныя і каляндарныя звесткі: расклад дзён, фазы месяца, прагнозы надвор'я, час усходу і заходу сонца. * Рэлігійныя і гаспадарчыя парады: царкоўныя святы, дні святых, парады для земляробства (напрыклад, калі лепш сеяць або збіраць ураджай у залежнасці ад фаз месяца). * Палітычную і геаграфічную інфармацыю: апісанні розных еўрапейскіх краін і ўрадаў (напрыклад, апісанні [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]] і [[Азія|Азіі]]). * Прыкладныя веды: медыцынскія парады, кулінарныя рэцэпты. * Літаратурны дадатак: у календарах часта друкаваліся невялікія гістарычныя нарысы, павучальныя гісторыі, вершы і анекдоты. Сярод іх сустракаліся пераклады на польскую мову твораў антычных аўтараў і сучасных еўрапейскіх філосафаў-асветнікаў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Cubrzyńska-Leonarczyk M. Kalendarz wileński (1768-1786) // Dzieje i publikacje unickiej drukarni ojców bazylianów. — Warszawa, 1993. S. 37-40. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Часопісы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Часопісы на польскай мове]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1768 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1786 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя кнігадрукавання ў Літве]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 7pq3gxxixqvcopbokqlwlnyg9sf34c5 5134090 5134088 2026-04-30T16:39:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134090 wikitext text/x-wiki {{Часопіс | назва = Kalendarz wileński | арыгінал назвы = | лагатып = | выява = | шырыня = 200px | спецыялізацыя = Навукова-папулярнае і літаратурна-даведачнае выданне | перыядычнасць = [[Штогоднік]] | мова = [[Польская мова|Польская]] | галоўны рэдактар = | заснавальнікі = | выдавец = [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная (езуіцкая) друкарня]], пазней [[Віленская друкарня піяраў|Друкарня піяраў]] | краіна = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | заснаванне = [[1768]] | тыраж = | issn = | eissn = | вэб-сайт = }} '''«Kalendarz wileński»''' (''Віленскі каляндар'') — адно з самых папулярных штогадовых навукова-папулярных, літаратурных і даведачных [[Перыядычныя выданні|перыядычных выданняў]], якое выпускалася ў [[Вільня|Вільні]] ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] (у 1768—1786 гадах). Каляндар адыграў значную ролю ў пашырэнні асветніцкіх ідэй і ведаў сярод грамадства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Гісторыя выдання == Выданне розных відаў календароў было надзвычай прыбытковай справай для друкарань Вялікага Княства Літоўскага. Папярэднікам «Віленскага календара» быў гэтак званы «[[Палітычны каляндарык]]» ({{lang-pl|Kalendarzyk polityczny}}), які выдаваўся ў Вільні [[Ордэн езуітаў|езуітамі]] з 1758 па 1767 год{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. У 1768 годзе, у перыяд развіцця эпохі [[Асветніцтва]], фармат выдання быў пашыраны, і ён пачаў выходзіць пад назвай «Kalendarz wileński». Да 1773 года яго друкавала [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная друкарня Віленскага ўніверсітэта]] (езуіцкая). Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773 г.) выданне не спынілася: з 1774 года і да канца існавання ў 1786 годзе каляндар выпускаўся ў віленскай друкарні манаскага ордэна [[Піяры|піяраў]], якія перанялі на сябе ролю галоўных асветнікаў у краіне{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Змест і структура == «Віленскі каляндар» значна адрозніваўся ад звычайных рэлігійных ці сельскагаспадарчых даведнікаў і ўяўляў сабой сапраўдную энцыклапедыю штодзённага жыцця для шляхты і мяшчанства. Даследчык кніжнай культуры [[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|М. Нікалаеў]] адзначае, што падобныя выданні мелі каласальны ўплыў на папулярызацыю навукі і літаратуры ў ВКЛ{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. Традыцыйны змест календара звычайна ўключаў: * Астранамічныя і каляндарныя звесткі: расклад дзён, фазы месяца, прагнозы надвор'я, час усходу і заходу сонца. * Рэлігійныя і гаспадарчыя парады: царкоўныя святы, дні святых, парады для земляробства (напрыклад, калі лепш сеяць або збіраць ураджай у залежнасці ад фаз месяца). * Палітычную і геаграфічную інфармацыю: апісанні розных еўрапейскіх краін і ўрадаў (напрыклад, апісанні [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]] і [[Азія|Азіі]]). * Прыкладныя веды: медыцынскія парады, кулінарныя рэцэпты. * Літаратурны дадатак: у календарах часта друкаваліся невялікія гістарычныя нарысы, павучальныя гісторыі, вершы і анекдоты. Сярод іх сустракаліся пераклады на польскую мову твораў антычных аўтараў і сучасных еўрапейскіх філосафаў-асветнікаў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Cubrzyńska-Leonarczyk M. Kalendarz wileński (1768-1786) // Dzieje i publikacje unickiej drukarni ojców bazylianów. — Warszawa, 1993. S. 37-40. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Часопісы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Часопісы на польскай мове]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1768 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1786 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя кнігадрукавання ў Літве]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] s66g6vbnj8ctv037do50vqb4cjbxmz9 5134091 5134090 2026-04-30T16:39:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134091 wikitext text/x-wiki {{Часопіс | назва = Kalendarz wileński | арыгінал назвы = | лагатып = | выява = | шырыня = 200px | спецыялізацыя = Навукова-папулярнае і літаратурна-даведачнае выданне | перыядычнасць = [[Штогоднік]] | мова = [[Польская мова|Польская]] | галоўны рэдактар = | заснавальнікі = | выдавец = [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная (езуіцкая) друкарня]], пазней [[Віленская друкарня піяраў|Друкарня піяраў]] | краіна = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | заснаванне = [[1768]] | тыраж = | issn = | eissn = | вэб-сайт = |спыненне публікацый=1786}} '''«Kalendarz wileński»''' (''Віленскі каляндар'') — адно з самых папулярных штогадовых навукова-папулярных, літаратурных і даведачных [[Перыядычныя выданні|перыядычных выданняў]], якое выпускалася ў [[Вільня|Вільні]] ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] (у 1768—1786 гадах). Каляндар адыграў значную ролю ў пашырэнні асветніцкіх ідэй і ведаў сярод грамадства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Гісторыя выдання == Выданне розных відаў календароў было надзвычай прыбытковай справай для друкарань Вялікага Княства Літоўскага. Папярэднікам «Віленскага календара» быў гэтак званы «[[Палітычны каляндарык]]» ({{lang-pl|Kalendarzyk polityczny}}), які выдаваўся ў Вільні [[Ордэн езуітаў|езуітамі]] з 1758 па 1767 год{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. У 1768 годзе, у перыяд развіцця эпохі [[Асветніцтва]], фармат выдання быў пашыраны, і ён пачаў выходзіць пад назвай «Kalendarz wileński». Да 1773 года яго друкавала [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная друкарня Віленскага ўніверсітэта]] (езуіцкая). Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773 г.) выданне не спынілася: з 1774 года і да канца існавання ў 1786 годзе каляндар выпускаўся ў віленскай друкарні манаскага ордэна [[Піяры|піяраў]], якія перанялі на сябе ролю галоўных асветнікаў у краіне{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Змест і структура == «Віленскі каляндар» значна адрозніваўся ад звычайных рэлігійных ці сельскагаспадарчых даведнікаў і ўяўляў сабой сапраўдную энцыклапедыю штодзённага жыцця для шляхты і мяшчанства. Даследчык кніжнай культуры [[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|М. Нікалаеў]] адзначае, што падобныя выданні мелі каласальны ўплыў на папулярызацыю навукі і літаратуры ў ВКЛ{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. Традыцыйны змест календара звычайна ўключаў: * Астранамічныя і каляндарныя звесткі: расклад дзён, фазы месяца, прагнозы надвор'я, час усходу і заходу сонца. * Рэлігійныя і гаспадарчыя парады: царкоўныя святы, дні святых, парады для земляробства (напрыклад, калі лепш сеяць або збіраць ураджай у залежнасці ад фаз месяца). * Палітычную і геаграфічную інфармацыю: апісанні розных еўрапейскіх краін і ўрадаў (напрыклад, апісанні [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]] і [[Азія|Азіі]]). * Прыкладныя веды: медыцынскія парады, кулінарныя рэцэпты. * Літаратурны дадатак: у календарах часта друкаваліся невялікія гістарычныя нарысы, павучальныя гісторыі, вершы і анекдоты. Сярод іх сустракаліся пераклады на польскую мову твораў антычных аўтараў і сучасных еўрапейскіх філосафаў-асветнікаў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Cubrzyńska-Leonarczyk M. Kalendarz wileński (1768-1786) // Dzieje i publikacje unickiej drukarni ojców bazylianów. — Warszawa, 1993. S. 37-40. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Часопісы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Часопісы на польскай мове]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1768 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1786 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя кнігадрукавання ў Літве]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 9zkuman75l2i6tntdfg1svknsbue3jr 5134092 5134091 2026-04-30T16:40:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Змест і структура */ 5134092 wikitext text/x-wiki {{Часопіс | назва = Kalendarz wileński | арыгінал назвы = | лагатып = | выява = | шырыня = 200px | спецыялізацыя = Навукова-папулярнае і літаратурна-даведачнае выданне | перыядычнасць = [[Штогоднік]] | мова = [[Польская мова|Польская]] | галоўны рэдактар = | заснавальнікі = | выдавец = [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная (езуіцкая) друкарня]], пазней [[Віленская друкарня піяраў|Друкарня піяраў]] | краіна = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | заснаванне = [[1768]] | тыраж = | issn = | eissn = | вэб-сайт = |спыненне публікацый=1786}} '''«Kalendarz wileński»''' (''Віленскі каляндар'') — адно з самых папулярных штогадовых навукова-папулярных, літаратурных і даведачных [[Перыядычныя выданні|перыядычных выданняў]], якое выпускалася ў [[Вільня|Вільні]] ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] (у 1768—1786 гадах). Каляндар адыграў значную ролю ў пашырэнні асветніцкіх ідэй і ведаў сярод грамадства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Гісторыя выдання == Выданне розных відаў календароў было надзвычай прыбытковай справай для друкарань Вялікага Княства Літоўскага. Папярэднікам «Віленскага календара» быў гэтак званы «[[Палітычны каляндарык]]» ({{lang-pl|Kalendarzyk polityczny}}), які выдаваўся ў Вільні [[Ордэн езуітаў|езуітамі]] з 1758 па 1767 год{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. У 1768 годзе, у перыяд развіцця эпохі [[Асветніцтва]], фармат выдання быў пашыраны, і ён пачаў выходзіць пад назвай «Kalendarz wileński». Да 1773 года яго друкавала [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная друкарня Віленскага ўніверсітэта]] (езуіцкая). Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773 г.) выданне не спынілася: з 1774 года і да канца існавання ў 1786 годзе каляндар выпускаўся ў віленскай друкарні манаскага ордэна [[Піяры|піяраў]], якія перанялі на сябе ролю галоўных асветнікаў у краіне{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Змест і структура == «Віленскі каляндар» значна адрозніваўся ад звычайных рэлігійных ці сельскагаспадарчых даведнікаў і ўяўляў сабой сапраўдную энцыклапедыю штодзённага жыцця для шляхты і мяшчанства. Даследчык кніжнай культуры [[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|М. Нікалаеў]] адзначае, што падобныя выданні мелі каласальны ўплыў на папулярызацыю навукі і літаратуры ў ВКЛ{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. Традыцыйны змест календара звычайна ўключаў: * Астранамічныя і каляндарныя звесткі: расклад дзён, [[фазы месяца]], прагнозы надвор'я, час [[Усход Сонца|усходу]] і [[Заход сонца|заходу сонца]]. * Рэлігійныя і гаспадарчыя парады: [[царкоўныя святы]], дні святых, парады для земляробства (напрыклад, калі лепш сеяць або збіраць ураджай у залежнасці ад фаз месяца). * Палітычную і геаграфічную інфармацыю: апісанні розных еўрапейскіх краін і ўрадаў (напрыклад, апісанні [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]] і [[Азія|Азіі]]). * Прыкладныя веды: медыцынскія парады, [[Кулінарны рэцэпт|кулінарныя рэцэпты]]. * Літаратурны дадатак: у календарах часта друкаваліся невялікія гістарычныя нарысы, павучальныя гісторыі, вершы і анекдоты. Сярод іх сустракаліся пераклады на польскую мову твораў антычных аўтараў і сучасных еўрапейскіх філосафаў-асветнікаў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Cubrzyńska-Leonarczyk M. Kalendarz wileński (1768-1786) // Dzieje i publikacje unickiej drukarni ojców bazylianów. — Warszawa, 1993. S. 37-40. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Часопісы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Часопісы на польскай мове]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1768 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1786 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя кнігадрукавання ў Літве]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 2orzji2xw358gtptet7jfx10c0o0a2s 5134093 5134092 2026-04-30T16:40:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Гісторыя кнігадрукавання ў Літве]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134093 wikitext text/x-wiki {{Часопіс | назва = Kalendarz wileński | арыгінал назвы = | лагатып = | выява = | шырыня = 200px | спецыялізацыя = Навукова-папулярнае і літаратурна-даведачнае выданне | перыядычнасць = [[Штогоднік]] | мова = [[Польская мова|Польская]] | галоўны рэдактар = | заснавальнікі = | выдавец = [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная (езуіцкая) друкарня]], пазней [[Віленская друкарня піяраў|Друкарня піяраў]] | краіна = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | заснаванне = [[1768]] | тыраж = | issn = | eissn = | вэб-сайт = |спыненне публікацый=1786}} '''«Kalendarz wileński»''' (''Віленскі каляндар'') — адно з самых папулярных штогадовых навукова-папулярных, літаратурных і даведачных [[Перыядычныя выданні|перыядычных выданняў]], якое выпускалася ў [[Вільня|Вільні]] ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] (у 1768—1786 гадах). Каляндар адыграў значную ролю ў пашырэнні асветніцкіх ідэй і ведаў сярод грамадства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Гісторыя выдання == Выданне розных відаў календароў было надзвычай прыбытковай справай для друкарань Вялікага Княства Літоўскага. Папярэднікам «Віленскага календара» быў гэтак званы «[[Палітычны каляндарык]]» ({{lang-pl|Kalendarzyk polityczny}}), які выдаваўся ў Вільні [[Ордэн езуітаў|езуітамі]] з 1758 па 1767 год{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. У 1768 годзе, у перыяд развіцця эпохі [[Асветніцтва]], фармат выдання быў пашыраны, і ён пачаў выходзіць пад назвай «Kalendarz wileński». Да 1773 года яго друкавала [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная друкарня Віленскага ўніверсітэта]] (езуіцкая). Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773 г.) выданне не спынілася: з 1774 года і да канца існавання ў 1786 годзе каляндар выпускаўся ў віленскай друкарні манаскага ордэна [[Піяры|піяраў]], якія перанялі на сябе ролю галоўных асветнікаў у краіне{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Змест і структура == «Віленскі каляндар» значна адрозніваўся ад звычайных рэлігійных ці сельскагаспадарчых даведнікаў і ўяўляў сабой сапраўдную энцыклапедыю штодзённага жыцця для шляхты і мяшчанства. Даследчык кніжнай культуры [[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|М. Нікалаеў]] адзначае, што падобныя выданні мелі каласальны ўплыў на папулярызацыю навукі і літаратуры ў ВКЛ{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. Традыцыйны змест календара звычайна ўключаў: * Астранамічныя і каляндарныя звесткі: расклад дзён, [[фазы месяца]], прагнозы надвор'я, час [[Усход Сонца|усходу]] і [[Заход сонца|заходу сонца]]. * Рэлігійныя і гаспадарчыя парады: [[царкоўныя святы]], дні святых, парады для земляробства (напрыклад, калі лепш сеяць або збіраць ураджай у залежнасці ад фаз месяца). * Палітычную і геаграфічную інфармацыю: апісанні розных еўрапейскіх краін і ўрадаў (напрыклад, апісанні [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]] і [[Азія|Азіі]]). * Прыкладныя веды: медыцынскія парады, [[Кулінарны рэцэпт|кулінарныя рэцэпты]]. * Літаратурны дадатак: у календарах часта друкаваліся невялікія гістарычныя нарысы, павучальныя гісторыі, вершы і анекдоты. Сярод іх сустракаліся пераклады на польскую мову твораў антычных аўтараў і сучасных еўрапейскіх філосафаў-асветнікаў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Cubrzyńska-Leonarczyk M. Kalendarz wileński (1768-1786) // Dzieje i publikacje unickiej drukarni ojców bazylianów. — Warszawa, 1993. S. 37-40. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Часопісы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Часопісы на польскай мове]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1768 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1786 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] hz65o76jc1fpb1t8gimma6ijdly3iu0 5134094 5134093 2026-04-30T16:41:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 − 2 катэгорыі; +[[Катэгорыя:1768 год у Вільні]]; ±[[Катэгорыя:Часопісы на польскай мове]]→[[Катэгорыя:Часопісы Вільні на польская мове]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134094 wikitext text/x-wiki {{Часопіс | назва = Kalendarz wileński | арыгінал назвы = | лагатып = | выява = | шырыня = 200px | спецыялізацыя = Навукова-папулярнае і літаратурна-даведачнае выданне | перыядычнасць = [[Штогоднік]] | мова = [[Польская мова|Польская]] | галоўны рэдактар = | заснавальнікі = | выдавец = [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная (езуіцкая) друкарня]], пазней [[Віленская друкарня піяраў|Друкарня піяраў]] | краіна = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | заснаванне = [[1768]] | тыраж = | issn = | eissn = | вэб-сайт = |спыненне публікацый=1786}} '''«Kalendarz wileński»''' (''Віленскі каляндар'') — адно з самых папулярных штогадовых навукова-папулярных, літаратурных і даведачных [[Перыядычныя выданні|перыядычных выданняў]], якое выпускалася ў [[Вільня|Вільні]] ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] (у 1768—1786 гадах). Каляндар адыграў значную ролю ў пашырэнні асветніцкіх ідэй і ведаў сярод грамадства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Гісторыя выдання == Выданне розных відаў календароў было надзвычай прыбытковай справай для друкарань Вялікага Княства Літоўскага. Папярэднікам «Віленскага календара» быў гэтак званы «[[Палітычны каляндарык]]» ({{lang-pl|Kalendarzyk polityczny}}), які выдаваўся ў Вільні [[Ордэн езуітаў|езуітамі]] з 1758 па 1767 год{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. У 1768 годзе, у перыяд развіцця эпохі [[Асветніцтва]], фармат выдання быў пашыраны, і ён пачаў выходзіць пад назвай «Kalendarz wileński». Да 1773 года яго друкавала [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная друкарня Віленскага ўніверсітэта]] (езуіцкая). Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773 г.) выданне не спынілася: з 1774 года і да канца існавання ў 1786 годзе каляндар выпускаўся ў віленскай друкарні манаскага ордэна [[Піяры|піяраў]], якія перанялі на сябе ролю галоўных асветнікаў у краіне{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Змест і структура == «Віленскі каляндар» значна адрозніваўся ад звычайных рэлігійных ці сельскагаспадарчых даведнікаў і ўяўляў сабой сапраўдную энцыклапедыю штодзённага жыцця для шляхты і мяшчанства. Даследчык кніжнай культуры [[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|М. Нікалаеў]] адзначае, што падобныя выданні мелі каласальны ўплыў на папулярызацыю навукі і літаратуры ў ВКЛ{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. Традыцыйны змест календара звычайна ўключаў: * Астранамічныя і каляндарныя звесткі: расклад дзён, [[фазы месяца]], прагнозы надвор'я, час [[Усход Сонца|усходу]] і [[Заход сонца|заходу сонца]]. * Рэлігійныя і гаспадарчыя парады: [[царкоўныя святы]], дні святых, парады для земляробства (напрыклад, калі лепш сеяць або збіраць ураджай у залежнасці ад фаз месяца). * Палітычную і геаграфічную інфармацыю: апісанні розных еўрапейскіх краін і ўрадаў (напрыклад, апісанні [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]] і [[Азія|Азіі]]). * Прыкладныя веды: медыцынскія парады, [[Кулінарны рэцэпт|кулінарныя рэцэпты]]. * Літаратурны дадатак: у календарах часта друкаваліся невялікія гістарычныя нарысы, павучальныя гісторыі, вершы і анекдоты. Сярод іх сустракаліся пераклады на польскую мову твораў антычных аўтараў і сучасных еўрапейскіх філосафаў-асветнікаў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Cubrzyńska-Leonarczyk M. Kalendarz wileński (1768-1786) // Dzieje i publikacje unickiej drukarni ojców bazylianów. — Warszawa, 1993. S. 37-40. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Часопісы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Часопісы Вільні на польская мове]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:1768 год у Вільні]] d9savg7oayfs1oniwzss4tlbd4ez8eh Віленскі каляндар 0 807139 5134089 2026-04-30T16:38:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Kalendarz wileński]] 5134089 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kalendarz wileński]] kwolwqh4u3f0122xl5ww9w6tjrrkcqr Ганна Энгелькінг 0 807140 5134097 2026-04-30T16:55:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Навуковец |Імя = Ганна Энгелькінг |Арыгінал імя = {{lang-pl|Anna Albertyna Engelking}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|13|4|1959}} |Месца нараджэння = [[Варшава]], [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] |Дата смерці...» 5134097 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Ганна Энгелькінг |Арыгінал імя = {{lang-pl|Anna Albertyna Engelking}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|13|4|1959}} |Месца нараджэння = [[Варшава]], [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Польшча}} |Род дзейнасці = [[Этналогія|этнолаг]], [[Антрапалогія|антраполаг]], [[беларусіст]] |Месца працы = [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытут славістыкі ПАН]], [[Варшаўскі ўніверсітэт]], [[Беластоцкі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = доктар габілітаваны гуманітарных навук (2013) |Навуковае званне = прафесар інстытута |Альма-матэр = [[Варшаўскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Рэната Грэгарчыкова]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = {{Срэбны Крыж Заслугі|2024}} {{Медаль Заслужаны культуры Gloria Artis|2025|бронзавы}} }} '''Га́нна Альберты́на Э́нгелькінг''' (таксама Энгелькінг-Шафраньска; {{lang-pl|Anna Albertyna Engelking-Szafrańska}}; {{ДН|13|4|1959}}&nbsp;— польскі этнолаг, доктар габілітаваны гуманітарных навук у галіне этналогіі са спецыялізацыяй па беларусазнаўчай антрапалогіі, гісторыі польскай этналогіі і этналінгвістыцы. Прафесар Інстытута славістыкі [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (ПАН)<ref name="nauka">{{cite web|url=https://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=85405&_k=2o8rqn|title=dr hab. Anna Albertyna Engelking|publisher=baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI)|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ispan_prof">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/pracownik/anna-engelking/|title=Dr hab. Anna Engelking, prof. IS PAN|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 13 красавіка 1959 года ў [[Варшава|Варшаве]]<ref name="fnp">{{cite web|url=http://monografie.fnp.org.pl/book/84/klatwa-rzecz-o-ludowej-magii-slowa|title=Monografie FNP - Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa|publisher=monografie.fnp.org.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Паходзіць з сям'і навукоўцаў. Яе бацька&nbsp;— Рышард Энгелькінг, прафесар матэматычных навук, вядомы таполаг, які працаваў у ПАН і Варшаўскім універсітэце, а таксама перакладчык французскай літаратуры. Сястра&nbsp;— Барбара Энгелькінг, псіхолаг і сацыёлаг, прафесар і кіраўніца Цэнтра даследаванняў Халакосту пры Інстытуце філасофіі і сацыялогіі ПАН. Стрыечны брат&nbsp;— [[Лешак Энгелькінг]], польскі філолаг, літаратуразнаўца, паэт і перакладчык, звязаны з [[Лодзьскі ўніверсітэт|Лодзьскім універсітэтам]]<ref name="ktojest">{{кніга |загаловак=Kto jest kim w Polsce: informator biograficzny |адказны=Lubomir Mackiewicz (red.), Anna Żołna (red.) |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo „Interpress” |год=1993 |старонак= |старонкі=149–150}}</ref>. У 1983 годзе скончыла польскую [[Філалогія|філалогію]], а ў 1986 годзе&nbsp;— [[Этнаграфія|этнаграфію]] ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]] (UW). У 1998 годзе на факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта абараніла доктарскую дысертацыю па мовазнаўстве на тэму «Магія народных славесных рытуалаў на прыкладзе праклёну» ({{lang-pl|Magia ludowych rytuałów słownych na przykładzie klątwy}}), напісаную пад кіраўніцтвам прафесара [[Рэната Грэгарчыкова|Рэнаты Грэгарчыковай]]. Ступень доктара габілітаванага атрымала ў 2013 годзе ў Інстытуце археалогіі і этналогіі ПАН на падставе агульнага навуковага здабытку і манаграфіі «Калгаснікі. Антрапалагічнае даследаванне ідэнтычнасці беларускай вёскі мяжы XX і XXI стагоддзяў» ({{lang-pl|Kołchoźnicy. Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku}})<ref name="nauka"/><ref name="ispan_prof"/>. == Працоўная і навуковая дзейнасць == Прафесійная кар'ера Ганны Энгелькінг шчыльна звязана з вядучымі акадэмічнымі цэнтрамі Польшчы. У 1983—1994 гадах яна працавала ў Інстытуце польскай мовы на факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1994 па 1998 год з'яўлялася супрацоўніцай Кафедры этналогіі і культурнай антрапалогіі UW. З 1997 па 2004 год працавала на [[Кафедра беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта|Кафедры беларускай культуры]] філалагічнага факультэта [[Беластоцкі ўніверсітэт|Беластоцкага ўніверсітэта]]. У 2005—2007 гадах працавала ў Цэнтры даследаванняў антычнай традыцыі ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе Варшаўскага ўніверсітэта. Пазней звязала сваю дзейнасць з [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытутам славістыкі ПАН]], дзе ў 2007—2011 гадах займала пасаду намесніка дырэктара па агульных пытаннях, а ў 2011—2015 гадах&nbsp;— дырэктара інстытута<ref name="ispan_hist">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/o-instytucie/historia/|title=Historia|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Галоўныя навуковыя інтарэсы даследчыцы ахопліваюць гісторыю польскай этналогіі (асабліва ў міжваеннае дваццацігоддзе) і [[Славістыка|славістыкі]], антрапалогію і культурную памяць беларускай вёскі, а таксама праблематыку культурных памежжаў (польска-беларуска-літоўскага і беларуска-ўкраінскага). Яна стала праводзіць палявыя даследаванні ў [[Беларусь|Беларусі]]. Акрамя таго, Ганна Энгелькінг актыўна займаецца распрацоўкай навуковай спадчыны і біяграфіі вядомага этнографа і сацыёлага [[Юзаф Абрэмбскі|Юзафа Абрэмбскага]], з'яўляецца рэдактарам інтэрнэт-партала, прысвечанага яго дзейнасці<ref name="ispan_obrebski">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/obrebski/|title=Strona główna|publisher=Józef Obrębski (1905–1967)|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Ганна Энгелькінг выступала кіраўніком і выканаўцам шэрагу буйных даследчых праектаў. У 1995—1998 гадах кіравала крытычным аналізам і апрацоўкай палескіх этнаграфічных матэрыялаў Юзафа Абрэмбскага. У 2003—2005 гадах удзельнічала ў праекце па даследаванні межаў і памежжаў у свядомасці мясцовых супольнасцей усходняга памежжа Польшчы. Даследавала македонскі рэгіён Парэчча праз 80 гадоў пасля даследаванняў Ю. Абрэмбскага (праекты 2011—2015 і 2018—2020 гадоў). Таксама кіравала праектам Фонду славістыкі па алічбоўцы і публікацыі невядомай дакументацыі Юзафа Абрэмбскага з Македоніі (2018—2019). Ганна Энгелькінг займае шэраг кіруючых і ганаровых пасад у польскіх навуковых арганізацыях. Яна з'яўлялася віцэ-старшынёй Навуковай рады Інстытута славістыкі ПАН (2019—2022)<ref name="uw_bib">{{cite web|url=http://bibliografia.icm.edu.pl/g2/main.pl?mod=s&a=1&s=14559&imie=Anna&nazwisko=Engelking|title=Bibliografia UW|publisher=bibliografia.icm.edu.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref> і віцэ-старшынёй Камітэта этналагічных навук ПАН (2020—2023)<ref name="pan_kometno">{{cite web|url=http://www.kometno.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=322&Itemid=188|title=Kadencja 2020-2023|publisher=www.kometno.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Шмат гадоў актыўна працуе ў Польскім этналагічным таварыстве (PTL), дзе ўваходзіла ў Галоўнае ўпраўленне (2015—2019), выконвала абавязкі віцэ-прэзідэнта (2019—2023)<ref name="ptl_zarzad">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/296|title=Zarząd Główny PTL na kadencję 2019-2023 wybrany!|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ptl_hist">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/o-ptl/struktura/zarzad-glowny/135|title=Poprzednie składy władz PTL|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>, а таксама ўзначальвала Варшаўскае аддзяленне (2013—2017, 2017—2021)<ref name="ptl_waw">{{cite web|url=http://old.ptl.info.pl/?page_id=3685|title=Warszawa » Strona domowa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego|publisher=|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Прадстаўляла PTL у Радзе навуковых таварыстваў ПАН (2019—2022)<ref name="pan_rtn">{{cite web|url=http://www.rtn.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=58&Itemid=192&lang=pl|title=Skład|publisher=www.rtn.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. З 2017 года ўзначальвае Капітулу прэміі Фонду славістыкі<ref name="fund_slaw">{{cite web|url=https://fundacjaslawistyczna.pl/o-fundacji/rada-fundacji-slawistycznej/|title=Rada Fundacji Slawistycznej|publisher=Fundacja Slawistyczna|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Яна таксама з'яўляецца членам Еўрапейскай асацыяцыі сацыяльных антраполагаў, Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў, Польска-беларускага таварыства і беларускага Навукова-краязнаўчага таварыства «Загароддзе». == Узнагароды == * Узнагарода Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі ў катэгорыі «Найлепшая польская манаграфія датычна Беларусі ў 2011—2015 гадах» за кнігу «Калгаснікі...» (2016). * Узнагарода «Przeglądu Wschodniego» ў катэгорыі «Айчынныя творы» (2012). * Сярэбраны [[Крыж Заслугі (Польшча)|Крыж Заслугі]] (2024). * Бронзавы [[Медаль «Заслужаны культуры Gloria Artis»|медаль «Заслужаны культуры Gloria Artis»]] (2025)<ref name="ptl_gloria">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/aktualnosci/627|title=Odznaczenia MKiDN dla Członkiń i Członków PTL - GRATULACJE|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2025}}</ref>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * 2000: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej (1-е выд.). * 2010: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Warszawa: Oficyna Naukowa (2-е выд.). * 2012: ''Kołchoźnicy: Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku.'' Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK. * 2017: ''The Curse. On Folk Magic of the Word''. Warszawa: Instytut Slawistyki PAN. === Пад рэдакцыяй === * 2004: Nina Łuszczyk-Ilienkowa, ''Pińsk, Elektrownia. Mam dziesięć lat.'' Warszawa: Świat Literacki. * 2007: Józef Obrębski, ''Polesie. Studia etnosocjologiczne. T. 1.'' Warszawa: Oficyna Naukowa. * 2013: Czesław Pietkiewicz, ''Kultura społeczna Polesia Rzeczyckiego''. Toruń: Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej (серыя «Etnografia Ocalona»). * 2020: Józef Obrębski, ''The Giaours of Macedonia. Selected writings''. Warszawa: Oficyna Naukowa. === Выбраныя артыкулы па-польску і па-англійску === * 1999: ''The natsyas of the Grodno region of Belarus: a field study''. „Nations and Nationalism”, no 2(5), p. 175–206. * 2012: ''Wokół pierwszej polskiej systematyki zamówień. O zapomnianej propozycji Józefa Obrębskiego''. „Poznańskie Studia Slawistyczne” nr 3, s. 61–74. * 2013: ''Simple Hardworking Christian Folks, or the Self-Image of Contemporary Belarusian Kolkhozniks: An Anthropologist’s Assessment of a Two-Decade Research Study''. „East European Politics and Societies and Cultures”, vol. 27, no 2, p. 260–279. * 2014: ''Z dziejów wileńskiego ośrodka etnograficznego w dwudziestoleciu międzywojennym. W stronę profesjonalnych badań terenowych pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego.'' У зборніку: ''W krainie wielu tradycji. Badania etnograficzne na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim w XX i początkach XX wieku.'' * 2015: ''The myth of the Tower of Babel and its consequences: The indigenous grammars of the mixed world. A contribution to the anthropology of borderlands (based on research in Belarusian-Lithuanian borderlands)'', „Český lid: Etnologický časopis” nr 1 (102), s. 1–26. * 2017: ''„Poleszuk” nieoswojony. Wokół funkcji chłopskości w konstruowaniu polskości,'' „Teksty Drugie” 6, s. 68–94. * 2018: ''Macedońskie Trobriandy. Józef Obrębski i pierwsze badania wsi europejskiej w paradygmacie funkcjonalizmu''. „Lud”, t. 102, s. 185–210. * 2019: ''Nauka na usługach polityki? Przypadek Józefa Obrębskiego''. „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 51. * 2021: ''„Our own traitor” as the Focal Point of Belarusian Folk Narrative on Local Perpetrators of the Holocaust''. У зборніку: ''Places, Spaces, and Voids in the Holocaust''. Vol. 3. === Выбраныя артыкулы па-руску === * 2014: ''Идентичность беларуских колхозников: между “паном” и “жидом”'', Деды: дайджест публикаций о белорусской истории, Минск, Харвест, Вып. 13, с. 254—272. * 2018: ''Сказ полесского села, или о фольклоризации памяти о Второй мировой войне''. „Славяноведение” nr 6, s. 27–46. === Публікацыі па-беларуску === * 2000: ''Палякі-калгаснікі''. Наша Ніва, № 39 (196), 25.09.2000, с. 9—10. * 2005: ''Польскія даследаванні Палесся ў міжваеннае дваццацігоддзе: Станіслаў Дваракоўскі (1907—1976)''. Комплекснае даследаванне фальклору і этнакультуры Палесся. Матэрыялы ІІ Міжнароднай навуковай канферэнцыі, Мінск, БДУ, с. 142—154. * 2008: ''Юзаф Абрэмбскі (1905–1967): да біяграфіі антраполага''. Homo Historicus 2008 / пад. рэд. [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|А. Смаленчука]], Вільня, ЕГУ, 2008, с. 217—235. * 2009: ''Забыты яўрэйскі навуковец з даваеннай Вільні: слова пра Даніэля Файнштэйна'' (разам з К. Шыманяк). Homo historicus 2009 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2010, с. 286—305. * 2011: ''Палессе Юзафа Абрэмбскага''. Arche № 3 (102), с. 118—136. * 2011: ''Паміж аповедам і пісаннем. Апавяданні Ніны Лушчык-Ільянковай як маніфест ідэнтычнасці''. Arche, № 3 (102), с. 52—64. * 2012: ''Паміж панам і жыдом. Заўвагі пра структуру ідэнтычнасці беларускіх калгаснікаў рубяжа ХХ–ХХІ ст''. Homo Historicus 2012 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2012, c. 89—117. * 2013: ''Простыя рабочыя людзі-хрысціяне, або Аўтапартрэт беларускіх калгаснікаў''. Arche № 4, c. 518—542. * 2017: ''„Паляшук” у нарадазнаўчым дыскурсе. Эскіз да партрэта паводле Ludu Кольберга''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 4, Мінск: Беларуская навука, с. 150—163. * 2018: ''„Паляшук” дэгуманізаваны. Польскае стаўленне да Палесся ў святле міфа''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 5, Мінск: Беларуская навука, с. 176—190. * 2019: ''Антрапалогія на службе палітыкі? Выпадак Юзафа Абрэмбскага, даследчыка этнічнасці ў міжваеннай Польшчы''. Homo Historicus 2019 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, Палітычная сфера, 2019, с. 192—215. * 2019: ''“Паляшук” непрыручаны. Вакол функцыі сялянскасці ў канструяванні польскасці''. Род Скірмунтаў і Палессе ў эпоху сацыяльнай і нацыянальнай трансфармацыі грамадства гістарычнай Літвы. XIX–XX стст. / Ród Skirmuntów i Polesie w epoce przemian społecznych i narodowych na ziemiach historycznej Litwy. XIX–XX ww., рэд. А. Смалянчук, Мінск: Выдавец Зміцер Колас, с. 313—345. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Энгелькінг Ганна Альбертына}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Польскія этнолагі]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Польскія даследчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беластоцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры Срэбнага Крыжа Заслугі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя бронзавым медалем «За заслугі ў культуры Gloria Artis»]] li24abliifr3m6yv54oy8a6v712x9xx 5134099 5134097 2026-04-30T17:01:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134099 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Ганна Энгелькінг |Арыгінал імя = {{lang-pl|Anna Albertyna Engelking}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|13|4|1959}} |Месца нараджэння = [[Варшава]], [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Польшча}} |Род дзейнасці = [[Этналогія|этнолаг]], [[Антрапалогія|антраполаг]], [[беларусіст]] |Месца працы = [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытут славістыкі ПАН]], [[Варшаўскі ўніверсітэт]], [[Беластоцкі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = доктар габілітаваны гуманітарных навук (2013) |Навуковае званне = прафесар інстытута |Альма-матэр = [[Варшаўскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Рэната Грэгарчыкова]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = {{Срэбны Крыж Заслугі|2024}} {{Медаль Заслужаны культуры Gloria Artis|2025|бронзавы}} }} '''Га́нна Альберты́на Э́нгелькінг''' (таксама Энгелькінг-Шафраньска; {{lang-pl|Anna Albertyna Engelking-Szafrańska}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— польскі [[этнолаг]], [[доктар габілітаваны]] гуманітарных навук у галіне этналогіі са спецыялізацыяй па беларусазнаўчай антрапалогіі, гісторыі польскай этналогіі і этналінгвістыцы. Прафесар [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытута славістыкі]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (ПАН)<ref name="nauka">{{cite web|url=https://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=85405&_k=2o8rqn|title=dr hab. Anna Albertyna Engelking|publisher=baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI)|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ispan_prof">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/pracownik/anna-engelking/|title=Dr hab. Anna Engelking, prof. IS PAN|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 13 красавіка 1959 года ў [[Варшава|Варшаве]]<ref name="fnp">{{cite web|url=http://monografie.fnp.org.pl/book/84/klatwa-rzecz-o-ludowej-magii-slowa|title=Monografie FNP - Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa|publisher=monografie.fnp.org.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Паходзіць з сям'і навукоўцаў. Яе бацька&nbsp;— [[Рышард Энгелькінг]], прафесар матэматычных навук, вядомы таполаг, які працаваў у ПАН і Варшаўскім універсітэце, а таксама перакладчык французскай літаратуры. Сястра&nbsp;— [[Барбара Энгелькінг]], псіхолаг і сацыёлаг, прафесар і кіраўніца Цэнтра даследаванняў Халакосту пры Інстытуце філасофіі і сацыялогіі ПАН. Стрыечны брат&nbsp;— [[Лешак Энгелькінг]], польскі філолаг, літаратуразнаўца, паэт і перакладчык, звязаны з [[Лодзьскі ўніверсітэт|Лодзьскім універсітэтам]]<ref name="ktojest">{{кніга |загаловак=Kto jest kim w Polsce: informator biograficzny |адказны=Lubomir Mackiewicz (red.), Anna Żołna (red.) |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo „Interpress” |год=1993 |старонак= |старонкі=149–150}}</ref>. У 1983 годзе скончыла польскую філалогію, а ў 1986 годзе&nbsp;— этнаграфію ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]] (UW). У 1998 годзе на [[Факультэт паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] абараніла доктарскую дысертацыю па мовазнаўстве на тэму «Магія народных славесных рытуалаў на прыкладзе праклёну» ({{lang-pl|Magia ludowych rytuałów słownych na przykładzie klątwy}}), напісаную пад кіраўніцтвам прафесара [[Рэната Грэгарчыкова|Рэнаты Грэгарчыковай]]. Ступень доктара габілітаванага атрымала ў 2013 годзе ў Інстытуце археалогіі і этналогіі ПАН на падставе агульнага навуковага здабытку і манаграфіі «Калгаснікі. Антрапалагічнае даследаванне ідэнтычнасці беларускай вёскі мяжы XX і XXI стагоддзяў» ({{lang-pl|Kołchoźnicy. Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku}})<ref name="nauka"/><ref name="ispan_prof"/>. == Працоўная і навуковая дзейнасць == Прафесійная кар'ера Ганны Энгелькінг шчыльна звязана з вядучымі акадэмічнымі цэнтрамі Польшчы. У 1983—1994 гадах яна працавала ў Інстытуце польскай мовы на факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1994 па 1998 год з'яўлялася супрацоўніцай Кафедры этналогіі і культурнай антрапалогіі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1997 па 2004 год працавала на [[Кафедра беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта|Кафедры беларускай культуры]] філалагічнага факультэта [[Беластоцкі ўніверсітэт|Беластоцкага ўніверсітэта]]. У 2005—2007 гадах працавала ў Цэнтры даследаванняў антычнай традыцыі ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе Варшаўскага ўніверсітэта. Пазней звязала сваю дзейнасць з [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытутам славістыкі ПАН]], дзе ў 2007—2011 гадах займала пасаду намесніка дырэктара па агульных пытаннях, а ў 2011—2015 гадах&nbsp;— дырэктара інстытута<ref name="ispan_hist">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/o-instytucie/historia/|title=Historia|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Галоўныя навуковыя інтарэсы даследчыцы ахопліваюць гісторыю польскай этналогіі (асабліва ў міжваеннае дваццацігоддзе) і [[Славістыка|славістыкі]], антрапалогію і культурную памяць беларускай вёскі, а таксама праблематыку культурных памежжаў (польска-беларуска-літоўскага і беларуска-ўкраінскага). Яна стала праводзіць палявыя даследаванні ў [[Беларусь|Беларусі]]. Акрамя таго, Ганна Энгелькінг актыўна займаецца распрацоўкай навуковай спадчыны і біяграфіі вядомага этнографа і сацыёлага [[Юзаф Абрэмбскі|Юзафа Абрэмбскага]], з'яўляецца рэдактарам інтэрнэт-партала, прысвечанага яго дзейнасці<ref name="ispan_obrebski">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/obrebski/|title=Strona główna|publisher=Józef Obrębski (1905–1967)|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Ганна Энгелькінг выступала кіраўніком і выканаўцам шэрагу буйных даследчых праектаў. У 1995—1998 гадах кіравала крытычным аналізам і апрацоўкай палескіх этнаграфічных матэрыялаў Юзафа Абрэмбскага. У 2003—2005 гадах удзельнічала ў праекце па даследаванні межаў і памежжаў у свядомасці мясцовых супольнасцей усходняга памежжа Польшчы. Даследавала македонскі рэгіён [[Парэчча (Македонія)|Парэчча]] праз 80 гадоў пасля даследаванняў Ю. Абрэмбскага (праекты 2011—2015 і 2018—2020 гадоў). Таксама кіравала праектам Фонду славістыкі па алічбоўцы і публікацыі невядомай дакументацыі Юзафа Абрэмбскага з Македоніі (2018—2019). Ганна Энгелькінг займае шэраг кіруючых і ганаровых пасад у польскіх навуковых арганізацыях. Яна з'яўлялася віцэ-старшынёй Навуковай рады Інстытута славістыкі ПАН (2019—2022)<ref name="uw_bib">{{cite web|url=http://bibliografia.icm.edu.pl/g2/main.pl?mod=s&a=1&s=14559&imie=Anna&nazwisko=Engelking|title=Bibliografia UW|publisher=bibliografia.icm.edu.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref> і віцэ-старшынёй Камітэта этналагічных навук ПАН (2020—2023)<ref name="pan_kometno">{{cite web|url=http://www.kometno.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=322&Itemid=188|title=Kadencja 2020-2023|publisher=www.kometno.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Шмат гадоў актыўна працуе ў [[Польскае этналагічнае таварыства|Польскім этналагічным таварыстве]] (PTL), дзе ўваходзіла ў Галоўнае ўпраўленне (2015—2019), выконвала абавязкі віцэ-прэзідэнта (2019—2023)<ref name="ptl_zarzad">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/296|title=Zarząd Główny PTL na kadencję 2019-2023 wybrany!|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ptl_hist">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/o-ptl/struktura/zarzad-glowny/135|title=Poprzednie składy władz PTL|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>, а таксама ўзначальвала Варшаўскае аддзяленне (2013—2017, 2017—2021)<ref name="ptl_waw">{{cite web|url=http://old.ptl.info.pl/?page_id=3685|title=Warszawa » Strona domowa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego|publisher=|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Прадстаўляла таварыства ў Радзе навуковых таварыстваў ПАН (2019—2022)<ref name="pan_rtn">{{cite web|url=http://www.rtn.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=58&Itemid=192&lang=pl|title=Skład|publisher=www.rtn.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. З 2017 года ўзначальвае Капітулу прэміі Фонду славістыкі<ref name="fund_slaw">{{cite web|url=https://fundacjaslawistyczna.pl/o-fundacji/rada-fundacji-slawistycznej/|title=Rada Fundacji Slawistycznej|publisher=Fundacja Slawistyczna|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Яна таксама з'яўляецца членам [[Еўрапейская асацыяцыя сацыяльных антраполагаў|Еўрапейскай асацыяцыі сацыяльных антраполагаў]], [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]], [[Польска-беларускае таварыства|Польска-беларускага таварыства]] і беларускага [[Загароддзе (таварыства)|Навукова-краязнаўчага таварыства «Загароддзе»]]. == Узнагароды == * [[Узнагарода Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]] ў катэгорыі «Найлепшая польская манаграфія датычна Беларусі ў 2011—2015 гадах» за кнігу «Калгаснікі...» (2016). * [[Узнагарода «Przeglądu Wschodniego»]] ў катэгорыі «Айчынныя творы» (2012). * Сярэбраны [[Крыж Заслугі (Польшча)|Крыж Заслугі]] (2024). * Бронзавы [[Медаль «Заслужаны культуры Gloria Artis»|медаль «Заслужаны культуры Gloria Artis»]] (2025)<ref name="ptl_gloria">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/aktualnosci/627|title=Odznaczenia MKiDN dla Członkiń i Członków PTL - GRATULACJE|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2025}}</ref>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * 2000: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej (1-е выд.). * 2010: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Warszawa: Oficyna Naukowa (2-е выд.). * 2012: ''Kołchoźnicy: Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku.'' Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK. * 2017: ''The Curse. On Folk Magic of the Word''. Warszawa: Instytut Slawistyki PAN. === Пад рэдакцыяй === * 2004: Nina Łuszczyk-Ilienkowa, ''Pińsk, Elektrownia. Mam dziesięć lat.'' Warszawa: Świat Literacki. * 2007: Józef Obrębski, ''Polesie. Studia etnosocjologiczne. T. 1.'' Warszawa: Oficyna Naukowa. * 2013: Czesław Pietkiewicz, ''Kultura społeczna Polesia Rzeczyckiego''. Toruń: Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej (серыя «Etnografia Ocalona»). * 2020: Józef Obrębski, ''The Giaours of Macedonia. Selected writings''. Warszawa: Oficyna Naukowa. === Выбраныя артыкулы па-польску і па-англійску === * 1999: ''The natsyas of the Grodno region of Belarus: a field study''. „Nations and Nationalism”, no 2(5), p. 175–206. * 2012: ''Wokół pierwszej polskiej systematyki zamówień. O zapomnianej propozycji Józefa Obrębskiego''. „Poznańskie Studia Slawistyczne” nr 3, s. 61–74. * 2013: ''Simple Hardworking Christian Folks, or the Self-Image of Contemporary Belarusian Kolkhozniks: An Anthropologist’s Assessment of a Two-Decade Research Study''. „East European Politics and Societies and Cultures”, vol. 27, no 2, p. 260–279. * 2014: ''Z dziejów wileńskiego ośrodka etnograficznego w dwudziestoleciu międzywojennym. W stronę profesjonalnych badań terenowych pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego.'' У зборніку: ''W krainie wielu tradycji. Badania etnograficzne na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim w XX i początkach XX wieku.'' * 2015: ''The myth of the Tower of Babel and its consequences: The indigenous grammars of the mixed world. A contribution to the anthropology of borderlands (based on research in Belarusian-Lithuanian borderlands)'', „Český lid: Etnologický časopis” nr 1 (102), s. 1–26. * 2017: ''„Poleszuk” nieoswojony. Wokół funkcji chłopskości w konstruowaniu polskości,'' „Teksty Drugie” 6, s. 68–94. * 2018: ''Macedońskie Trobriandy. Józef Obrębski i pierwsze badania wsi europejskiej w paradygmacie funkcjonalizmu''. „Lud”, t. 102, s. 185–210. * 2019: ''Nauka na usługach polityki? Przypadek Józefa Obrębskiego''. „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 51. * 2021: ''„Our own traitor” as the Focal Point of Belarusian Folk Narrative on Local Perpetrators of the Holocaust''. У зборніку: ''Places, Spaces, and Voids in the Holocaust''. Vol. 3. === Выбраныя артыкулы па-руску === * 2014: ''Идентичность беларуских колхозников: между “паном” и “жидом”'', Деды: дайджест публикаций о белорусской истории, Минск, Харвест, Вып. 13, с. 254—272. * 2018: ''Сказ полесского села, или о фольклоризации памяти о Второй мировой войне''. „Славяноведение” nr 6, s. 27–46. === Публікацыі па-беларуску === * 2000: ''Палякі-калгаснікі''. Наша Ніва, № 39 (196), 25.09.2000, с. 9—10. * 2005: ''Польскія даследаванні Палесся ў міжваеннае дваццацігоддзе: Станіслаў Дваракоўскі (1907—1976)''. Комплекснае даследаванне фальклору і этнакультуры Палесся. Матэрыялы ІІ Міжнароднай навуковай канферэнцыі, Мінск, БДУ, с. 142—154. * 2008: ''Юзаф Абрэмбскі (1905–1967): да біяграфіі антраполага''. Homo Historicus 2008 / пад. рэд. [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|А. Смаленчука]], Вільня, ЕГУ, 2008, с. 217—235. * 2009: ''Забыты яўрэйскі навуковец з даваеннай Вільні: слова пра Даніэля Файнштэйна'' (разам з К. Шыманяк). Homo historicus 2009 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2010, с. 286—305. * 2011: ''Палессе Юзафа Абрэмбскага''. Arche № 3 (102), с. 118—136. * 2011: ''Паміж аповедам і пісаннем. Апавяданні Ніны Лушчык-Ільянковай як маніфест ідэнтычнасці''. Arche, № 3 (102), с. 52—64. * 2012: ''Паміж панам і жыдом. Заўвагі пра структуру ідэнтычнасці беларускіх калгаснікаў рубяжа ХХ–ХХІ ст''. Homo Historicus 2012 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2012, c. 89—117. * 2013: ''Простыя рабочыя людзі-хрысціяне, або Аўтапартрэт беларускіх калгаснікаў''. Arche № 4, c. 518—542. * 2017: ''„Паляшук” у нарадазнаўчым дыскурсе. Эскіз да партрэта паводле Ludu Кольберга''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 4, Мінск: Беларуская навука, с. 150—163. * 2018: ''„Паляшук” дэгуманізаваны. Польскае стаўленне да Палесся ў святле міфа''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 5, Мінск: Беларуская навука, с. 176—190. * 2019: ''Антрапалогія на службе палітыкі? Выпадак Юзафа Абрэмбскага, даследчыка этнічнасці ў міжваеннай Польшчы''. Homo Historicus 2019 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, Палітычная сфера, 2019, с. 192—215. * 2019: ''“Паляшук” непрыручаны. Вакол функцыі сялянскасці ў канструяванні польскасці''. Род Скірмунтаў і Палессе ў эпоху сацыяльнай і нацыянальнай трансфармацыі грамадства гістарычнай Літвы. XIX–XX стст. / Ród Skirmuntów i Polesie w epoce przemian społecznych i narodowych na ziemiach historycznej Litwy. XIX–XX ww., рэд. А. Смалянчук, Мінск: Выдавец Зміцер Колас, с. 313—345. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Энгелькінг Ганна Альбертына}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Польскія этнолагі]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Польскія даследчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беластоцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры Срэбнага Крыжа Заслугі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя бронзавым медалем «За заслугі ў культуры Gloria Artis»]] ercl2ty861rs9dr4f9jg8qgda27vg1m 5134100 5134099 2026-04-30T17:01:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 − 3 катэгорыі; ± 2 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134100 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Ганна Энгелькінг |Арыгінал імя = {{lang-pl|Anna Albertyna Engelking}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|13|4|1959}} |Месца нараджэння = [[Варшава]], [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Польшча}} |Род дзейнасці = [[Этналогія|этнолаг]], [[Антрапалогія|антраполаг]], [[беларусіст]] |Месца працы = [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытут славістыкі ПАН]], [[Варшаўскі ўніверсітэт]], [[Беластоцкі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = доктар габілітаваны гуманітарных навук (2013) |Навуковае званне = прафесар інстытута |Альма-матэр = [[Варшаўскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Рэната Грэгарчыкова]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = {{Срэбны Крыж Заслугі|2024}} {{Медаль Заслужаны культуры Gloria Artis|2025|бронзавы}} }} '''Га́нна Альберты́на Э́нгелькінг''' (таксама Энгелькінг-Шафраньска; {{lang-pl|Anna Albertyna Engelking-Szafrańska}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— польскі [[этнолаг]], [[доктар габілітаваны]] гуманітарных навук у галіне этналогіі са спецыялізацыяй па беларусазнаўчай антрапалогіі, гісторыі польскай этналогіі і этналінгвістыцы. Прафесар [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытута славістыкі]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (ПАН)<ref name="nauka">{{cite web|url=https://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=85405&_k=2o8rqn|title=dr hab. Anna Albertyna Engelking|publisher=baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI)|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ispan_prof">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/pracownik/anna-engelking/|title=Dr hab. Anna Engelking, prof. IS PAN|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 13 красавіка 1959 года ў [[Варшава|Варшаве]]<ref name="fnp">{{cite web|url=http://monografie.fnp.org.pl/book/84/klatwa-rzecz-o-ludowej-magii-slowa|title=Monografie FNP - Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa|publisher=monografie.fnp.org.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Паходзіць з сям'і навукоўцаў. Яе бацька&nbsp;— [[Рышард Энгелькінг]], прафесар матэматычных навук, вядомы таполаг, які працаваў у ПАН і Варшаўскім універсітэце, а таксама перакладчык французскай літаратуры. Сястра&nbsp;— [[Барбара Энгелькінг]], псіхолаг і сацыёлаг, прафесар і кіраўніца Цэнтра даследаванняў Халакосту пры Інстытуце філасофіі і сацыялогіі ПАН. Стрыечны брат&nbsp;— [[Лешак Энгелькінг]], польскі філолаг, літаратуразнаўца, паэт і перакладчык, звязаны з [[Лодзьскі ўніверсітэт|Лодзьскім універсітэтам]]<ref name="ktojest">{{кніга |загаловак=Kto jest kim w Polsce: informator biograficzny |адказны=Lubomir Mackiewicz (red.), Anna Żołna (red.) |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo „Interpress” |год=1993 |старонак= |старонкі=149–150}}</ref>. У 1983 годзе скончыла польскую філалогію, а ў 1986 годзе&nbsp;— этнаграфію ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]] (UW). У 1998 годзе на [[Факультэт паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] абараніла доктарскую дысертацыю па мовазнаўстве на тэму «Магія народных славесных рытуалаў на прыкладзе праклёну» ({{lang-pl|Magia ludowych rytuałów słownych na przykładzie klątwy}}), напісаную пад кіраўніцтвам прафесара [[Рэната Грэгарчыкова|Рэнаты Грэгарчыковай]]. Ступень доктара габілітаванага атрымала ў 2013 годзе ў Інстытуце археалогіі і этналогіі ПАН на падставе агульнага навуковага здабытку і манаграфіі «Калгаснікі. Антрапалагічнае даследаванне ідэнтычнасці беларускай вёскі мяжы XX і XXI стагоддзяў» ({{lang-pl|Kołchoźnicy. Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku}})<ref name="nauka"/><ref name="ispan_prof"/>. == Працоўная і навуковая дзейнасць == Прафесійная кар'ера Ганны Энгелькінг шчыльна звязана з вядучымі акадэмічнымі цэнтрамі Польшчы. У 1983—1994 гадах яна працавала ў Інстытуце польскай мовы на факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1994 па 1998 год з'яўлялася супрацоўніцай Кафедры этналогіі і культурнай антрапалогіі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1997 па 2004 год працавала на [[Кафедра беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта|Кафедры беларускай культуры]] філалагічнага факультэта [[Беластоцкі ўніверсітэт|Беластоцкага ўніверсітэта]]. У 2005—2007 гадах працавала ў Цэнтры даследаванняў антычнай традыцыі ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе Варшаўскага ўніверсітэта. Пазней звязала сваю дзейнасць з [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытутам славістыкі ПАН]], дзе ў 2007—2011 гадах займала пасаду намесніка дырэктара па агульных пытаннях, а ў 2011—2015 гадах&nbsp;— дырэктара інстытута<ref name="ispan_hist">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/o-instytucie/historia/|title=Historia|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Галоўныя навуковыя інтарэсы даследчыцы ахопліваюць гісторыю польскай этналогіі (асабліва ў міжваеннае дваццацігоддзе) і [[Славістыка|славістыкі]], антрапалогію і культурную памяць беларускай вёскі, а таксама праблематыку культурных памежжаў (польска-беларуска-літоўскага і беларуска-ўкраінскага). Яна стала праводзіць палявыя даследаванні ў [[Беларусь|Беларусі]]. Акрамя таго, Ганна Энгелькінг актыўна займаецца распрацоўкай навуковай спадчыны і біяграфіі вядомага этнографа і сацыёлага [[Юзаф Абрэмбскі|Юзафа Абрэмбскага]], з'яўляецца рэдактарам інтэрнэт-партала, прысвечанага яго дзейнасці<ref name="ispan_obrebski">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/obrebski/|title=Strona główna|publisher=Józef Obrębski (1905–1967)|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Ганна Энгелькінг выступала кіраўніком і выканаўцам шэрагу буйных даследчых праектаў. У 1995—1998 гадах кіравала крытычным аналізам і апрацоўкай палескіх этнаграфічных матэрыялаў Юзафа Абрэмбскага. У 2003—2005 гадах удзельнічала ў праекце па даследаванні межаў і памежжаў у свядомасці мясцовых супольнасцей усходняга памежжа Польшчы. Даследавала македонскі рэгіён [[Парэчча (Македонія)|Парэчча]] праз 80 гадоў пасля даследаванняў Ю. Абрэмбскага (праекты 2011—2015 і 2018—2020 гадоў). Таксама кіравала праектам Фонду славістыкі па алічбоўцы і публікацыі невядомай дакументацыі Юзафа Абрэмбскага з Македоніі (2018—2019). Ганна Энгелькінг займае шэраг кіруючых і ганаровых пасад у польскіх навуковых арганізацыях. Яна з'яўлялася віцэ-старшынёй Навуковай рады Інстытута славістыкі ПАН (2019—2022)<ref name="uw_bib">{{cite web|url=http://bibliografia.icm.edu.pl/g2/main.pl?mod=s&a=1&s=14559&imie=Anna&nazwisko=Engelking|title=Bibliografia UW|publisher=bibliografia.icm.edu.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref> і віцэ-старшынёй Камітэта этналагічных навук ПАН (2020—2023)<ref name="pan_kometno">{{cite web|url=http://www.kometno.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=322&Itemid=188|title=Kadencja 2020-2023|publisher=www.kometno.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Шмат гадоў актыўна працуе ў [[Польскае этналагічнае таварыства|Польскім этналагічным таварыстве]] (PTL), дзе ўваходзіла ў Галоўнае ўпраўленне (2015—2019), выконвала абавязкі віцэ-прэзідэнта (2019—2023)<ref name="ptl_zarzad">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/296|title=Zarząd Główny PTL na kadencję 2019-2023 wybrany!|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ptl_hist">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/o-ptl/struktura/zarzad-glowny/135|title=Poprzednie składy władz PTL|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>, а таксама ўзначальвала Варшаўскае аддзяленне (2013—2017, 2017—2021)<ref name="ptl_waw">{{cite web|url=http://old.ptl.info.pl/?page_id=3685|title=Warszawa » Strona domowa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego|publisher=|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Прадстаўляла таварыства ў Радзе навуковых таварыстваў ПАН (2019—2022)<ref name="pan_rtn">{{cite web|url=http://www.rtn.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=58&Itemid=192&lang=pl|title=Skład|publisher=www.rtn.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. З 2017 года ўзначальвае Капітулу прэміі Фонду славістыкі<ref name="fund_slaw">{{cite web|url=https://fundacjaslawistyczna.pl/o-fundacji/rada-fundacji-slawistycznej/|title=Rada Fundacji Slawistycznej|publisher=Fundacja Slawistyczna|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Яна таксама з'яўляецца членам [[Еўрапейская асацыяцыя сацыяльных антраполагаў|Еўрапейскай асацыяцыі сацыяльных антраполагаў]], [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]], [[Польска-беларускае таварыства|Польска-беларускага таварыства]] і беларускага [[Загароддзе (таварыства)|Навукова-краязнаўчага таварыства «Загароддзе»]]. == Узнагароды == * [[Узнагарода Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]] ў катэгорыі «Найлепшая польская манаграфія датычна Беларусі ў 2011—2015 гадах» за кнігу «Калгаснікі...» (2016). * [[Узнагарода «Przeglądu Wschodniego»]] ў катэгорыі «Айчынныя творы» (2012). * Сярэбраны [[Крыж Заслугі (Польшча)|Крыж Заслугі]] (2024). * Бронзавы [[Медаль «Заслужаны культуры Gloria Artis»|медаль «Заслужаны культуры Gloria Artis»]] (2025)<ref name="ptl_gloria">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/aktualnosci/627|title=Odznaczenia MKiDN dla Członkiń i Członków PTL - GRATULACJE|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2025}}</ref>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * 2000: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej (1-е выд.). * 2010: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Warszawa: Oficyna Naukowa (2-е выд.). * 2012: ''Kołchoźnicy: Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku.'' Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK. * 2017: ''The Curse. On Folk Magic of the Word''. Warszawa: Instytut Slawistyki PAN. === Пад рэдакцыяй === * 2004: Nina Łuszczyk-Ilienkowa, ''Pińsk, Elektrownia. Mam dziesięć lat.'' Warszawa: Świat Literacki. * 2007: Józef Obrębski, ''Polesie. Studia etnosocjologiczne. T. 1.'' Warszawa: Oficyna Naukowa. * 2013: Czesław Pietkiewicz, ''Kultura społeczna Polesia Rzeczyckiego''. Toruń: Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej (серыя «Etnografia Ocalona»). * 2020: Józef Obrębski, ''The Giaours of Macedonia. Selected writings''. Warszawa: Oficyna Naukowa. === Выбраныя артыкулы па-польску і па-англійску === * 1999: ''The natsyas of the Grodno region of Belarus: a field study''. „Nations and Nationalism”, no 2(5), p. 175–206. * 2012: ''Wokół pierwszej polskiej systematyki zamówień. O zapomnianej propozycji Józefa Obrębskiego''. „Poznańskie Studia Slawistyczne” nr 3, s. 61–74. * 2013: ''Simple Hardworking Christian Folks, or the Self-Image of Contemporary Belarusian Kolkhozniks: An Anthropologist’s Assessment of a Two-Decade Research Study''. „East European Politics and Societies and Cultures”, vol. 27, no 2, p. 260–279. * 2014: ''Z dziejów wileńskiego ośrodka etnograficznego w dwudziestoleciu międzywojennym. W stronę profesjonalnych badań terenowych pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego.'' У зборніку: ''W krainie wielu tradycji. Badania etnograficzne na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim w XX i początkach XX wieku.'' * 2015: ''The myth of the Tower of Babel and its consequences: The indigenous grammars of the mixed world. A contribution to the anthropology of borderlands (based on research in Belarusian-Lithuanian borderlands)'', „Český lid: Etnologický časopis” nr 1 (102), s. 1–26. * 2017: ''„Poleszuk” nieoswojony. Wokół funkcji chłopskości w konstruowaniu polskości,'' „Teksty Drugie” 6, s. 68–94. * 2018: ''Macedońskie Trobriandy. Józef Obrębski i pierwsze badania wsi europejskiej w paradygmacie funkcjonalizmu''. „Lud”, t. 102, s. 185–210. * 2019: ''Nauka na usługach polityki? Przypadek Józefa Obrębskiego''. „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 51. * 2021: ''„Our own traitor” as the Focal Point of Belarusian Folk Narrative on Local Perpetrators of the Holocaust''. У зборніку: ''Places, Spaces, and Voids in the Holocaust''. Vol. 3. === Выбраныя артыкулы па-руску === * 2014: ''Идентичность беларуских колхозников: между “паном” и “жидом”'', Деды: дайджест публикаций о белорусской истории, Минск, Харвест, Вып. 13, с. 254—272. * 2018: ''Сказ полесского села, или о фольклоризации памяти о Второй мировой войне''. „Славяноведение” nr 6, s. 27–46. === Публікацыі па-беларуску === * 2000: ''Палякі-калгаснікі''. Наша Ніва, № 39 (196), 25.09.2000, с. 9—10. * 2005: ''Польскія даследаванні Палесся ў міжваеннае дваццацігоддзе: Станіслаў Дваракоўскі (1907—1976)''. Комплекснае даследаванне фальклору і этнакультуры Палесся. Матэрыялы ІІ Міжнароднай навуковай канферэнцыі, Мінск, БДУ, с. 142—154. * 2008: ''Юзаф Абрэмбскі (1905–1967): да біяграфіі антраполага''. Homo Historicus 2008 / пад. рэд. [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|А. Смаленчука]], Вільня, ЕГУ, 2008, с. 217—235. * 2009: ''Забыты яўрэйскі навуковец з даваеннай Вільні: слова пра Даніэля Файнштэйна'' (разам з К. Шыманяк). Homo historicus 2009 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2010, с. 286—305. * 2011: ''Палессе Юзафа Абрэмбскага''. Arche № 3 (102), с. 118—136. * 2011: ''Паміж аповедам і пісаннем. Апавяданні Ніны Лушчык-Ільянковай як маніфест ідэнтычнасці''. Arche, № 3 (102), с. 52—64. * 2012: ''Паміж панам і жыдом. Заўвагі пра структуру ідэнтычнасці беларускіх калгаснікаў рубяжа ХХ–ХХІ ст''. Homo Historicus 2012 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2012, c. 89—117. * 2013: ''Простыя рабочыя людзі-хрысціяне, або Аўтапартрэт беларускіх калгаснікаў''. Arche № 4, c. 518—542. * 2017: ''„Паляшук” у нарадазнаўчым дыскурсе. Эскіз да партрэта паводле Ludu Кольберга''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 4, Мінск: Беларуская навука, с. 150—163. * 2018: ''„Паляшук” дэгуманізаваны. Польскае стаўленне да Палесся ў святле міфа''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 5, Мінск: Беларуская навука, с. 176—190. * 2019: ''Антрапалогія на службе палітыкі? Выпадак Юзафа Абрэмбскага, даследчыка этнічнасці ў міжваеннай Польшчы''. Homo Historicus 2019 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, Палітычная сфера, 2019, с. 192—215. * 2019: ''“Паляшук” непрыручаны. Вакол функцыі сялянскасці ў канструяванні польскасці''. Род Скірмунтаў і Палессе ў эпоху сацыяльнай і нацыянальнай трансфармацыі грамадства гістарычнай Літвы. XIX–XX стст. / Ród Skirmuntów i Polesie w epoce przemian społecznych i narodowych na ziemiach historycznej Litwy. XIX–XX ww., рэд. А. Смалянчук, Мінск: Выдавец Зміцер Колас, с. 313—345. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Энгелькінг Ганна Альбертына}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Этнолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беластоцкага ўніверсітэта]] 3ezz6ckt2ycsv50xr9w2y63zjqpzcmf 5134101 5134100 2026-04-30T17:01:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134101 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Энгелькінг}} {{Навуковец |Імя = Ганна Энгелькінг |Арыгінал імя = {{lang-pl|Anna Albertyna Engelking}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|13|4|1959}} |Месца нараджэння = [[Варшава]], [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Польшча}} |Род дзейнасці = [[Этналогія|этнолаг]], [[Антрапалогія|антраполаг]], [[беларусіст]] |Месца працы = [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытут славістыкі ПАН]], [[Варшаўскі ўніверсітэт]], [[Беластоцкі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = доктар габілітаваны гуманітарных навук (2013) |Навуковае званне = прафесар інстытута |Альма-матэр = [[Варшаўскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Рэната Грэгарчыкова]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = {{Срэбны Крыж Заслугі|2024}} {{Медаль Заслужаны культуры Gloria Artis|2025|бронзавы}} }} '''Га́нна Альберты́на Э́нгелькінг''' (таксама Энгелькінг-Шафраньска; {{lang-pl|Anna Albertyna Engelking-Szafrańska}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— польскі [[этнолаг]], [[доктар габілітаваны]] гуманітарных навук у галіне этналогіі са спецыялізацыяй па беларусазнаўчай антрапалогіі, гісторыі польскай этналогіі і этналінгвістыцы. Прафесар [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытута славістыкі]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (ПАН)<ref name="nauka">{{cite web|url=https://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=85405&_k=2o8rqn|title=dr hab. Anna Albertyna Engelking|publisher=baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI)|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ispan_prof">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/pracownik/anna-engelking/|title=Dr hab. Anna Engelking, prof. IS PAN|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 13 красавіка 1959 года ў [[Варшава|Варшаве]]<ref name="fnp">{{cite web|url=http://monografie.fnp.org.pl/book/84/klatwa-rzecz-o-ludowej-magii-slowa|title=Monografie FNP - Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa|publisher=monografie.fnp.org.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Паходзіць з сям'і навукоўцаў. Яе бацька&nbsp;— [[Рышард Энгелькінг]], прафесар матэматычных навук, вядомы таполаг, які працаваў у ПАН і Варшаўскім універсітэце, а таксама перакладчык французскай літаратуры. Сястра&nbsp;— [[Барбара Энгелькінг]], псіхолаг і сацыёлаг, прафесар і кіраўніца Цэнтра даследаванняў Халакосту пры Інстытуце філасофіі і сацыялогіі ПАН. Стрыечны брат&nbsp;— [[Лешак Энгелькінг]], польскі філолаг, літаратуразнаўца, паэт і перакладчык, звязаны з [[Лодзьскі ўніверсітэт|Лодзьскім універсітэтам]]<ref name="ktojest">{{кніга |загаловак=Kto jest kim w Polsce: informator biograficzny |адказны=Lubomir Mackiewicz (red.), Anna Żołna (red.) |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo „Interpress” |год=1993 |старонак= |старонкі=149–150}}</ref>. У 1983 годзе скончыла польскую філалогію, а ў 1986 годзе&nbsp;— этнаграфію ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]] (UW). У 1998 годзе на [[Факультэт паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] абараніла доктарскую дысертацыю па мовазнаўстве на тэму «Магія народных славесных рытуалаў на прыкладзе праклёну» ({{lang-pl|Magia ludowych rytuałów słownych na przykładzie klątwy}}), напісаную пад кіраўніцтвам прафесара [[Рэната Грэгарчыкова|Рэнаты Грэгарчыковай]]. Ступень доктара габілітаванага атрымала ў 2013 годзе ў Інстытуце археалогіі і этналогіі ПАН на падставе агульнага навуковага здабытку і манаграфіі «Калгаснікі. Антрапалагічнае даследаванне ідэнтычнасці беларускай вёскі мяжы XX і XXI стагоддзяў» ({{lang-pl|Kołchoźnicy. Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku}})<ref name="nauka"/><ref name="ispan_prof"/>. == Працоўная і навуковая дзейнасць == Прафесійная кар'ера Ганны Энгелькінг шчыльна звязана з вядучымі акадэмічнымі цэнтрамі Польшчы. У 1983—1994 гадах яна працавала ў Інстытуце польскай мовы на факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1994 па 1998 год з'яўлялася супрацоўніцай Кафедры этналогіі і культурнай антрапалогіі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1997 па 2004 год працавала на [[Кафедра беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта|Кафедры беларускай культуры]] філалагічнага факультэта [[Беластоцкі ўніверсітэт|Беластоцкага ўніверсітэта]]. У 2005—2007 гадах працавала ў Цэнтры даследаванняў антычнай традыцыі ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе Варшаўскага ўніверсітэта. Пазней звязала сваю дзейнасць з [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытутам славістыкі ПАН]], дзе ў 2007—2011 гадах займала пасаду намесніка дырэктара па агульных пытаннях, а ў 2011—2015 гадах&nbsp;— дырэктара інстытута<ref name="ispan_hist">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/o-instytucie/historia/|title=Historia|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Галоўныя навуковыя інтарэсы даследчыцы ахопліваюць гісторыю польскай этналогіі (асабліва ў міжваеннае дваццацігоддзе) і [[Славістыка|славістыкі]], антрапалогію і культурную памяць беларускай вёскі, а таксама праблематыку культурных памежжаў (польска-беларуска-літоўскага і беларуска-ўкраінскага). Яна стала праводзіць палявыя даследаванні ў [[Беларусь|Беларусі]]. Акрамя таго, Ганна Энгелькінг актыўна займаецца распрацоўкай навуковай спадчыны і біяграфіі вядомага этнографа і сацыёлага [[Юзаф Абрэмбскі|Юзафа Абрэмбскага]], з'яўляецца рэдактарам інтэрнэт-партала, прысвечанага яго дзейнасці<ref name="ispan_obrebski">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/obrebski/|title=Strona główna|publisher=Józef Obrębski (1905–1967)|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Ганна Энгелькінг выступала кіраўніком і выканаўцам шэрагу буйных даследчых праектаў. У 1995—1998 гадах кіравала крытычным аналізам і апрацоўкай палескіх этнаграфічных матэрыялаў Юзафа Абрэмбскага. У 2003—2005 гадах удзельнічала ў праекце па даследаванні межаў і памежжаў у свядомасці мясцовых супольнасцей усходняга памежжа Польшчы. Даследавала македонскі рэгіён [[Парэчча (Македонія)|Парэчча]] праз 80 гадоў пасля даследаванняў Ю. Абрэмбскага (праекты 2011—2015 і 2018—2020 гадоў). Таксама кіравала праектам Фонду славістыкі па алічбоўцы і публікацыі невядомай дакументацыі Юзафа Абрэмбскага з Македоніі (2018—2019). Ганна Энгелькінг займае шэраг кіруючых і ганаровых пасад у польскіх навуковых арганізацыях. Яна з'яўлялася віцэ-старшынёй Навуковай рады Інстытута славістыкі ПАН (2019—2022)<ref name="uw_bib">{{cite web|url=http://bibliografia.icm.edu.pl/g2/main.pl?mod=s&a=1&s=14559&imie=Anna&nazwisko=Engelking|title=Bibliografia UW|publisher=bibliografia.icm.edu.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref> і віцэ-старшынёй Камітэта этналагічных навук ПАН (2020—2023)<ref name="pan_kometno">{{cite web|url=http://www.kometno.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=322&Itemid=188|title=Kadencja 2020-2023|publisher=www.kometno.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Шмат гадоў актыўна працуе ў [[Польскае этналагічнае таварыства|Польскім этналагічным таварыстве]] (PTL), дзе ўваходзіла ў Галоўнае ўпраўленне (2015—2019), выконвала абавязкі віцэ-прэзідэнта (2019—2023)<ref name="ptl_zarzad">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/296|title=Zarząd Główny PTL na kadencję 2019-2023 wybrany!|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ptl_hist">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/o-ptl/struktura/zarzad-glowny/135|title=Poprzednie składy władz PTL|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>, а таксама ўзначальвала Варшаўскае аддзяленне (2013—2017, 2017—2021)<ref name="ptl_waw">{{cite web|url=http://old.ptl.info.pl/?page_id=3685|title=Warszawa » Strona domowa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego|publisher=|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Прадстаўляла таварыства ў Радзе навуковых таварыстваў ПАН (2019—2022)<ref name="pan_rtn">{{cite web|url=http://www.rtn.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=58&Itemid=192&lang=pl|title=Skład|publisher=www.rtn.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. З 2017 года ўзначальвае Капітулу прэміі Фонду славістыкі<ref name="fund_slaw">{{cite web|url=https://fundacjaslawistyczna.pl/o-fundacji/rada-fundacji-slawistycznej/|title=Rada Fundacji Slawistycznej|publisher=Fundacja Slawistyczna|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Яна таксама з'яўляецца членам [[Еўрапейская асацыяцыя сацыяльных антраполагаў|Еўрапейскай асацыяцыі сацыяльных антраполагаў]], [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]], [[Польска-беларускае таварыства|Польска-беларускага таварыства]] і беларускага [[Загароддзе (таварыства)|Навукова-краязнаўчага таварыства «Загароддзе»]]. == Узнагароды == * [[Узнагарода Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]] ў катэгорыі «Найлепшая польская манаграфія датычна Беларусі ў 2011—2015 гадах» за кнігу «Калгаснікі...» (2016). * [[Узнагарода «Przeglądu Wschodniego»]] ў катэгорыі «Айчынныя творы» (2012). * Сярэбраны [[Крыж Заслугі (Польшча)|Крыж Заслугі]] (2024). * Бронзавы [[Медаль «Заслужаны культуры Gloria Artis»|медаль «Заслужаны культуры Gloria Artis»]] (2025)<ref name="ptl_gloria">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/aktualnosci/627|title=Odznaczenia MKiDN dla Członkiń i Członków PTL - GRATULACJE|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2025}}</ref>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * 2000: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej (1-е выд.). * 2010: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Warszawa: Oficyna Naukowa (2-е выд.). * 2012: ''Kołchoźnicy: Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku.'' Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK. * 2017: ''The Curse. On Folk Magic of the Word''. Warszawa: Instytut Slawistyki PAN. === Пад рэдакцыяй === * 2004: Nina Łuszczyk-Ilienkowa, ''Pińsk, Elektrownia. Mam dziesięć lat.'' Warszawa: Świat Literacki. * 2007: Józef Obrębski, ''Polesie. Studia etnosocjologiczne. T. 1.'' Warszawa: Oficyna Naukowa. * 2013: Czesław Pietkiewicz, ''Kultura społeczna Polesia Rzeczyckiego''. Toruń: Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej (серыя «Etnografia Ocalona»). * 2020: Józef Obrębski, ''The Giaours of Macedonia. Selected writings''. Warszawa: Oficyna Naukowa. === Выбраныя артыкулы па-польску і па-англійску === * 1999: ''The natsyas of the Grodno region of Belarus: a field study''. „Nations and Nationalism”, no 2(5), p. 175–206. * 2012: ''Wokół pierwszej polskiej systematyki zamówień. O zapomnianej propozycji Józefa Obrębskiego''. „Poznańskie Studia Slawistyczne” nr 3, s. 61–74. * 2013: ''Simple Hardworking Christian Folks, or the Self-Image of Contemporary Belarusian Kolkhozniks: An Anthropologist’s Assessment of a Two-Decade Research Study''. „East European Politics and Societies and Cultures”, vol. 27, no 2, p. 260–279. * 2014: ''Z dziejów wileńskiego ośrodka etnograficznego w dwudziestoleciu międzywojennym. W stronę profesjonalnych badań terenowych pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego.'' У зборніку: ''W krainie wielu tradycji. Badania etnograficzne na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim w XX i początkach XX wieku.'' * 2015: ''The myth of the Tower of Babel and its consequences: The indigenous grammars of the mixed world. A contribution to the anthropology of borderlands (based on research in Belarusian-Lithuanian borderlands)'', „Český lid: Etnologický časopis” nr 1 (102), s. 1–26. * 2017: ''„Poleszuk” nieoswojony. Wokół funkcji chłopskości w konstruowaniu polskości,'' „Teksty Drugie” 6, s. 68–94. * 2018: ''Macedońskie Trobriandy. Józef Obrębski i pierwsze badania wsi europejskiej w paradygmacie funkcjonalizmu''. „Lud”, t. 102, s. 185–210. * 2019: ''Nauka na usługach polityki? Przypadek Józefa Obrębskiego''. „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 51. * 2021: ''„Our own traitor” as the Focal Point of Belarusian Folk Narrative on Local Perpetrators of the Holocaust''. У зборніку: ''Places, Spaces, and Voids in the Holocaust''. Vol. 3. === Выбраныя артыкулы па-руску === * 2014: ''Идентичность беларуских колхозников: между “паном” и “жидом”'', Деды: дайджест публикаций о белорусской истории, Минск, Харвест, Вып. 13, с. 254—272. * 2018: ''Сказ полесского села, или о фольклоризации памяти о Второй мировой войне''. „Славяноведение” nr 6, s. 27–46. === Публікацыі па-беларуску === * 2000: ''Палякі-калгаснікі''. Наша Ніва, № 39 (196), 25.09.2000, с. 9—10. * 2005: ''Польскія даследаванні Палесся ў міжваеннае дваццацігоддзе: Станіслаў Дваракоўскі (1907—1976)''. Комплекснае даследаванне фальклору і этнакультуры Палесся. Матэрыялы ІІ Міжнароднай навуковай канферэнцыі, Мінск, БДУ, с. 142—154. * 2008: ''Юзаф Абрэмбскі (1905–1967): да біяграфіі антраполага''. Homo Historicus 2008 / пад. рэд. [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|А. Смаленчука]], Вільня, ЕГУ, 2008, с. 217—235. * 2009: ''Забыты яўрэйскі навуковец з даваеннай Вільні: слова пра Даніэля Файнштэйна'' (разам з К. Шыманяк). Homo historicus 2009 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2010, с. 286—305. * 2011: ''Палессе Юзафа Абрэмбскага''. Arche № 3 (102), с. 118—136. * 2011: ''Паміж аповедам і пісаннем. Апавяданні Ніны Лушчык-Ільянковай як маніфест ідэнтычнасці''. Arche, № 3 (102), с. 52—64. * 2012: ''Паміж панам і жыдом. Заўвагі пра структуру ідэнтычнасці беларускіх калгаснікаў рубяжа ХХ–ХХІ ст''. Homo Historicus 2012 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2012, c. 89—117. * 2013: ''Простыя рабочыя людзі-хрысціяне, або Аўтапартрэт беларускіх калгаснікаў''. Arche № 4, c. 518—542. * 2017: ''„Паляшук” у нарадазнаўчым дыскурсе. Эскіз да партрэта паводле Ludu Кольберга''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 4, Мінск: Беларуская навука, с. 150—163. * 2018: ''„Паляшук” дэгуманізаваны. Польскае стаўленне да Палесся ў святле міфа''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 5, Мінск: Беларуская навука, с. 176—190. * 2019: ''Антрапалогія на службе палітыкі? Выпадак Юзафа Абрэмбскага, даследчыка этнічнасці ў міжваеннай Польшчы''. Homo Historicus 2019 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, Палітычная сфера, 2019, с. 192—215. * 2019: ''“Паляшук” непрыручаны. Вакол функцыі сялянскасці ў канструяванні польскасці''. Род Скірмунтаў і Палессе ў эпоху сацыяльнай і нацыянальнай трансфармацыі грамадства гістарычнай Літвы. XIX–XX стст. / Ród Skirmuntów i Polesie w epoce przemian społecznych i narodowych na ziemiach historycznej Litwy. XIX–XX ww., рэд. А. Смалянчук, Мінск: Выдавец Зміцер Колас, с. 313—345. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Энгелькінг Ганна Альбертына}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Этнолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беластоцкага ўніверсітэта]] t47ccp4yhezthcfnlfq90zthqxvsxvc 5134102 5134101 2026-04-30T17:07:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5134102 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Энгелькінг}} {{Навуковец |Імя = Ганна Энгелькінг |Арыгінал імя = {{lang-pl|Anna Albertyna Engelking}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|13|4|1959}} |Месца нараджэння = [[Варшава]], [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Польшча}} |Род дзейнасці = [[Этналогія|этнолаг]], [[Антрапалогія|антраполаг]], [[беларусіст]] |Месца працы = [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытут славістыкі ПАН]], [[Варшаўскі ўніверсітэт]], [[Беластоцкі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = доктар габілітаваны гуманітарных навук (2013) |Навуковае званне = прафесар інстытута |Альма-матэр = [[Варшаўскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Рэната Грэгарчыкова]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = {{Срэбны Крыж Заслугі|2024}} {{Медаль Заслужаны культуры Gloria Artis|2025|бронзавы}} }} '''Га́нна Альберты́на Э́нгелькінг''' (таксама Энгелькінг-Шафраньска; {{lang-pl|Anna Albertyna Engelking-Szafrańska}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— польскі [[этнолаг]], [[доктар габілітаваны]] гуманітарных навук у галіне этналогіі са спецыялізацыяй па беларусазнаўчай антрапалогіі, гісторыі польскай этналогіі і этналінгвістыцы. Прафесар [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытута славістыкі]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (ПАН)<ref name="nauka">{{cite web|url=https://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=85405&_k=2o8rqn|title=dr hab. Anna Albertyna Engelking|publisher=baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI)|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ispan_prof">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/pracownik/anna-engelking/|title=Dr hab. Anna Engelking, prof. IS PAN|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 13 красавіка 1959 года ў [[Варшава|Варшаве]]<ref name="fnp">{{cite web|url=http://monografie.fnp.org.pl/book/84/klatwa-rzecz-o-ludowej-magii-slowa|title=Monografie FNP - Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa|publisher=monografie.fnp.org.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Паходзіць з сям'і навукоўцаў. Яе бацька&nbsp;— [[Рышард Энгелькінг]], прафесар матэматычных навук, вядомы таполаг, які працаваў у ПАН і Варшаўскім універсітэце, а таксама перакладчык французскай літаратуры. Сястра&nbsp;— [[Барбара Энгелькінг]], псіхолаг і сацыёлаг, прафесар і кіраўніца Цэнтра даследаванняў Халакосту пры Інстытуце філасофіі і сацыялогіі ПАН. Стрыечны брат&nbsp;— [[Лешак Энгелькінг]], польскі філолаг, літаратуразнаўца, паэт і перакладчык, звязаны з [[Лодзьскі ўніверсітэт|Лодзьскім універсітэтам]]<ref name="ktojest">{{кніга |загаловак=Kto jest kim w Polsce: informator biograficzny |адказны=Lubomir Mackiewicz (red.), Anna Żołna (red.) |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo „Interpress” |год=1993 |старонак= |старонкі=149–150}}</ref>. У 1983 годзе скончыла польскую філалогію, а ў 1986 годзе&nbsp;— этнаграфію ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]] (UW). У 1998 годзе на [[Факультэт паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] абараніла доктарскую дысертацыю па мовазнаўстве на тэму «Магія народных славесных рытуалаў на прыкладзе праклёну» ({{lang-pl|Magia ludowych rytuałów słownych na przykładzie klątwy}}), напісаную пад кіраўніцтвам прафесара [[Рэната Грэгарчыкова|Рэнаты Грэгарчыковай]]. Ступень доктара габілітаванага атрымала ў 2013 годзе ў Інстытуце археалогіі і этналогіі ПАН на падставе агульнага навуковага здабытку і манаграфіі «Калгаснікі. Антрапалагічнае даследаванне ідэнтычнасці беларускай вёскі мяжы XX і XXI стагоддзяў» ({{lang-pl|Kołchoźnicy. Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku}})<ref name="nauka"/><ref name="ispan_prof"/>. == Працоўная і навуковая дзейнасць == Прафесійная кар'ера Ганны Энгелькінг шчыльна звязана з вядучымі акадэмічнымі цэнтрамі Польшчы. У 1983—1994 гадах яна працавала ў Інстытуце польскай мовы на факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1994 па 1998 год з'яўлялася супрацоўніцай Кафедры этналогіі і культурнай антрапалогіі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1997 па 2004 год працавала на [[Кафедра беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта|Кафедры беларускай культуры]] філалагічнага факультэта [[Беластоцкі ўніверсітэт|Беластоцкага ўніверсітэта]]. У 2005—2007 гадах працавала ў Цэнтры даследаванняў антычнай традыцыі ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе Варшаўскага ўніверсітэта. Пазней звязала сваю дзейнасць з [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытутам славістыкі ПАН]], дзе ў 2007—2011 гадах займала пасаду намесніка дырэктара па агульных пытаннях, а ў 2011—2015 гадах&nbsp;— дырэктара інстытута<ref name="ispan_hist">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/o-instytucie/historia/|title=Historia|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Галоўныя навуковыя інтарэсы даследчыцы ахопліваюць гісторыю польскай этналогіі (асабліва ў міжваеннае дваццацігоддзе) і [[Славістыка|славістыкі]], антрапалогію і культурную памяць беларускай вёскі, а таксама праблематыку культурных памежжаў (польска-беларуска-літоўскага і беларуска-ўкраінскага). Яна стала праводзіць палявыя даследаванні ў [[Беларусь|Беларусі]]. Акрамя таго, Ганна Энгелькінг актыўна займаецца распрацоўкай навуковай спадчыны і біяграфіі вядомага этнографа і сацыёлага [[Юзаф Абрэмбскі|Юзафа Абрэмбскага]], з'яўляецца рэдактарам інтэрнэт-партала, прысвечанага яго дзейнасці<ref name="ispan_obrebski">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/obrebski/|title=Strona główna|publisher=Józef Obrębski (1905–1967)|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Ганна Энгелькінг выступала кіраўніком і выканаўцам шэрагу буйных даследчых праектаў. У 1995—1998 гадах кіравала крытычным аналізам і апрацоўкай палескіх этнаграфічных матэрыялаў Юзафа Абрэмбскага. У 2003—2005 гадах удзельнічала ў праекце па даследаванні межаў і памежжаў у свядомасці мясцовых супольнасцей усходняга памежжа Польшчы. Даследавала македонскі рэгіён [[Парэчча (Македонія)|Парэчча]] праз 80 гадоў пасля даследаванняў Ю. Абрэмбскага (праекты 2011—2015 і 2018—2020 гадоў). Таксама кіравала праектам Фонду славістыкі па алічбоўцы і публікацыі невядомай дакументацыі Юзафа Абрэмбскага з Македоніі (2018—2019). Ганна Энгелькінг займае шэраг кіруючых і ганаровых пасад у польскіх навуковых арганізацыях. Яна з'яўлялася віцэ-старшынёй Навуковай рады Інстытута славістыкі ПАН (2019—2022)<ref name="uw_bib">{{cite web|url=http://bibliografia.icm.edu.pl/g2/main.pl?mod=s&a=1&s=14559&imie=Anna&nazwisko=Engelking|title=Bibliografia UW|publisher=bibliografia.icm.edu.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref> і віцэ-старшынёй Камітэта этналагічных навук ПАН (2020—2023)<ref name="pan_kometno">{{cite web|url=http://www.kometno.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=322&Itemid=188|title=Kadencja 2020-2023|publisher=www.kometno.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Шмат гадоў актыўна працуе ў [[Польскае этналагічнае таварыства|Польскім этналагічным таварыстве]] (PTL), дзе ўваходзіла ў Галоўнае ўпраўленне (2015—2019), выконвала абавязкі віцэ-прэзідэнта (2019—2023)<ref name="ptl_zarzad">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/296|title=Zarząd Główny PTL na kadencję 2019-2023 wybrany!|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ptl_hist">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/o-ptl/struktura/zarzad-glowny/135|title=Poprzednie składy władz PTL|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>, а таксама ўзначальвала Варшаўскае аддзяленне (2013—2017, 2017—2021)<ref name="ptl_waw">{{cite web|url=http://old.ptl.info.pl/?page_id=3685|title=Warszawa » Strona domowa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego|publisher=|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Прадстаўляла таварыства ў Радзе навуковых таварыстваў ПАН (2019—2022)<ref name="pan_rtn">{{cite web|url=http://www.rtn.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=58&Itemid=192&lang=pl|title=Skład|publisher=www.rtn.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. З 2017 года ўзначальвае Капітулу прэміі Фонду славістыкі<ref name="fund_slaw">{{cite web|url=https://fundacjaslawistyczna.pl/o-fundacji/rada-fundacji-slawistycznej/|title=Rada Fundacji Slawistycznej|publisher=Fundacja Slawistyczna|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Яна таксама з'яўляецца членам [[Еўрапейская асацыяцыя сацыяльных антраполагаў|Еўрапейскай асацыяцыі сацыяльных антраполагаў]], [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]], [[Польска-беларускае таварыства|Польска-беларускага таварыства]] і беларускага [[Загароддзе (таварыства)|Навукова-краязнаўчага таварыства «Загароддзе»]]. == Узнагароды == * [[Узнагарода Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]] ў катэгорыі «Найлепшая польская манаграфія датычна Беларусі ў 2011—2015 гадах» за кнігу «Калгаснікі...» (2016). * [[Узнагарода «Przeglądu Wschodniego»]] ў катэгорыі «Айчынныя творы» (2012). * Сярэбраны [[Крыж Заслугі (Польшча)|Крыж Заслугі]] (2024). * Бронзавы [[Медаль «Заслужаны культуры Gloria Artis»|медаль «Заслужаны культуры Gloria Artis»]] (2025)<ref name="ptl_gloria">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/aktualnosci/627|title=Odznaczenia MKiDN dla Członkiń i Członków PTL - GRATULACJE|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2025}}</ref>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * 2000: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej (1-е выд.). * 2010: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Warszawa: Oficyna Naukowa (2-е выд.). * 2012: ''Kołchoźnicy: Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku.'' Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK. * 2017: ''The Curse. On Folk Magic of the Word''. Warszawa: Instytut Slawistyki PAN. === Пад рэдакцыяй === * 2004: Nina Łuszczyk-Ilienkowa, ''Pińsk, Elektrownia. Mam dziesięć lat.'' Warszawa: Świat Literacki. * 2007: Józef Obrębski, ''Polesie. Studia etnosocjologiczne. T. 1.'' Warszawa: Oficyna Naukowa. * 2013: Czesław Pietkiewicz, ''Kultura społeczna Polesia Rzeczyckiego''. Toruń: Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej (серыя «Etnografia Ocalona»). * 2020: Józef Obrębski, ''The Giaours of Macedonia. Selected writings''. Warszawa: Oficyna Naukowa. === Выбраныя артыкулы па-польску і па-англійску === * 1999: ''The natsyas of the Grodno region of Belarus: a field study''. „Nations and Nationalism”, no 2(5), p. 175–206. * 2012: ''Wokół pierwszej polskiej systematyki zamówień. O zapomnianej propozycji Józefa Obrębskiego''. „Poznańskie Studia Slawistyczne” nr 3, s. 61–74. * 2013: ''Simple Hardworking Christian Folks, or the Self-Image of Contemporary Belarusian Kolkhozniks: An Anthropologist’s Assessment of a Two-Decade Research Study''. „East European Politics and Societies and Cultures”, vol. 27, no 2, p. 260–279. * 2014: ''Z dziejów wileńskiego ośrodka etnograficznego w dwudziestoleciu międzywojennym. W stronę profesjonalnych badań terenowych pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego.'' У зборніку: ''W krainie wielu tradycji. Badania etnograficzne na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim w XX i początkach XX wieku.'' * 2015: ''The myth of the Tower of Babel and its consequences: The indigenous grammars of the mixed world. A contribution to the anthropology of borderlands (based on research in Belarusian-Lithuanian borderlands)'', „Český lid: Etnologický časopis” nr 1 (102), s. 1–26. * 2017: ''„Poleszuk” nieoswojony. Wokół funkcji chłopskości w konstruowaniu polskości,'' „Teksty Drugie” 6, s. 68–94. * 2018: ''Macedońskie Trobriandy. Józef Obrębski i pierwsze badania wsi europejskiej w paradygmacie funkcjonalizmu''. „Lud”, t. 102, s. 185–210. * 2019: ''Nauka na usługach polityki? Przypadek Józefa Obrębskiego''. „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 51. * 2021: ''„Our own traitor” as the Focal Point of Belarusian Folk Narrative on Local Perpetrators of the Holocaust''. У зборніку: ''Places, Spaces, and Voids in the Holocaust''. Vol. 3. === Выбраныя артыкулы па-руску === * 2014: ''Идентичность беларуских колхозников: между “паном” и “жидом”'', Деды: дайджест публикаций о белорусской истории, Минск, Харвест, Вып. 13, с. 254—272. * 2018: ''Сказ полесского села, или о фольклоризации памяти о Второй мировой войне''. „Славяноведение” nr 6, s. 27–46. === Публікацыі па-беларуску === * 2000: ''Палякі-калгаснікі''. Наша Ніва, № 39 (196), 25.09.2000, с. 9—10. * 2005: ''Польскія даследаванні Палесся ў міжваеннае дваццацігоддзе: Станіслаў Дваракоўскі (1907—1976)''. Комплекснае даследаванне фальклору і этнакультуры Палесся. Матэрыялы ІІ Міжнароднай навуковай канферэнцыі, Мінск, БДУ, с. 142—154. * 2008: ''Юзаф Абрэмбскі (1905–1967): да біяграфіі антраполага''. Homo Historicus 2008 / пад. рэд. [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|А. Смаленчука]], Вільня, ЕГУ, 2008, с. 217—235. * 2009: ''Забыты яўрэйскі навуковец з даваеннай Вільні: слова пра Даніэля Файнштэйна'' (разам з К. Шыманяк). Homo historicus 2009 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2010, с. 286—305. * 2011: ''Палессе Юзафа Абрэмбскага''. Arche № 3 (102), с. 118—136. * 2011: ''Паміж аповедам і пісаннем. Апавяданні Ніны Лушчык-Ільянковай як маніфест ідэнтычнасці''. Arche, № 3 (102), с. 52—64. * 2012: ''Паміж панам і жыдом. Заўвагі пра структуру ідэнтычнасці беларускіх калгаснікаў рубяжа ХХ–ХХІ ст''. Homo Historicus 2012 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2012, c. 89—117. * 2013: ''Простыя рабочыя людзі-хрысціяне, або Аўтапартрэт беларускіх калгаснікаў''. Arche № 4, c. 518—542. * 2017: ''„Паляшук” у нарадазнаўчым дыскурсе. Эскіз да партрэта паводле Ludu Кольберга''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 4, Мінск: Беларуская навука, с. 150—163. * 2018: ''„Паляшук” дэгуманізаваны. Польскае стаўленне да Палесся ў святле міфа''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 5, Мінск: Беларуская навука, с. 176—190. * 2019: ''Антрапалогія на службе палітыкі? Выпадак Юзафа Абрэмбскага, даследчыка этнічнасці ў міжваеннай Польшчы''. Homo Historicus 2019 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, Палітычная сфера, 2019, с. 192—215. * 2019: ''“Паляшук” непрыручаны. Вакол функцыі сялянскасці ў канструяванні польскасці''. Род Скірмунтаў і Палессе ў эпоху сацыяльнай і нацыянальнай трансфармацыі грамадства гістарычнай Літвы. XIX–XX стст. / Ród Skirmuntów i Polesie w epoce przemian społecznych i narodowych na ziemiach historycznej Litwy. XIX–XX ww., рэд. А. Смалянчук, Мінск: Выдавец Зміцер Колас, с. 313—345. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Энгелькінг Ганна Альбертына}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Этнолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беластоцкага ўніверсітэта]] dtkoam8o079vao6w55c309xklcu73dq 5134103 5134102 2026-04-30T17:08:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134103 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Энгелькінг}} {{Навуковец}} '''Га́нна Альберты́на Энгелькінг''' (таксама Энгелькінг-Шафраньска; {{lang-pl|Anna Albertyna Engelking-Szafrańska}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— польскі [[этнолаг]], [[доктар габілітаваны]] гуманітарных навук у галіне этналогіі са спецыялізацыяй па беларусазнаўчай антрапалогіі, гісторыі польскай этналогіі і этналінгвістыцы. Прафесар [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытута славістыкі]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (ПАН)<ref name="nauka">{{cite web|url=https://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=85405&_k=2o8rqn|title=dr hab. Anna Albertyna Engelking|publisher=baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI)|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ispan_prof">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/pracownik/anna-engelking/|title=Dr hab. Anna Engelking, prof. IS PAN|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 13 красавіка 1959 года ў [[Варшава|Варшаве]]<ref name="fnp">{{cite web|url=http://monografie.fnp.org.pl/book/84/klatwa-rzecz-o-ludowej-magii-slowa|title=Monografie FNP - Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa|publisher=monografie.fnp.org.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Паходзіць з сям'і навукоўцаў. Яе бацька&nbsp;— [[Рышард Энгелькінг]], прафесар матэматычных навук, вядомы таполаг, які працаваў у ПАН і Варшаўскім універсітэце, а таксама перакладчык французскай літаратуры. Сястра&nbsp;— [[Барбара Энгелькінг]], псіхолаг і сацыёлаг, прафесар і кіраўніца Цэнтра даследаванняў Халакосту пры Інстытуце філасофіі і сацыялогіі ПАН. Стрыечны брат&nbsp;— [[Лешак Энгелькінг]], польскі філолаг, літаратуразнаўца, паэт і перакладчык, звязаны з [[Лодзьскі ўніверсітэт|Лодзьскім універсітэтам]]<ref name="ktojest">{{кніга |загаловак=Kto jest kim w Polsce: informator biograficzny |адказны=Lubomir Mackiewicz (red.), Anna Żołna (red.) |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo „Interpress” |год=1993 |старонак= |старонкі=149–150}}</ref>. У 1983 годзе скончыла польскую філалогію, а ў 1986 годзе&nbsp;— этнаграфію ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]] (UW). У 1998 годзе на [[Факультэт паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] абараніла доктарскую дысертацыю па мовазнаўстве на тэму «Магія народных славесных рытуалаў на прыкладзе праклёну» ({{lang-pl|Magia ludowych rytuałów słownych na przykładzie klątwy}}), напісаную пад кіраўніцтвам прафесара [[Рэната Грэгарчыкова|Рэнаты Грэгарчыковай]]. Ступень доктара габілітаванага атрымала ў 2013 годзе ў Інстытуце археалогіі і этналогіі ПАН на падставе агульнага навуковага здабытку і манаграфіі «Калгаснікі. Антрапалагічнае даследаванне ідэнтычнасці беларускай вёскі мяжы XX і XXI стагоддзяў» ({{lang-pl|Kołchoźnicy. Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku}})<ref name="nauka"/><ref name="ispan_prof"/>. == Працоўная і навуковая дзейнасць == Прафесійная кар'ера Ганны Энгелькінг шчыльна звязана з вядучымі акадэмічнымі цэнтрамі Польшчы. У 1983—1994 гадах яна працавала ў Інстытуце польскай мовы на факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1994 па 1998 год з'яўлялася супрацоўніцай Кафедры этналогіі і культурнай антрапалогіі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1997 па 2004 год працавала на [[Кафедра беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта|Кафедры беларускай культуры]] філалагічнага факультэта [[Беластоцкі ўніверсітэт|Беластоцкага ўніверсітэта]]. У 2005—2007 гадах працавала ў Цэнтры даследаванняў антычнай традыцыі ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе Варшаўскага ўніверсітэта. Пазней звязала сваю дзейнасць з [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытутам славістыкі ПАН]], дзе ў 2007—2011 гадах займала пасаду намесніка дырэктара па агульных пытаннях, а ў 2011—2015 гадах&nbsp;— дырэктара інстытута<ref name="ispan_hist">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/o-instytucie/historia/|title=Historia|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Галоўныя навуковыя інтарэсы даследчыцы ахопліваюць гісторыю польскай этналогіі (асабліва ў міжваеннае дваццацігоддзе) і [[Славістыка|славістыкі]], антрапалогію і культурную памяць беларускай вёскі, а таксама праблематыку культурных памежжаў (польска-беларуска-літоўскага і беларуска-ўкраінскага). Яна стала праводзіць палявыя даследаванні ў [[Беларусь|Беларусі]]. Акрамя таго, Ганна Энгелькінг актыўна займаецца распрацоўкай навуковай спадчыны і біяграфіі вядомага этнографа і сацыёлага [[Юзаф Абрэмбскі|Юзафа Абрэмбскага]], з'яўляецца рэдактарам інтэрнэт-партала, прысвечанага яго дзейнасці<ref name="ispan_obrebski">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/obrebski/|title=Strona główna|publisher=Józef Obrębski (1905–1967)|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Ганна Энгелькінг выступала кіраўніком і выканаўцам шэрагу буйных даследчых праектаў. У 1995—1998 гадах кіравала крытычным аналізам і апрацоўкай палескіх этнаграфічных матэрыялаў Юзафа Абрэмбскага. У 2003—2005 гадах удзельнічала ў праекце па даследаванні межаў і памежжаў у свядомасці мясцовых супольнасцей усходняга памежжа Польшчы. Даследавала македонскі рэгіён [[Парэчча (Македонія)|Парэчча]] праз 80 гадоў пасля даследаванняў Ю. Абрэмбскага (праекты 2011—2015 і 2018—2020 гадоў). Таксама кіравала праектам Фонду славістыкі па алічбоўцы і публікацыі невядомай дакументацыі Юзафа Абрэмбскага з Македоніі (2018—2019). Ганна Энгелькінг займае шэраг кіруючых і ганаровых пасад у польскіх навуковых арганізацыях. Яна з'яўлялася віцэ-старшынёй Навуковай рады Інстытута славістыкі ПАН (2019—2022)<ref name="uw_bib">{{cite web|url=http://bibliografia.icm.edu.pl/g2/main.pl?mod=s&a=1&s=14559&imie=Anna&nazwisko=Engelking|title=Bibliografia UW|publisher=bibliografia.icm.edu.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref> і віцэ-старшынёй Камітэта этналагічных навук ПАН (2020—2023)<ref name="pan_kometno">{{cite web|url=http://www.kometno.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=322&Itemid=188|title=Kadencja 2020-2023|publisher=www.kometno.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Шмат гадоў актыўна працуе ў [[Польскае этналагічнае таварыства|Польскім этналагічным таварыстве]] (PTL), дзе ўваходзіла ў Галоўнае ўпраўленне (2015—2019), выконвала абавязкі віцэ-прэзідэнта (2019—2023)<ref name="ptl_zarzad">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/296|title=Zarząd Główny PTL na kadencję 2019-2023 wybrany!|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ptl_hist">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/o-ptl/struktura/zarzad-glowny/135|title=Poprzednie składy władz PTL|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>, а таксама ўзначальвала Варшаўскае аддзяленне (2013—2017, 2017—2021)<ref name="ptl_waw">{{cite web|url=http://old.ptl.info.pl/?page_id=3685|title=Warszawa » Strona domowa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego|publisher=|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Прадстаўляла таварыства ў Радзе навуковых таварыстваў ПАН (2019—2022)<ref name="pan_rtn">{{cite web|url=http://www.rtn.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=58&Itemid=192&lang=pl|title=Skład|publisher=www.rtn.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. З 2017 года ўзначальвае Капітулу прэміі Фонду славістыкі<ref name="fund_slaw">{{cite web|url=https://fundacjaslawistyczna.pl/o-fundacji/rada-fundacji-slawistycznej/|title=Rada Fundacji Slawistycznej|publisher=Fundacja Slawistyczna|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Яна таксама з'яўляецца членам [[Еўрапейская асацыяцыя сацыяльных антраполагаў|Еўрапейскай асацыяцыі сацыяльных антраполагаў]], [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]], [[Польска-беларускае таварыства|Польска-беларускага таварыства]] і беларускага [[Загароддзе (таварыства)|Навукова-краязнаўчага таварыства «Загароддзе»]]. == Узнагароды == * [[Узнагарода Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]] ў катэгорыі «Найлепшая польская манаграфія датычна Беларусі ў 2011—2015 гадах» за кнігу «Калгаснікі...» (2016). * [[Узнагарода «Przeglądu Wschodniego»]] ў катэгорыі «Айчынныя творы» (2012). * Сярэбраны [[Крыж Заслугі (Польшча)|Крыж Заслугі]] (2024). * Бронзавы [[Медаль «Заслужаны культуры Gloria Artis»|медаль «Заслужаны культуры Gloria Artis»]] (2025)<ref name="ptl_gloria">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/aktualnosci/627|title=Odznaczenia MKiDN dla Członkiń i Członków PTL - GRATULACJE|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2025}}</ref>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * 2000: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej (1-е выд.). * 2010: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Warszawa: Oficyna Naukowa (2-е выд.). * 2012: ''Kołchoźnicy: Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku.'' Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK. * 2017: ''The Curse. On Folk Magic of the Word''. Warszawa: Instytut Slawistyki PAN. === Пад рэдакцыяй === * 2004: Nina Łuszczyk-Ilienkowa, ''Pińsk, Elektrownia. Mam dziesięć lat.'' Warszawa: Świat Literacki. * 2007: Józef Obrębski, ''Polesie. Studia etnosocjologiczne. T. 1.'' Warszawa: Oficyna Naukowa. * 2013: Czesław Pietkiewicz, ''Kultura społeczna Polesia Rzeczyckiego''. Toruń: Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej (серыя «Etnografia Ocalona»). * 2020: Józef Obrębski, ''The Giaours of Macedonia. Selected writings''. Warszawa: Oficyna Naukowa. === Выбраныя артыкулы па-польску і па-англійску === * 1999: ''The natsyas of the Grodno region of Belarus: a field study''. „Nations and Nationalism”, no 2(5), p. 175–206. * 2012: ''Wokół pierwszej polskiej systematyki zamówień. O zapomnianej propozycji Józefa Obrębskiego''. „Poznańskie Studia Slawistyczne” nr 3, s. 61–74. * 2013: ''Simple Hardworking Christian Folks, or the Self-Image of Contemporary Belarusian Kolkhozniks: An Anthropologist’s Assessment of a Two-Decade Research Study''. „East European Politics and Societies and Cultures”, vol. 27, no 2, p. 260–279. * 2014: ''Z dziejów wileńskiego ośrodka etnograficznego w dwudziestoleciu międzywojennym. W stronę profesjonalnych badań terenowych pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego.'' У зборніку: ''W krainie wielu tradycji. Badania etnograficzne na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim w XX i początkach XX wieku.'' * 2015: ''The myth of the Tower of Babel and its consequences: The indigenous grammars of the mixed world. A contribution to the anthropology of borderlands (based on research in Belarusian-Lithuanian borderlands)'', „Český lid: Etnologický časopis” nr 1 (102), s. 1–26. * 2017: ''„Poleszuk” nieoswojony. Wokół funkcji chłopskości w konstruowaniu polskości,'' „Teksty Drugie” 6, s. 68–94. * 2018: ''Macedońskie Trobriandy. Józef Obrębski i pierwsze badania wsi europejskiej w paradygmacie funkcjonalizmu''. „Lud”, t. 102, s. 185–210. * 2019: ''Nauka na usługach polityki? Przypadek Józefa Obrębskiego''. „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 51. * 2021: ''„Our own traitor” as the Focal Point of Belarusian Folk Narrative on Local Perpetrators of the Holocaust''. У зборніку: ''Places, Spaces, and Voids in the Holocaust''. Vol. 3. === Выбраныя артыкулы па-руску === * 2014: ''Идентичность беларуских колхозников: между “паном” и “жидом”'', Деды: дайджест публикаций о белорусской истории, Минск, Харвест, Вып. 13, с. 254—272. * 2018: ''Сказ полесского села, или о фольклоризации памяти о Второй мировой войне''. „Славяноведение” nr 6, s. 27–46. === Публікацыі па-беларуску === * 2000: ''Палякі-калгаснікі''. Наша Ніва, № 39 (196), 25.09.2000, с. 9—10. * 2005: ''Польскія даследаванні Палесся ў міжваеннае дваццацігоддзе: Станіслаў Дваракоўскі (1907—1976)''. Комплекснае даследаванне фальклору і этнакультуры Палесся. Матэрыялы ІІ Міжнароднай навуковай канферэнцыі, Мінск, БДУ, с. 142—154. * 2008: ''Юзаф Абрэмбскі (1905–1967): да біяграфіі антраполага''. Homo Historicus 2008 / пад. рэд. [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|А. Смаленчука]], Вільня, ЕГУ, 2008, с. 217—235. * 2009: ''Забыты яўрэйскі навуковец з даваеннай Вільні: слова пра Даніэля Файнштэйна'' (разам з К. Шыманяк). Homo historicus 2009 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2010, с. 286—305. * 2011: ''Палессе Юзафа Абрэмбскага''. Arche № 3 (102), с. 118—136. * 2011: ''Паміж аповедам і пісаннем. Апавяданні Ніны Лушчык-Ільянковай як маніфест ідэнтычнасці''. Arche, № 3 (102), с. 52—64. * 2012: ''Паміж панам і жыдом. Заўвагі пра структуру ідэнтычнасці беларускіх калгаснікаў рубяжа ХХ–ХХІ ст''. Homo Historicus 2012 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2012, c. 89—117. * 2013: ''Простыя рабочыя людзі-хрысціяне, або Аўтапартрэт беларускіх калгаснікаў''. Arche № 4, c. 518—542. * 2017: ''„Паляшук” у нарадазнаўчым дыскурсе. Эскіз да партрэта паводле Ludu Кольберга''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 4, Мінск: Беларуская навука, с. 150—163. * 2018: ''„Паляшук” дэгуманізаваны. Польскае стаўленне да Палесся ў святле міфа''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 5, Мінск: Беларуская навука, с. 176—190. * 2019: ''Антрапалогія на службе палітыкі? Выпадак Юзафа Абрэмбскага, даследчыка этнічнасці ў міжваеннай Польшчы''. Homo Historicus 2019 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, Палітычная сфера, 2019, с. 192—215. * 2019: ''“Паляшук” непрыручаны. Вакол функцыі сялянскасці ў канструяванні польскасці''. Род Скірмунтаў і Палессе ў эпоху сацыяльнай і нацыянальнай трансфармацыі грамадства гістарычнай Літвы. XIX–XX стст. / Ród Skirmuntów i Polesie w epoce przemian społecznych i narodowych na ziemiach historycznej Litwy. XIX–XX ww., рэд. А. Смалянчук, Мінск: Выдавец Зміцер Колас, с. 313—345. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Энгелькінг Ганна Альбертына}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Этнолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беластоцкага ўніверсітэта]] p3m8hjmop7x2irqj9e5sw88qkgnc1qz 5134109 5134103 2026-04-30T17:14:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 + 4 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134109 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Энгелькінг}} {{Навуковец}} '''Га́нна Альберты́на Энгелькінг''' (таксама Энгелькінг-Шафраньска; {{lang-pl|Anna Albertyna Engelking-Szafrańska}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— польскі [[этнолаг]], [[доктар габілітаваны]] гуманітарных навук у галіне этналогіі са спецыялізацыяй па беларусазнаўчай антрапалогіі, гісторыі польскай этналогіі і этналінгвістыцы. Прафесар [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытута славістыкі]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (ПАН)<ref name="nauka">{{cite web|url=https://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=85405&_k=2o8rqn|title=dr hab. Anna Albertyna Engelking|publisher=baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI)|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ispan_prof">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/pracownik/anna-engelking/|title=Dr hab. Anna Engelking, prof. IS PAN|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 13 красавіка 1959 года ў [[Варшава|Варшаве]]<ref name="fnp">{{cite web|url=http://monografie.fnp.org.pl/book/84/klatwa-rzecz-o-ludowej-magii-slowa|title=Monografie FNP - Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa|publisher=monografie.fnp.org.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Паходзіць з сям'і навукоўцаў. Яе бацька&nbsp;— [[Рышард Энгелькінг]], прафесар матэматычных навук, вядомы таполаг, які працаваў у ПАН і Варшаўскім універсітэце, а таксама перакладчык французскай літаратуры. Сястра&nbsp;— [[Барбара Энгелькінг]], псіхолаг і сацыёлаг, прафесар і кіраўніца Цэнтра даследаванняў Халакосту пры Інстытуце філасофіі і сацыялогіі ПАН. Стрыечны брат&nbsp;— [[Лешак Энгелькінг]], польскі філолаг, літаратуразнаўца, паэт і перакладчык, звязаны з [[Лодзьскі ўніверсітэт|Лодзьскім універсітэтам]]<ref name="ktojest">{{кніга |загаловак=Kto jest kim w Polsce: informator biograficzny |адказны=Lubomir Mackiewicz (red.), Anna Żołna (red.) |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo „Interpress” |год=1993 |старонак= |старонкі=149–150}}</ref>. У 1983 годзе скончыла польскую філалогію, а ў 1986 годзе&nbsp;— этнаграфію ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]] (UW). У 1998 годзе на [[Факультэт паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] абараніла доктарскую дысертацыю па мовазнаўстве на тэму «Магія народных славесных рытуалаў на прыкладзе праклёну» ({{lang-pl|Magia ludowych rytuałów słownych na przykładzie klątwy}}), напісаную пад кіраўніцтвам прафесара [[Рэната Грэгарчыкова|Рэнаты Грэгарчыковай]]. Ступень доктара габілітаванага атрымала ў 2013 годзе ў Інстытуце археалогіі і этналогіі ПАН на падставе агульнага навуковага здабытку і манаграфіі «Калгаснікі. Антрапалагічнае даследаванне ідэнтычнасці беларускай вёскі мяжы XX і XXI стагоддзяў» ({{lang-pl|Kołchoźnicy. Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku}})<ref name="nauka"/><ref name="ispan_prof"/>. == Працоўная і навуковая дзейнасць == Прафесійная кар'ера Ганны Энгелькінг шчыльна звязана з вядучымі акадэмічнымі цэнтрамі Польшчы. У 1983—1994 гадах яна працавала ў Інстытуце польскай мовы на факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1994 па 1998 год з'яўлялася супрацоўніцай Кафедры этналогіі і культурнай антрапалогіі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1997 па 2004 год працавала на [[Кафедра беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта|Кафедры беларускай культуры]] філалагічнага факультэта [[Беластоцкі ўніверсітэт|Беластоцкага ўніверсітэта]]. У 2005—2007 гадах працавала ў Цэнтры даследаванняў антычнай традыцыі ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе Варшаўскага ўніверсітэта. Пазней звязала сваю дзейнасць з [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытутам славістыкі ПАН]], дзе ў 2007—2011 гадах займала пасаду намесніка дырэктара па агульных пытаннях, а ў 2011—2015 гадах&nbsp;— дырэктара інстытута<ref name="ispan_hist">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/o-instytucie/historia/|title=Historia|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Галоўныя навуковыя інтарэсы даследчыцы ахопліваюць гісторыю польскай этналогіі (асабліва ў міжваеннае дваццацігоддзе) і [[Славістыка|славістыкі]], антрапалогію і культурную памяць беларускай вёскі, а таксама праблематыку культурных памежжаў (польска-беларуска-літоўскага і беларуска-ўкраінскага). Яна стала праводзіць палявыя даследаванні ў [[Беларусь|Беларусі]]. Акрамя таго, Ганна Энгелькінг актыўна займаецца распрацоўкай навуковай спадчыны і біяграфіі вядомага этнографа і сацыёлага [[Юзаф Абрэмбскі|Юзафа Абрэмбскага]], з'яўляецца рэдактарам інтэрнэт-партала, прысвечанага яго дзейнасці<ref name="ispan_obrebski">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/obrebski/|title=Strona główna|publisher=Józef Obrębski (1905–1967)|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Ганна Энгелькінг выступала кіраўніком і выканаўцам шэрагу буйных даследчых праектаў. У 1995—1998 гадах кіравала крытычным аналізам і апрацоўкай палескіх этнаграфічных матэрыялаў Юзафа Абрэмбскага. У 2003—2005 гадах удзельнічала ў праекце па даследаванні межаў і памежжаў у свядомасці мясцовых супольнасцей усходняга памежжа Польшчы. Даследавала македонскі рэгіён [[Парэчча (Македонія)|Парэчча]] праз 80 гадоў пасля даследаванняў Ю. Абрэмбскага (праекты 2011—2015 і 2018—2020 гадоў). Таксама кіравала праектам Фонду славістыкі па алічбоўцы і публікацыі невядомай дакументацыі Юзафа Абрэмбскага з Македоніі (2018—2019). Ганна Энгелькінг займае шэраг кіруючых і ганаровых пасад у польскіх навуковых арганізацыях. Яна з'яўлялася віцэ-старшынёй Навуковай рады Інстытута славістыкі ПАН (2019—2022)<ref name="uw_bib">{{cite web|url=http://bibliografia.icm.edu.pl/g2/main.pl?mod=s&a=1&s=14559&imie=Anna&nazwisko=Engelking|title=Bibliografia UW|publisher=bibliografia.icm.edu.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref> і віцэ-старшынёй Камітэта этналагічных навук ПАН (2020—2023)<ref name="pan_kometno">{{cite web|url=http://www.kometno.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=322&Itemid=188|title=Kadencja 2020-2023|publisher=www.kometno.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Шмат гадоў актыўна працуе ў [[Польскае этналагічнае таварыства|Польскім этналагічным таварыстве]] (PTL), дзе ўваходзіла ў Галоўнае ўпраўленне (2015—2019), выконвала абавязкі віцэ-прэзідэнта (2019—2023)<ref name="ptl_zarzad">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/296|title=Zarząd Główny PTL na kadencję 2019-2023 wybrany!|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ptl_hist">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/o-ptl/struktura/zarzad-glowny/135|title=Poprzednie składy władz PTL|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>, а таксама ўзначальвала Варшаўскае аддзяленне (2013—2017, 2017—2021)<ref name="ptl_waw">{{cite web|url=http://old.ptl.info.pl/?page_id=3685|title=Warszawa » Strona domowa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego|publisher=|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Прадстаўляла таварыства ў Радзе навуковых таварыстваў ПАН (2019—2022)<ref name="pan_rtn">{{cite web|url=http://www.rtn.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=58&Itemid=192&lang=pl|title=Skład|publisher=www.rtn.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. З 2017 года ўзначальвае Капітулу прэміі Фонду славістыкі<ref name="fund_slaw">{{cite web|url=https://fundacjaslawistyczna.pl/o-fundacji/rada-fundacji-slawistycznej/|title=Rada Fundacji Slawistycznej|publisher=Fundacja Slawistyczna|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Яна таксама з'яўляецца членам [[Еўрапейская асацыяцыя сацыяльных антраполагаў|Еўрапейскай асацыяцыі сацыяльных антраполагаў]], [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]], [[Польска-беларускае таварыства|Польска-беларускага таварыства]] і беларускага [[Загароддзе (таварыства)|Навукова-краязнаўчага таварыства «Загароддзе»]]. == Узнагароды == * [[Узнагарода Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]] ў катэгорыі «Найлепшая польская манаграфія датычна Беларусі ў 2011—2015 гадах» за кнігу «Калгаснікі...» (2016). * [[Узнагарода «Przeglądu Wschodniego»]] ў катэгорыі «Айчынныя творы» (2012). * Сярэбраны [[Крыж Заслугі (Польшча)|Крыж Заслугі]] (2024). * Бронзавы [[Медаль «Заслужаны культуры Gloria Artis»|медаль «Заслужаны культуры Gloria Artis»]] (2025)<ref name="ptl_gloria">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/aktualnosci/627|title=Odznaczenia MKiDN dla Członkiń i Członków PTL - GRATULACJE|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2025}}</ref>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * 2000: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej (1-е выд.). * 2010: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Warszawa: Oficyna Naukowa (2-е выд.). * 2012: ''Kołchoźnicy: Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku.'' Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK. * 2017: ''The Curse. On Folk Magic of the Word''. Warszawa: Instytut Slawistyki PAN. === Пад рэдакцыяй === * 2004: Nina Łuszczyk-Ilienkowa, ''Pińsk, Elektrownia. Mam dziesięć lat.'' Warszawa: Świat Literacki. * 2007: Józef Obrębski, ''Polesie. Studia etnosocjologiczne. T. 1.'' Warszawa: Oficyna Naukowa. * 2013: Czesław Pietkiewicz, ''Kultura społeczna Polesia Rzeczyckiego''. Toruń: Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej (серыя «Etnografia Ocalona»). * 2020: Józef Obrębski, ''The Giaours of Macedonia. Selected writings''. Warszawa: Oficyna Naukowa. === Выбраныя артыкулы па-польску і па-англійску === * 1999: ''The natsyas of the Grodno region of Belarus: a field study''. „Nations and Nationalism”, no 2(5), p. 175–206. * 2012: ''Wokół pierwszej polskiej systematyki zamówień. O zapomnianej propozycji Józefa Obrębskiego''. „Poznańskie Studia Slawistyczne” nr 3, s. 61–74. * 2013: ''Simple Hardworking Christian Folks, or the Self-Image of Contemporary Belarusian Kolkhozniks: An Anthropologist’s Assessment of a Two-Decade Research Study''. „East European Politics and Societies and Cultures”, vol. 27, no 2, p. 260–279. * 2014: ''Z dziejów wileńskiego ośrodka etnograficznego w dwudziestoleciu międzywojennym. W stronę profesjonalnych badań terenowych pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego.'' У зборніку: ''W krainie wielu tradycji. Badania etnograficzne na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim w XX i początkach XX wieku.'' * 2015: ''The myth of the Tower of Babel and its consequences: The indigenous grammars of the mixed world. A contribution to the anthropology of borderlands (based on research in Belarusian-Lithuanian borderlands)'', „Český lid: Etnologický časopis” nr 1 (102), s. 1–26. * 2017: ''„Poleszuk” nieoswojony. Wokół funkcji chłopskości w konstruowaniu polskości,'' „Teksty Drugie” 6, s. 68–94. * 2018: ''Macedońskie Trobriandy. Józef Obrębski i pierwsze badania wsi europejskiej w paradygmacie funkcjonalizmu''. „Lud”, t. 102, s. 185–210. * 2019: ''Nauka na usługach polityki? Przypadek Józefa Obrębskiego''. „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 51. * 2021: ''„Our own traitor” as the Focal Point of Belarusian Folk Narrative on Local Perpetrators of the Holocaust''. У зборніку: ''Places, Spaces, and Voids in the Holocaust''. Vol. 3. === Выбраныя артыкулы па-руску === * 2014: ''Идентичность беларуских колхозников: между “паном” и “жидом”'', Деды: дайджест публикаций о белорусской истории, Минск, Харвест, Вып. 13, с. 254—272. * 2018: ''Сказ полесского села, или о фольклоризации памяти о Второй мировой войне''. „Славяноведение” nr 6, s. 27–46. === Публікацыі па-беларуску === * 2000: ''Палякі-калгаснікі''. Наша Ніва, № 39 (196), 25.09.2000, с. 9—10. * 2005: ''Польскія даследаванні Палесся ў міжваеннае дваццацігоддзе: Станіслаў Дваракоўскі (1907—1976)''. Комплекснае даследаванне фальклору і этнакультуры Палесся. Матэрыялы ІІ Міжнароднай навуковай канферэнцыі, Мінск, БДУ, с. 142—154. * 2008: ''Юзаф Абрэмбскі (1905–1967): да біяграфіі антраполага''. Homo Historicus 2008 / пад. рэд. [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|А. Смаленчука]], Вільня, ЕГУ, 2008, с. 217—235. * 2009: ''Забыты яўрэйскі навуковец з даваеннай Вільні: слова пра Даніэля Файнштэйна'' (разам з К. Шыманяк). Homo historicus 2009 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2010, с. 286—305. * 2011: ''Палессе Юзафа Абрэмбскага''. Arche № 3 (102), с. 118—136. * 2011: ''Паміж аповедам і пісаннем. Апавяданні Ніны Лушчык-Ільянковай як маніфест ідэнтычнасці''. Arche, № 3 (102), с. 52—64. * 2012: ''Паміж панам і жыдом. Заўвагі пра структуру ідэнтычнасці беларускіх калгаснікаў рубяжа ХХ–ХХІ ст''. Homo Historicus 2012 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2012, c. 89—117. * 2013: ''Простыя рабочыя людзі-хрысціяне, або Аўтапартрэт беларускіх калгаснікаў''. Arche № 4, c. 518—542. * 2017: ''„Паляшук” у нарадазнаўчым дыскурсе. Эскіз да партрэта паводле Ludu Кольберга''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 4, Мінск: Беларуская навука, с. 150—163. * 2018: ''„Паляшук” дэгуманізаваны. Польскае стаўленне да Палесся ў святле міфа''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 5, Мінск: Беларуская навука, с. 176—190. * 2019: ''Антрапалогія на службе палітыкі? Выпадак Юзафа Абрэмбскага, даследчыка этнічнасці ў міжваеннай Польшчы''. Homo Historicus 2019 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, Палітычная сфера, 2019, с. 192—215. * 2019: ''“Паляшук” непрыручаны. Вакол функцыі сялянскасці ў канструяванні польскасці''. Род Скірмунтаў і Палессе ў эпоху сацыяльнай і нацыянальнай трансфармацыі грамадства гістарычнай Літвы. XIX–XX стст. / Ród Skirmuntów i Polesie w epoce przemian społecznych i narodowych na ziemiach historycznej Litwy. XIX–XX ww., рэд. А. Смалянчук, Мінск: Выдавец Зміцер Колас, с. 313—345. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Энгелькінг Ганна Альбертына}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Этнолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беластоцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]] [[Катэгорыя:Члены Польска-беларускага таварыства]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі аддзела беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Заходнепалескага навукова-краязнаўчага таварыства «Загароддзе»]] 7eerrezdat28lu6jc4zijcsz9mcg8n3 Узнагарода Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі 0 807141 5134104 2026-04-30T17:10:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Прэмія Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі]] 5134104 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[прэмія Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі]] 829wq6u040v5giau14bb8d80k4kg32i Юзаф Абрэмбскі (прэлат) 0 807142 5134110 2026-04-30T17:31:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Рэлігійны дзеяч |імя = Юзаф Абрэмбскі |арыгінал імя = {{lang-pl|Józef Obrembski}}<br>{{lang-lt|Juzefas Obrembskis}} |выява = Józef Obrębski and Bronisław Komorowski 01 - 20110216.jpg |шырыня = |подпіс выявы = |тытул = [[Прэлат]] |дата нараджэння = {{ДН|19|3|1906}} |месц...» 5134110 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч |імя = Юзаф Абрэмбскі |арыгінал імя = {{lang-pl|Józef Obrembski}}<br>{{lang-lt|Juzefas Obrembskis}} |выява = Józef Obrębski and Bronisław Komorowski 01 - 20110216.jpg |шырыня = |подпіс выявы = |тытул = [[Прэлат]] |дата нараджэння = {{ДН|19|3|1906}} |месца нараджэння = [[Новы Скаржын]], [[Расійская імперыя]] |дата смерці = {{ДС|7|6|2011|19|3|1906}} |месца смерці = [[Майшагала]], [[Літва]] |грамадзянства = |канфесія = [[Каталіцтва|каталіцтва]] |царква = [[Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкая царква]] |адукацыя = [[Універсітэт Стэфана Баторыя]] |прыняцце свяшчэннага сану = 12 чэрвеня 1932 |узнагароды = {{Камандорскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы|1994}}<br>{{Вялікі крыж ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча|2011}}<br>{{Камандорскі крыж з зоркай ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча|2001}}<br>{{Ганаровы знак «За заслугі перад польскай культурай»}} }} '''Ю́заф Абрэ́мбскі''' (у афіцыйных дакументах часта сустракаецца напісанне ''Obrębski''; {{lang-pl|Józef Obrembski}}, {{lang-lt|Juzefas Obrembskis}}; {{ДН|19|3|1906}}, [[Новы Скаржын]] каля [[Замбраў|Замбрава]] — {{ДС|7|6|2011}}, [[Майшагола]]) — польскі і літоўскі [[каталіцкі святар]], [[Прэлат|прэлат]], які ўсю сваю кар'еру прысвяціў душпастырскай працы на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. У грамадстве ён неафіцыйна ўспрымаўся як патрыярх польскамоўнага насельніцтва Віленскага краю<ref name="znadwilii">{{cite web|url=http://www.znadwilii.lt/aktualnosci/20110607/zmarl-105-letni-ksiadz-jozef-obrembski|title=Zmarł 105-letni ksiądz Józef Obrembski|publisher=znadwilii.lt|date=7 чэрвеня 2011|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Юстына Вінцэнта і Ганны (з роду Калачкоўскіх) на землях Ламжыншчыны. У 1926 годзе, пасля заканчэння гімназіі ў горадзе [[Востраў Мазавецка]], пераехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе паступіў у [[Віленская духоўная семінарыя (каталіцкая)|Віленскую духоўную семінарыю]]. Праз год працягнуў навучанне на [[Тэалагічны факультэт Універсітэта Стэфана Баторыя|тэалагічным факультэце]] [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]], які паспяхова скончыў у 1932 годзе. 12 чэрвеня таго ж года прыняў святарскае пасвячэнне і быў накіраваны на працу ў якасці вікарыя ў мястэчка [[Тургелі]] (цяпер [[Салечніцкі раён]] Літвы). Служэнне ў Тургелях працягвалася да 1950 года. У гэты перыяд Юзаф Абрэмбскі не толькі апекаваўся духоўным жыццём парафіян, але і дапамагаў пажылым святарам, якія хаваліся ад бальшавікоў. Дзякуючы яго намаганням многія мясцовыя жыхары былі выратаваны ад высылкі. Падчас нямецкай акупацыі святар выратаваў некалькі вёсак ад поўнага знішчэння і таемна забяспечваў ваеннапалонных ежай. [[Гестапа]] доўгі час збірала інфармацыю пра яго супрацоўніцтва з [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]] і антынацысцкую дзейнасць. Калі карнікі прыехалі, каб вывезці святара на расстрэл у [[Панары]], усе жыхары Тургеляў выйшлі яго абараняць. Мясцовыя партызаны з Арміі Краёвай былі гатовыя сілай вызваліць Юзафа Абрэмбскага, але ён забараніў ім гэта рабіць, баючыся, што мястэчка паўторыць трагічны лёс спаленай вёскі [[Пірчупяй]]. Усяго гестапаўцы прыязджалі па яго два разы, але абодва разы святара ратаваў нямецкі афіцэр Эйберг, які, рызыкуючы ўласным жыццём, пераконваў камандаванне адпусціць ксяндза пад сваю паруку. У пасляваенныя гады Юзаф Абрэмбскі дапамагаў святарам, якія вярталіся з сібірскіх лагераў. У 1950 годзе ён быў прызначаны пробашчам парафіі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў [[Майшагола|Майшаголе]]. Там ён стаў віцэ-дэканам, а з 1981 года атрымаў тытул мансіньёра. Нягледзячы на забароны савецкіх улад, ён вёў актыўную душпастырскую працу: таемна вучыў дзяцей [[Катэхізіс|катэхізісу]], адпускаў [[Сакрамент|сакраменты]], ездзіў па калядзе, наведваў хворых. З-за сваёй дзейнасці ён неаднаразова выклікаўся на допыты супрацоўнікамі савецкіх органаў бяспекі. Да самай смерці ён заставаўся святаром-[[Эмерыт|эмерытам]] парафіі ў Майшаголе<ref name="bern">{{cite web|url=http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2011-06-08-mire-prelatas-juzefas-obrembskis/64158|title=Mirė prelatas Juzefas Obrembskis|publisher=bernardinai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Грамадская дзейнасць і памяць == У 1996 годзе Юзаф Абрэмбскі выдаў кнігу ўспамінаў пад назвай «Жыццё як сонца» ({{lang-pl|Żywot jak słońce}}). У чэрвені 2008 года ён стаў першым чалавекам у Літве, які атрымаў [[Карта паляка|Карту паляка]]; дакумент 102-гадоваму прэлату ўручыў асабіста [[пасол Польшчы ў Літве]] [[Януш Скалімоўскі]]. Юзаф Абрэмбскі карыстаўся вялікім аўтарытэтам у грамадстве. Падчас сустрэчы з [[Прэзідэнт Польшчы|прэзідэнтам Польшчы]] [[Браніслаў Камароўскі|Браніславам Камароўскім]] ён прасіў захаваць як мага лепшыя [[польска-літоўскія адносіны]]<ref name="delfi">{{cite web|url=http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/mire-seniausias-lietuvos-kunigas.d?id=46382271|title=Mirė seniausias Lietuvos kunigas|publisher=delfi.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Аб Віленшчыне мансіньёр казаў: «Літва ідзе сваім шляхам, а [[Віленшчына]] мае сваю сцежку. Сёння Вільня належыць Літве, але Вільня і Віленскі край вельмі адрозніваюцца ад астатняй Літвы. Хоць многае польскае знішчана, але польская культура, польская самасвядомасць, пачуццё нацыянальнай годнасці яшчэ існуюць»<ref name="viln">{{cite web|url=http://www.vilnijosvartai.lt/personalities/view/?id=177|title=Juzef Obrembski (Józef Obrębski)|publisher=vilnijosvartai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. 19 снежня 2001 года за заслугі перад Літвой і Віленскім раёнам мясцовае самакіраванне надала яму званне Ганаровага грамадзяніна Віленскага раёна. 19 сакавіка 2007 года сярэдняй школе ў Майшаголе было ўрачыста прысвоена імя ксяндза Юзафа Абрэмбскага<ref name="lomza">{{cite web|url=http://lomza-archiwum.hi.pl/index.php?wiad=714|title=Sztandar w hołdzie rodakowi|publisher=lomza-archiwum.hi.pl|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Да 100-годдзя з дня нараджэння святара ў 2006 годзе была выдадзена святочная кніга-альбом з уступным словам тагачаснага прэзідэнта Літвы [[Валдас Адамкус|Валдаса Адамкуса]]. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (1994) * Вялікі крыж [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2011)<ref name="prez">{{cite web|url=http://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,899,order-zaslugi-rp-dla-105-letniego-ks-jozefa-obrebskiego.html |title=Order Zasługi RP dla 105-letniego ks. Józefa Obrębskiego |publisher=prezydent.pl |date=16 лютага 2011 |lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> * Камандорскі крыж з зоркай [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2001) * Ганаровы знак «[[За заслугі перад польскай культурай]]» * Ганаровая ўзнагарода «Сведка гісторыі» (пасмяротна, 2013)<ref name="ipn">{{cite web|url=https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/konkursy-i-nagrody/nagroda-honorowa-swiade/bialystok/38351,Wreczenie-nagrod-Swiadek-Historii-przyznanych-merowi-rejonu-solecznickiego-Zdzis.html|title=Wręczenie nagród „Świadek Historii”, przyznanych merowi rejonu solecznickiego Zdzisławowi Palewiczowi oraz pośmiertnie ks. Józefowi Obrembskiemu – Mejszagoła, 7 października 2013|publisher=Instytut Pamięci Narodowej|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * (PAP): ''Autorytet na Wileńszczyźnie. Karta Polaka dla 102-letniego prałata Obrembskiego'', „Dziennik Polski” z 13 czerwca 2008, s. 13. * Katarzyna Zuchowicz, ''Ksiądz, który był dla Polaków święty'', „Rzeczpospolita” z 9 czerwca 2011, s. A 12. * Dariusz Matelski, ''Ksiądz prałat Józef Obremski (1906–2011)'', „Przegląd Polsko-Polonijny”, 2011, nr 2, s. 340-349, il. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абрэмбскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1906 годзе]] [[Катэгорыя:Прэлаты]] [[Катэгорыя:Памерлі 7 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Літвы]] [[Катэгорыя:Кавалеры Камандорскага крыжа ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] [[Катэгорыя:Кавалеры Камандорскага крыжа з зоркай ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] [[Катэгорыя:Палякі Літвы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Стэфана Баторыя]] 0rs0gb6z8bywwxqx1i4s2mlfa9nunip 5134111 5134110 2026-04-30T17:33:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134111 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрэмбскі}} {{Рэлігійны дзеяч}} '''Ю́заф Абрэ́мбскі''' (у афіцыйных дакументах часта сустракаецца напісанне ''Obrębski''; {{lang-pl|Józef Obrembski}}, {{lang-lt|Juzefas Obrembskis}}; {{ДН|19|3|1906}}, [[Новы Скаржын]] каля [[Замбраў|Замбрава]] — {{ДС|7|6|2011}}, [[Майшагола]]) — польскі і літоўскі [[каталіцкі святар]], [[Прэлат|прэлат]], які ўсю сваю кар'еру прысвяціў душпастырскай працы на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. У грамадстве ён неафіцыйна ўспрымаўся як патрыярх польскамоўнага насельніцтва Віленскага краю<ref name="znadwilii">{{cite web|url=http://www.znadwilii.lt/aktualnosci/20110607/zmarl-105-letni-ksiadz-jozef-obrembski|title=Zmarł 105-letni ksiądz Józef Obrembski|publisher=znadwilii.lt|date=7 чэрвеня 2011|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Юстына Вінцэнта і Ганны (з роду Калачкоўскіх) на землях Ломжыншчыны. У 1926 годзе, пасля заканчэння гімназіі ў горадзе [[Востраў Мазавецка]], пераехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе паступіў у [[Віленская духоўная семінарыя (каталіцкая)|Віленскую духоўную семінарыю]]. Праз год працягнуў навучанне на [[Тэалагічны факультэт Універсітэта Стэфана Баторыя|тэалагічным факультэце]] [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]], які паспяхова скончыў у 1932 годзе. 12 чэрвеня таго ж года прыняў святарскае пасвячэнне і быў накіраваны на працу ў якасці вікарыя ў мястэчка [[Тургелі]] (цяпер [[Салечніцкі раён]] Літвы). Служэнне ў Тургелях працягвалася да 1950 года. У гэты перыяд Юзаф Абрэмбскі не толькі апекаваўся духоўным жыццём парафіян, але і дапамагаў пажылым святарам, якія хаваліся ад бальшавікоў. Дзякуючы яго намаганням многія мясцовыя жыхары былі выратаваны ад высылкі. Падчас нямецкай акупацыі святар выратаваў некалькі вёсак ад поўнага знішчэння і таемна забяспечваў ваеннапалонных ежай. [[Гестапа]] доўгі час збірала інфармацыю пра яго супрацоўніцтва з [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]] і антынацысцкую дзейнасць. Калі карнікі прыехалі, каб вывезці святара на расстрэл у [[Панары]], усе жыхары Тургеляў выйшлі яго абараняць. Мясцовыя партызаны з Арміі Краёвай былі гатовыя сілай вызваліць Юзафа Абрэмбскага, але ён забараніў ім гэта рабіць, баючыся, што мястэчка паўторыць трагічны лёс спаленай вёскі [[Пірчупяй]]. Усяго гестапаўцы прыязджалі па яго два разы, але абодва разы святара ратаваў нямецкі афіцэр Эйберг, які, рызыкуючы ўласным жыццём, пераконваў камандаванне адпусціць ксяндза пад сваю паруку. У пасляваенныя гады Юзаф Абрэмбскі дапамагаў святарам, якія вярталіся з сібірскіх лагераў. У 1950 годзе ён быў прызначаны пробашчам парафіі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў [[Майшагола|Майшаголе]]. Там ён стаў віцэ-дэканам, а з 1981 года атрымаў тытул мансіньёра. Нягледзячы на забароны савецкіх улад, ён вёў актыўную душпастырскую працу: таемна вучыў дзяцей [[Катэхізіс|катэхізісу]], адпускаў [[Сакрамент|сакраменты]], ездзіў па калядзе, наведваў хворых. З-за сваёй дзейнасці ён неаднаразова выклікаўся на допыты супрацоўнікамі савецкіх органаў бяспекі. Да самай смерці ён заставаўся святаром-[[Эмерыт|эмерытам]] парафіі ў Майшаголе<ref name="bern">{{cite web|url=http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2011-06-08-mire-prelatas-juzefas-obrembskis/64158|title=Mirė prelatas Juzefas Obrembskis|publisher=bernardinai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Грамадская дзейнасць і памяць == У 1996 годзе Юзаф Абрэмбскі выдаў кнігу ўспамінаў пад назвай «Жыццё як сонца» ({{lang-pl|Żywot jak słońce}}). У чэрвені 2008 года ён стаў першым чалавекам у Літве, які атрымаў [[Карта паляка|Карту паляка]]; дакумент 102-гадоваму прэлату ўручыў асабіста [[пасол Польшчы ў Літве]] [[Януш Скалімоўскі]]. Юзаф Абрэмбскі карыстаўся вялікім аўтарытэтам у грамадстве. Падчас сустрэчы з [[Прэзідэнт Польшчы|прэзідэнтам Польшчы]] [[Браніслаў Камароўскі|Браніславам Камароўскім]] ён прасіў захаваць як мага лепшыя [[польска-літоўскія адносіны]]<ref name="delfi">{{cite web|url=http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/mire-seniausias-lietuvos-kunigas.d?id=46382271|title=Mirė seniausias Lietuvos kunigas|publisher=delfi.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Аб Віленшчыне мансіньёр казаў: «Літва ідзе сваім шляхам, а [[Віленшчына]] мае сваю сцежку. Сёння Вільня належыць Літве, але Вільня і Віленскі край вельмі адрозніваюцца ад астатняй Літвы. Хоць многае польскае знішчана, але польская культура, польская самасвядомасць, пачуццё нацыянальнай годнасці яшчэ існуюць»<ref name="viln">{{cite web|url=http://www.vilnijosvartai.lt/personalities/view/?id=177|title=Juzef Obrembski (Józef Obrębski)|publisher=vilnijosvartai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. 19 снежня 2001 года за заслугі перад Літвой і Віленскім раёнам мясцовае самакіраванне надала яму званне Ганаровага грамадзяніна Віленскага раёна. 19 сакавіка 2007 года сярэдняй школе ў Майшаголе было ўрачыста прысвоена імя ксяндза Юзафа Абрэмбскага<ref name="lomza">{{cite web|url=http://lomza-archiwum.hi.pl/index.php?wiad=714|title=Sztandar w hołdzie rodakowi|publisher=lomza-archiwum.hi.pl|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Да 100-годдзя з дня нараджэння святара ў 2006 годзе была выдадзена святочная кніга-альбом з уступным словам тагачаснага прэзідэнта Літвы [[Валдас Адамкус|Валдаса Адамкуса]]. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (1994) * Вялікі крыж [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2011)<ref name="prez">{{cite web|url=http://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,899,order-zaslugi-rp-dla-105-letniego-ks-jozefa-obrebskiego.html |title=Order Zasługi RP dla 105-letniego ks. Józefa Obrębskiego |publisher=prezydent.pl |date=16 лютага 2011 |lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> * Камандорскі крыж з зоркай [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2001) * Ганаровы знак «[[За заслугі перад польскай культурай]]» * Ганаровая ўзнагарода «Сведка гісторыі» (пасмяротна, 2013)<ref name="ipn">{{cite web|url=https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/konkursy-i-nagrody/nagroda-honorowa-swiade/bialystok/38351,Wreczenie-nagrod-Swiadek-Historii-przyznanych-merowi-rejonu-solecznickiego-Zdzis.html|title=Wręczenie nagród „Świadek Historii”, przyznanych merowi rejonu solecznickiego Zdzisławowi Palewiczowi oraz pośmiertnie ks. Józefowi Obrembskiemu – Mejszagoła, 7 października 2013|publisher=Instytut Pamięci Narodowej|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * (PAP): ''Autorytet na Wileńszczyźnie. Karta Polaka dla 102-letniego prałata Obrembskiego'', „Dziennik Polski” z 13 czerwca 2008, s. 13. * Katarzyna Zuchowicz, ''Ksiądz, który był dla Polaków święty'', „Rzeczpospolita” z 9 czerwca 2011, s. A 12. * Dariusz Matelski, ''Ksiądz prałat Józef Obremski (1906–2011)'', „Przegląd Polsko-Polonijny”, 2011, nr 2, s. 340-349, il. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абрэмбскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1906 годзе]] [[Катэгорыя:Прэлаты]] [[Катэгорыя:Памерлі 7 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Літвы]] [[Катэгорыя:Кавалеры Камандорскага крыжа ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] [[Катэгорыя:Кавалеры Камандорскага крыжа з зоркай ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] [[Катэгорыя:Палякі Літвы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Стэфана Баторыя]] qngrazro2zovcax06fng0p1b8tsep3z 5134112 5134111 2026-04-30T17:37:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Кавалеры Камандорскага крыжа ордэна Адраджэння Польшчы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134112 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрэмбскі}} {{Рэлігійны дзеяч}} '''Ю́заф Абрэ́мбскі''' (у афіцыйных дакументах часта сустракаецца напісанне ''Obrębski''; {{lang-pl|Józef Obrembski}}, {{lang-lt|Juzefas Obrembskis}}; {{ДН|19|3|1906}}, [[Новы Скаржын]] каля [[Замбраў|Замбрава]] — {{ДС|7|6|2011}}, [[Майшагола]]) — польскі і літоўскі [[каталіцкі святар]], [[Прэлат|прэлат]], які ўсю сваю кар'еру прысвяціў душпастырскай працы на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. У грамадстве ён неафіцыйна ўспрымаўся як патрыярх польскамоўнага насельніцтва Віленскага краю<ref name="znadwilii">{{cite web|url=http://www.znadwilii.lt/aktualnosci/20110607/zmarl-105-letni-ksiadz-jozef-obrembski|title=Zmarł 105-letni ksiądz Józef Obrembski|publisher=znadwilii.lt|date=7 чэрвеня 2011|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Юстына Вінцэнта і Ганны (з роду Калачкоўскіх) на землях Ломжыншчыны. У 1926 годзе, пасля заканчэння гімназіі ў горадзе [[Востраў Мазавецка]], пераехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе паступіў у [[Віленская духоўная семінарыя (каталіцкая)|Віленскую духоўную семінарыю]]. Праз год працягнуў навучанне на [[Тэалагічны факультэт Універсітэта Стэфана Баторыя|тэалагічным факультэце]] [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]], які паспяхова скончыў у 1932 годзе. 12 чэрвеня таго ж года прыняў святарскае пасвячэнне і быў накіраваны на працу ў якасці вікарыя ў мястэчка [[Тургелі]] (цяпер [[Салечніцкі раён]] Літвы). Служэнне ў Тургелях працягвалася да 1950 года. У гэты перыяд Юзаф Абрэмбскі не толькі апекаваўся духоўным жыццём парафіян, але і дапамагаў пажылым святарам, якія хаваліся ад бальшавікоў. Дзякуючы яго намаганням многія мясцовыя жыхары былі выратаваны ад высылкі. Падчас нямецкай акупацыі святар выратаваў некалькі вёсак ад поўнага знішчэння і таемна забяспечваў ваеннапалонных ежай. [[Гестапа]] доўгі час збірала інфармацыю пра яго супрацоўніцтва з [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]] і антынацысцкую дзейнасць. Калі карнікі прыехалі, каб вывезці святара на расстрэл у [[Панары]], усе жыхары Тургеляў выйшлі яго абараняць. Мясцовыя партызаны з Арміі Краёвай былі гатовыя сілай вызваліць Юзафа Абрэмбскага, але ён забараніў ім гэта рабіць, баючыся, што мястэчка паўторыць трагічны лёс спаленай вёскі [[Пірчупяй]]. Усяго гестапаўцы прыязджалі па яго два разы, але абодва разы святара ратаваў нямецкі афіцэр Эйберг, які, рызыкуючы ўласным жыццём, пераконваў камандаванне адпусціць ксяндза пад сваю паруку. У пасляваенныя гады Юзаф Абрэмбскі дапамагаў святарам, якія вярталіся з сібірскіх лагераў. У 1950 годзе ён быў прызначаны пробашчам парафіі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў [[Майшагола|Майшаголе]]. Там ён стаў віцэ-дэканам, а з 1981 года атрымаў тытул мансіньёра. Нягледзячы на забароны савецкіх улад, ён вёў актыўную душпастырскую працу: таемна вучыў дзяцей [[Катэхізіс|катэхізісу]], адпускаў [[Сакрамент|сакраменты]], ездзіў па калядзе, наведваў хворых. З-за сваёй дзейнасці ён неаднаразова выклікаўся на допыты супрацоўнікамі савецкіх органаў бяспекі. Да самай смерці ён заставаўся святаром-[[Эмерыт|эмерытам]] парафіі ў Майшаголе<ref name="bern">{{cite web|url=http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2011-06-08-mire-prelatas-juzefas-obrembskis/64158|title=Mirė prelatas Juzefas Obrembskis|publisher=bernardinai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Грамадская дзейнасць і памяць == У 1996 годзе Юзаф Абрэмбскі выдаў кнігу ўспамінаў пад назвай «Жыццё як сонца» ({{lang-pl|Żywot jak słońce}}). У чэрвені 2008 года ён стаў першым чалавекам у Літве, які атрымаў [[Карта паляка|Карту паляка]]; дакумент 102-гадоваму прэлату ўручыў асабіста [[пасол Польшчы ў Літве]] [[Януш Скалімоўскі]]. Юзаф Абрэмбскі карыстаўся вялікім аўтарытэтам у грамадстве. Падчас сустрэчы з [[Прэзідэнт Польшчы|прэзідэнтам Польшчы]] [[Браніслаў Камароўскі|Браніславам Камароўскім]] ён прасіў захаваць як мага лепшыя [[польска-літоўскія адносіны]]<ref name="delfi">{{cite web|url=http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/mire-seniausias-lietuvos-kunigas.d?id=46382271|title=Mirė seniausias Lietuvos kunigas|publisher=delfi.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Аб Віленшчыне мансіньёр казаў: «Літва ідзе сваім шляхам, а [[Віленшчына]] мае сваю сцежку. Сёння Вільня належыць Літве, але Вільня і Віленскі край вельмі адрозніваюцца ад астатняй Літвы. Хоць многае польскае знішчана, але польская культура, польская самасвядомасць, пачуццё нацыянальнай годнасці яшчэ існуюць»<ref name="viln">{{cite web|url=http://www.vilnijosvartai.lt/personalities/view/?id=177|title=Juzef Obrembski (Józef Obrębski)|publisher=vilnijosvartai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. 19 снежня 2001 года за заслугі перад Літвой і Віленскім раёнам мясцовае самакіраванне надала яму званне Ганаровага грамадзяніна Віленскага раёна. 19 сакавіка 2007 года сярэдняй школе ў Майшаголе было ўрачыста прысвоена імя ксяндза Юзафа Абрэмбскага<ref name="lomza">{{cite web|url=http://lomza-archiwum.hi.pl/index.php?wiad=714|title=Sztandar w hołdzie rodakowi|publisher=lomza-archiwum.hi.pl|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Да 100-годдзя з дня нараджэння святара ў 2006 годзе была выдадзена святочная кніга-альбом з уступным словам тагачаснага прэзідэнта Літвы [[Валдас Адамкус|Валдаса Адамкуса]]. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (1994) * Вялікі крыж [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2011)<ref name="prez">{{cite web|url=http://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,899,order-zaslugi-rp-dla-105-letniego-ks-jozefa-obrebskiego.html |title=Order Zasługi RP dla 105-letniego ks. Józefa Obrębskiego |publisher=prezydent.pl |date=16 лютага 2011 |lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> * Камандорскі крыж з зоркай [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2001) * Ганаровы знак «[[За заслугі перад польскай культурай]]» * Ганаровая ўзнагарода «Сведка гісторыі» (пасмяротна, 2013)<ref name="ipn">{{cite web|url=https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/konkursy-i-nagrody/nagroda-honorowa-swiade/bialystok/38351,Wreczenie-nagrod-Swiadek-Historii-przyznanych-merowi-rejonu-solecznickiego-Zdzis.html|title=Wręczenie nagród „Świadek Historii”, przyznanych merowi rejonu solecznickiego Zdzisławowi Palewiczowi oraz pośmiertnie ks. Józefowi Obrembskiemu – Mejszagoła, 7 października 2013|publisher=Instytut Pamięci Narodowej|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * (PAP): ''Autorytet na Wileńszczyźnie. Karta Polaka dla 102-letniego prałata Obrembskiego'', „Dziennik Polski” z 13 czerwca 2008, s. 13. * Katarzyna Zuchowicz, ''Ksiądz, który był dla Polaków święty'', „Rzeczpospolita” z 9 czerwca 2011, s. A 12. * Dariusz Matelski, ''Ksiądz prałat Józef Obremski (1906–2011)'', „Przegląd Polsko-Polonijny”, 2011, nr 2, s. 340-349, il. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абрэмбскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1906 годзе]] [[Катэгорыя:Прэлаты]] [[Катэгорыя:Памерлі 7 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Літвы]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] [[Катэгорыя:Кавалеры Камандорскага крыжа з зоркай ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] [[Катэгорыя:Палякі Літвы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Стэфана Баторыя]] mgfqgliavx9nllth8nn7zz2yl2aqs22 5134113 5134112 2026-04-30T17:37:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Кавалеры Камандорскага крыжа з зоркай ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134113 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрэмбскі}} {{Рэлігійны дзеяч}} '''Ю́заф Абрэ́мбскі''' (у афіцыйных дакументах часта сустракаецца напісанне ''Obrębski''; {{lang-pl|Józef Obrembski}}, {{lang-lt|Juzefas Obrembskis}}; {{ДН|19|3|1906}}, [[Новы Скаржын]] каля [[Замбраў|Замбрава]] — {{ДС|7|6|2011}}, [[Майшагола]]) — польскі і літоўскі [[каталіцкі святар]], [[Прэлат|прэлат]], які ўсю сваю кар'еру прысвяціў душпастырскай працы на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. У грамадстве ён неафіцыйна ўспрымаўся як патрыярх польскамоўнага насельніцтва Віленскага краю<ref name="znadwilii">{{cite web|url=http://www.znadwilii.lt/aktualnosci/20110607/zmarl-105-letni-ksiadz-jozef-obrembski|title=Zmarł 105-letni ksiądz Józef Obrembski|publisher=znadwilii.lt|date=7 чэрвеня 2011|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Юстына Вінцэнта і Ганны (з роду Калачкоўскіх) на землях Ломжыншчыны. У 1926 годзе, пасля заканчэння гімназіі ў горадзе [[Востраў Мазавецка]], пераехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе паступіў у [[Віленская духоўная семінарыя (каталіцкая)|Віленскую духоўную семінарыю]]. Праз год працягнуў навучанне на [[Тэалагічны факультэт Універсітэта Стэфана Баторыя|тэалагічным факультэце]] [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]], які паспяхова скончыў у 1932 годзе. 12 чэрвеня таго ж года прыняў святарскае пасвячэнне і быў накіраваны на працу ў якасці вікарыя ў мястэчка [[Тургелі]] (цяпер [[Салечніцкі раён]] Літвы). Служэнне ў Тургелях працягвалася да 1950 года. У гэты перыяд Юзаф Абрэмбскі не толькі апекаваўся духоўным жыццём парафіян, але і дапамагаў пажылым святарам, якія хаваліся ад бальшавікоў. Дзякуючы яго намаганням многія мясцовыя жыхары былі выратаваны ад высылкі. Падчас нямецкай акупацыі святар выратаваў некалькі вёсак ад поўнага знішчэння і таемна забяспечваў ваеннапалонных ежай. [[Гестапа]] доўгі час збірала інфармацыю пра яго супрацоўніцтва з [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]] і антынацысцкую дзейнасць. Калі карнікі прыехалі, каб вывезці святара на расстрэл у [[Панары]], усе жыхары Тургеляў выйшлі яго абараняць. Мясцовыя партызаны з Арміі Краёвай былі гатовыя сілай вызваліць Юзафа Абрэмбскага, але ён забараніў ім гэта рабіць, баючыся, што мястэчка паўторыць трагічны лёс спаленай вёскі [[Пірчупяй]]. Усяго гестапаўцы прыязджалі па яго два разы, але абодва разы святара ратаваў нямецкі афіцэр Эйберг, які, рызыкуючы ўласным жыццём, пераконваў камандаванне адпусціць ксяндза пад сваю паруку. У пасляваенныя гады Юзаф Абрэмбскі дапамагаў святарам, якія вярталіся з сібірскіх лагераў. У 1950 годзе ён быў прызначаны пробашчам парафіі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў [[Майшагола|Майшаголе]]. Там ён стаў віцэ-дэканам, а з 1981 года атрымаў тытул мансіньёра. Нягледзячы на забароны савецкіх улад, ён вёў актыўную душпастырскую працу: таемна вучыў дзяцей [[Катэхізіс|катэхізісу]], адпускаў [[Сакрамент|сакраменты]], ездзіў па калядзе, наведваў хворых. З-за сваёй дзейнасці ён неаднаразова выклікаўся на допыты супрацоўнікамі савецкіх органаў бяспекі. Да самай смерці ён заставаўся святаром-[[Эмерыт|эмерытам]] парафіі ў Майшаголе<ref name="bern">{{cite web|url=http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2011-06-08-mire-prelatas-juzefas-obrembskis/64158|title=Mirė prelatas Juzefas Obrembskis|publisher=bernardinai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Грамадская дзейнасць і памяць == У 1996 годзе Юзаф Абрэмбскі выдаў кнігу ўспамінаў пад назвай «Жыццё як сонца» ({{lang-pl|Żywot jak słońce}}). У чэрвені 2008 года ён стаў першым чалавекам у Літве, які атрымаў [[Карта паляка|Карту паляка]]; дакумент 102-гадоваму прэлату ўручыў асабіста [[пасол Польшчы ў Літве]] [[Януш Скалімоўскі]]. Юзаф Абрэмбскі карыстаўся вялікім аўтарытэтам у грамадстве. Падчас сустрэчы з [[Прэзідэнт Польшчы|прэзідэнтам Польшчы]] [[Браніслаў Камароўскі|Браніславам Камароўскім]] ён прасіў захаваць як мага лепшыя [[польска-літоўскія адносіны]]<ref name="delfi">{{cite web|url=http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/mire-seniausias-lietuvos-kunigas.d?id=46382271|title=Mirė seniausias Lietuvos kunigas|publisher=delfi.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Аб Віленшчыне мансіньёр казаў: «Літва ідзе сваім шляхам, а [[Віленшчына]] мае сваю сцежку. Сёння Вільня належыць Літве, але Вільня і Віленскі край вельмі адрозніваюцца ад астатняй Літвы. Хоць многае польскае знішчана, але польская культура, польская самасвядомасць, пачуццё нацыянальнай годнасці яшчэ існуюць»<ref name="viln">{{cite web|url=http://www.vilnijosvartai.lt/personalities/view/?id=177|title=Juzef Obrembski (Józef Obrębski)|publisher=vilnijosvartai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. 19 снежня 2001 года за заслугі перад Літвой і Віленскім раёнам мясцовае самакіраванне надала яму званне Ганаровага грамадзяніна Віленскага раёна. 19 сакавіка 2007 года сярэдняй школе ў Майшаголе было ўрачыста прысвоена імя ксяндза Юзафа Абрэмбскага<ref name="lomza">{{cite web|url=http://lomza-archiwum.hi.pl/index.php?wiad=714|title=Sztandar w hołdzie rodakowi|publisher=lomza-archiwum.hi.pl|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Да 100-годдзя з дня нараджэння святара ў 2006 годзе была выдадзена святочная кніга-альбом з уступным словам тагачаснага прэзідэнта Літвы [[Валдас Адамкус|Валдаса Адамкуса]]. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (1994) * Вялікі крыж [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2011)<ref name="prez">{{cite web|url=http://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,899,order-zaslugi-rp-dla-105-letniego-ks-jozefa-obrebskiego.html |title=Order Zasługi RP dla 105-letniego ks. Józefa Obrębskiego |publisher=prezydent.pl |date=16 лютага 2011 |lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> * Камандорскі крыж з зоркай [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2001) * Ганаровы знак «[[За заслугі перад польскай культурай]]» * Ганаровая ўзнагарода «Сведка гісторыі» (пасмяротна, 2013)<ref name="ipn">{{cite web|url=https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/konkursy-i-nagrody/nagroda-honorowa-swiade/bialystok/38351,Wreczenie-nagrod-Swiadek-Historii-przyznanych-merowi-rejonu-solecznickiego-Zdzis.html|title=Wręczenie nagród „Świadek Historii”, przyznanych merowi rejonu solecznickiego Zdzisławowi Palewiczowi oraz pośmiertnie ks. Józefowi Obrembskiemu – Mejszagoła, 7 października 2013|publisher=Instytut Pamięci Narodowej|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * (PAP): ''Autorytet na Wileńszczyźnie. Karta Polaka dla 102-letniego prałata Obrembskiego'', „Dziennik Polski” z 13 czerwca 2008, s. 13. * Katarzyna Zuchowicz, ''Ksiądz, który był dla Polaków święty'', „Rzeczpospolita” z 9 czerwca 2011, s. A 12. * Dariusz Matelski, ''Ksiądz prałat Józef Obremski (1906–2011)'', „Przegląd Polsko-Polonijny”, 2011, nr 2, s. 340-349, il. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абрэмбскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1906 годзе]] [[Катэгорыя:Прэлаты]] [[Катэгорыя:Памерлі 7 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Літвы]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] [[Катэгорыя:Палякі Літвы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Стэфана Баторыя]] s3p525e55iju8ho6wn4qrym594syp6e 5134114 5134113 2026-04-30T17:37:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134114 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрэмбскі}} {{Рэлігійны дзеяч}} '''Ю́заф Абрэ́мбскі''' (у афіцыйных дакументах часта сустракаецца напісанне ''Obrębski''; {{lang-pl|Józef Obrembski}}, {{lang-lt|Juzefas Obrembskis}}; {{ДН|19|3|1906}}, [[Новы Скаржын]] каля [[Замбраў|Замбрава]] — {{ДС|7|6|2011}}, [[Майшагола]]) — польскі і літоўскі [[каталіцкі святар]], [[Прэлат|прэлат]], які ўсю сваю кар'еру прысвяціў душпастырскай працы на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. У грамадстве ён неафіцыйна ўспрымаўся як патрыярх польскамоўнага насельніцтва Віленскага краю<ref name="znadwilii">{{cite web|url=http://www.znadwilii.lt/aktualnosci/20110607/zmarl-105-letni-ksiadz-jozef-obrembski|title=Zmarł 105-letni ksiądz Józef Obrembski|publisher=znadwilii.lt|date=7 чэрвеня 2011|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Юстына Вінцэнта і Ганны (з роду Калачкоўскіх) на землях Ломжыншчыны. У 1926 годзе, пасля заканчэння гімназіі ў горадзе [[Востраў Мазавецка]], пераехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе паступіў у [[Віленская духоўная семінарыя (каталіцкая)|Віленскую духоўную семінарыю]]. Праз год працягнуў навучанне на [[Тэалагічны факультэт Універсітэта Стэфана Баторыя|тэалагічным факультэце]] [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]], які паспяхова скончыў у 1932 годзе. 12 чэрвеня таго ж года прыняў святарскае пасвячэнне і быў накіраваны на працу ў якасці вікарыя ў мястэчка [[Тургелі]] (цяпер [[Салечніцкі раён]] Літвы). Служэнне ў Тургелях працягвалася да 1950 года. У гэты перыяд Юзаф Абрэмбскі не толькі апекаваўся духоўным жыццём парафіян, але і дапамагаў пажылым святарам, якія хаваліся ад бальшавікоў. Дзякуючы яго намаганням многія мясцовыя жыхары былі выратаваны ад высылкі. Падчас нямецкай акупацыі святар выратаваў некалькі вёсак ад поўнага знішчэння і таемна забяспечваў ваеннапалонных ежай. [[Гестапа]] доўгі час збірала інфармацыю пра яго супрацоўніцтва з [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]] і антынацысцкую дзейнасць. Калі карнікі прыехалі, каб вывезці святара на расстрэл у [[Панары]], усе жыхары Тургеляў выйшлі яго абараняць. Мясцовыя партызаны з Арміі Краёвай былі гатовыя сілай вызваліць Юзафа Абрэмбскага, але ён забараніў ім гэта рабіць, баючыся, што мястэчка паўторыць трагічны лёс спаленай вёскі [[Пірчупяй]]. Усяго гестапаўцы прыязджалі па яго два разы, але абодва разы святара ратаваў нямецкі афіцэр Эйберг, які, рызыкуючы ўласным жыццём, пераконваў камандаванне адпусціць ксяндза пад сваю паруку. У пасляваенныя гады Юзаф Абрэмбскі дапамагаў святарам, якія вярталіся з сібірскіх лагераў. У 1950 годзе ён быў прызначаны пробашчам парафіі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў [[Майшагола|Майшаголе]]. Там ён стаў віцэ-дэканам, а з 1981 года атрымаў тытул мансіньёра. Нягледзячы на забароны савецкіх улад, ён вёў актыўную душпастырскую працу: таемна вучыў дзяцей [[Катэхізіс|катэхізісу]], адпускаў [[Сакрамент|сакраменты]], ездзіў па калядзе, наведваў хворых. З-за сваёй дзейнасці ён неаднаразова выклікаўся на допыты супрацоўнікамі савецкіх органаў бяспекі. Да самай смерці ён заставаўся святаром-[[Эмерыт|эмерытам]] парафіі ў Майшаголе<ref name="bern">{{cite web|url=http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2011-06-08-mire-prelatas-juzefas-obrembskis/64158|title=Mirė prelatas Juzefas Obrembskis|publisher=bernardinai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Грамадская дзейнасць і памяць == У 1996 годзе Юзаф Абрэмбскі выдаў кнігу ўспамінаў пад назвай «Жыццё як сонца» ({{lang-pl|Żywot jak słońce}}). У чэрвені 2008 года ён стаў першым чалавекам у Літве, які атрымаў [[Карта паляка|Карту паляка]]; дакумент 102-гадоваму прэлату ўручыў асабіста [[пасол Польшчы ў Літве]] [[Януш Скалімоўскі]]. Юзаф Абрэмбскі карыстаўся вялікім аўтарытэтам у грамадстве. Падчас сустрэчы з [[Прэзідэнт Польшчы|прэзідэнтам Польшчы]] [[Браніслаў Камароўскі|Браніславам Камароўскім]] ён прасіў захаваць як мага лепшыя [[польска-літоўскія адносіны]]<ref name="delfi">{{cite web|url=http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/mire-seniausias-lietuvos-kunigas.d?id=46382271|title=Mirė seniausias Lietuvos kunigas|publisher=delfi.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Аб Віленшчыне мансіньёр казаў: «Літва ідзе сваім шляхам, а [[Віленшчына]] мае сваю сцежку. Сёння Вільня належыць Літве, але Вільня і Віленскі край вельмі адрозніваюцца ад астатняй Літвы. Хоць многае польскае знішчана, але польская культура, польская самасвядомасць, пачуццё нацыянальнай годнасці яшчэ існуюць»<ref name="viln">{{cite web|url=http://www.vilnijosvartai.lt/personalities/view/?id=177|title=Juzef Obrembski (Józef Obrębski)|publisher=vilnijosvartai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. 19 снежня 2001 года за заслугі перад Літвой і Віленскім раёнам мясцовае самакіраванне надала яму званне Ганаровага грамадзяніна Віленскага раёна. 19 сакавіка 2007 года сярэдняй школе ў Майшаголе было ўрачыста прысвоена імя ксяндза Юзафа Абрэмбскага<ref name="lomza">{{cite web|url=http://lomza-archiwum.hi.pl/index.php?wiad=714|title=Sztandar w hołdzie rodakowi|publisher=lomza-archiwum.hi.pl|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Да 100-годдзя з дня нараджэння святара ў 2006 годзе была выдадзена святочная кніга-альбом з уступным словам тагачаснага прэзідэнта Літвы [[Валдас Адамкус|Валдаса Адамкуса]]. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (1994) * Вялікі крыж [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2011)<ref name="prez">{{cite web|url=http://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,899,order-zaslugi-rp-dla-105-letniego-ks-jozefa-obrebskiego.html |title=Order Zasługi RP dla 105-letniego ks. Józefa Obrębskiego |publisher=prezydent.pl |date=16 лютага 2011 |lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> * Камандорскі крыж з зоркай [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2001) * Ганаровы знак «[[За заслугі перад польскай культурай]]» * Ганаровая ўзнагарода «Сведка гісторыі» (пасмяротна, 2013)<ref name="ipn">{{cite web|url=https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/konkursy-i-nagrody/nagroda-honorowa-swiade/bialystok/38351,Wreczenie-nagrod-Swiadek-Historii-przyznanych-merowi-rejonu-solecznickiego-Zdzis.html|title=Wręczenie nagród „Świadek Historii”, przyznanych merowi rejonu solecznickiego Zdzisławowi Palewiczowi oraz pośmiertnie ks. Józefowi Obrembskiemu – Mejszagoła, 7 października 2013|publisher=Instytut Pamięci Narodowej|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * (PAP): ''Autorytet na Wileńszczyźnie. Karta Polaka dla 102-letniego prałata Obrembskiego'', „Dziennik Polski” z 13 czerwca 2008, s. 13. * Katarzyna Zuchowicz, ''Ksiądz, który był dla Polaków święty'', „Rzeczpospolita” z 9 czerwca 2011, s. A 12. * Dariusz Matelski, ''Ksiądz prałat Józef Obremski (1906–2011)'', „Przegląd Polsko-Polonijny”, 2011, nr 2, s. 340-349, il. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абрэмбскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1906 годзе]] [[Катэгорыя:Прэлаты]] [[Катэгорыя:Памерлі 7 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Літвы]] [[Катэгорыя:Палякі Літвы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Стэфана Баторыя]] fdfbmlcvc6j9maljsdj7k2immdts2ex 5134115 5134114 2026-04-30T17:37:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Палякі Літвы]]; дададзена [[Катэгорыя:Палякі ў Літве]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134115 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрэмбскі}} {{Рэлігійны дзеяч}} '''Ю́заф Абрэ́мбскі''' (у афіцыйных дакументах часта сустракаецца напісанне ''Obrębski''; {{lang-pl|Józef Obrembski}}, {{lang-lt|Juzefas Obrembskis}}; {{ДН|19|3|1906}}, [[Новы Скаржын]] каля [[Замбраў|Замбрава]] — {{ДС|7|6|2011}}, [[Майшагола]]) — польскі і літоўскі [[каталіцкі святар]], [[Прэлат|прэлат]], які ўсю сваю кар'еру прысвяціў душпастырскай працы на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. У грамадстве ён неафіцыйна ўспрымаўся як патрыярх польскамоўнага насельніцтва Віленскага краю<ref name="znadwilii">{{cite web|url=http://www.znadwilii.lt/aktualnosci/20110607/zmarl-105-letni-ksiadz-jozef-obrembski|title=Zmarł 105-letni ksiądz Józef Obrembski|publisher=znadwilii.lt|date=7 чэрвеня 2011|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Юстына Вінцэнта і Ганны (з роду Калачкоўскіх) на землях Ломжыншчыны. У 1926 годзе, пасля заканчэння гімназіі ў горадзе [[Востраў Мазавецка]], пераехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе паступіў у [[Віленская духоўная семінарыя (каталіцкая)|Віленскую духоўную семінарыю]]. Праз год працягнуў навучанне на [[Тэалагічны факультэт Універсітэта Стэфана Баторыя|тэалагічным факультэце]] [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]], які паспяхова скончыў у 1932 годзе. 12 чэрвеня таго ж года прыняў святарскае пасвячэнне і быў накіраваны на працу ў якасці вікарыя ў мястэчка [[Тургелі]] (цяпер [[Салечніцкі раён]] Літвы). Служэнне ў Тургелях працягвалася да 1950 года. У гэты перыяд Юзаф Абрэмбскі не толькі апекаваўся духоўным жыццём парафіян, але і дапамагаў пажылым святарам, якія хаваліся ад бальшавікоў. Дзякуючы яго намаганням многія мясцовыя жыхары былі выратаваны ад высылкі. Падчас нямецкай акупацыі святар выратаваў некалькі вёсак ад поўнага знішчэння і таемна забяспечваў ваеннапалонных ежай. [[Гестапа]] доўгі час збірала інфармацыю пра яго супрацоўніцтва з [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]] і антынацысцкую дзейнасць. Калі карнікі прыехалі, каб вывезці святара на расстрэл у [[Панары]], усе жыхары Тургеляў выйшлі яго абараняць. Мясцовыя партызаны з Арміі Краёвай былі гатовыя сілай вызваліць Юзафа Абрэмбскага, але ён забараніў ім гэта рабіць, баючыся, што мястэчка паўторыць трагічны лёс спаленай вёскі [[Пірчупяй]]. Усяго гестапаўцы прыязджалі па яго два разы, але абодва разы святара ратаваў нямецкі афіцэр Эйберг, які, рызыкуючы ўласным жыццём, пераконваў камандаванне адпусціць ксяндза пад сваю паруку. У пасляваенныя гады Юзаф Абрэмбскі дапамагаў святарам, якія вярталіся з сібірскіх лагераў. У 1950 годзе ён быў прызначаны пробашчам парафіі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў [[Майшагола|Майшаголе]]. Там ён стаў віцэ-дэканам, а з 1981 года атрымаў тытул мансіньёра. Нягледзячы на забароны савецкіх улад, ён вёў актыўную душпастырскую працу: таемна вучыў дзяцей [[Катэхізіс|катэхізісу]], адпускаў [[Сакрамент|сакраменты]], ездзіў па калядзе, наведваў хворых. З-за сваёй дзейнасці ён неаднаразова выклікаўся на допыты супрацоўнікамі савецкіх органаў бяспекі. Да самай смерці ён заставаўся святаром-[[Эмерыт|эмерытам]] парафіі ў Майшаголе<ref name="bern">{{cite web|url=http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2011-06-08-mire-prelatas-juzefas-obrembskis/64158|title=Mirė prelatas Juzefas Obrembskis|publisher=bernardinai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Грамадская дзейнасць і памяць == У 1996 годзе Юзаф Абрэмбскі выдаў кнігу ўспамінаў пад назвай «Жыццё як сонца» ({{lang-pl|Żywot jak słońce}}). У чэрвені 2008 года ён стаў першым чалавекам у Літве, які атрымаў [[Карта паляка|Карту паляка]]; дакумент 102-гадоваму прэлату ўручыў асабіста [[пасол Польшчы ў Літве]] [[Януш Скалімоўскі]]. Юзаф Абрэмбскі карыстаўся вялікім аўтарытэтам у грамадстве. Падчас сустрэчы з [[Прэзідэнт Польшчы|прэзідэнтам Польшчы]] [[Браніслаў Камароўскі|Браніславам Камароўскім]] ён прасіў захаваць як мага лепшыя [[польска-літоўскія адносіны]]<ref name="delfi">{{cite web|url=http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/mire-seniausias-lietuvos-kunigas.d?id=46382271|title=Mirė seniausias Lietuvos kunigas|publisher=delfi.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Аб Віленшчыне мансіньёр казаў: «Літва ідзе сваім шляхам, а [[Віленшчына]] мае сваю сцежку. Сёння Вільня належыць Літве, але Вільня і Віленскі край вельмі адрозніваюцца ад астатняй Літвы. Хоць многае польскае знішчана, але польская культура, польская самасвядомасць, пачуццё нацыянальнай годнасці яшчэ існуюць»<ref name="viln">{{cite web|url=http://www.vilnijosvartai.lt/personalities/view/?id=177|title=Juzef Obrembski (Józef Obrębski)|publisher=vilnijosvartai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. 19 снежня 2001 года за заслугі перад Літвой і Віленскім раёнам мясцовае самакіраванне надала яму званне Ганаровага грамадзяніна Віленскага раёна. 19 сакавіка 2007 года сярэдняй школе ў Майшаголе было ўрачыста прысвоена імя ксяндза Юзафа Абрэмбскага<ref name="lomza">{{cite web|url=http://lomza-archiwum.hi.pl/index.php?wiad=714|title=Sztandar w hołdzie rodakowi|publisher=lomza-archiwum.hi.pl|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Да 100-годдзя з дня нараджэння святара ў 2006 годзе была выдадзена святочная кніга-альбом з уступным словам тагачаснага прэзідэнта Літвы [[Валдас Адамкус|Валдаса Адамкуса]]. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (1994) * Вялікі крыж [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2011)<ref name="prez">{{cite web|url=http://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,899,order-zaslugi-rp-dla-105-letniego-ks-jozefa-obrebskiego.html |title=Order Zasługi RP dla 105-letniego ks. Józefa Obrębskiego |publisher=prezydent.pl |date=16 лютага 2011 |lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> * Камандорскі крыж з зоркай [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2001) * Ганаровы знак «[[За заслугі перад польскай культурай]]» * Ганаровая ўзнагарода «Сведка гісторыі» (пасмяротна, 2013)<ref name="ipn">{{cite web|url=https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/konkursy-i-nagrody/nagroda-honorowa-swiade/bialystok/38351,Wreczenie-nagrod-Swiadek-Historii-przyznanych-merowi-rejonu-solecznickiego-Zdzis.html|title=Wręczenie nagród „Świadek Historii”, przyznanych merowi rejonu solecznickiego Zdzisławowi Palewiczowi oraz pośmiertnie ks. Józefowi Obrembskiemu – Mejszagoła, 7 października 2013|publisher=Instytut Pamięci Narodowej|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * (PAP): ''Autorytet na Wileńszczyźnie. Karta Polaka dla 102-letniego prałata Obrembskiego'', „Dziennik Polski” z 13 czerwca 2008, s. 13. * Katarzyna Zuchowicz, ''Ksiądz, który był dla Polaków święty'', „Rzeczpospolita” z 9 czerwca 2011, s. A 12. * Dariusz Matelski, ''Ksiądz prałat Józef Obremski (1906–2011)'', „Przegląd Polsko-Polonijny”, 2011, nr 2, s. 340-349, il. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абрэмбскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1906 годзе]] [[Катэгорыя:Прэлаты]] [[Катэгорыя:Памерлі 7 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Літвы]] [[Катэгорыя:Палякі ў Літве]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Стэфана Баторыя]] 4utb9yx2cpdbre4vegd3gk6h0ysvoj2 5134116 5134115 2026-04-30T17:39:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Юзаф Абрэмбскі]] у [[Юзаф Абрэмбскі (прэлат)]] не пакінуўшы перасылкі 5134115 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрэмбскі}} {{Рэлігійны дзеяч}} '''Ю́заф Абрэ́мбскі''' (у афіцыйных дакументах часта сустракаецца напісанне ''Obrębski''; {{lang-pl|Józef Obrembski}}, {{lang-lt|Juzefas Obrembskis}}; {{ДН|19|3|1906}}, [[Новы Скаржын]] каля [[Замбраў|Замбрава]] — {{ДС|7|6|2011}}, [[Майшагола]]) — польскі і літоўскі [[каталіцкі святар]], [[Прэлат|прэлат]], які ўсю сваю кар'еру прысвяціў душпастырскай працы на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. У грамадстве ён неафіцыйна ўспрымаўся як патрыярх польскамоўнага насельніцтва Віленскага краю<ref name="znadwilii">{{cite web|url=http://www.znadwilii.lt/aktualnosci/20110607/zmarl-105-letni-ksiadz-jozef-obrembski|title=Zmarł 105-letni ksiądz Józef Obrembski|publisher=znadwilii.lt|date=7 чэрвеня 2011|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Юстына Вінцэнта і Ганны (з роду Калачкоўскіх) на землях Ломжыншчыны. У 1926 годзе, пасля заканчэння гімназіі ў горадзе [[Востраў Мазавецка]], пераехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе паступіў у [[Віленская духоўная семінарыя (каталіцкая)|Віленскую духоўную семінарыю]]. Праз год працягнуў навучанне на [[Тэалагічны факультэт Універсітэта Стэфана Баторыя|тэалагічным факультэце]] [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]], які паспяхова скончыў у 1932 годзе. 12 чэрвеня таго ж года прыняў святарскае пасвячэнне і быў накіраваны на працу ў якасці вікарыя ў мястэчка [[Тургелі]] (цяпер [[Салечніцкі раён]] Літвы). Служэнне ў Тургелях працягвалася да 1950 года. У гэты перыяд Юзаф Абрэмбскі не толькі апекаваўся духоўным жыццём парафіян, але і дапамагаў пажылым святарам, якія хаваліся ад бальшавікоў. Дзякуючы яго намаганням многія мясцовыя жыхары былі выратаваны ад высылкі. Падчас нямецкай акупацыі святар выратаваў некалькі вёсак ад поўнага знішчэння і таемна забяспечваў ваеннапалонных ежай. [[Гестапа]] доўгі час збірала інфармацыю пра яго супрацоўніцтва з [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]] і антынацысцкую дзейнасць. Калі карнікі прыехалі, каб вывезці святара на расстрэл у [[Панары]], усе жыхары Тургеляў выйшлі яго абараняць. Мясцовыя партызаны з Арміі Краёвай былі гатовыя сілай вызваліць Юзафа Абрэмбскага, але ён забараніў ім гэта рабіць, баючыся, што мястэчка паўторыць трагічны лёс спаленай вёскі [[Пірчупяй]]. Усяго гестапаўцы прыязджалі па яго два разы, але абодва разы святара ратаваў нямецкі афіцэр Эйберг, які, рызыкуючы ўласным жыццём, пераконваў камандаванне адпусціць ксяндза пад сваю паруку. У пасляваенныя гады Юзаф Абрэмбскі дапамагаў святарам, якія вярталіся з сібірскіх лагераў. У 1950 годзе ён быў прызначаны пробашчам парафіі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў [[Майшагола|Майшаголе]]. Там ён стаў віцэ-дэканам, а з 1981 года атрымаў тытул мансіньёра. Нягледзячы на забароны савецкіх улад, ён вёў актыўную душпастырскую працу: таемна вучыў дзяцей [[Катэхізіс|катэхізісу]], адпускаў [[Сакрамент|сакраменты]], ездзіў па калядзе, наведваў хворых. З-за сваёй дзейнасці ён неаднаразова выклікаўся на допыты супрацоўнікамі савецкіх органаў бяспекі. Да самай смерці ён заставаўся святаром-[[Эмерыт|эмерытам]] парафіі ў Майшаголе<ref name="bern">{{cite web|url=http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2011-06-08-mire-prelatas-juzefas-obrembskis/64158|title=Mirė prelatas Juzefas Obrembskis|publisher=bernardinai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Грамадская дзейнасць і памяць == У 1996 годзе Юзаф Абрэмбскі выдаў кнігу ўспамінаў пад назвай «Жыццё як сонца» ({{lang-pl|Żywot jak słońce}}). У чэрвені 2008 года ён стаў першым чалавекам у Літве, які атрымаў [[Карта паляка|Карту паляка]]; дакумент 102-гадоваму прэлату ўручыў асабіста [[пасол Польшчы ў Літве]] [[Януш Скалімоўскі]]. Юзаф Абрэмбскі карыстаўся вялікім аўтарытэтам у грамадстве. Падчас сустрэчы з [[Прэзідэнт Польшчы|прэзідэнтам Польшчы]] [[Браніслаў Камароўскі|Браніславам Камароўскім]] ён прасіў захаваць як мага лепшыя [[польска-літоўскія адносіны]]<ref name="delfi">{{cite web|url=http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/mire-seniausias-lietuvos-kunigas.d?id=46382271|title=Mirė seniausias Lietuvos kunigas|publisher=delfi.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Аб Віленшчыне мансіньёр казаў: «Літва ідзе сваім шляхам, а [[Віленшчына]] мае сваю сцежку. Сёння Вільня належыць Літве, але Вільня і Віленскі край вельмі адрозніваюцца ад астатняй Літвы. Хоць многае польскае знішчана, але польская культура, польская самасвядомасць, пачуццё нацыянальнай годнасці яшчэ існуюць»<ref name="viln">{{cite web|url=http://www.vilnijosvartai.lt/personalities/view/?id=177|title=Juzef Obrembski (Józef Obrębski)|publisher=vilnijosvartai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. 19 снежня 2001 года за заслугі перад Літвой і Віленскім раёнам мясцовае самакіраванне надала яму званне Ганаровага грамадзяніна Віленскага раёна. 19 сакавіка 2007 года сярэдняй школе ў Майшаголе было ўрачыста прысвоена імя ксяндза Юзафа Абрэмбскага<ref name="lomza">{{cite web|url=http://lomza-archiwum.hi.pl/index.php?wiad=714|title=Sztandar w hołdzie rodakowi|publisher=lomza-archiwum.hi.pl|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Да 100-годдзя з дня нараджэння святара ў 2006 годзе была выдадзена святочная кніга-альбом з уступным словам тагачаснага прэзідэнта Літвы [[Валдас Адамкус|Валдаса Адамкуса]]. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (1994) * Вялікі крыж [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2011)<ref name="prez">{{cite web|url=http://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,899,order-zaslugi-rp-dla-105-letniego-ks-jozefa-obrebskiego.html |title=Order Zasługi RP dla 105-letniego ks. Józefa Obrębskiego |publisher=prezydent.pl |date=16 лютага 2011 |lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> * Камандорскі крыж з зоркай [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2001) * Ганаровы знак «[[За заслугі перад польскай культурай]]» * Ганаровая ўзнагарода «Сведка гісторыі» (пасмяротна, 2013)<ref name="ipn">{{cite web|url=https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/konkursy-i-nagrody/nagroda-honorowa-swiade/bialystok/38351,Wreczenie-nagrod-Swiadek-Historii-przyznanych-merowi-rejonu-solecznickiego-Zdzis.html|title=Wręczenie nagród „Świadek Historii”, przyznanych merowi rejonu solecznickiego Zdzisławowi Palewiczowi oraz pośmiertnie ks. Józefowi Obrembskiemu – Mejszagoła, 7 października 2013|publisher=Instytut Pamięci Narodowej|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * (PAP): ''Autorytet na Wileńszczyźnie. Karta Polaka dla 102-letniego prałata Obrembskiego'', „Dziennik Polski” z 13 czerwca 2008, s. 13. * Katarzyna Zuchowicz, ''Ksiądz, który był dla Polaków święty'', „Rzeczpospolita” z 9 czerwca 2011, s. A 12. * Dariusz Matelski, ''Ksiądz prałat Józef Obremski (1906–2011)'', „Przegląd Polsko-Polonijny”, 2011, nr 2, s. 340-349, il. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абрэмбскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1906 годзе]] [[Катэгорыя:Прэлаты]] [[Катэгорыя:Памерлі 7 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Літвы]] [[Катэгорыя:Палякі ў Літве]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Стэфана Баторыя]] 4utb9yx2cpdbre4vegd3gk6h0ysvoj2 5134124 5134116 2026-04-30T18:22:32Z JerzyKundrat 174 катэгорыя не для персаналій 5134124 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрэмбскі}} {{Рэлігійны дзеяч}} '''Ю́заф Абрэ́мбскі''' (у афіцыйных дакументах часта сустракаецца напісанне ''Obrębski''; {{lang-pl|Józef Obrembski}}, {{lang-lt|Juzefas Obrembskis}}; {{ДН|19|3|1906}}, [[Новы Скаржын]] каля [[Замбраў|Замбрава]] — {{ДС|7|6|2011}}, [[Майшагола]]) — польскі і літоўскі [[каталіцкі святар]], [[Прэлат|прэлат]], які ўсю сваю кар'еру прысвяціў душпастырскай працы на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. У грамадстве ён неафіцыйна ўспрымаўся як патрыярх польскамоўнага насельніцтва Віленскага краю<ref name="znadwilii">{{cite web|url=http://www.znadwilii.lt/aktualnosci/20110607/zmarl-105-letni-ksiadz-jozef-obrembski|title=Zmarł 105-letni ksiądz Józef Obrembski|publisher=znadwilii.lt|date=7 чэрвеня 2011|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Юстына Вінцэнта і Ганны (з роду Калачкоўскіх) на землях Ломжыншчыны. У 1926 годзе, пасля заканчэння гімназіі ў горадзе [[Востраў Мазавецка]], пераехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе паступіў у [[Віленская духоўная семінарыя (каталіцкая)|Віленскую духоўную семінарыю]]. Праз год працягнуў навучанне на [[Тэалагічны факультэт Універсітэта Стэфана Баторыя|тэалагічным факультэце]] [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]], які паспяхова скончыў у 1932 годзе. 12 чэрвеня таго ж года прыняў святарскае пасвячэнне і быў накіраваны на працу ў якасці вікарыя ў мястэчка [[Тургелі]] (цяпер [[Салечніцкі раён]] Літвы). Служэнне ў Тургелях працягвалася да 1950 года. У гэты перыяд Юзаф Абрэмбскі не толькі апекаваўся духоўным жыццём парафіян, але і дапамагаў пажылым святарам, якія хаваліся ад бальшавікоў. Дзякуючы яго намаганням многія мясцовыя жыхары былі выратаваны ад высылкі. Падчас нямецкай акупацыі святар выратаваў некалькі вёсак ад поўнага знішчэння і таемна забяспечваў ваеннапалонных ежай. [[Гестапа]] доўгі час збірала інфармацыю пра яго супрацоўніцтва з [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]] і антынацысцкую дзейнасць. Калі карнікі прыехалі, каб вывезці святара на расстрэл у [[Панары]], усе жыхары Тургеляў выйшлі яго абараняць. Мясцовыя партызаны з Арміі Краёвай былі гатовыя сілай вызваліць Юзафа Абрэмбскага, але ён забараніў ім гэта рабіць, баючыся, што мястэчка паўторыць трагічны лёс спаленай вёскі [[Пірчупяй]]. Усяго гестапаўцы прыязджалі па яго два разы, але абодва разы святара ратаваў нямецкі афіцэр Эйберг, які, рызыкуючы ўласным жыццём, пераконваў камандаванне адпусціць ксяндза пад сваю паруку. У пасляваенныя гады Юзаф Абрэмбскі дапамагаў святарам, якія вярталіся з сібірскіх лагераў. У 1950 годзе ён быў прызначаны пробашчам парафіі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў [[Майшагола|Майшаголе]]. Там ён стаў віцэ-дэканам, а з 1981 года атрымаў тытул мансіньёра. Нягледзячы на забароны савецкіх улад, ён вёў актыўную душпастырскую працу: таемна вучыў дзяцей [[Катэхізіс|катэхізісу]], адпускаў [[Сакрамент|сакраменты]], ездзіў па калядзе, наведваў хворых. З-за сваёй дзейнасці ён неаднаразова выклікаўся на допыты супрацоўнікамі савецкіх органаў бяспекі. Да самай смерці ён заставаўся святаром-[[Эмерыт|эмерытам]] парафіі ў Майшаголе<ref name="bern">{{cite web|url=http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2011-06-08-mire-prelatas-juzefas-obrembskis/64158|title=Mirė prelatas Juzefas Obrembskis|publisher=bernardinai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Грамадская дзейнасць і памяць == У 1996 годзе Юзаф Абрэмбскі выдаў кнігу ўспамінаў пад назвай «Жыццё як сонца» ({{lang-pl|Żywot jak słońce}}). У чэрвені 2008 года ён стаў першым чалавекам у Літве, які атрымаў [[Карта паляка|Карту паляка]]; дакумент 102-гадоваму прэлату ўручыў асабіста [[пасол Польшчы ў Літве]] [[Януш Скалімоўскі]]. Юзаф Абрэмбскі карыстаўся вялікім аўтарытэтам у грамадстве. Падчас сустрэчы з [[Прэзідэнт Польшчы|прэзідэнтам Польшчы]] [[Браніслаў Камароўскі|Браніславам Камароўскім]] ён прасіў захаваць як мага лепшыя [[польска-літоўскія адносіны]]<ref name="delfi">{{cite web|url=http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/mire-seniausias-lietuvos-kunigas.d?id=46382271|title=Mirė seniausias Lietuvos kunigas|publisher=delfi.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Аб Віленшчыне мансіньёр казаў: «Літва ідзе сваім шляхам, а [[Віленшчына]] мае сваю сцежку. Сёння Вільня належыць Літве, але Вільня і Віленскі край вельмі адрозніваюцца ад астатняй Літвы. Хоць многае польскае знішчана, але польская культура, польская самасвядомасць, пачуццё нацыянальнай годнасці яшчэ існуюць»<ref name="viln">{{cite web|url=http://www.vilnijosvartai.lt/personalities/view/?id=177|title=Juzef Obrembski (Józef Obrębski)|publisher=vilnijosvartai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. 19 снежня 2001 года за заслугі перад Літвой і Віленскім раёнам мясцовае самакіраванне надала яму званне Ганаровага грамадзяніна Віленскага раёна. 19 сакавіка 2007 года сярэдняй школе ў Майшаголе было ўрачыста прысвоена імя ксяндза Юзафа Абрэмбскага<ref name="lomza">{{cite web|url=http://lomza-archiwum.hi.pl/index.php?wiad=714|title=Sztandar w hołdzie rodakowi|publisher=lomza-archiwum.hi.pl|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Да 100-годдзя з дня нараджэння святара ў 2006 годзе была выдадзена святочная кніга-альбом з уступным словам тагачаснага прэзідэнта Літвы [[Валдас Адамкус|Валдаса Адамкуса]]. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (1994) * Вялікі крыж [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2011)<ref name="prez">{{cite web|url=http://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,899,order-zaslugi-rp-dla-105-letniego-ks-jozefa-obrebskiego.html |title=Order Zasługi RP dla 105-letniego ks. Józefa Obrębskiego |publisher=prezydent.pl |date=16 лютага 2011 |lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> * Камандорскі крыж з зоркай [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2001) * Ганаровы знак «[[За заслугі перад польскай культурай]]» * Ганаровая ўзнагарода «Сведка гісторыі» (пасмяротна, 2013)<ref name="ipn">{{cite web|url=https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/konkursy-i-nagrody/nagroda-honorowa-swiade/bialystok/38351,Wreczenie-nagrod-Swiadek-Historii-przyznanych-merowi-rejonu-solecznickiego-Zdzis.html|title=Wręczenie nagród „Świadek Historii”, przyznanych merowi rejonu solecznickiego Zdzisławowi Palewiczowi oraz pośmiertnie ks. Józefowi Obrembskiemu – Mejszagoła, 7 października 2013|publisher=Instytut Pamięci Narodowej|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * (PAP): ''Autorytet na Wileńszczyźnie. Karta Polaka dla 102-letniego prałata Obrembskiego'', „Dziennik Polski” z 13 czerwca 2008, s. 13. * Katarzyna Zuchowicz, ''Ksiądz, który był dla Polaków święty'', „Rzeczpospolita” z 9 czerwca 2011, s. A 12. * Dariusz Matelski, ''Ksiądz prałat Józef Obremski (1906–2011)'', „Przegląd Polsko-Polonijny”, 2011, nr 2, s. 340-349, il. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абрэмбскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1906 годзе]] [[Катэгорыя:Прэлаты]] [[Катэгорыя:Памерлі 7 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Літвы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Стэфана Баторыя]] pz230el523znho900072i7lzxovhjxy Юзаф Абрэмбскі (этнолаг) 0 807143 5134118 2026-04-30T17:53:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Абрэмбскі}} {{Навуковец |Імя = Юзаф Абрэмбскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Józef Obrębski}} |Фота = SamokovspomeniknaJozefObrebski.jpg |Шырыня = |Подпіс = Помнік Юзафу Абрэмбскаму ў Самакаве (Паўночная Македонія) |Дата нараджэння = {{ДН|18|2|...» 5134118 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрэмбскі}} {{Навуковец |Імя = Юзаф Абрэмбскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Józef Obrębski}} |Фота = SamokovspomeniknaJozefObrebski.jpg |Шырыня = |Подпіс = Помнік Юзафу Абрэмбскаму ў Самакаве (Паўночная Македонія) |Дата нараджэння = {{ДН|18|2|1905}} |Месца нараджэння = [[Тэплік]] |Дата смерці = {{ДС|28|12|1967|18|2|1905}} |Месца смерці = [[Холіс]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], [[ЗША]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Польшча}}<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |Род дзейнасці = [[Этналогія|этнолаг]], [[Славістыка|славіст]], [[Сацыялогія|сацыёлаг]] |Месца працы = [[Вольны ўніверсітэт польскі]], [[Лодзьскі ўніверсітэт]], [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], [[Бруклінскі каледж]] |Навуковая ступень = доктар габілітаваны (1945) |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Ягелонскі ўніверсітэт]]<br>[[Лонданская школа эканомікі і палітычных навук]] |Навуковы кіраўнік = [[Казімеж Машынскі]], [[Браніслаў Маліноўскі]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Ю́заф Абрэ́мбскі''' ({{lang-pl|Józef Obrębski}}; {{ДН|18|2|1905}}, [[Тэплік]] — {{ДС|28|12|1967}}, [[Холіс]], штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]) — польскі [[Этналогія|этнолаг]], [[Славістыка|славіст]] і [[Сацыялогія|сацыёлаг]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Антонія Абрэмбскага, адміністратара маёнткаў графа [[Патоцкія|Патоцкага]], і Марыі з Халайскіх, якая працавала настаўніцай. Меў дзвюх старэйшых сясцёр. Яго сястра [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]] (1901—1994) стала славісткай і стваральніцай польскай [[беларусістыка|беларусістыкі]] (яе мужам быў сінолаг [[Вітальд Яблонскі]]). Другая сястра, Марыя Абрэмбская-Штыбер (1904—1995), была мастачкай, графікам і педагогам, жонкай мовазнаўца і славіста [[Здзіслаў Штыбер|Здзіслава Штыбера]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=234}}. Сям'я Абрэмбскіх пражывала ў маёнтках Патоцкіх на Падоллі і ў [[Беларусь|Беларусі]]. Пасля смерці бацькі маці Юзафа была вымушана самастойна ўтрымліваць сям'ю, працуючы настаўніцай і чыноўніцай. Разам з маці і сёстрамі Юзаф пераехаў да дзядзькі ў [[Бярдычаўскі павет]], пазней у [[Кіеў]], а каля 1911 года — у [[Варшава|Варшаву]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=220}}. == Навуковая кар'ера == Адукацыю пачаў у Варшаве ў гімназіі імя Э.&nbsp;Канапчынскага (з 1919 года — імя А.&nbsp;Міцкевіча), дзе сярод іншага займаўся рэдагаваннем часопіса «[[Swastyka]]». Пасля сёмага класа працягнуў вучобу ў [[Кракаў|Кракаве]], у IV Дзяржаўнай гімназіі імя Г.&nbsp;Сянкевіча. З-за хваробы лёгкіх зрабіў гадавы перапынак, пасля чаго здаў іспыты экстэрнам. Паступіў на [[Юрыдычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|юрыдычны факультэт]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], дзе адвучыўся два трыместры і наведваў лекцыі па сацыялогіі [[Леан Петражыцкі|Леана Петражыцкага]]. У кастрычніку 1925 года перавёўся на [[Філасофскі факультэт Ягелонскага ўніверсітэта|філасофскі факультэт]] [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]] ў Кракаве, дзе вывучаў славянскую філалогію, этнаграфію і філасофію пад кіраўніцтвам [[Казімеж Машынскі|Казімежа Машынскага]] і [[Казімеж Ніч|Казімежа Ніча]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=220}}. Прафесар Машынскі высока ацаніў здольнасці студэнта і прыняў яго на пасаду намесніка асістэнта, а пазней — уласна асістэнта. Юзаф Абрэмбскі вывучаў этнаграфію славян, дыялекталогію, агульнае мовазнаўства, польскую граматыку, украінскую і рускую мовы, археалогію, польскую літаратуру, гісторыю мастацтва і філасофію. Першыя палявыя даследаванні пачаў яшчэ ў студэнцкія гады. Удзельнічаючы ў аўтамабільных экспедыцыях інстытута геаграфіі Ягелонскага ўніверсітэта, ён праводзіў даследаванні ў [[Балгарыя|Балгарыі]] (разам з К.&nbsp;Машынскім і [[Х. Вакарэльскі|Х.&nbsp;Вакарэльскім]]). Таксама выязджаў у [[Паўночная Македонія|Паўночную Македонію]], дзе вывучаў архаічную матэрыяльную культуру, земляробства і паляванне. Сабраныя матэрыялы ляглі ў аснову яго магістарскай працы «Народнае земляробства ўсходняй часткі Балканскага паўвострава», якая была апублікавана ў часопісе «Lud Słowiański» (1929, 1930, 1931), у рэдагаванні якога ён браў удзел. З 1931 па 1933 год праходзіў дактарантуру ў [[Лонданская школа эканомікі і палітычных навук|Лонданскай школе эканомікі і палітычных навук]] пад кіраўніцтвам [[Браніслаў Маліноўскі|Браніслава Маліноўскага]]. Спецыялізаваўся на метадах палявой працы і тэорыі сацыяльнай антрапалогіі, належаў да кола найбліжэйшых вучняў Маліноўскага{{sfn|Энгелькінг|2008|с=226}}. Падчас навуковага водпуску свайго прафесара Юзаф Абрэмбскі рыхтаваў палявую дакументацыю і лінгвістычны матэрыял да яго кнігі «Coral garden and their magic». У сваіх даследаваннях ён абапіраўся як на веды, атрыманыя ад К.&nbsp;Машынскага, так і на функцыянальны метад [[Б. Маліноўскі|Б.&nbsp;Маліноўскага]], а таксама лічыў важнай крыніцай натхнення гуманістычную сацыялогію [[Фларыян Знанецкі|Фларыяна Знанецкага]]. З мая 1932 па сакавік 1933 года праводзіў этнасацыялагічныя даследаванні сярод македонскіх горцаў [[Парэчча (Македонія)|Парэчча]] (пераважна ў вёсцы [[Волчэ]]), дакументуючы сацыяльную і сямейную структуру, рэлігійнае жыццё, абраднасць, народную медыцыну і магічныя рытуалы. Пазней ён падрыхтаваў манаграфію па магіі Парэчча, аднак яе машынапіс згарэў падчас [[Варшаўскае паўстанне (1944)|Варшаўскага паўстання]]. З гэтага матэрыялу захаваліся і былі апублікаваны толькі тры артыкулы. Па выніках даследаванняў атрымаў ступень доктара філасофіі ў галіне сацыяльнай антрапалогіі. Пасля вяртання ў Польшчу, у 1934—1937 гадах, праводзіў даследаванні на [[Заходняе Палессе|заходнім Палессі]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=219}}. У другой палове 1930-х гадоў ён з'яўляўся членам шэрагу навуковых таварыстваў і актыўна выкладаў. З сакавіка 1936 года ён быў членам Інстытута даследавання нацыянальных спраў, дзе выкладаў на Нацыянальным семінары. У тым жа годзе Абрэмбскі пачаў выкладаць сацыялогію ў [[Педагагічны інстытут Саюза польскіх настаўнікаў|Педагагічным інстытуце Саюза польскіх настаўнікаў]], а таксама ў Вольным універсітэце польскім у Варшаве і Лодзі. У лістападзе 1936 года даследчык заняў пасаду намесніка дырэктара новаўтворанага Дзяржаўнага інстытута культуры вёскі, узяўшы на сябе адказнасць за арганізацыю палявых даследаванняў, вывучэнне сельскай эміграцыі і сялянскіх дзённікаў. З 1937 года ён працаваў членам Польскага сацыялагічнага інстытута і ўваходзіў у рэдакцыю «Сацыялагічнага агляду». Пачынаючы з 1938 года ён кіраваў секцыяй навуковых прац і з'яўляўся галоўным рэдактарам серыі «Сацыялагічная бібліятэка». Юзаф Абрэмбскі стаў адным з першых папулярызатараў функцыяналізму Б.&nbsp;Маліноўскага ў Польшчы, дзякуючы чаму працы яго настаўніка сталі больш даступнымі для польскага чытача{{sfn|Obrębski|2005|с=12}}. === Перыяд Другой сусветнай вайны === Падчас акупацыі Юзаф Абрэмбскі разам з жонкай Тамарай жыў у Варшаве на вуліцы Урсынаўскай, 58. Гэты дом быў цэнтрам інтэнсіўнай канспіратыўнай дзейнасці. Ён супрацоўнічаў з Бюро інфармацыі і прапаганды [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], рэдагаваў штомесячныя агляды падпольнай прэсы для польскага ўрада ў Лондане, рыхтаваў канспіратыўныя выданні і радыёперадачы. У яго доме падчас акупацыі таксама хаваліся яўрэі. Акрамя таго, у доме праводзілася таемнае акадэмічнае жыццё: рэгулярна дзейнічалі два падпольныя семінары. У 1941—1944 гадах ён выкладаў сацыялогію на тайных курсах [[Вольны ўніверсітэт польскі|Вольнага ўніверсітэта польскага]] і вёў заняткі па этналогіі ў варшаўскім аддзяленні Універсітэта заходніх зямель. Калі ў 1942 годзе аднавіў працу канспіратыўны [[Польскі сацыялагічны інстытут]], Ю.&nbsp;Абрэмбскі ўвайшоў у яго ўправу разам са [[Станіслаў Асоўскі|Станіславам Асоўскім]] і [[Станіслаў Рыхлінскі|Станіславам Рыхлінскім]]{{sfn|Obrębski|2005|с=12}}. Калі ў 1945 годзе Польскі сацыялагічны інстытут аднавіў легальную дзейнасць спачатку ў Любліне, а потым у Лодзі, Абрэмбскі працягнуў працу ў яго ўправе і ў рэдакцыі «Сацыялагічнага агляду». Ён таксама стаў членам Сацыялагічнай камісіі Польскай акадэміі ведаў і Галоўнага ўпраўлення Польскага этналагічнага таварыства. У красавіку 1945 года ён аднавіў працу ў Вольным універсітэце польскім у Лодзі, які неўзабаве ператварыўся ў [[Лодзьскі ўніверсітэт]]. У гэтым жа годзе ён паспяхова прайшоў працэдуру габілітацыі і з верасня ўзначаліў кафедру этналогіі ў новаўтвораным Сацыялагічным інстытуце Лодзьскага ўніверсітэта{{sfn|Obrębski|2005|с=12}}. === На эміграцыі === У 1946 годзе па запрашэнні [[Эдвард Эванс-Прытчард|Эдварда Эванса-Прытчарда]] Юзаф Абрэмбскі разам з жонкай і сынам Стэфанам з'ехаў у [[Лондан]] для чытання цыкла лекцый «Сялянства Усходняй Еўропы ў працэсе трансфармацыі» ({{lang-en|The Changing Peasantry of Eastern Europe}}). Пазней ён быў найняты [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскім універсітэтам]] у якасці сацыёлага для правядзення палявых даследаванняў на [[Ямайка|Ямайцы]], дзе яму дапамагалі жонка і мясцовыя асістэнты. Менавіта адтуль паходзіць яго найбагацейшы збор палявых матэрыялаў. Пасля завяршэння працы яму прапанавалі ўзначаліць кафедру сацыялогіі ў філіяле Лонданскага ўніверсітэта на Ямайцы, аднак ён адмовіўся з-за жадання вярнуцца ў Польшчу. У выніку Абрэмбскі прыняў прапанову працаваць у [[Дэпартамент па апецы ААН|Дэпартаменце па апецы ААН]] у [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрку]]. На працягу дзесяці гадоў (1948—1958) ён быў членам Сакратарыята ААН і спецыялістам па сацыяльных пытаннях, адказным за тэрыторыі, якія вызваляліся ад каланіяльнай залежнасці. Аднак праца чыноўніка не прыносіла яму задавальнення. У 1957 годзе ён неаднаразова атрымліваў прапановы вярнуцца ў Польшчу і працаваць у Варшаўскім універсітэце, аднак вырашыў застацца ў ЗША. Пасля звальнення з ААН Юзаф Абрэмбскі вярнуўся да акадэмічнай дзейнасці. У 1959—1962 гадах выкладаў сацыялогію і антрапалогію ў [[Бруклінскі каледж|Бруклінскім каледжы]], [[Універсітэт Хофстра|Універсітэце Хофстра]] і [[Куінз-каледж Гарадскога ўніверсітэта Нью-Ёрка|Куінз-каледжы Гарадскога ўніверсітэта Нью-Ёрка]]. У 1962 годзе ён перайшоў у каледж C.W. Post [[Універсітэт Лонг-Айленда|Універсітэта Лонг-Айленда]], дзе да 1966 года працаваў на пасадзе асістэнт-прафесара, а пасля — асасаванага прафесара. Ён стаў першым прафесарам сацыяльнай антрапалогіі ў гэтай установе, хоць яго статус там быў значна ніжэйшы, чым раней у Польшчы{{sfn|Obrębski|2005|с=14}}. Раптоўна памёр 28 снежня 1967 года ў [[Холіс|Холісе]] ([[штат Нью-Ёрк]]). Многія яго працы засталіся незавершанымі. == Бібліяграфія == * ''Indeks do „Lecznictwa ludu polskiego” Henryka Biegeleisena'', Kraków, 1931. * ''Problem etniczny Polesia'', «Sprawy Narodowościowe» t. 10, nr 1–2, 1936. * ''Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie'', «Przegląd Socjologiczny», t. 4, z. 1–2, s. 177–195, 1936. * ''Dzisiejsi ludzie Polesia i inne eseje'', (пад рэд. Г. Энгелькінг), Warszawa: IFiS PAN, 2005. * ''Studia etnosocjologiczne. Tom 1. Polesie'', (пад рэд. Г. Энгелькінг), Oficyna Naukowa, 2007. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Энгелькінг Г. |загаловак=Юзаф Абрэмбскі (1905–1967): да біяграфіі антраполага |выданне=Homo Historicus 2008. Гадавік антрапалагічнай гісторыі |месца=Вільня |выдавецтва=ЕГУ |год=2008 |старонкі=217—235 |ref=Энгелькінг}} * {{кніга |аўтар=Obrębski J. |аўтар2=Engelking A. |загаловак=Dzisiejsi Ludzie Polesia |месца=Warszawa |выдавецтва=IFiS PAN |год=2005 |старонак=157 |ref=Obrębski}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абрэмбскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:Этнолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Лодзьскага ўніверсітэта]] 30mzbgg3fu0db3xciospzoveb19noi6 5134170 5134118 2026-04-30T21:00:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134170 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрэмбскі}} {{Навуковец |Імя = Юзаф Абрэмбскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Józef Obrębski}} |Фота = SamokovspomeniknaJozefObrebski.jpg |Шырыня = |Подпіс = Помнік Юзафу Абрэмбскаму ў Самакаве (Паўночная Македонія) |Дата нараджэння = {{ДН|18|2|1905}} |Месца нараджэння = [[Тэплік]] |Дата смерці = {{ДС|28|12|1967|18|2|1905}} |Месца смерці = [[Холіс]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], [[ЗША]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Польшча}}<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |Род дзейнасці = [[Этналогія|этнолаг]], [[Славістыка|славіст]], [[Сацыялогія|сацыёлаг]] |Месца працы = [[Вольны ўніверсітэт польскі]], [[Лодзьскі ўніверсітэт]], [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], [[Бруклінскі каледж]] |Навуковая ступень = [[доктар габілітаваны]] (1945) |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Ягелонскі ўніверсітэт]]<br>[[Лонданская школа эканомікі і палітычных навук]] |Навуковы кіраўнік = [[Казімеж Машынскі]], [[Браніслаў Маліноўскі]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Ю́заф Абрэ́мбскі''' ({{lang-pl|Józef Obrębski}}; {{ДН|18|2|1905}}, [[Тэплік]] — {{ДС|28|12|1967}}, [[Холіс]], штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]) — польскі [[Этналогія|этнолаг]], [[Славістыка|славіст]] і [[Сацыялогія|сацыёлаг]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Антонія Абрэмбскага, адміністратара маёнткаў графа [[Патоцкія|Патоцкага]], і Марыі з Халайскіх, якая працавала настаўніцай. Меў дзвюх старэйшых сясцёр. Яго сястра [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]] (1901—1994) стала славісткай і стваральніцай польскай [[беларусістыка|беларусістыкі]] (яе мужам быў сінолаг [[Вітальд Яблонскі]]). Другая сястра, Марыя Абрэмбская-Штыбер (1904—1995), была мастачкай, графікам і педагогам, жонкай мовазнаўца і славіста [[Здзіслаў Штыбер|Здзіслава Штыбера]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=234}}. Сям'я Абрэмбскіх пражывала ў маёнтках Патоцкіх на Падоллі і ў [[Беларусь|Беларусі]]. Пасля смерці бацькі маці Юзафа была вымушана самастойна ўтрымліваць сям'ю, працуючы настаўніцай і чыноўніцай. Разам з маці і сёстрамі Юзаф пераехаў да дзядзькі ў [[Бярдычаўскі павет]], пазней у [[Кіеў]], а каля 1911 года — у [[Варшава|Варшаву]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=220}}. == Навуковая кар'ера == Адукацыю пачаў у Варшаве ў гімназіі імя Э.&nbsp;Канапчынскага (з 1919 года — імя А.&nbsp;Міцкевіча), дзе сярод іншага займаўся рэдагаваннем часопіса «[[Swastyka]]». Пасля сёмага класа працягнуў вучобу ў [[Кракаў|Кракаве]], у IV Дзяржаўнай гімназіі імя Г.&nbsp;Сянкевіча. З-за хваробы лёгкіх зрабіў гадавы перапынак, пасля чаго здаў іспыты экстэрнам. Паступіў на [[Юрыдычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|юрыдычны факультэт]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], дзе адвучыўся два трыместры і наведваў лекцыі па сацыялогіі [[Леан Петражыцкі|Леана Петражыцкага]]. У кастрычніку 1925 года перавёўся на [[Філасофскі факультэт Ягелонскага ўніверсітэта|філасофскі факультэт]] [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]] ў Кракаве, дзе вывучаў славянскую філалогію, этнаграфію і філасофію пад кіраўніцтвам [[Казімеж Машынскі|Казімежа Машынскага]] і [[Казімеж Ніч|Казімежа Ніча]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=220}}. Прафесар Машынскі высока ацаніў здольнасці студэнта і прыняў яго на пасаду намесніка асістэнта, а пазней — уласна асістэнта. Юзаф Абрэмбскі вывучаў этнаграфію славян, дыялекталогію, агульнае мовазнаўства, польскую граматыку, украінскую і рускую мовы, археалогію, польскую літаратуру, гісторыю мастацтва і філасофію. Першыя палявыя даследаванні пачаў яшчэ ў студэнцкія гады. Удзельнічаючы ў аўтамабільных экспедыцыях інстытута геаграфіі Ягелонскага ўніверсітэта, ён праводзіў даследаванні ў [[Балгарыя|Балгарыі]] (разам з К.&nbsp;Машынскім і [[Х. Вакарэльскі|Х.&nbsp;Вакарэльскім]]). Таксама выязджаў у [[Паўночная Македонія|Паўночную Македонію]], дзе вывучаў архаічную матэрыяльную культуру, земляробства і паляванне. Сабраныя матэрыялы ляглі ў аснову яго магістарскай працы «Народнае земляробства ўсходняй часткі Балканскага паўвострава», якая была апублікавана ў часопісе «Lud Słowiański» (1929, 1930, 1931), у рэдагаванні якога ён браў удзел. З 1931 па 1933 год праходзіў дактарантуру ў [[Лонданская школа эканомікі і палітычных навук|Лонданскай школе эканомікі і палітычных навук]] пад кіраўніцтвам [[Браніслаў Маліноўскі|Браніслава Маліноўскага]]. Спецыялізаваўся на метадах палявой працы і тэорыі сацыяльнай антрапалогіі, належаў да кола найбліжэйшых вучняў Маліноўскага{{sfn|Энгелькінг|2008|с=226}}. Падчас навуковага водпуску свайго прафесара Юзаф Абрэмбскі рыхтаваў палявую дакументацыю і лінгвістычны матэрыял да яго кнігі «Coral garden and their magic». У сваіх даследаваннях ён абапіраўся як на веды, атрыманыя ад К.&nbsp;Машынскага, так і на функцыянальны метад [[Б. Маліноўскі|Б.&nbsp;Маліноўскага]], а таксама лічыў важнай крыніцай натхнення гуманістычную сацыялогію [[Фларыян Знанецкі|Фларыяна Знанецкага]]. З мая 1932 па сакавік 1933 года праводзіў этнасацыялагічныя даследаванні сярод македонскіх горцаў [[Парэчча (Македонія)|Парэчча]] (пераважна ў вёсцы [[Волчэ]]), дакументуючы сацыяльную і сямейную структуру, рэлігійнае жыццё, абраднасць, народную медыцыну і магічныя рытуалы. Пазней ён падрыхтаваў манаграфію па магіі Парэчча, аднак яе машынапіс згарэў падчас [[Варшаўскае паўстанне (1944)|Варшаўскага паўстання]]. З гэтага матэрыялу захаваліся і былі апублікаваны толькі тры артыкулы. Па выніках даследаванняў атрымаў ступень доктара філасофіі ў галіне сацыяльнай антрапалогіі. Пасля вяртання ў Польшчу, у 1934—1937 гадах, праводзіў даследаванні на [[Заходняе Палессе|заходнім Палессі]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=219}}. У другой палове 1930-х гадоў ён з'яўляўся членам шэрагу навуковых таварыстваў і актыўна выкладаў. З сакавіка 1936 года ён быў членам Інстытута даследавання нацыянальных спраў, дзе выкладаў на Нацыянальным семінары. У тым жа годзе Абрэмбскі пачаў выкладаць сацыялогію ў [[Педагагічны інстытут Саюза польскіх настаўнікаў|Педагагічным інстытуце Саюза польскіх настаўнікаў]], а таксама ў Вольным універсітэце польскім у Варшаве і Лодзі. У лістападзе 1936 года даследчык заняў пасаду намесніка дырэктара новаўтворанага Дзяржаўнага інстытута культуры вёскі, узяўшы на сябе адказнасць за арганізацыю палявых даследаванняў, вывучэнне сельскай эміграцыі і сялянскіх дзённікаў. З 1937 года ён працаваў членам Польскага сацыялагічнага інстытута і ўваходзіў у рэдакцыю «Сацыялагічнага агляду». Пачынаючы з 1938 года ён кіраваў секцыяй навуковых прац і з'яўляўся галоўным рэдактарам серыі «Сацыялагічная бібліятэка». Юзаф Абрэмбскі стаў адным з першых папулярызатараў функцыяналізму Б.&nbsp;Маліноўскага ў Польшчы, дзякуючы чаму працы яго настаўніка сталі больш даступнымі для польскага чытача{{sfn|Obrębski|2005|с=12}}. === Перыяд Другой сусветнай вайны === Падчас акупацыі Юзаф Абрэмбскі разам з жонкай Тамарай жыў у Варшаве на вуліцы Урсынаўскай, 58. Гэты дом быў цэнтрам інтэнсіўнай канспіратыўнай дзейнасці. Ён супрацоўнічаў з Бюро інфармацыі і прапаганды [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], рэдагаваў штомесячныя агляды падпольнай прэсы для польскага ўрада ў Лондане, рыхтаваў канспіратыўныя выданні і радыёперадачы. У яго доме падчас акупацыі таксама хаваліся яўрэі. Акрамя таго, у доме праводзілася таемнае акадэмічнае жыццё: рэгулярна дзейнічалі два падпольныя семінары. У 1941—1944 гадах ён выкладаў сацыялогію на тайных курсах [[Вольны ўніверсітэт польскі|Вольнага ўніверсітэта польскага]] і вёў заняткі па этналогіі ў варшаўскім аддзяленні Універсітэта заходніх зямель. Калі ў 1942 годзе аднавіў працу канспіратыўны [[Польскі сацыялагічны інстытут]], Ю.&nbsp;Абрэмбскі ўвайшоў у яго ўправу разам са [[Станіслаў Асоўскі|Станіславам Асоўскім]] і [[Станіслаў Рыхлінскі|Станіславам Рыхлінскім]]{{sfn|Obrębski|2005|с=12}}. Калі ў 1945 годзе Польскі сацыялагічны інстытут аднавіў легальную дзейнасць спачатку ў Любліне, а потым у Лодзі, Абрэмбскі працягнуў працу ў яго ўправе і ў рэдакцыі «Сацыялагічнага агляду». Ён таксама стаў членам Сацыялагічнай камісіі Польскай акадэміі ведаў і Галоўнага ўпраўлення Польскага этналагічнага таварыства. У красавіку 1945 года ён аднавіў працу ў Вольным універсітэце польскім у Лодзі, які неўзабаве ператварыўся ў [[Лодзьскі ўніверсітэт]]. У гэтым жа годзе ён паспяхова прайшоў працэдуру габілітацыі і з верасня ўзначаліў кафедру этналогіі ў новаўтвораным Сацыялагічным інстытуце Лодзьскага ўніверсітэта{{sfn|Obrębski|2005|с=12}}. === На эміграцыі === У 1946 годзе па запрашэнні [[Эдвард Эванс-Прытчард|Эдварда Эванса-Прытчарда]] Юзаф Абрэмбскі разам з жонкай і сынам Стэфанам з'ехаў у [[Лондан]] для чытання цыкла лекцый «Сялянства Усходняй Еўропы ў працэсе трансфармацыі» ({{lang-en|The Changing Peasantry of Eastern Europe}}). Пазней ён быў найняты [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскім універсітэтам]] у якасці сацыёлага для правядзення палявых даследаванняў на [[Ямайка|Ямайцы]], дзе яму дапамагалі жонка і мясцовыя асістэнты. Менавіта адтуль паходзіць яго найбагацейшы збор палявых матэрыялаў. Пасля завяршэння працы яму прапанавалі ўзначаліць кафедру сацыялогіі ў філіяле Лонданскага ўніверсітэта на Ямайцы, аднак ён адмовіўся з-за жадання вярнуцца ў Польшчу. У выніку Абрэмбскі прыняў прапанову працаваць у [[Дэпартамент па апецы ААН|Дэпартаменце па апецы ААН]] у [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрку]]. На працягу дзесяці гадоў (1948—1958) ён быў членам Сакратарыята ААН і спецыялістам па сацыяльных пытаннях, адказным за тэрыторыі, якія вызваляліся ад каланіяльнай залежнасці. Аднак праца чыноўніка не прыносіла яму задавальнення. У 1957 годзе ён неаднаразова атрымліваў прапановы вярнуцца ў Польшчу і працаваць у Варшаўскім універсітэце, аднак вырашыў застацца ў ЗША. Пасля звальнення з ААН Юзаф Абрэмбскі вярнуўся да акадэмічнай дзейнасці. У 1959—1962 гадах выкладаў сацыялогію і антрапалогію ў [[Бруклінскі каледж|Бруклінскім каледжы]], [[Універсітэт Хофстра|Універсітэце Хофстра]] і [[Куінз-каледж Гарадскога ўніверсітэта Нью-Ёрка|Куінз-каледжы Гарадскога ўніверсітэта Нью-Ёрка]]. У 1962 годзе ён перайшоў у каледж C.W. Post [[Універсітэт Лонг-Айленда|Універсітэта Лонг-Айленда]], дзе да 1966 года працаваў на пасадзе асістэнт-прафесара, а пасля — асасаванага прафесара. Ён стаў першым прафесарам сацыяльнай антрапалогіі ў гэтай установе, хоць яго статус там быў значна ніжэйшы, чым раней у Польшчы{{sfn|Obrębski|2005|с=14}}. Раптоўна памёр 28 снежня 1967 года ў [[Холіс|Холісе]] ([[штат Нью-Ёрк]]). Многія яго працы засталіся незавершанымі. == Бібліяграфія == * ''Indeks do „Lecznictwa ludu polskiego” Henryka Biegeleisena'', Kraków, 1931. * ''Problem etniczny Polesia'', «Sprawy Narodowościowe» t. 10, nr 1–2, 1936. * ''Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie'', «Przegląd Socjologiczny», t. 4, z. 1–2, s. 177–195, 1936. * ''Dzisiejsi ludzie Polesia i inne eseje'', (пад рэд. Г. Энгелькінг), Warszawa: IFiS PAN, 2005. * ''Studia etnosocjologiczne. Tom 1. Polesie'', (пад рэд. Г. Энгелькінг), Oficyna Naukowa, 2007. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Энгелькінг Г. |загаловак=Юзаф Абрэмбскі (1905–1967): да біяграфіі антраполага |выданне=Homo Historicus 2008. Гадавік антрапалагічнай гісторыі |месца=Вільня |выдавецтва=ЕГУ |год=2008 |старонкі=217—235 |ref=Энгелькінг}} * {{кніга |аўтар=Obrębski J. |аўтар2=Engelking A. |загаловак=Dzisiejsi Ludzie Polesia |месца=Warszawa |выдавецтва=IFiS PAN |год=2005 |старонак=157 |ref=Obrębski}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абрэмбскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:Этнолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Лодзьскага ўніверсітэта]] 5wwygu1h7of23nr8w0qhvtfyenrbez6 5134171 5134170 2026-04-30T21:00:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134171 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрэмбскі}} {{Навуковец}} '''Ю́заф Абрэ́мбскі''' ({{lang-pl|Józef Obrębski}}; {{ДН|18|2|1905}}, [[Тэплік]] — {{ДС|28|12|1967}}, [[Холіс]], штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]) — польскі [[Этналогія|этнолаг]], [[Славістыка|славіст]] і [[Сацыялогія|сацыёлаг]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Антонія Абрэмбскага, адміністратара маёнткаў графа [[Патоцкія|Патоцкага]], і Марыі з Халайскіх, якая працавала настаўніцай. Меў дзвюх старэйшых сясцёр. Яго сястра [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]] (1901—1994) стала славісткай і стваральніцай польскай [[беларусістыка|беларусістыкі]] (яе мужам быў сінолаг [[Вітальд Яблонскі]]). Другая сястра, Марыя Абрэмбская-Штыбер (1904—1995), была мастачкай, графікам і педагогам, жонкай мовазнаўца і славіста [[Здзіслаў Штыбер|Здзіслава Штыбера]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=234}}. Сям'я Абрэмбскіх пражывала ў маёнтках Патоцкіх на Падоллі і ў [[Беларусь|Беларусі]]. Пасля смерці бацькі маці Юзафа была вымушана самастойна ўтрымліваць сям'ю, працуючы настаўніцай і чыноўніцай. Разам з маці і сёстрамі Юзаф пераехаў да дзядзькі ў [[Бярдычаўскі павет]], пазней у [[Кіеў]], а каля 1911 года — у [[Варшава|Варшаву]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=220}}. == Навуковая кар'ера == Адукацыю пачаў у Варшаве ў гімназіі імя Э.&nbsp;Канапчынскага (з 1919 года — імя А.&nbsp;Міцкевіча), дзе сярод іншага займаўся рэдагаваннем часопіса «[[Swastyka]]». Пасля сёмага класа працягнуў вучобу ў [[Кракаў|Кракаве]], у IV Дзяржаўнай гімназіі імя Г.&nbsp;Сянкевіча. З-за хваробы лёгкіх зрабіў гадавы перапынак, пасля чаго здаў іспыты экстэрнам. Паступіў на [[Юрыдычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|юрыдычны факультэт]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], дзе адвучыўся два трыместры і наведваў лекцыі па сацыялогіі [[Леан Петражыцкі|Леана Петражыцкага]]. У кастрычніку 1925 года перавёўся на [[Філасофскі факультэт Ягелонскага ўніверсітэта|філасофскі факультэт]] [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]] ў Кракаве, дзе вывучаў славянскую філалогію, этнаграфію і філасофію пад кіраўніцтвам [[Казімеж Машынскі|Казімежа Машынскага]] і [[Казімеж Ніч|Казімежа Ніча]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=220}}. Прафесар Машынскі высока ацаніў здольнасці студэнта і прыняў яго на пасаду намесніка асістэнта, а пазней — уласна асістэнта. Юзаф Абрэмбскі вывучаў этнаграфію славян, дыялекталогію, агульнае мовазнаўства, польскую граматыку, украінскую і рускую мовы, археалогію, польскую літаратуру, гісторыю мастацтва і філасофію. Першыя палявыя даследаванні пачаў яшчэ ў студэнцкія гады. Удзельнічаючы ў аўтамабільных экспедыцыях інстытута геаграфіі Ягелонскага ўніверсітэта, ён праводзіў даследаванні ў [[Балгарыя|Балгарыі]] (разам з К.&nbsp;Машынскім і [[Х. Вакарэльскі|Х.&nbsp;Вакарэльскім]]). Таксама выязджаў у [[Паўночная Македонія|Паўночную Македонію]], дзе вывучаў архаічную матэрыяльную культуру, земляробства і паляванне. Сабраныя матэрыялы ляглі ў аснову яго магістарскай працы «Народнае земляробства ўсходняй часткі Балканскага паўвострава», якая была апублікавана ў часопісе «Lud Słowiański» (1929, 1930, 1931), у рэдагаванні якога ён браў удзел. З 1931 па 1933 год праходзіў дактарантуру ў [[Лонданская школа эканомікі і палітычных навук|Лонданскай школе эканомікі і палітычных навук]] пад кіраўніцтвам [[Браніслаў Маліноўскі|Браніслава Маліноўскага]]. Спецыялізаваўся на метадах палявой працы і тэорыі сацыяльнай антрапалогіі, належаў да кола найбліжэйшых вучняў Маліноўскага{{sfn|Энгелькінг|2008|с=226}}. Падчас навуковага водпуску свайго прафесара Юзаф Абрэмбскі рыхтаваў палявую дакументацыю і лінгвістычны матэрыял да яго кнігі «Coral garden and their magic». У сваіх даследаваннях ён абапіраўся як на веды, атрыманыя ад К.&nbsp;Машынскага, так і на функцыянальны метад [[Б. Маліноўскі|Б.&nbsp;Маліноўскага]], а таксама лічыў важнай крыніцай натхнення гуманістычную сацыялогію [[Фларыян Знанецкі|Фларыяна Знанецкага]]. З мая 1932 па сакавік 1933 года праводзіў этнасацыялагічныя даследаванні сярод македонскіх горцаў [[Парэчча (Македонія)|Парэчча]] (пераважна ў вёсцы [[Волчэ]]), дакументуючы сацыяльную і сямейную структуру, рэлігійнае жыццё, абраднасць, народную медыцыну і магічныя рытуалы. Пазней ён падрыхтаваў манаграфію па магіі Парэчча, аднак яе машынапіс згарэў падчас [[Варшаўскае паўстанне (1944)|Варшаўскага паўстання]]. З гэтага матэрыялу захаваліся і былі апублікаваны толькі тры артыкулы. Па выніках даследаванняў атрымаў ступень доктара філасофіі ў галіне сацыяльнай антрапалогіі. Пасля вяртання ў Польшчу, у 1934—1937 гадах, праводзіў даследаванні на [[Заходняе Палессе|заходнім Палессі]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=219}}. У другой палове 1930-х гадоў ён з'яўляўся членам шэрагу навуковых таварыстваў і актыўна выкладаў. З сакавіка 1936 года ён быў членам Інстытута даследавання нацыянальных спраў, дзе выкладаў на Нацыянальным семінары. У тым жа годзе Абрэмбскі пачаў выкладаць сацыялогію ў [[Педагагічны інстытут Саюза польскіх настаўнікаў|Педагагічным інстытуце Саюза польскіх настаўнікаў]], а таксама ў Вольным універсітэце польскім у Варшаве і Лодзі. У лістападзе 1936 года даследчык заняў пасаду намесніка дырэктара новаўтворанага Дзяржаўнага інстытута культуры вёскі, узяўшы на сябе адказнасць за арганізацыю палявых даследаванняў, вывучэнне сельскай эміграцыі і сялянскіх дзённікаў. З 1937 года ён працаваў членам Польскага сацыялагічнага інстытута і ўваходзіў у рэдакцыю «Сацыялагічнага агляду». Пачынаючы з 1938 года ён кіраваў секцыяй навуковых прац і з'яўляўся галоўным рэдактарам серыі «Сацыялагічная бібліятэка». Юзаф Абрэмбскі стаў адным з першых папулярызатараў функцыяналізму Б.&nbsp;Маліноўскага ў Польшчы, дзякуючы чаму працы яго настаўніка сталі больш даступнымі для польскага чытача{{sfn|Obrębski|2005|с=12}}. === Перыяд Другой сусветнай вайны === Падчас акупацыі Юзаф Абрэмбскі разам з жонкай Тамарай жыў у Варшаве на вуліцы Урсынаўскай, 58. Гэты дом быў цэнтрам інтэнсіўнай канспіратыўнай дзейнасці. Ён супрацоўнічаў з Бюро інфармацыі і прапаганды [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], рэдагаваў штомесячныя агляды падпольнай прэсы для польскага ўрада ў Лондане, рыхтаваў канспіратыўныя выданні і радыёперадачы. У яго доме падчас акупацыі таксама хаваліся яўрэі. Акрамя таго, у доме праводзілася таемнае акадэмічнае жыццё: рэгулярна дзейнічалі два падпольныя семінары. У 1941—1944 гадах ён выкладаў сацыялогію на тайных курсах [[Вольны ўніверсітэт польскі|Вольнага ўніверсітэта польскага]] і вёў заняткі па этналогіі ў варшаўскім аддзяленні Універсітэта заходніх зямель. Калі ў 1942 годзе аднавіў працу канспіратыўны [[Польскі сацыялагічны інстытут]], Ю.&nbsp;Абрэмбскі ўвайшоў у яго ўправу разам са [[Станіслаў Асоўскі|Станіславам Асоўскім]] і [[Станіслаў Рыхлінскі|Станіславам Рыхлінскім]]{{sfn|Obrębski|2005|с=12}}. Калі ў 1945 годзе Польскі сацыялагічны інстытут аднавіў легальную дзейнасць спачатку ў Любліне, а потым у Лодзі, Абрэмбскі працягнуў працу ў яго ўправе і ў рэдакцыі «Сацыялагічнага агляду». Ён таксама стаў членам Сацыялагічнай камісіі Польскай акадэміі ведаў і Галоўнага ўпраўлення Польскага этналагічнага таварыства. У красавіку 1945 года ён аднавіў працу ў Вольным універсітэце польскім у Лодзі, які неўзабаве ператварыўся ў [[Лодзьскі ўніверсітэт]]. У гэтым жа годзе ён паспяхова прайшоў працэдуру габілітацыі і з верасня ўзначаліў кафедру этналогіі ў новаўтвораным Сацыялагічным інстытуце Лодзьскага ўніверсітэта{{sfn|Obrębski|2005|с=12}}. === На эміграцыі === У 1946 годзе па запрашэнні [[Эдвард Эванс-Прытчард|Эдварда Эванса-Прытчарда]] Юзаф Абрэмбскі разам з жонкай і сынам Стэфанам з'ехаў у [[Лондан]] для чытання цыкла лекцый «Сялянства Усходняй Еўропы ў працэсе трансфармацыі» ({{lang-en|The Changing Peasantry of Eastern Europe}}). Пазней ён быў найняты [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскім універсітэтам]] у якасці сацыёлага для правядзення палявых даследаванняў на [[Ямайка|Ямайцы]], дзе яму дапамагалі жонка і мясцовыя асістэнты. Менавіта адтуль паходзіць яго найбагацейшы збор палявых матэрыялаў. Пасля завяршэння працы яму прапанавалі ўзначаліць кафедру сацыялогіі ў філіяле Лонданскага ўніверсітэта на Ямайцы, аднак ён адмовіўся з-за жадання вярнуцца ў Польшчу. У выніку Абрэмбскі прыняў прапанову працаваць у [[Дэпартамент па апецы ААН|Дэпартаменце па апецы ААН]] у [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрку]]. На працягу дзесяці гадоў (1948—1958) ён быў членам Сакратарыята ААН і спецыялістам па сацыяльных пытаннях, адказным за тэрыторыі, якія вызваляліся ад каланіяльнай залежнасці. Аднак праца чыноўніка не прыносіла яму задавальнення. У 1957 годзе ён неаднаразова атрымліваў прапановы вярнуцца ў Польшчу і працаваць у Варшаўскім універсітэце, аднак вырашыў застацца ў ЗША. Пасля звальнення з ААН Юзаф Абрэмбскі вярнуўся да акадэмічнай дзейнасці. У 1959—1962 гадах выкладаў сацыялогію і антрапалогію ў [[Бруклінскі каледж|Бруклінскім каледжы]], [[Універсітэт Хофстра|Універсітэце Хофстра]] і [[Куінз-каледж Гарадскога ўніверсітэта Нью-Ёрка|Куінз-каледжы Гарадскога ўніверсітэта Нью-Ёрка]]. У 1962 годзе ён перайшоў у каледж C.W. Post [[Універсітэт Лонг-Айленда|Універсітэта Лонг-Айленда]], дзе да 1966 года працаваў на пасадзе асістэнт-прафесара, а пасля — асасаванага прафесара. Ён стаў першым прафесарам сацыяльнай антрапалогіі ў гэтай установе, хоць яго статус там быў значна ніжэйшы, чым раней у Польшчы{{sfn|Obrębski|2005|с=14}}. Раптоўна памёр 28 снежня 1967 года ў [[Холіс|Холісе]] ([[штат Нью-Ёрк]]). Многія яго працы засталіся незавершанымі. == Бібліяграфія == * ''Indeks do „Lecznictwa ludu polskiego” Henryka Biegeleisena'', Kraków, 1931. * ''Problem etniczny Polesia'', «Sprawy Narodowościowe» t. 10, nr 1–2, 1936. * ''Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie'', «Przegląd Socjologiczny», t. 4, z. 1–2, s. 177–195, 1936. * ''Dzisiejsi ludzie Polesia i inne eseje'', (пад рэд. Г. Энгелькінг), Warszawa: IFiS PAN, 2005. * ''Studia etnosocjologiczne. Tom 1. Polesie'', (пад рэд. Г. Энгелькінг), Oficyna Naukowa, 2007. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Энгелькінг Г. |загаловак=Юзаф Абрэмбскі (1905–1967): да біяграфіі антраполага |выданне=Homo Historicus 2008. Гадавік антрапалагічнай гісторыі |месца=Вільня |выдавецтва=ЕГУ |год=2008 |старонкі=217—235 |ref=Энгелькінг}} * {{кніга |аўтар=Obrębski J. |аўтар2=Engelking A. |загаловак=Dzisiejsi Ludzie Polesia |месца=Warszawa |выдавецтва=IFiS PAN |год=2005 |старонак=157 |ref=Obrębski}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абрэмбскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:Этнолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Лодзьскага ўніверсітэта]] 6x4jhpxzrrh30tz1zc17tpeboa5awga 5134173 5134171 2026-04-30T21:05:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Выкладчыкі Лодзьскага ўніверсітэта]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134173 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрэмбскі}} {{Навуковец}} '''Ю́заф Абрэ́мбскі''' ({{lang-pl|Józef Obrębski}}; {{ДН|18|2|1905}}, [[Тэплік]] — {{ДС|28|12|1967}}, [[Холіс]], штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]) — польскі [[Этналогія|этнолаг]], [[Славістыка|славіст]] і [[Сацыялогія|сацыёлаг]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Антонія Абрэмбскага, адміністратара маёнткаў графа [[Патоцкія|Патоцкага]], і Марыі з Халайскіх, якая працавала настаўніцай. Меў дзвюх старэйшых сясцёр. Яго сястра [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]] (1901—1994) стала славісткай і стваральніцай польскай [[беларусістыка|беларусістыкі]] (яе мужам быў сінолаг [[Вітальд Яблонскі]]). Другая сястра, Марыя Абрэмбская-Штыбер (1904—1995), была мастачкай, графікам і педагогам, жонкай мовазнаўца і славіста [[Здзіслаў Штыбер|Здзіслава Штыбера]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=234}}. Сям'я Абрэмбскіх пражывала ў маёнтках Патоцкіх на Падоллі і ў [[Беларусь|Беларусі]]. Пасля смерці бацькі маці Юзафа была вымушана самастойна ўтрымліваць сям'ю, працуючы настаўніцай і чыноўніцай. Разам з маці і сёстрамі Юзаф пераехаў да дзядзькі ў [[Бярдычаўскі павет]], пазней у [[Кіеў]], а каля 1911 года — у [[Варшава|Варшаву]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=220}}. == Навуковая кар'ера == Адукацыю пачаў у Варшаве ў гімназіі імя Э.&nbsp;Канапчынскага (з 1919 года — імя А.&nbsp;Міцкевіча), дзе сярод іншага займаўся рэдагаваннем часопіса «[[Swastyka]]». Пасля сёмага класа працягнуў вучобу ў [[Кракаў|Кракаве]], у IV Дзяржаўнай гімназіі імя Г.&nbsp;Сянкевіча. З-за хваробы лёгкіх зрабіў гадавы перапынак, пасля чаго здаў іспыты экстэрнам. Паступіў на [[Юрыдычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|юрыдычны факультэт]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], дзе адвучыўся два трыместры і наведваў лекцыі па сацыялогіі [[Леан Петражыцкі|Леана Петражыцкага]]. У кастрычніку 1925 года перавёўся на [[Філасофскі факультэт Ягелонскага ўніверсітэта|філасофскі факультэт]] [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]] ў Кракаве, дзе вывучаў славянскую філалогію, этнаграфію і філасофію пад кіраўніцтвам [[Казімеж Машынскі|Казімежа Машынскага]] і [[Казімеж Ніч|Казімежа Ніча]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=220}}. Прафесар Машынскі высока ацаніў здольнасці студэнта і прыняў яго на пасаду намесніка асістэнта, а пазней — уласна асістэнта. Юзаф Абрэмбскі вывучаў этнаграфію славян, дыялекталогію, агульнае мовазнаўства, польскую граматыку, украінскую і рускую мовы, археалогію, польскую літаратуру, гісторыю мастацтва і філасофію. Першыя палявыя даследаванні пачаў яшчэ ў студэнцкія гады. Удзельнічаючы ў аўтамабільных экспедыцыях інстытута геаграфіі Ягелонскага ўніверсітэта, ён праводзіў даследаванні ў [[Балгарыя|Балгарыі]] (разам з К.&nbsp;Машынскім і [[Х. Вакарэльскі|Х.&nbsp;Вакарэльскім]]). Таксама выязджаў у [[Паўночная Македонія|Паўночную Македонію]], дзе вывучаў архаічную матэрыяльную культуру, земляробства і паляванне. Сабраныя матэрыялы ляглі ў аснову яго магістарскай працы «Народнае земляробства ўсходняй часткі Балканскага паўвострава», якая была апублікавана ў часопісе «Lud Słowiański» (1929, 1930, 1931), у рэдагаванні якога ён браў удзел. З 1931 па 1933 год праходзіў дактарантуру ў [[Лонданская школа эканомікі і палітычных навук|Лонданскай школе эканомікі і палітычных навук]] пад кіраўніцтвам [[Браніслаў Маліноўскі|Браніслава Маліноўскага]]. Спецыялізаваўся на метадах палявой працы і тэорыі сацыяльнай антрапалогіі, належаў да кола найбліжэйшых вучняў Маліноўскага{{sfn|Энгелькінг|2008|с=226}}. Падчас навуковага водпуску свайго прафесара Юзаф Абрэмбскі рыхтаваў палявую дакументацыю і лінгвістычны матэрыял да яго кнігі «Coral garden and their magic». У сваіх даследаваннях ён абапіраўся як на веды, атрыманыя ад К.&nbsp;Машынскага, так і на функцыянальны метад [[Б. Маліноўскі|Б.&nbsp;Маліноўскага]], а таксама лічыў важнай крыніцай натхнення гуманістычную сацыялогію [[Фларыян Знанецкі|Фларыяна Знанецкага]]. З мая 1932 па сакавік 1933 года праводзіў этнасацыялагічныя даследаванні сярод македонскіх горцаў [[Парэчча (Македонія)|Парэчча]] (пераважна ў вёсцы [[Волчэ]]), дакументуючы сацыяльную і сямейную структуру, рэлігійнае жыццё, абраднасць, народную медыцыну і магічныя рытуалы. Пазней ён падрыхтаваў манаграфію па магіі Парэчча, аднак яе машынапіс згарэў падчас [[Варшаўскае паўстанне (1944)|Варшаўскага паўстання]]. З гэтага матэрыялу захаваліся і былі апублікаваны толькі тры артыкулы. Па выніках даследаванняў атрымаў ступень доктара філасофіі ў галіне сацыяльнай антрапалогіі. Пасля вяртання ў Польшчу, у 1934—1937 гадах, праводзіў даследаванні на [[Заходняе Палессе|заходнім Палессі]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=219}}. У другой палове 1930-х гадоў ён з'яўляўся членам шэрагу навуковых таварыстваў і актыўна выкладаў. З сакавіка 1936 года ён быў членам Інстытута даследавання нацыянальных спраў, дзе выкладаў на Нацыянальным семінары. У тым жа годзе Абрэмбскі пачаў выкладаць сацыялогію ў [[Педагагічны інстытут Саюза польскіх настаўнікаў|Педагагічным інстытуце Саюза польскіх настаўнікаў]], а таксама ў Вольным універсітэце польскім у Варшаве і Лодзі. У лістападзе 1936 года даследчык заняў пасаду намесніка дырэктара новаўтворанага Дзяржаўнага інстытута культуры вёскі, узяўшы на сябе адказнасць за арганізацыю палявых даследаванняў, вывучэнне сельскай эміграцыі і сялянскіх дзённікаў. З 1937 года ён працаваў членам Польскага сацыялагічнага інстытута і ўваходзіў у рэдакцыю «Сацыялагічнага агляду». Пачынаючы з 1938 года ён кіраваў секцыяй навуковых прац і з'яўляўся галоўным рэдактарам серыі «Сацыялагічная бібліятэка». Юзаф Абрэмбскі стаў адным з першых папулярызатараў функцыяналізму Б.&nbsp;Маліноўскага ў Польшчы, дзякуючы чаму працы яго настаўніка сталі больш даступнымі для польскага чытача{{sfn|Obrębski|2005|с=12}}. === Перыяд Другой сусветнай вайны === Падчас акупацыі Юзаф Абрэмбскі разам з жонкай Тамарай жыў у Варшаве на вуліцы Урсынаўскай, 58. Гэты дом быў цэнтрам інтэнсіўнай канспіратыўнай дзейнасці. Ён супрацоўнічаў з Бюро інфармацыі і прапаганды [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], рэдагаваў штомесячныя агляды падпольнай прэсы для польскага ўрада ў Лондане, рыхтаваў канспіратыўныя выданні і радыёперадачы. У яго доме падчас акупацыі таксама хаваліся яўрэі. Акрамя таго, у доме праводзілася таемнае акадэмічнае жыццё: рэгулярна дзейнічалі два падпольныя семінары. У 1941—1944 гадах ён выкладаў сацыялогію на тайных курсах [[Вольны ўніверсітэт польскі|Вольнага ўніверсітэта польскага]] і вёў заняткі па этналогіі ў варшаўскім аддзяленні Універсітэта заходніх зямель. Калі ў 1942 годзе аднавіў працу канспіратыўны [[Польскі сацыялагічны інстытут]], Ю.&nbsp;Абрэмбскі ўвайшоў у яго ўправу разам са [[Станіслаў Асоўскі|Станіславам Асоўскім]] і [[Станіслаў Рыхлінскі|Станіславам Рыхлінскім]]{{sfn|Obrębski|2005|с=12}}. Калі ў 1945 годзе Польскі сацыялагічны інстытут аднавіў легальную дзейнасць спачатку ў Любліне, а потым у Лодзі, Абрэмбскі працягнуў працу ў яго ўправе і ў рэдакцыі «Сацыялагічнага агляду». Ён таксама стаў членам Сацыялагічнай камісіі Польскай акадэміі ведаў і Галоўнага ўпраўлення Польскага этналагічнага таварыства. У красавіку 1945 года ён аднавіў працу ў Вольным універсітэце польскім у Лодзі, які неўзабаве ператварыўся ў [[Лодзьскі ўніверсітэт]]. У гэтым жа годзе ён паспяхова прайшоў працэдуру габілітацыі і з верасня ўзначаліў кафедру этналогіі ў новаўтвораным Сацыялагічным інстытуце Лодзьскага ўніверсітэта{{sfn|Obrębski|2005|с=12}}. === На эміграцыі === У 1946 годзе па запрашэнні [[Эдвард Эванс-Прытчард|Эдварда Эванса-Прытчарда]] Юзаф Абрэмбскі разам з жонкай і сынам Стэфанам з'ехаў у [[Лондан]] для чытання цыкла лекцый «Сялянства Усходняй Еўропы ў працэсе трансфармацыі» ({{lang-en|The Changing Peasantry of Eastern Europe}}). Пазней ён быў найняты [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскім універсітэтам]] у якасці сацыёлага для правядзення палявых даследаванняў на [[Ямайка|Ямайцы]], дзе яму дапамагалі жонка і мясцовыя асістэнты. Менавіта адтуль паходзіць яго найбагацейшы збор палявых матэрыялаў. Пасля завяршэння працы яму прапанавалі ўзначаліць кафедру сацыялогіі ў філіяле Лонданскага ўніверсітэта на Ямайцы, аднак ён адмовіўся з-за жадання вярнуцца ў Польшчу. У выніку Абрэмбскі прыняў прапанову працаваць у [[Дэпартамент па апецы ААН|Дэпартаменце па апецы ААН]] у [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрку]]. На працягу дзесяці гадоў (1948—1958) ён быў членам Сакратарыята ААН і спецыялістам па сацыяльных пытаннях, адказным за тэрыторыі, якія вызваляліся ад каланіяльнай залежнасці. Аднак праца чыноўніка не прыносіла яму задавальнення. У 1957 годзе ён неаднаразова атрымліваў прапановы вярнуцца ў Польшчу і працаваць у Варшаўскім універсітэце, аднак вырашыў застацца ў ЗША. Пасля звальнення з ААН Юзаф Абрэмбскі вярнуўся да акадэмічнай дзейнасці. У 1959—1962 гадах выкладаў сацыялогію і антрапалогію ў [[Бруклінскі каледж|Бруклінскім каледжы]], [[Універсітэт Хофстра|Універсітэце Хофстра]] і [[Куінз-каледж Гарадскога ўніверсітэта Нью-Ёрка|Куінз-каледжы Гарадскога ўніверсітэта Нью-Ёрка]]. У 1962 годзе ён перайшоў у каледж C.W. Post [[Універсітэт Лонг-Айленда|Універсітэта Лонг-Айленда]], дзе да 1966 года працаваў на пасадзе асістэнт-прафесара, а пасля — асасаванага прафесара. Ён стаў першым прафесарам сацыяльнай антрапалогіі ў гэтай установе, хоць яго статус там быў значна ніжэйшы, чым раней у Польшчы{{sfn|Obrębski|2005|с=14}}. Раптоўна памёр 28 снежня 1967 года ў [[Холіс|Холісе]] ([[штат Нью-Ёрк]]). Многія яго працы засталіся незавершанымі. == Бібліяграфія == * ''Indeks do „Lecznictwa ludu polskiego” Henryka Biegeleisena'', Kraków, 1931. * ''Problem etniczny Polesia'', «Sprawy Narodowościowe» t. 10, nr 1–2, 1936. * ''Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie'', «Przegląd Socjologiczny», t. 4, z. 1–2, s. 177–195, 1936. * ''Dzisiejsi ludzie Polesia i inne eseje'', (пад рэд. Г. Энгелькінг), Warszawa: IFiS PAN, 2005. * ''Studia etnosocjologiczne. Tom 1. Polesie'', (пад рэд. Г. Энгелькінг), Oficyna Naukowa, 2007. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Энгелькінг Г. |загаловак=Юзаф Абрэмбскі (1905–1967): да біяграфіі антраполага |выданне=Homo Historicus 2008. Гадавік антрапалагічнай гісторыі |месца=Вільня |выдавецтва=ЕГУ |год=2008 |старонкі=217—235 |ref=Энгелькінг}} * {{кніга |аўтар=Obrębski J. |аўтар2=Engelking A. |загаловак=Dzisiejsi Ludzie Polesia |месца=Warszawa |выдавецтва=IFiS PAN |год=2005 |старонак=157 |ref=Obrębski}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абрэмбскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:Этнолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]] fufvmyv4oqj7e2a3pfoe9tcwk82g3ig 5134175 5134173 2026-04-30T21:08:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5134175 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрэмбскі}} {{Навуковец}} '''Ю́заф Абрэ́мбскі''' ({{lang-pl|Józef Obrębski}}; {{ДН|18|2|1905}}, [[Тэплік]] — {{ДС|28|12|1967}}, [[Холіс]], штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]) — польскі [[Этналогія|этнолаг]], [[Славістыка|славіст]] і [[Сацыялогія|сацыёлаг]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Антонія Абрэмбскага, адміністратара маёнткаў графа [[Патоцкія|Патоцкага]], і Марыі з Халайскіх, якая працавала настаўніцай. Меў дзвюх старэйшых сясцёр. Яго сястра [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]] (1901—1994) стала славісткай і стваральніцай польскай [[беларусістыка|беларусістыкі]] (яе мужам быў сінолаг [[Вітальд Яблонскі]]). Другая сястра, Марыя Абрэмбская-Штыбер (1904—1995), была мастачкай, графікам і педагогам, жонкай мовазнаўца і славіста [[Здзіслаў Штыбер|Здзіслава Штыбера]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=234}}. Сям'я Абрэмбскіх пражывала ў маёнтках Патоцкіх на Падоллі і ў [[Беларусь|Беларусі]]. Пасля смерці бацькі маці Юзафа была вымушана самастойна ўтрымліваць сям'ю, працуючы настаўніцай і чыноўніцай. Разам з маці і сёстрамі Юзаф пераехаў да дзядзькі ў [[Бярдычаўскі павет]], пазней у [[Кіеў]], а каля 1911 года — у [[Варшава|Варшаву]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=220}}. == Навуковая кар'ера == Адукацыю пачаў у Варшаве ў гімназіі імя Э.&nbsp;Канапчынскага (з 1919 года — імя А.&nbsp;Міцкевіча), дзе сярод іншага займаўся рэдагаваннем часопіса «[[Swastyka]]». Пасля сёмага класа працягнуў вучобу ў [[Кракаў|Кракаве]], у IV Дзяржаўнай гімназіі імя Г.&nbsp;Сянкевіча. З-за хваробы лёгкіх зрабіў гадавы перапынак, пасля чаго здаў іспыты экстэрнам. Паступіў на [[Юрыдычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|юрыдычны факультэт]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], дзе адвучыўся два трыместры і наведваў лекцыі па сацыялогіі [[Леан Петражыцкі|Леана Петражыцкага]]. У кастрычніку 1925 года перавёўся на [[Філасофскі факультэт Ягелонскага ўніверсітэта|філасофскі факультэт]] [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]] ў Кракаве, дзе вывучаў славянскую філалогію, этнаграфію і філасофію пад кіраўніцтвам [[Казімеж Машынскі|Казімежа Машынскага]] і [[Казімеж Ніч|Казімежа Ніча]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=220}}. Прафесар Машынскі высока ацаніў здольнасці студэнта і прыняў яго на пасаду намесніка асістэнта, а пазней — уласна асістэнта. Юзаф Абрэмбскі вывучаў этнаграфію славян, дыялекталогію, агульнае мовазнаўства, польскую граматыку, украінскую і рускую мовы, археалогію, польскую літаратуру, гісторыю мастацтва і філасофію. Першыя палявыя даследаванні пачаў яшчэ ў студэнцкія гады. Удзельнічаючы ў аўтамабільных экспедыцыях інстытута геаграфіі Ягелонскага ўніверсітэта, ён праводзіў даследаванні ў [[Балгарыя|Балгарыі]] (разам з К.&nbsp;Машынскім і [[Х. Вакарэльскі|Х.&nbsp;Вакарэльскім]]). Таксама выязджаў у [[Паўночная Македонія|Паўночную Македонію]], дзе вывучаў архаічную матэрыяльную культуру, земляробства і паляванне. Сабраныя матэрыялы ляглі ў аснову яго магістарскай працы «Народнае земляробства ўсходняй часткі Балканскага паўвострава», якая была апублікавана ў часопісе «Lud Słowiański» (1929, 1930, 1931), у рэдагаванні якога ён браў удзел. З 1931 па 1933 год праходзіў дактарантуру ў [[Лонданская школа эканомікі і палітычных навук|Лонданскай школе эканомікі і палітычных навук]] пад кіраўніцтвам [[Браніслаў Маліноўскі|Браніслава Маліноўскага]]. Спецыялізаваўся на метадах палявой працы і тэорыі сацыяльнай антрапалогіі, належаў да кола найбліжэйшых вучняў Маліноўскага{{sfn|Энгелькінг|2008|с=226}}. Падчас навуковага водпуску свайго прафесара Юзаф Абрэмбскі рыхтаваў палявую дакументацыю і лінгвістычны матэрыял да яго кнігі «Coral garden and their magic». У сваіх даследаваннях ён абапіраўся як на веды, атрыманыя ад К.&nbsp;Машынскага, так і на функцыянальны метад [[Б. Маліноўскі|Б.&nbsp;Маліноўскага]], а таксама лічыў важнай крыніцай натхнення гуманістычную сацыялогію [[Фларыян Знанецкі|Фларыяна Знанецкага]]. З мая 1932 па сакавік 1933 года праводзіў этнасацыялагічныя даследаванні сярод македонскіх горцаў [[Парэчча (Македонія)|Парэчча]] (пераважна ў вёсцы [[Волчэ]]), дакументуючы сацыяльную і сямейную структуру, рэлігійнае жыццё, абраднасць, народную медыцыну і магічныя рытуалы. Пазней ён падрыхтаваў манаграфію па магіі Парэчча, аднак яе машынапіс згарэў падчас [[Варшаўскае паўстанне (1944)|Варшаўскага паўстання]]. З гэтага матэрыялу захаваліся і былі апублікаваны толькі тры артыкулы. Па выніках даследаванняў атрымаў ступень доктара філасофіі ў галіне сацыяльнай антрапалогіі. Пасля вяртання ў Польшчу, у 1934—1937 гадах, праводзіў даследаванні на [[Заходняе Палессе|заходнім Палессі]]{{sfn|Энгелькінг|2008|с=219}}. У другой палове 1930-х гадоў ён з'яўляўся членам шэрагу навуковых таварыстваў і актыўна выкладаў. З сакавіка 1936 года ён быў членам Інстытута даследавання нацыянальных спраў, дзе выкладаў на Нацыянальным семінары. У тым жа годзе Абрэмбскі пачаў выкладаць сацыялогію ў [[Педагагічны інстытут Саюза польскіх настаўнікаў|Педагагічным інстытуце Саюза польскіх настаўнікаў]], а таксама ў Вольным універсітэце польскім у Варшаве і Лодзі. У лістападзе 1936 года даследчык заняў пасаду намесніка дырэктара новаўтворанага Дзяржаўнага інстытута культуры вёскі, узяўшы на сябе адказнасць за арганізацыю палявых даследаванняў, вывучэнне сельскай эміграцыі і сялянскіх дзённікаў. З 1937 года ён працаваў членам Польскага сацыялагічнага інстытута і ўваходзіў у рэдакцыю «Сацыялагічнага агляду». Пачынаючы з 1938 года ён кіраваў секцыяй навуковых прац і з'яўляўся галоўным рэдактарам серыі «Сацыялагічная бібліятэка». Юзаф Абрэмбскі стаў адным з першых папулярызатараў функцыяналізму Б.&nbsp;Маліноўскага ў Польшчы, дзякуючы чаму працы яго настаўніка сталі больш даступнымі для польскага чытача{{sfn|Obrębski|2005|с=12}}. === Перыяд Другой сусветнай вайны === Падчас акупацыі Юзаф Абрэмбскі разам з жонкай Тамарай жыў у Варшаве на вуліцы Урсынаўскай, 58. Гэты дом быў цэнтрам інтэнсіўнай канспіратыўнай дзейнасці. Ён супрацоўнічаў з Бюро інфармацыі і прапаганды [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], рэдагаваў штомесячныя агляды падпольнай прэсы для польскага ўрада ў Лондане, рыхтаваў канспіратыўныя выданні і радыёперадачы. У яго доме падчас акупацыі таксама хаваліся яўрэі. Акрамя таго, у доме праводзілася таемнае акадэмічнае жыццё: рэгулярна дзейнічалі два падпольныя семінары. У 1941—1944 гадах ён выкладаў сацыялогію на тайных курсах [[Вольны ўніверсітэт польскі|Вольнага ўніверсітэта польскага]] і вёў заняткі па этналогіі ў варшаўскім аддзяленні Універсітэта заходніх зямель. Калі ў 1942 годзе аднавіў працу канспіратыўны [[Польскі сацыялагічны інстытут]], Ю.&nbsp;Абрэмбскі ўвайшоў у яго ўправу разам са [[Станіслаў Асоўскі|Станіславам Асоўскім]] і [[Станіслаў Рыхлінскі|Станіславам Рыхлінскім]]{{sfn|Obrębski|2005|с=12}}. Калі ў 1945 годзе Польскі сацыялагічны інстытут аднавіў легальную дзейнасць спачатку ў Любліне, а потым у Лодзі, Абрэмбскі працягнуў працу ў яго ўправе і ў рэдакцыі «Сацыялагічнага агляду». Ён таксама стаў членам Сацыялагічнай камісіі Польскай акадэміі ведаў і Галоўнага ўпраўлення Польскага этналагічнага таварыства. У красавіку 1945 года ён аднавіў працу ў Вольным універсітэце польскім у Лодзі, які неўзабаве ператварыўся ў [[Лодзьскі ўніверсітэт]]. У гэтым жа годзе ён паспяхова прайшоў працэдуру габілітацыі і з верасня ўзначаліў кафедру этналогіі ў новаўтвораным Сацыялагічным інстытуце Лодзьскага ўніверсітэта{{sfn|Obrębski|2005|с=12}}. === На эміграцыі === У 1946 годзе па запрашэнні [[Эдвард Эванс-Прытчард|Эдварда Эванса-Прытчарда]] Юзаф Абрэмбскі разам з жонкай і сынам Стэфанам з'ехаў у [[Лондан]] для чытання цыкла лекцый «Сялянства Усходняй Еўропы ў працэсе трансфармацыі» ({{lang-en|The Changing Peasantry of Eastern Europe}}). Пазней ён быў найняты [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскім універсітэтам]] у якасці сацыёлага для правядзення палявых даследаванняў на [[Ямайка|Ямайцы]], дзе яму дапамагалі жонка і мясцовыя асістэнты. Менавіта адтуль паходзіць яго найбагацейшы збор палявых матэрыялаў. Пасля завяршэння працы яму прапанавалі ўзначаліць кафедру сацыялогіі ў філіяле Лонданскага ўніверсітэта на Ямайцы, аднак ён адмовіўся з-за жадання вярнуцца ў Польшчу. У выніку Абрэмбскі прыняў прапанову працаваць у [[Дэпартамент па апецы ААН|Дэпартаменце па апецы ААН]] у [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрку]]. На працягу дзесяці гадоў (1948—1958) ён быў членам Сакратарыята ААН і спецыялістам па сацыяльных пытаннях, адказным за тэрыторыі, якія вызваляліся ад каланіяльнай залежнасці. Аднак праца чыноўніка не прыносіла яму задавальнення. У 1957 годзе ён неаднаразова атрымліваў прапановы вярнуцца ў Польшчу і працаваць у Варшаўскім універсітэце, аднак вырашыў застацца ў ЗША. Пасля звальнення з ААН Юзаф Абрэмбскі вярнуўся да акадэмічнай дзейнасці. У 1959—1962 гадах выкладаў сацыялогію і антрапалогію ў [[Бруклінскі каледж|Бруклінскім каледжы]], [[Універсітэт Хофстра|Універсітэце Хофстра]] і [[Куінз-каледж Гарадскога ўніверсітэта Нью-Ёрка|Куінз-каледжы Гарадскога ўніверсітэта Нью-Ёрка]]. У 1962 годзе ён перайшоў у каледж C.W. Post [[Універсітэт Лонг-Айленда|Універсітэта Лонг-Айленда]], дзе да 1966 года працаваў на пасадзе асістэнт-прафесара, а пасля — асасаванага прафесара. Ён стаў першым прафесарам сацыяльнай антрапалогіі ў гэтай установе, хоць яго статус там быў значна ніжэйшы, чым раней у Польшчы{{sfn|Obrębski|2005|с=14}}. Раптоўна памёр 28 снежня 1967 года ў [[Холіс|Холісе]] ([[штат Нью-Ёрк]]). Многія яго працы засталіся незавершанымі. == Бібліяграфія == * ''Indeks do „Lecznictwa ludu polskiego” Henryka Biegeleisena'', Kraków, 1931. * ''Problem etniczny Polesia'', «Sprawy Narodowościowe» t. 10, nr 1–2, 1936. * ''Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie'', «Przegląd Socjologiczny», t. 4, z. 1–2, s. 177–195, 1936. * ''Dzisiejsi ludzie Polesia i inne eseje'', (пад рэд. Г. Энгелькінг), Warszawa: IFiS PAN, 2005. * ''Studia etnosocjologiczne. Tom 1. Polesie'', (пад рэд. Г. Энгелькінг), Oficyna Naukowa, 2007. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Энгелькінг Г. |загаловак=Юзаф Абрэмбскі (1905–1967): да біяграфіі антраполага |выданне=Homo Historicus 2008. Гадавік антрапалагічнай гісторыі |месца=Вільня |выдавецтва=ЕГУ |год=2008 |старонкі=217—235 |ref=Энгелькінг}} * {{кніга |аўтар=Obrębski J. |аўтар2=Engelking A. |загаловак=Dzisiejsi Ludzie Polesia |месца=Warszawa |выдавецтва=IFiS PAN |год=2005 |старонак=157 |ref=Obrębski}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абрэмбскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:Этнолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]] r7fva0ig47u3atducmfa81voklna6h8 Садзіё Камара 0 807144 5134129 2026-04-30T18:34:56Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Ваенны дзеяч}}» 5134129 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} h2vvtq6n6lvffc9yzkrl0mmvm4ryf7a 5134132 5134129 2026-04-30T18:43:14Z JerzyKundrat 174 5134132 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Садзіё Камара''' ({{lang-fr|Sadio Camara}}; {{ВД-Прэамбула}}) — малійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, генерал. У 2020 годзе прымаў актыўны ўдзел у [[Ваенны пераварот у Малі (2020)|ваенным перавароце]], пасля займаў пост міністра абароны [[Малі]] ў перыяд з 2020 года (з перапынкам у 2021 годзе) да сваёй гібелі ў 2026 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Камара Садзіё}} g3jm9q8yf8skic0wl3zwz48496pq6bw 5134133 5134132 2026-04-30T18:44:15Z JerzyKundrat 174 5134133 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Садзіё Камара''' ({{lang-fr|Sadio Camara}}; {{ВД-Прэамбула}}) — малійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, генерал. У 2020 годзе прымаў актыўны ўдзел у [[Ваенны пераварот у Малі (2020)|ваенным перавароце]], пасля займаў пост міністра абароны [[Малі]] (з перапынкам у 2021 годзе) да сваёй гібелі ў 2026 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Камара Садзіё}} qsch7j3h559a9aiftt8ziwnkupg7rfp 5134136 5134133 2026-04-30T18:53:08Z JerzyKundrat 174 5134136 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Садзіё Камара''' ({{lang-fr|Sadio Camara}}; {{ВД-Прэамбула}}) — малійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, генерал. У 2020 годзе прымаў актыўны ўдзел у [[Ваенны пераварот у Малі (2020)|ваенным перавароце]], пасля займаў пост міністра абароны [[Малі]] (з перапынкам у 2021 годзе) да сваёй гібелі ў 2026 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Камара Садзіё}} [[Катэгорыя:Ваенныя Малі]] 7tl7j6ojov2gjgey6yspgew77jn41ui 5134137 5134136 2026-04-30T18:55:26Z JerzyKundrat 174 5134137 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Садзіё Камара''' ({{lang-fr|Sadio Camara}}; {{ВД-Прэамбула}}) — малійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, генерал. У 2020 годзе прымаў актыўны ўдзел у [[Ваенны пераварот у Малі (2020)|ваенным перавароце]], у выніку якога да ўлады прыйшоў [[Асімі Гаіта]]. Пасля займаў пост міністра абароны [[Малі]] (з перапынкам у 2021 годзе) да сваёй гібелі ў 2026 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Камара Садзіё}} [[Катэгорыя:Ваенныя Малі]] c78l8pfrqpsqt0gv0nd5f25vyfot093 5134139 5134137 2026-04-30T18:59:53Z JerzyKundrat 174 5134139 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Садзіё Камара''' ({{lang-fr|Sadio Camara}}; {{ВД-Прэамбула}}) — малійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, генерал. У 2020 годзе прымаў актыўны ўдзел у [[Ваенны пераварот у Малі (2020)|ваенным перавароце]], у выніку якога да ўлады прыйшоў [[Асімі Гаіта]]. Пасля займаў пост міністра абароны [[Малі]] (з перапынкам у 2021 годзе) да сваёй гібелі ў 2026 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Камара Садзіё}} [[Катэгорыя:Ваенныя Малі]] qi61n7wezm1ms5lxpju2ql94v12jx0v Аляксандр Міхайлавіч Цвярскі 0 807145 5134156 2026-04-30T20:22:58Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)]] 5134156 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)]] ms0gp81nppz69y67ju9uo8p5svn1x3s Канстанцін Міхайлавіч Цвярскі 0 807146 5134158 2026-04-30T20:24:26Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Канстанцін Міхайлавіч (князь цвярскі)]] 5134158 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Канстанцін Міхайлавіч (князь цвярскі)]] 3zr5etgznyh87p5khwitct6do6ighgb Канстанцін Міхайлавіч (князь цвярскі) 0 807147 5134159 2026-04-30T20:25:50Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{ДД}} '''Канстанцін Міхайлавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь цвярскі. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі цвярскія]]» 5134159 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Канстанцін Міхайлавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь цвярскі. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] 71ctji452x2kew3wbke6n0v94zxxuqi 5134162 5134159 2026-04-30T20:33:26Z JerzyKundrat 174 5134162 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Канстанцін Міхайлавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь клінскі (1320—1346), вялікі князь цвярскі (1328—1337, 1339—1346). З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Трэці сын [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Брат [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]], [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]] і [[Васіль Міхайлавіч (князь цвярскі)|Васіля Міхайлавіча]]. Зяць маскоўскага князя і вялікага князя ўладзімірскага [[Юрый Данілавіч|Юрыя Данілавіча]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] 23wbgxa0eiupr72sfycwfaxz4g84zjw 5134183 5134162 2026-04-30T21:28:04Z JerzyKundrat 174 5134183 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Канстанцін Міхайлавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь клінскі (1320—1346), вялікі князь цвярскі (1328—1337, 1339—1346). З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Трэці сын [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Брат [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]], [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]] і [[Васіль Міхайлавіч (князь цвярскі)|Васіля Міхайлавіча]]. Зяць маскоўскага князя і вялікага князя ўладзімірскага [[Юрый Данілавіч|Юрыя Данілавіча]]. == Біяграфія == Нарадзіўся, меркавана, у 1304 годзе. Падставай для такога меркавання служыць вестка «[[Рагожскі летапісец|Рагожскага летапісца]]» аб нараджэнні цвярскога княжыча ў год смерці вялікага князя ўладзімірскага [[Андрэй Аляксандравіч|Андрэя Аляксандравіча]] (пры гэтым запіс у «Рагожскім летапісцы» змешчаны пад 1306). У лютым 1318 года адпраўлены бацькам у [[Залатая Арда|Арду]], дзе стаў закладнікам пры двары [[Узбек-хан]]а, дзе цярпеў нягоды. Яго становішча ў Ардзе, відаць, ненадоўга змянілася да лепшага пасля прыезду ў ханскую стаўку ягонага бацькі. У час пакарання [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]] (22 лістапада 1318 г.) выратаваўся разам з часткай цвярскіх баяр, схаваўшыся ў Баялынь, маці хана Узбека. Паводле завяшчання бацькі атрымаў ва ўладанне [[Клінскае княства]]. У 1319 года вярнуўся на Русь разам з вялікім князем уладзімірскім [[Юрый Данілавіч|Юрыем Данілавічам]], аж да канца 1320 года знаходзіўся пры ім як палонны. У лістападзе 1320 года па ініцыятыве вялікага князя ўладзімірскага абвянчаўся ў [[Кастрама|Кастраме]] з яго дачкой. Падчас [[Цвярское паўстанне|Цвярскога паўстання]] (1327), верагодна, падтрымаў свайго старэйшага брата вялікага князя ўладзімірскага і цвярскога [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]]. Разам з іншымі цвярскімі Рурыкавічамі пакінуў [[Цвер]] і з’ехаў на паўночны захад Русі, атуліўся ў [[Старая Ладага|Ладазе]] з маці княгіняй Ганнай Дзмітрыеўнай і малодшым братам Васілём. Вярнуўшыся ў Цвер пасля сыходу карнай «[[Федарчукова раць|Федарчуковай раці]]», заняў вялікакняскі стол. Скіраваў свае намаганні на аднаўленне разбураных гарадоў і вёсак [[Цвярское княства|Цвярскога княства]]. У знешняй палітыцы быў вымушаны падтрымліваць вялікіх князёў уладзімірскіх і маскоўскіх князёў [[Іван Каліта|Івана Каліту]] і [[Сямён Горды|Сямёна Гордага]]. У прыватнасці, у 1329 г. прыняў удзел у паходзе войска Івана Каліты на [[Пскоў]] для захопу Аляксандра Міхайлавіча. У 1331 г. ездзіў у Арду, дзе прабыў некалькі месяцаў. У 1337 г., пасля вяртання ў Цвер Аляксандра Міхайлавіча і яго сям’і, саступіў вялікае княжанне старэйшаму брату. У 1339 г., пасля пакарання смерцю ў Ардзе старэйшага брата і яго старэйшага сына Фёдара Аляксандравіча, другі раз стаў на чале [[Цвярское княства|Цвярскога княства]]. Адразу пасля гібелі сваіх сваякоў Канстанцін быў вымушаны вывезці ў [[Масква|Маскву]] на патрабаванне вялікага князя ўладзімірскага звон цвярскога кафедральнага [[Спаса-Праабражэнскі сабор (Цвер)|Спаса-Праабражэнскага сабора]], што, як мяркуецца, мела сімвалізаваць адмову Цверы ад прэтэнзій на палітычнае лідарства на Русі. Устрымліваўся ад актыўных палітычных кантактаў з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]], баючыся негатыўнай рэакцыі з боку кіраўнікоў [[Маскоўскае княства|Маскоўскага княства]] і Арды. У 1340 г. не ўдзельнічаў у паходзе войскаў вялікага князя ўладзімірскага і саюзных яму князёў на [[Смаленскае княства]]. У 1340 г., неўзабаве пасля смерці Івана Каліты адправіўся ў Арду для пацверджання сваіх правоў на Цвер. Пасля смерці хана Узбека зноў наведаў Арду ў 1342 г., атрымаўшы ад хана [[Джанібек]]а ярлык на цвярскі стол. Засяродзіўшы ў сваіх руках цэнтральную частку Цвярскога княства, Канстанцін Міхайлавіч да канца свайго праўлення спрабаваў паставіць пад кантроль і заходнюю частку — уладанні сыноў Аляксандра Міхайлавіча на чале з холмскім князем [[Усевалад Аляксандравіч|Усеваладам Аляксандравічам]]. У 1346 г. уступіў у канфлікт з Усеваладам Аляксандравічам, настойваў на зборы павышанай даніны з баяраў і слуг пляменнікаў. У тым жа годзе абодва князі адправіліся ў Арду на суд хана Джанібека, падчас якога Канстанцін Міхайлавіч памёр. Быў двойчы жанаты: першым шлюбам з князёўнай Соф’яй Юр’еўнай (пам. не пазней за 1339); другім шлюбам з Еўдакіяй (пам. 1365). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] k90blvmb8yffswocfhumywivup70dhu 5134184 5134183 2026-04-30T21:31:05Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5134184 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Канстанцін Міхайлавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь клінскі (1320—1346), вялікі князь цвярскі (1328—1337, 1339—1346). З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Трэці сын [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Брат [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]], [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]] і [[Васіль Міхайлавіч (князь цвярскі)|Васіля Міхайлавіча]]. Зяць маскоўскага князя і вялікага князя ўладзімірскага [[Юрый Данілавіч|Юрыя Данілавіча]]. == Біяграфія == Нарадзіўся, меркавана, у 1304 годзе. Падставай для такога меркавання служыць вестка «[[Рагожскі летапісец|Рагожскага летапісца]]» аб нараджэнні цвярскога княжыча ў год смерці вялікага князя ўладзімірскага [[Андрэй Аляксандравіч|Андрэя Аляксандравіча]] (пры гэтым запіс у «Рагожскім летапісцы» змешчаны пад 1306). У лютым 1318 года адпраўлены бацькам у [[Залатая Арда|Арду]], дзе стаў закладнікам пры двары [[Узбек-хан]]а, дзе цярпеў нягоды. Яго становішча ў Ардзе, відаць, ненадоўга змянілася да лепшага пасля прыезду ў ханскую стаўку ягонага бацькі. У час пакарання [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]] (22 лістапада 1318 г.) выратаваўся разам з часткай цвярскіх баяр, схаваўшыся ў Баялынь, маці хана Узбека. Паводле завяшчання бацькі атрымаў ва ўладанне [[Клінскае княства]]. У 1319 годзе вярнуўся на Русь разам з вялікім князем уладзімірскім [[Юрый Данілавіч|Юрыем Данілавічам]], аж да канца 1320 года знаходзіўся пры ім як палонны. У лістападзе 1320 года па ініцыятыве вялікага князя ўладзімірскага абвянчаўся ў [[Кастрама|Кастраме]] з яго дачкой. Падчас [[Цвярское паўстанне|Цвярскога паўстання]] (1327), верагодна, падтрымаў свайго старэйшага брата вялікага князя ўладзімірскага і цвярскога [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]]. Разам з іншымі цвярскімі Рурыкавічамі пакінуў [[Цвер]] і з’ехаў на паўночны захад Русі, атуліўся ў [[Старая Ладага|Ладазе]] з маці княгіняй Ганнай Дзмітрыеўнай і малодшым братам Васілём. Вярнуўшыся ў Цвер пасля сыходу карнай «[[Федарчукова раць|Федарчуковай раці]]», заняў вялікакняскі стол. Скіраваў свае намаганні на аднаўленне разбураных гарадоў і вёсак [[Цвярское княства|Цвярскога княства]]. У знешняй палітыцы быў вымушаны падтрымліваць вялікіх князёў уладзімірскіх і маскоўскіх князёў [[Іван Каліта|Івана Каліту]] і [[Сямён Горды|Сямёна Гордага]]. У прыватнасці, у 1329 г. прыняў удзел у паходзе войска Івана Каліты на [[Пскоў]] для захопу Аляксандра Міхайлавіча. У 1331 г. ездзіў у Арду, дзе прабыў некалькі месяцаў. У 1337 г., пасля вяртання ў Цвер Аляксандра Міхайлавіча і яго сям’і, саступіў вялікае княжанне старэйшаму брату. У 1339 г., пасля пакарання смерцю ў Ардзе старэйшага брата і яго старэйшага сына Фёдара Аляксандравіча, другі раз стаў на чале [[Цвярское княства|Цвярскога княства]]. Адразу пасля гібелі сваіх сваякоў Канстанцін быў вымушаны вывезці ў [[Масква|Маскву]] на патрабаванне вялікага князя ўладзімірскага звон цвярскога кафедральнага [[Спаса-Праабражэнскі сабор (Цвер)|Спаса-Праабражэнскага сабора]], што, як мяркуецца, мела сімвалізаваць адмову Цверы ад прэтэнзій на палітычнае лідарства на Русі. Устрымліваўся ад актыўных палітычных кантактаў з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]], баючыся негатыўнай рэакцыі з боку кіраўнікоў [[Маскоўскае княства|Маскоўскага княства]] і Арды. У 1340 г. не ўдзельнічаў у паходзе войскаў вялікага князя ўладзімірскага і саюзных яму князёў на [[Смаленскае княства]]. У 1340 г., неўзабаве пасля смерці Івана Каліты адправіўся ў Арду для пацверджання сваіх правоў на Цвер. Пасля смерці хана Узбека зноў наведаў Арду ў 1342 г., атрымаўшы ад хана [[Джанібек]]а ярлык на цвярскі стол. Засяродзіўшы ў сваіх руках цэнтральную частку Цвярскога княства, Канстанцін Міхайлавіч да канца свайго праўлення спрабаваў паставіць пад кантроль і заходнюю частку — уладанні сыноў Аляксандра Міхайлавіча на чале з холмскім князем [[Усевалад Аляксандравіч|Усеваладам Аляксандравічам]]. У 1346 г. уступіў у канфлікт з Усеваладам Аляксандравічам, настойваў на зборы павышанай даніны з баяраў і слуг пляменнікаў. У тым жа годзе абодва князі адправіліся ў Арду на суд хана Джанібека, падчас якога Канстанцін Міхайлавіч памёр. Быў двойчы жанаты: першым шлюбам з князёўнай Соф’яй Юр’еўнай (пам. не пазней за 1339); другім шлюбам з Еўдакіяй (пам. 1365). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] bgnlufy75bhm1bpqaqzibcwd5ragfbf 5134203 5134184 2026-04-30T21:56:45Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5134203 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Канстанцін Міхайлавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь клінскі (1320—1346), вялікі князь цвярскі (1328—1337, 1339—1346). З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Трэці сын [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Брат [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]], [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]] і [[Васіль Міхайлавіч (князь цвярскі)|Васіля Міхайлавіча]]. Зяць маскоўскага князя і вялікага князя ўладзімірскага [[Юрый Данілавіч|Юрыя Данілавіча]]. == Біяграфія == Нарадзіўся, меркавана, у 1304 годзе. Падставай для такога меркавання служыць вестка «[[Рагожскі летапісец|Рагожскага летапісца]]» аб нараджэнні цвярскога княжыча ў год смерці вялікага князя ўладзімірскага [[Андрэй Аляксандравіч|Андрэя Аляксандравіча]] (пры гэтым запіс у «Рагожскім летапісцы» змешчаны пад 1306). У лютым 1318 года адпраўлены бацькам у [[Залатая Арда|Арду]], дзе стаў закладнікам пры двары [[Узбек-хан]]а і цярпеў нягоды. Яго становішча ў Ардзе, відаць, ненадоўга змянілася да лепшага пасля прыезду ў ханскую стаўку ягонага бацькі. У час пакарання [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]] (22 лістапада 1318 г.) выратаваўся разам з часткай цвярскіх баяр, схаваўшыся ў Баялынь, маці хана Узбека. Паводле завяшчання бацькі атрымаў ва ўладанне [[Клінскае княства]]. У 1319 годзе вярнуўся на Русь разам з вялікім князем уладзімірскім [[Юрый Данілавіч|Юрыем Данілавічам]], аж да канца 1320 года знаходзіўся пры ім як палонны. У лістападзе 1320 года па ініцыятыве вялікага князя ўладзімірскага абвянчаўся ў [[Кастрама|Кастраме]] з яго дачкой. Падчас [[Цвярское паўстанне|Цвярскога паўстання]] (1327), верагодна, падтрымаў свайго старэйшага брата вялікага князя ўладзімірскага і цвярскога [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]]. Разам з іншымі цвярскімі Рурыкавічамі пакінуў [[Цвер]] і з’ехаў на паўночны захад Русі, атуліўся ў [[Старая Ладага|Ладазе]] з маці княгіняй Ганнай Дзмітрыеўнай і малодшым братам Васілём. Вярнуўшыся ў Цвер пасля сыходу карнай «[[Федарчукова раць|Федарчуковай раці]]», заняў вялікакняскі стол. Скіраваў свае намаганні на аднаўленне разбураных гарадоў і вёсак [[Цвярское княства|Цвярскога княства]]. У знешняй палітыцы быў вымушаны падтрымліваць вялікіх князёў уладзімірскіх і маскоўскіх князёў [[Іван Каліта|Івана Каліту]] і [[Сямён Горды|Сямёна Гордага]]. У прыватнасці, у 1329 г. прыняў удзел у паходзе войска Івана Каліты на [[Пскоў]] для захопу Аляксандра Міхайлавіча. У 1331 г. ездзіў у Арду, дзе прабыў некалькі месяцаў. У 1337 г., пасля вяртання ў Цвер Аляксандра Міхайлавіча і яго сям’і, саступіў вялікае княжанне старэйшаму брату. У 1339 г., пасля пакарання смерцю ў Ардзе старэйшага брата і яго старэйшага сына Фёдара Аляксандравіча, другі раз стаў на чале [[Цвярское княства|Цвярскога княства]]. Адразу пасля гібелі сваіх сваякоў Канстанцін быў вымушаны вывезці ў [[Масква|Маскву]] на патрабаванне вялікага князя ўладзімірскага звон цвярскога кафедральнага [[Спаса-Праабражэнскі сабор (Цвер)|Спаса-Праабражэнскага сабора]], што, як мяркуецца, мела сімвалізаваць адмову Цверы ад прэтэнзій на палітычнае лідарства на Русі. Устрымліваўся ад актыўных палітычных кантактаў з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]], баючыся негатыўнай рэакцыі з боку кіраўнікоў [[Маскоўскае княства|Маскоўскага княства]] і Арды. У 1340 г. не ўдзельнічаў у паходзе войскаў вялікага князя ўладзімірскага і саюзных яму князёў на [[Смаленскае княства]]. У 1340 г., неўзабаве пасля смерці Івана Каліты адправіўся ў Арду для пацверджання сваіх правоў на Цвер. Пасля смерці хана Узбека зноў наведаў Арду ў 1342 г., атрымаўшы ад хана [[Джанібек]]а ярлык на цвярскі стол. Засяродзіўшы ў сваіх руках цэнтральную частку Цвярскога княства, Канстанцін Міхайлавіч да канца свайго праўлення спрабаваў паставіць пад кантроль і заходнюю частку — уладанні сыноў Аляксандра Міхайлавіча на чале з холмскім князем [[Усевалад Аляксандравіч|Усеваладам Аляксандравічам]]. У 1346 г. уступіў у канфлікт з Усеваладам Аляксандравічам, настойваў на зборы павышанай даніны з баяраў і слуг пляменнікаў. У тым жа годзе абодва князі адправіліся ў Арду на суд хана Джанібека, падчас якога Канстанцін Міхайлавіч памёр. Быў двойчы жанаты: першым шлюбам з князёўнай Соф’яй Юр’еўнай (пам. не пазней за 1339); другім шлюбам з Еўдакіяй (пам. 1365). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] c1r63vfyrd4dpo4z3radsdn08mrjqi6 5134213 5134203 2026-04-30T22:03:02Z JerzyKundrat 174 5134213 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Канстанцін Міхайлавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь клінскі (1320—1346), вялікі князь цвярскі (1328—1337, 1339—1346). З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Трэці сын [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Брат [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]], [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]] і [[Васіль Міхайлавіч (князь цвярскі)|Васіля Міхайлавіча]]. Зяць маскоўскага князя і вялікага князя ўладзімірскага [[Юрый Данілавіч|Юрыя Данілавіча]]. == Біяграфія == Нарадзіўся, меркавана, у 1304 годзе. Падставай для такога меркавання служыць вестка «[[Рагожскі летапісец|Рагожскага летапісца]]» аб нараджэнні цвярскога княжыча ў год смерці вялікага князя ўладзімірскага [[Андрэй Аляксандравіч|Андрэя Аляксандравіча]] (пры гэтым запіс у «Рагожскім летапісцы» змешчаны пад 1306). У лютым 1318 года адпраўлены бацькам у [[Залатая Арда|Арду]], дзе стаў закладнікам пры двары [[Узбек-хан]]а і цярпеў нягоды. Яго становішча ў Ардзе, відаць, ненадоўга змянілася да лепшага пасля прыезду ў ханскую стаўку ягонага бацькі. У час пакарання [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]] (22 лістапада 1318 г.) выратаваўся разам з часткай цвярскіх баяр, схаваўшыся ў Баялынь, маці хана Узбека. Паводле завяшчання бацькі атрымаў ва ўладанне [[Клінскае княства]]. У 1319 годзе вярнуўся на Русь разам з вялікім князем уладзімірскім [[Юрый Данілавіч|Юрыем Данілавічам]], аж да канца 1320 года знаходзіўся пры ім як палонны. У лістападзе 1320 года па ініцыятыве вялікага князя ўладзімірскага абвянчаўся ў [[Кастрама|Кастраме]] з яго дачкой. Падчас [[Цвярское паўстанне|Цвярскога паўстання]] (1327), верагодна, падтрымаў свайго старэйшага брата вялікага князя ўладзімірскага і цвярскога [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]]. Разам з іншымі цвярскімі Рурыкавічамі пакінуў [[Цвер]] і з’ехаў на паўночны захад Русі, атуліўся ў [[Старая Ладага|Ладазе]] з маці княгіняй Ганнай Дзмітрыеўнай і малодшым братам Васілём. Вярнуўшыся ў Цвер пасля сыходу карнай «[[Федарчукова раць|Федарчуковай раці]]», заняў вялікакняскі стол. Скіраваў свае намаганні на аднаўленне разбураных гарадоў і вёсак [[Цвярское княства|Цвярскога княства]]. У знешняй палітыцы быў вымушаны падтрымліваць вялікіх князёў уладзімірскіх і маскоўскіх князёў [[Іван Каліта|Івана Каліту]] і [[Сямён Горды|Сямёна Гордага]]. У прыватнасці, у 1329 г. прыняў удзел у паходзе войска Івана Каліты на [[Пскоў]] для захопу Аляксандра Міхайлавіча. У 1331 г. ездзіў у Арду, дзе прабыў некалькі месяцаў. У 1337 г., пасля вяртання ў Цвер Аляксандра Міхайлавіча і яго сям’і, саступіў вялікае княжанне старэйшаму брату. У 1339 г., пасля пакарання смерцю ў Ардзе старэйшага брата і яго старэйшага сына Фёдара Аляксандравіча, другі раз стаў на чале [[Цвярское княства|Цвярскога княства]]. Адразу пасля гібелі сваякоў Канстанцін быў вымушаны вывезці ў [[Масква|Маскву]] на патрабаванне вялікага князя ўладзімірскага звон цвярскога кафедральнага [[Спаса-Праабражэнскі сабор (Цвер)|Спаса-Праабражэнскага сабора]], што, як мяркуецца, мела сімвалізаваць адмову Цверы ад прэтэнзій на палітычнае лідарства на Русі. Устрымліваўся ад актыўных палітычных кантактаў з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]], баючыся негатыўнай рэакцыі з боку кіраўнікоў [[Маскоўскае княства|Маскоўскага княства]] і Арды. У 1340 г. не ўдзельнічаў у паходзе войскаў вялікага князя ўладзімірскага і саюзных яму князёў на [[Смаленскае княства]]. У 1340 г., неўзабаве пасля смерці Івана Каліты адправіўся ў Арду для пацверджання сваіх правоў на Цвер. Пасля смерці хана Узбека зноў наведаў Арду ў 1342 г., атрымаўшы ад хана [[Джанібек]]а ярлык на цвярскі стол. Засяродзіўшы ў сваіх руках цэнтральную частку Цвярскога княства, Канстанцін Міхайлавіч да канца свайго праўлення спрабаваў паставіць пад кантроль і заходнюю частку — уладанні сыноў Аляксандра Міхайлавіча на чале з холмскім князем [[Усевалад Аляксандравіч|Усеваладам Аляксандравічам]]. У 1346 г. уступіў у канфлікт з Усеваладам Аляксандравічам, настойваў на зборы павышанай даніны з баяраў і слуг пляменнікаў. У тым жа годзе абодва князі адправіліся ў Арду на суд хана Джанібека, падчас якога Канстанцін Міхайлавіч памёр. Быў двойчы жанаты: першым шлюбам з князёўнай Соф’яй Юр’еўнай (пам. не пазней за 1339); другім шлюбам з Еўдакіяй (пам. 1365). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] 3tbx6w6r95ommoo65fuw7l5cs8b5fqh Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026 0 807148 5134161 2026-04-30T20:33:20Z Jaŭhien 59102 Новая старонка: «{{For|мужчынскі чэмпіянат|Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026}} {{Сезон баскетбольнай лігі |працягласць=20 верасня 2025 – 28 красавіка 2026 |колькасць_гульняў=125 |колькасць_камандаў=8 |чэмпіён=[[Алімпія Гродна|Алімпія]] (9-ы раз) |другое_месца=Мінск (жаночы баск...» 5134161 wikitext text/x-wiki {{For|мужчынскі чэмпіянат|Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026}} {{Сезон баскетбольнай лігі |працягласць=20 верасня 2025 – 28 красавіка 2026 |колькасць_гульняў=125 |колькасць_камандаў=8 |чэмпіён=[[Алімпія Гродна|Алімпія]] (9-ы раз) |другое_месца=[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |трэцяе_месца=[[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] |найлепшы_снайпер={{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Паўлаўна Бабак|Анастасія Бабак]] |ppg=12,8 |падборы_лідар={{Сцяг Беларусі}} [[Ксенія Сяргееўна Шаламіцкая|Ксенія Шаламіцкая]] |rpg=9,1 |перадачы_лідар={{Сцяг Беларусі}} [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч|Юлія Васілевіч]] |apg=5,8 |эфектыўнасць_лідар={{Сцяг Беларусі}} [[Алена Уладзіміраўна Цітавец|Алена Цітавец]] |epg=20,3 |папярэднісезон=[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|2024/2025]] |узнагарода4=MVP|узнагарода4_пераможца={{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Віктараўна Палубок|Аляксандра Палубок]]|наступнысезон=[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2026/2027|2026/2027]]}} '''Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026''' — 34-ы [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па баскетболе сярод жанчын]]. == Клубы-ўдзельнікі == {| class="wikitable sortable" |- ! Клуб ! Горад/Вобласць ! width=120 |Месца ў сезоне [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|2024/2025]] |- | [[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] || [[Мінская вобласць]] || align="center" | 1 |- | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] || [[Мінск]] || align="center" | 2 |- | [[Алімпія Гродна|Алімпія]] || [[Гродна]] || align="center" | 3 |- | [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] || [[Мінская вобласць]] || align="center" | 4 |- | [[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]|| [[Гомель]] || align="center" | 5 |- | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (маладзёжная)]] || [[Мінск]] || align="center" | 6 |- | [[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]] || [[Брэст]] || align="center" | 7 |- | [[Вікторыя Гродна|Алімпія (маладзёжная)]] || [[Гродна]] || align="center" | 8 |} == Рэгулярны сезон == === Першы этап === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" !{{Падказка|М|Месца}} !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|В|Выйграныя матчы}} !{{Падказка|П|Паражэнні}} !{{Падказка|АЗ|Ачкоў закінулі}} !{{Падказка|АП|Ачкоў прапусцілі}} !{{Падказка|А|Ачкі}} !class="unsortable"|Кваліфікацыя |- style="background:#CCFFCC;" |1 |style="text-align:left;"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] ||14||13||1||1243||565||27||rowspan="4"|Выхад у групу А |- style="background:#CCFFCC;" |2 |style="text-align:left;"|[[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] ||14||12||2||1151||686||26 |- style="background:#CCFFCC;" |3 |style="text-align:left;"|[[Алімпія Гродна|Алімпія]] ||14||11||3||1259||706||25 |- style="background:#CCFFCC;" |4 |style="text-align:left;"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (маладзёжная)]] ||14||7||7||907||769||21 |- style="background:#BBF3FF;" |5 |style="text-align:left;"|[[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] ||14||6||8||775||926||20||rowspan="4"|Выхад у групу Б |- style="background:#BBF3FF;" |6 |style="text-align:left;"|[[Вікторыя Гродна|Алімпія (маладзёжная)]] ||14||3||11||676||1174||17 |- style="background:#BBF3FF;" |7 |style="text-align:left;"|[[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]] ||14||3||11||624||1099||17 |- style="background:#BBF3FF;" |8 |style="text-align:left;"|[[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] ||14||1||13||536||1246||15 |} === Другі этап === ==== Група А ==== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" !{{Падказка|М|Месца}} !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|В|Выйграныя матчы}} !{{Падказка|П|Паражэнні}} !{{Падказка|АЗ|Ачкоў закінулі}} !{{Падказка|АП|Ачкоў прапусцілі}} !{{Падказка|А|Ачкі}} !class="unsortable"|Кваліфікацыя |- style="background:#CCFFCC;" |1 |style="text-align:left;"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] ||26||22||4||2069||1247||48||rowspan="2"|Выхад у плэй-оф |- style="background:#CCFFCC;" |2 |style="text-align:left;"|[[Алімпія Гродна|Алімпія]] ||26||21||5||2127||1366||47 |- style="background:#BBF3FF;" |3 |style="text-align:left;"|[[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] ||26||16||10||1922||1463||42||rowspan="2"|Кваліфікацыя да 1/2 фіналу |- style="background:#BBF3FF;" |4 |style="text-align:left;"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (маладзёжная)]] ||26||8||18||1480||1688||34 |} ==== Група Б ==== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" !{{Падказка|М|Месца}} !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|В|Выйграныя матчы}} !{{Падказка|П|Паражэнні}} !{{Падказка|АЗ|Ачкоў закінулі}} !{{Падказка|АП|Ачкоў прапусцілі}} !{{Падказка|А|Ачкі}} !class="unsortable"|Кваліфікацыя |- style="background:#BBF3FF;" |1 |style="text-align:left;"|[[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] ||26||17||9||1614||1496||43||rowspan="2"|Кваліфікацыя да 1/2 фіналу |- style="background:#BBF3FF;" |2 |style="text-align:left;"|[[Вікторыя Гродна|Алімпія (маладзёжная)]] ||26||12||14||1417||1819||38 |- |3 |style="text-align:left;"|[[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]] ||26||7||19||1259||1780||33||rowspan="2"| |- |4 |style="text-align:left;"|[[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] ||26||1||25||1061||2090||27 |} == Кваліфікацыя да 1/2 фіналу == {{Турнір2 |RD1 = Плэй-ін ||'''[[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]]'''|'''2''' |[[Вікторыя Гродна|Алімпія (маладзёжная)]]|0 }} {{Турнір2 |RD1 = Плэй-ін ||[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (маладзёжная)]]|0 |'''[[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]]'''|'''2''' }} == Плэй-оф == {{Турнір4 <!-- Паўфіналы --> ||'''[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]]'''|'''3''' |[[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]]|0 ||'''[[Алімпія Гродна|Алімпія]]'''|'''3''' |[[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]]|1 <!-- Фінал --> ||[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]]|0 |'''[[Алімпія Гродна|Алімпія]]'''|'''3''' <!-- 3-е месца --> ||'''[[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]]'''|'''3''' |[[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]]|0 }} === За 5-6 месцы === {{Турнір2 |RD1 = За 5-е месца ||[[Вікторыя Гродна|Алімпія (маладзёжная)]]|0 |'''[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (маладзёжная)]]'''|'''2''' }} === За 7-8 месцы === {{Турнір2 |RD1 = За 7-е месца ||[[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]]|0 |'''[[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]'''|'''2''' }} == Турнірная табліца == {| class="wikitable" !Месца !Каманда |- style="background:gold;" |style="text-align:center;"|1 |[[Алімпія Гродна|Алімпія]] |- style="background:silver;" |style="text-align:center;"|2 |[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |- style="background:#cc9966;" |style="text-align:center;"|3 |[[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] |- |style="text-align:center;"|4 |[[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] |- |style="text-align:center;"|5 |[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (маладзёжная)]] |- |style="text-align:center;"|6 |[[Вікторыя Гродна|Алімпія (маладзёжная)]] |- |style="text-align:center;"|7 |[[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] |- |style="text-align:center;"|8 |[[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]] |} == Узнагароды == * MVP: {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Віктараўна Палубок|Аляксандра Палубок]] ([[Алімпія Гродна|Алімпія]])<ref>{{Cite web |url = https://belarus.basketball/novosti/chempionat/8824-olimpiya-pobeditel-xxxiv-betera-chempionat-belarusi-sredi-zhenskikh-komand-sezona-2025-2026 |title = «Олимпия» – победитель XXXIV BETERA-чемпионата Беларуси среди женских команд сезона 2025/2026 |website = belarus.basketball |date = 2026-04-28 }}</ref> {| class="wikitable" |+ Сімвалічная зборная !Гулец !Каманда |- |{{Сцяг Беларусі}} [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч|Юлія Васілевіч]] |[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |- |{{Сцяг Беларусі}} [[Алена Уладзіміраўна Цітавец|Алена Цітавец]] |[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |- |{{Сцяг Беларусі}} [[Надзея Пятроўна Надзежка|Надзея Надзежка]] |[[Алімпія Гродна|Алімпія]] |- |{{Сцяг Беларусі}} [[Арына Алегаўна Масько|Арына Масько]] |[[Алімпія Гродна|Алімпія]] |- |{{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Віктараўна Палубок|Аляксандра Палубок]] |[[Алімпія Гродна|Алімпія]] |} == Статыстыка == === Індывідуальная статыстыка === ==== Каэфіцыент карыснасці ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !Гульні !{{Падказка|ККЗМ|Каэфіцыент карыснасці за матч}} |- |1. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Алена Уладзіміраўна Цітавец|Алена Цітавец]] |align="left"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |23 |20,3 |- |2. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Паўлаўна Бабак|Анастасія Бабак]] |align="left"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |25 |18,9 |- |3. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Яна Сяргееўна Макуца|Яна Макуца]] |align="left"|[[Алімпія Гродна|Алімпія]] |22 |15,5 |} ==== Ачкі ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !Гульні !{{Падказка|АЗМ|Ачкоў за матч}} |- |1. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Паўлаўна Бабак|Анастасія Бабак]] |align="left"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |25 |12,8 |- |2. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Дзмітрыеўна Галаўчынер|Анастасія Галаўчынер]] |align="left"|[[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]] |23 |12,3 |- |3. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Марыя Вітальеўна Ляскоўская|Марыя Ляскоўская]] |align="left"|[[Алімпія Гродна|Алімпія]] |33 |11,7 |} ==== Падборы ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !Гульні !{{Падказка|ПЗМ|Падбораў за матч}} |- |1. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Ксенія Сяргееўна Шаламіцкая|Ксенія Шаламіцкая]] |align="left"|[[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] |25 |9,1 |- |2. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Алена Уладзіміраўна Цітавец|Алена Цітавец]] |align="left"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |23 |8,8 |- |3. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Лілія Андрэеўна Наркевіч|Лілія Наркевіч]] |align="left"|[[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] |33 |8,3 |} ==== Перадачы ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !Гульні !{{Падказка|ПЗМ|Перадач за матч}} |- |1. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч|Юлія Васілевіч]] |align="left"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |28 |5,8 |- |2. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Яўгенія Мечаславаўна Бярнацкая|Яўгенія Бярнацкая]] |align="left"|[[Алімпія Гродна|Алімпія]] |30 |5,3 |- |3. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Генадзьеўна Якубовіч|Аляксандра Якубовіч]] |align="left"|[[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] |34 |4,7 |} ==== Блок-шоты ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !Гульні !{{Падказка|БЗМ|Блок-шотаў за матч}} |- |1. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Алена Уладзіміраўна Цітавец|Алена Цітавец]] |align="left"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |23 |1,3 |- |2. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Дзмітрыеўна Галаўчынер|Анастасія Галаўчынер]] |align="left"|[[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]] |23 |1,2 |- |3. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Яна Сяргееўна Макуца|Яна Макуца]] |align="left"|[[Алімпія Гродна|Алімпія]] |22 |1,0 |} ==== Іншае ==== {| class="wikitable" ! Катэгорыя || Гулец || Каманда || Гульні || Паказчык |- ! Перахопліванні | {{Сцяг Беларусі}} [[Яўгенія Мечаславаўна Бярнацкая|Яўгенія Бярнацкая]] | [[Алімпія Гродна|Алімпія]] | style="text-align:center" | 30 | style="text-align:center" | 3,6 |- ! Страты | {{Сцяг Беларусі}} [[Вера Сяргееўна Несцяровіч|Вера Несцяровіч]] | [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] | style="text-align:center" | 34 | style="text-align:center" | 5,2 |- ! Парушэнні на гульцу | {{Сцяг Беларусі}} [[Яна Паўлаўна Барысевіч|Яна Барысевіч]] | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 28 | style="text-align:center" | 4,7 |- ! Хвіліны | {{Сцяг Беларусі}} [[Таццяна Міхайлаўна Гарэлікава|Таццяна Гарэлікава]] | [[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] | style="text-align:center" | 21 | style="text-align:center" | 36:09 |- ! % штрафных | {{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Паўлаўна Бабак|Анастасія Бабак]] | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 25 | style="text-align:center" | 86,7 |- ! % 2-ачковых | {{Сцяг Беларусі}} [[Яна Сяргееўна Макуца|Яна Макуца]] | [[Алімпія Гродна|Алімпія]] | style="text-align:center" | 22 | style="text-align:center" | 65,2 |- ! % 3-ачковых | {{Сцяг Беларусі}} [[Алёна Голубева|Алена Карасевіч]] | [[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] | style="text-align:center" | 35 | style="text-align:center" | 42,2 |} === Найлепшыя паказчыкі ў адной гульні === {| class="wikitable" ! Катэгорыя || Гулец || Каманда || Паказчык || Сапернік |- ! Каэфіцыент карыснасці | {{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Паўлаўна Бабак|Анастасія Бабак]] | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 46 | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (маладзёжная)]] <small>(19 кастрычніка 2025)</small> |- ! Ачкі | {{Сцяг Беларусі}} [[Лізавета Пішчака]] | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 29 | [[Вікторыя Гродна|Алімпія (маладзёжная)]] <small>(10 снежня 2025)</small> |- ! Падборы | [[Ксенія Сяргееўна Шаламіцкая|Ксенія Шаламіцкая]] | [[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] | style="text-align:center" | 24 | [[Вікторыя Гродна|Алімпія (маладзёжная)]] <small>(25 сакавіка 2026)</small> |- ! rowspan="4" | Перадачы | {{Сцяг Беларусі}} [[Яўгенія Мечаславаўна Бярнацкая|Яўгенія Бярнацкая]] | [[Алімпія Гродна|Алімпія]] | style="text-align:center" | 12 | [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] <small>(28 верасня 2025)</small> |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Генадзьеўна Якубовіч|Аляксандра Якубовіч]] | [[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] | style="text-align:center" | 12 | [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] <small>(16 снежня 2025)</small> |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Вера Сяргееўна Несцяровіч|Вера Несцяровіч]] | [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] | style="text-align:center" | 12 | [[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]] <small>(28 студзеня 2026)</small> |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Кацярына Вітальеўна Капіца|Кацярына Капіца]] | [[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] | style="text-align:center" | 12 | [[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]] <small>(2 красавіка 2026)</small> |- ! Перахопліванні | {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Генадзьеўна Якубовіч|Аляксандра Якубовіч]] | [[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] | style="text-align:center" | 14 | [[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] <small>(6 снежня 2025)</small> |- ! Блок-шоты | {{Сцяг Беларусі}} [[Ксенія Аляксееўна Прахарчук|Ксенія Прахарчук]] | [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] | style="text-align:center" | 7 | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (маладзёжная)]] <small>(6 снежня 2025)</small> |} === Камандная статыстыка === {| class="wikitable" ! Катэгорыя || Каманда || Паказчык |- ! Каэфіцыент карыснасці | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 105,2 |- ! Ачкі | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 79,4 |- ! Падборы | [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] | style="text-align:center" | 47,1 |- ! Перадачы | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 22,1 |- ! Перахопліванні | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 16,1 |- ! Блок-шоты | [[Алімпія Гродна|Алімпія]] | style="text-align:center" | 5,2 |- ! Страты | [[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] | style="text-align:center" | 32,1 |- ! % штрафных | [[Алімпія Гродна|Алімпія]] | style="text-align:center" | 74,7 |- ! % 2-ачковых | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 53,0 |- ! % 3-ачковых | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 28,1 |} == Глядзі таксама == * [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://belarus.russiabasket.ru/competitions/details/50760 Сезон 2025/2026] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Баскетбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2025 год у баскетболе]] [[Катэгорыя:2026 год у баскетболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2025 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2026 годзе]] [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|2026]] th6l1ygoj91lxksj30mumqt25gdv4qv 5134165 5134161 2026-04-30T20:42:18Z Jaŭhien 59102 /* Найлепшыя паказчыкі ў адной гульні */ Сцяг 5134165 wikitext text/x-wiki {{For|мужчынскі чэмпіянат|Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026}} {{Сезон баскетбольнай лігі |працягласць=20 верасня 2025 – 28 красавіка 2026 |колькасць_гульняў=125 |колькасць_камандаў=8 |чэмпіён=[[Алімпія Гродна|Алімпія]] (9-ы раз) |другое_месца=[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |трэцяе_месца=[[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] |найлепшы_снайпер={{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Паўлаўна Бабак|Анастасія Бабак]] |ppg=12,8 |падборы_лідар={{Сцяг Беларусі}} [[Ксенія Сяргееўна Шаламіцкая|Ксенія Шаламіцкая]] |rpg=9,1 |перадачы_лідар={{Сцяг Беларусі}} [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч|Юлія Васілевіч]] |apg=5,8 |эфектыўнасць_лідар={{Сцяг Беларусі}} [[Алена Уладзіміраўна Цітавец|Алена Цітавец]] |epg=20,3 |папярэднісезон=[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|2024/2025]] |узнагарода4=MVP|узнагарода4_пераможца={{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Віктараўна Палубок|Аляксандра Палубок]]|наступнысезон=[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2026/2027|2026/2027]]}} '''Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026''' — 34-ы [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па баскетболе сярод жанчын]]. == Клубы-ўдзельнікі == {| class="wikitable sortable" |- ! Клуб ! Горад/Вобласць ! width=120 |Месца ў сезоне [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|2024/2025]] |- | [[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] || [[Мінская вобласць]] || align="center" | 1 |- | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] || [[Мінск]] || align="center" | 2 |- | [[Алімпія Гродна|Алімпія]] || [[Гродна]] || align="center" | 3 |- | [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] || [[Мінская вобласць]] || align="center" | 4 |- | [[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]|| [[Гомель]] || align="center" | 5 |- | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (маладзёжная)]] || [[Мінск]] || align="center" | 6 |- | [[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]] || [[Брэст]] || align="center" | 7 |- | [[Вікторыя Гродна|Алімпія (маладзёжная)]] || [[Гродна]] || align="center" | 8 |} == Рэгулярны сезон == === Першы этап === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" !{{Падказка|М|Месца}} !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|В|Выйграныя матчы}} !{{Падказка|П|Паражэнні}} !{{Падказка|АЗ|Ачкоў закінулі}} !{{Падказка|АП|Ачкоў прапусцілі}} !{{Падказка|А|Ачкі}} !class="unsortable"|Кваліфікацыя |- style="background:#CCFFCC;" |1 |style="text-align:left;"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] ||14||13||1||1243||565||27||rowspan="4"|Выхад у групу А |- style="background:#CCFFCC;" |2 |style="text-align:left;"|[[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] ||14||12||2||1151||686||26 |- style="background:#CCFFCC;" |3 |style="text-align:left;"|[[Алімпія Гродна|Алімпія]] ||14||11||3||1259||706||25 |- style="background:#CCFFCC;" |4 |style="text-align:left;"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (маладзёжная)]] ||14||7||7||907||769||21 |- style="background:#BBF3FF;" |5 |style="text-align:left;"|[[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] ||14||6||8||775||926||20||rowspan="4"|Выхад у групу Б |- style="background:#BBF3FF;" |6 |style="text-align:left;"|[[Вікторыя Гродна|Алімпія (маладзёжная)]] ||14||3||11||676||1174||17 |- style="background:#BBF3FF;" |7 |style="text-align:left;"|[[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]] ||14||3||11||624||1099||17 |- style="background:#BBF3FF;" |8 |style="text-align:left;"|[[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] ||14||1||13||536||1246||15 |} === Другі этап === ==== Група А ==== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" !{{Падказка|М|Месца}} !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|В|Выйграныя матчы}} !{{Падказка|П|Паражэнні}} !{{Падказка|АЗ|Ачкоў закінулі}} !{{Падказка|АП|Ачкоў прапусцілі}} !{{Падказка|А|Ачкі}} !class="unsortable"|Кваліфікацыя |- style="background:#CCFFCC;" |1 |style="text-align:left;"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] ||26||22||4||2069||1247||48||rowspan="2"|Выхад у плэй-оф |- style="background:#CCFFCC;" |2 |style="text-align:left;"|[[Алімпія Гродна|Алімпія]] ||26||21||5||2127||1366||47 |- style="background:#BBF3FF;" |3 |style="text-align:left;"|[[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] ||26||16||10||1922||1463||42||rowspan="2"|Кваліфікацыя да 1/2 фіналу |- style="background:#BBF3FF;" |4 |style="text-align:left;"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (маладзёжная)]] ||26||8||18||1480||1688||34 |} ==== Група Б ==== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" !{{Падказка|М|Месца}} !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|В|Выйграныя матчы}} !{{Падказка|П|Паражэнні}} !{{Падказка|АЗ|Ачкоў закінулі}} !{{Падказка|АП|Ачкоў прапусцілі}} !{{Падказка|А|Ачкі}} !class="unsortable"|Кваліфікацыя |- style="background:#BBF3FF;" |1 |style="text-align:left;"|[[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] ||26||17||9||1614||1496||43||rowspan="2"|Кваліфікацыя да 1/2 фіналу |- style="background:#BBF3FF;" |2 |style="text-align:left;"|[[Вікторыя Гродна|Алімпія (маладзёжная)]] ||26||12||14||1417||1819||38 |- |3 |style="text-align:left;"|[[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]] ||26||7||19||1259||1780||33||rowspan="2"| |- |4 |style="text-align:left;"|[[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] ||26||1||25||1061||2090||27 |} == Кваліфікацыя да 1/2 фіналу == {{Турнір2 |RD1 = Плэй-ін ||'''[[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]]'''|'''2''' |[[Вікторыя Гродна|Алімпія (маладзёжная)]]|0 }} {{Турнір2 |RD1 = Плэй-ін ||[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (маладзёжная)]]|0 |'''[[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]]'''|'''2''' }} == Плэй-оф == {{Турнір4 <!-- Паўфіналы --> ||'''[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]]'''|'''3''' |[[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]]|0 ||'''[[Алімпія Гродна|Алімпія]]'''|'''3''' |[[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]]|1 <!-- Фінал --> ||[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]]|0 |'''[[Алімпія Гродна|Алімпія]]'''|'''3''' <!-- 3-е месца --> ||'''[[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]]'''|'''3''' |[[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]]|0 }} === За 5-6 месцы === {{Турнір2 |RD1 = За 5-е месца ||[[Вікторыя Гродна|Алімпія (маладзёжная)]]|0 |'''[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (маладзёжная)]]'''|'''2''' }} === За 7-8 месцы === {{Турнір2 |RD1 = За 7-е месца ||[[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]]|0 |'''[[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]'''|'''2''' }} == Турнірная табліца == {| class="wikitable" !Месца !Каманда |- style="background:gold;" |style="text-align:center;"|1 |[[Алімпія Гродна|Алімпія]] |- style="background:silver;" |style="text-align:center;"|2 |[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |- style="background:#cc9966;" |style="text-align:center;"|3 |[[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] |- |style="text-align:center;"|4 |[[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] |- |style="text-align:center;"|5 |[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (маладзёжная)]] |- |style="text-align:center;"|6 |[[Вікторыя Гродна|Алімпія (маладзёжная)]] |- |style="text-align:center;"|7 |[[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] |- |style="text-align:center;"|8 |[[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]] |} == Узнагароды == * MVP: {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Віктараўна Палубок|Аляксандра Палубок]] ([[Алімпія Гродна|Алімпія]])<ref>{{Cite web |url = https://belarus.basketball/novosti/chempionat/8824-olimpiya-pobeditel-xxxiv-betera-chempionat-belarusi-sredi-zhenskikh-komand-sezona-2025-2026 |title = «Олимпия» – победитель XXXIV BETERA-чемпионата Беларуси среди женских команд сезона 2025/2026 |website = belarus.basketball |date = 2026-04-28 }}</ref> {| class="wikitable" |+ Сімвалічная зборная !Гулец !Каманда |- |{{Сцяг Беларусі}} [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч|Юлія Васілевіч]] |[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |- |{{Сцяг Беларусі}} [[Алена Уладзіміраўна Цітавец|Алена Цітавец]] |[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |- |{{Сцяг Беларусі}} [[Надзея Пятроўна Надзежка|Надзея Надзежка]] |[[Алімпія Гродна|Алімпія]] |- |{{Сцяг Беларусі}} [[Арына Алегаўна Масько|Арына Масько]] |[[Алімпія Гродна|Алімпія]] |- |{{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Віктараўна Палубок|Аляксандра Палубок]] |[[Алімпія Гродна|Алімпія]] |} == Статыстыка == === Індывідуальная статыстыка === ==== Каэфіцыент карыснасці ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !Гульні !{{Падказка|ККЗМ|Каэфіцыент карыснасці за матч}} |- |1. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Алена Уладзіміраўна Цітавец|Алена Цітавец]] |align="left"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |23 |20,3 |- |2. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Паўлаўна Бабак|Анастасія Бабак]] |align="left"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |25 |18,9 |- |3. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Яна Сяргееўна Макуца|Яна Макуца]] |align="left"|[[Алімпія Гродна|Алімпія]] |22 |15,5 |} ==== Ачкі ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !Гульні !{{Падказка|АЗМ|Ачкоў за матч}} |- |1. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Паўлаўна Бабак|Анастасія Бабак]] |align="left"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |25 |12,8 |- |2. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Дзмітрыеўна Галаўчынер|Анастасія Галаўчынер]] |align="left"|[[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]] |23 |12,3 |- |3. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Марыя Вітальеўна Ляскоўская|Марыя Ляскоўская]] |align="left"|[[Алімпія Гродна|Алімпія]] |33 |11,7 |} ==== Падборы ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !Гульні !{{Падказка|ПЗМ|Падбораў за матч}} |- |1. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Ксенія Сяргееўна Шаламіцкая|Ксенія Шаламіцкая]] |align="left"|[[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] |25 |9,1 |- |2. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Алена Уладзіміраўна Цітавец|Алена Цітавец]] |align="left"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |23 |8,8 |- |3. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Лілія Андрэеўна Наркевіч|Лілія Наркевіч]] |align="left"|[[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] |33 |8,3 |} ==== Перадачы ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !Гульні !{{Падказка|ПЗМ|Перадач за матч}} |- |1. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч|Юлія Васілевіч]] |align="left"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |28 |5,8 |- |2. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Яўгенія Мечаславаўна Бярнацкая|Яўгенія Бярнацкая]] |align="left"|[[Алімпія Гродна|Алімпія]] |30 |5,3 |- |3. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Генадзьеўна Якубовіч|Аляксандра Якубовіч]] |align="left"|[[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] |34 |4,7 |} ==== Блок-шоты ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !Гульні !{{Падказка|БЗМ|Блок-шотаў за матч}} |- |1. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Алена Уладзіміраўна Цітавец|Алена Цітавец]] |align="left"|[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] |23 |1,3 |- |2. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Дзмітрыеўна Галаўчынер|Анастасія Галаўчынер]] |align="left"|[[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]] |23 |1,2 |- |3. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Яна Сяргееўна Макуца|Яна Макуца]] |align="left"|[[Алімпія Гродна|Алімпія]] |22 |1,0 |} ==== Іншае ==== {| class="wikitable" ! Катэгорыя || Гулец || Каманда || Гульні || Паказчык |- ! Перахопліванні | {{Сцяг Беларусі}} [[Яўгенія Мечаславаўна Бярнацкая|Яўгенія Бярнацкая]] | [[Алімпія Гродна|Алімпія]] | style="text-align:center" | 30 | style="text-align:center" | 3,6 |- ! Страты | {{Сцяг Беларусі}} [[Вера Сяргееўна Несцяровіч|Вера Несцяровіч]] | [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] | style="text-align:center" | 34 | style="text-align:center" | 5,2 |- ! Парушэнні на гульцу | {{Сцяг Беларусі}} [[Яна Паўлаўна Барысевіч|Яна Барысевіч]] | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 28 | style="text-align:center" | 4,7 |- ! Хвіліны | {{Сцяг Беларусі}} [[Таццяна Міхайлаўна Гарэлікава|Таццяна Гарэлікава]] | [[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] | style="text-align:center" | 21 | style="text-align:center" | 36:09 |- ! % штрафных | {{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Паўлаўна Бабак|Анастасія Бабак]] | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 25 | style="text-align:center" | 86,7 |- ! % 2-ачковых | {{Сцяг Беларусі}} [[Яна Сяргееўна Макуца|Яна Макуца]] | [[Алімпія Гродна|Алімпія]] | style="text-align:center" | 22 | style="text-align:center" | 65,2 |- ! % 3-ачковых | {{Сцяг Беларусі}} [[Алёна Голубева|Алена Карасевіч]] | [[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] | style="text-align:center" | 35 | style="text-align:center" | 42,2 |} === Найлепшыя паказчыкі ў адной гульні === {| class="wikitable" ! Катэгорыя || Гулец || Каманда || Паказчык || Сапернік |- ! Каэфіцыент карыснасці | {{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Паўлаўна Бабак|Анастасія Бабак]] | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 46 | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (маладзёжная)]] <small>(19 кастрычніка 2025)</small> |- ! Ачкі | {{Сцяг Беларусі}} [[Лізавета Пішчака]] | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 29 | [[Вікторыя Гродна|Алімпія (маладзёжная)]] <small>(10 снежня 2025)</small> |- ! Падборы | {{Сцяг Беларусі}} [[Ксенія Сяргееўна Шаламіцкая|Ксенія Шаламіцкая]] | [[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] | style="text-align:center" | 24 | [[Вікторыя Гродна|Алімпія (маладзёжная)]] <small>(25 сакавіка 2026)</small> |- ! rowspan="4" | Перадачы | {{Сцяг Беларусі}} [[Яўгенія Мечаславаўна Бярнацкая|Яўгенія Бярнацкая]] | [[Алімпія Гродна|Алімпія]] | style="text-align:center" | 12 | [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] <small>(28 верасня 2025)</small> |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Генадзьеўна Якубовіч|Аляксандра Якубовіч]] | [[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] | style="text-align:center" | 12 | [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] <small>(16 снежня 2025)</small> |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Вера Сяргееўна Несцяровіч|Вера Несцяровіч]] | [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] | style="text-align:center" | 12 | [[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]] <small>(28 студзеня 2026)</small> |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Кацярына Вітальеўна Капіца|Кацярына Капіца]] | [[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] | style="text-align:center" | 12 | [[ЦАР Вікторыя Брэст|БАК Вікторыя]] <small>(2 красавіка 2026)</small> |- ! Перахопліванні | {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Генадзьеўна Якубовіч|Аляксандра Якубовіч]] | [[Гарызонт Мінск|БК Гарызонт]] | style="text-align:center" | 14 | [[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] <small>(6 снежня 2025)</small> |- ! Блок-шоты | {{Сцяг Беларусі}} [[Ксенія Аляксееўна Прахарчук|Ксенія Прахарчук]] | [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] | style="text-align:center" | 7 | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (маладзёжная)]] <small>(6 снежня 2025)</small> |} === Камандная статыстыка === {| class="wikitable" ! Катэгорыя || Каманда || Паказчык |- ! Каэфіцыент карыснасці | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 105,2 |- ! Ачкі | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 79,4 |- ! Падборы | [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-2-РЦАП]] | style="text-align:center" | 47,1 |- ! Перадачы | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 22,1 |- ! Перахопліванні | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 16,1 |- ! Блок-шоты | [[Алімпія Гродна|Алімпія]] | style="text-align:center" | 5,2 |- ! Страты | [[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] | style="text-align:center" | 32,1 |- ! % штрафных | [[Алімпія Гродна|Алімпія]] | style="text-align:center" | 74,7 |- ! % 2-ачковых | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 53,0 |- ! % 3-ачковых | [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 28,1 |} == Глядзі таксама == * [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://belarus.russiabasket.ru/competitions/details/50760 Сезон 2025/2026] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Баскетбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2025 год у баскетболе]] [[Катэгорыя:2026 год у баскетболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2025 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2026 годзе]] [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|2026]] 1gdd68q9kow2f96t7bjfz9y0155zif4 Тэплік 0 807149 5134174 2026-04-30T21:07:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Тэплык]] 5134174 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Тэплык]] bufpnrdg5ogdikhnhr4od5r7yywaukw Муроўка са схаваным радам 0 807150 5134189 2026-04-30T21:46:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Муро́ўка са схава́ным ра́дам''' (таксама ''муроўка з утопленым радам'') — тэхніка цаглянай або змяшанай (каменна-цаглянай) [[Муроўка|муроўкі]], якая шырока выкарыстоўвалася ў манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і Старажытная Русь|Старажытна...» 5134189 wikitext text/x-wiki '''Муро́ўка са схава́ным ра́дам''' (таксама ''муроўка з утопленым радам'') — тэхніка цаглянай або змяшанай (каменна-цаглянай) [[Муроўка|муроўкі]], якая шырока выкарыстоўвалася ў манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XII стагоддзе|XII стагоддзях]]. Яна ўяўляе сабой своеасаблівы варыянт антычнай тэхнікі ''[[opus mixtum]]''. == Тэхналогія і асаблівасці == Пры такой сістэме муроўкі на [[Фасад|фасад]] будынка выводзяцца не ўсе рады цаглін ([[Плінфа|плінфы]]), а праз адзін. Прамежкавыя рады крыху адсунуты ўглыб сцяны, а звонку яны прыхаваны тоўстым пластом [[Вапна|вапнава]]-[[Цамянка|цамянкавага]] [[Будаўнічы раствор|раствору]]. Паколькі гарызантальныя швы раствору па таўшчыні прыкладна роўныя самой плінфе, на фасадах паміж радамі цэглы ўтвараюцца шырокія светлыя палосы раствору, роўныя па шырыні прыблізна тром таўшчыням плінфы. У выніку паверхня сцяны набывае надзвычай маляўнічую паласатую структуру{{sfn|Рапапорт|1994|с=74—75}}. Наружны пласт раствору старанна загладжваўся (амаль паліраваўся), а ўздоўж краёў плінфы рабілася акуратная падрэзка. Апрацоўка вонкавай паверхні сцен адбывалася двойчы: спачатку чарнавая, а затым больш дбайная гладкая зацірка [[Кельма|кельмай]] з паліроўкай. Унутраная частка сцяны запаўнялася цэглай (часцей за ўсё бітай) і вялікімі неапрацаванымі камянямі на растворы, якія ўкладваліся гарызантальнымі радамі ў якасці забутоўкі{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Увядзенне палос натуральнага каменя давала значную эканомію дарагой плінфы без зніжэння трываласці сцен. Сістэма ж са схаваным радам забяспечвала надзейную перавязку швоў, якая пры амаль квадратным фармаце плінфы магла б выклікаць цяжкасці. Акрамя выключна вытворча-тэхнічнага і эканамічнага значэння, гэты прыём меў і эстэтычную функцыю, забяспечваючы арыгінальнае дэкаратыўнае вырашэнне фасадаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. == Гісторыя і распаўсюджанне == Несумненна, што гэтая сістэма муроўкі мае [[Візантыйская архітэктура|візантыйскае]] (канкрэтней — канстанцінопальскае) паходжанне. У архітэктуры [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] падобная тэхніка была распаўсюджана ў першай палове XI&nbsp;ст. На тэрыторыю Старажытнай Русі яна трапіла разам з візантыйскімі майстрамі і ўпершыню была выкарыстана пры будаўніцтве [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]] ў канцы X&nbsp;ст.{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}} У далейшым тэхніка актыўна ўжывалася ў кіеўскім дойлідстве ажно да пачатку XII&nbsp;ст. Апошнім кіеўскім помнікам такога тыпу стала [[Царква Спаса на Берастове|царква Спаса на Берастове]], у якой, аднак, ужо адсутнічалі палосы каменя. З XI&nbsp;ст. муроўка са схаваным радам пачала выкарыстоўвацца і ў іншых архітэктурных цэнтрах: у [[Спаса-Праабражэнскі сабор (Чарнігаў)|Спаскім саборы ў Чарнігаве]] і ў [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы ў Полацку]]. У [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|наўгародскім Сафійскім саборы]] яна таксама прымянялася, але была крыху відазменена з-за шырокага выкарыстання мясцовай вапняковай пліты{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. === У Полацкай школе дойлідства === Асаблівы лёс гэтая тэхніка мела ў [[Полацкая школа дойлідства|полацкай архітэктурнай школе]]. Калі ў іншых рускіх землях у XII&nbsp;ст. ад яе адмовіліся, у [[Полацкае княства|Полацку]] яна ўтрымлівалася на працягу ўсяго XII&nbsp;ст., аж да спынення там манументальнага будаўніцтва. Аднак тут яна выкарыстоўвалася ўжо без палос неапрацаванага каменя (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада складаў усяго 1—2 см. Такім чынам, гэты прыём цалкам страціў свой першапачатковы канструктыўны сэнс і выкарыстоўваўся выключна як традыцыйны і дэкаратыўны элемент{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Па наяўнасці муроўкі са схаваным радам у позні перыяд даследчыкі беспамылкова вызначаюць працу полацкіх майстроў нават за межамі Полацкай зямлі. Гэты «почырк» зафіксаваны ў [[Царква Міхаіла Арханёла (Смаленск)|царкве Арханёла Міхаіла ў Смаленску]], [[Царква Пятра і Паўла на Сінічай гары|царкве Пятра і Паўла на Сінічай гары]] ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] і ў галерэях [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебскай царквы ў Навагрудку]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=76}}. У першай палове XII&nbsp;ст. на змену муроўцы са схаваным радам у большасці архітэктурных цэнтраў прыйшла раўнаслойная (парадковая) тэхніка, у якой усе рады цэглы выходзілі на паверхню сцяны{{sfn|Рапапорт|1994|с=76}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Рапапорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муроўка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Старажытнай Русі]] 8uagobhnked9mjfcwcf3lxt0msxn0d0 5134194 5134189 2026-04-30T21:52:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Тэхналогія і асаблівасці */ 5134194 wikitext text/x-wiki '''Муро́ўка са схава́ным ра́дам''' (таксама ''муроўка з утопленым радам'') — тэхніка цаглянай або змяшанай (каменна-цаглянай) [[Муроўка|муроўкі]], якая шырока выкарыстоўвалася ў манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XII стагоддзе|XII стагоддзях]]. Яна ўяўляе сабой своеасаблівы варыянт антычнай тэхнікі ''[[opus mixtum]]''. == Тэхналогія і асаблівасці == Пры такой сістэме муроўкі на [[Фасад|фасад]] будынка выводзяцца не ўсе рады цаглін ([[Плінфа|плінфы]]), а праз адзін. Прамежкавыя рады крыху адсунуты ўглыб сцяны, а звонку яны прыхаваны тоўстым пластом [[Вапна|вапнава]]-[[Цамянка|цамянкавага]] [[Будаўнічы раствор|раствору]]. Паколькі гарызантальныя швы раствору па таўшчыні прыкладна роўныя самой плінфе, на фасадах паміж радамі цэглы ўтвараюцца шырокія светлыя палосы раствору, роўныя па шырыні прыблізна тром таўшчыням плінфы. У выніку паверхня сцяны набывае надзвычай маляўнічую паласатую структуру{{sfn|Рапапорт|1994|с=74—75}}. Наружны пласт раствору старанна загладжваўся (амаль паліраваўся), а ўздоўж краёў плінфы рабілася акуратная падрэзка. Апрацоўка вонкавай паверхні сцен адбывалася двойчы: спачатку чарнавая, а затым больш дбайная гладкая зацірка [[Кельма|кельмай]] з паліроўкай. Інструменты для такой працы былі знойдзены археолагамі: напрыклад, пад старажытнай падлогай наўгародскага [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Сафійскага сабора]] быў знойдзены невялікі мастэрак даўжынёй 13 см, які выкарыстоўваўся менавіта для дэкаратыўнай апрацоўкі паверхні раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}{{sfn|Штэндэр|1984|с=207}}. Унутраная частка сцяны запаўнялася цэглай (часцей за ўсё бітай) і вялікімі неапрацаванымі камянямі на растворы, якія ўкладваліся гарызантальнымі радамі ў якасці забутоўкі. Увядзенне палос натуральнага каменя давала значную эканомію дарагой плінфы без зніжэння трываласці сцен. Сістэма ж са схаваным радам забяспечвала надзейную перавязку швоў, якая пры амаль квадратным фармаце плінфы магла б выклікаць цяжкасці. Акрамя выключна вытворча-тэхнічнага і эканамічнага значэння, гэты прыём меў і эстэтычную функцыю, забяспечваючы арыгінальнае дэкаратыўнае вырашэнне фасадаў. Зрэшты, нягледзячы на дэкаратыўнасць муроўкі, часам паверхня сцен усё ж дадаткова заціралася растворам{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}{{sfn|Логвін|1982|с=62}}. == Гісторыя і распаўсюджанне == Несумненна, што гэтая сістэма муроўкі мае [[Візантыйская архітэктура|візантыйскае]] (канкрэтней — канстанцінопальскае) паходжанне. У мінулым некаторыя даследчыкі выказвалі здагадку, што тэхніка са схаваным радам магла быць упершыню распрацавана на [[Русь|Русі]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}{{sfn|Бруноў|1952|с=12}}, аднак пазней гэтая тэорыя была прызнана памылковай{{sfn|Рапапорт|1962|с=76}}. У архітэктуры [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] падобная тэхніка была распаўсюджана ў першай палове XI&nbsp;ст. Помнікі візантыйскага дойлідства X—XI стагоддзяў вывучаны яшчэ дастаткова слаба{{sfn|Delvoye|1967|p=227}}, таму высветліць дакладны час з'яўлення гэтай муроўкі ў Візантыі цяжка. Найбольш раннім дакладна вядомым прыкладам такой сістэмы з'яўляецца [[Панагія Халкеон|царква Панагія Халкеон]] у [[Салонікі|Салоніках]] (1028 год), але лічыцца, што ў сталіцы імперыі яе вынайшлі раней{{sfn|Рапапорт|1994|с=154}}{{sfn|Vocotopoulos|1979|s=258}}. На тэрыторыю Старажытнай Русі яна трапіла разам з візантыйскімі майстрамі і ўпершыню была выкарыстана пры будаўніцтве [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]] ў канцы X&nbsp;ст.{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}} У далейшым тэхніка актыўна ўжывалася ў кіеўскім дойлідстве ажно да пачатку XII&nbsp;ст. Апошнім кіеўскім помнікам такога тыпу стала [[царква Спаса на Берастове]], у якой, аднак, ужо адсутнічалі палосы каменя. З XI&nbsp;ст. муроўка са схаваным радам пачала выкарыстоўвацца і ў іншых архітэктурных цэнтрах: у [[Спаса-Праабражэнскі сабор (Чарнігаў)|Спаскім саборы ў Чарнігаве]] і ў [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы ў Полацку]]. У наўгародскім Сафійскім саборы яна таксама прымянялася, але была крыху відазменена з-за шырокага выкарыстання мясцовай вапняковай пліты{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. У першай палове XII&nbsp;ст. на змену муроўцы са схаваным радам у большасці архітэктурных цэнтраў прыйшла раўнаслойная (парадковая) тэхніка, у якой усе рады цэглы выходзілі на паверхню сцяны. Найбольш раннія храмы, пабудаваныя ў новай тэхніцы ў Кіеве — [[Кірылаўская царква|Кірылаўская]] і [[Канеўская царква|Канеўская]] цэрквы — адносяцца да 1140-х гадоў{{sfn|Рапапорт|1994|с=76}}{{sfn|Рапапорт|1984|с=59}}. === У Полацкай школе дойлідства === Асаблівы лёс гэтая тэхніка мела ў [[Полацкая школа дойлідства|полацкай архітэктурнай школе]]. Калі ў іншых рускіх землях у XII&nbsp;ст. ад яе адмовіліся, у [[Полацкае княства|Полацку]] яна ўтрымлівалася на працягу ўсяго XII&nbsp;ст., аж да спынення там манументальнага будаўніцтва. Аднак тут яна выкарыстоўвалася ўжо без палос неапрацаванага каменя (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада складаў усяго 1—2 см. Такім чынам, гэты прыём цалкам страціў свой першапачатковы канструктыўны сэнс і выкарыстоўваўся выключна як традыцыйны і дэкаратыўны элемент{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Па наяўнасці муроўкі са схаваным радам у позні перыяд даследчыкі беспамылкова вызначаюць працу полацкіх майстроў нават за межамі Полацкай зямлі. Гэты «почырк» зафіксаваны ў [[Царква Міхаіла Арханёла (Смаленск)|царкве Арханёла Міхаіла ў Смаленску]], [[Царква Пятра і Паўла на Сінічай гары|царкве Пятра і Паўла на Сінічай гары]] ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] і ў галерэях [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебскай царквы ў Навагрудку]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=76}}. У першай палове XII&nbsp;ст. на змену муроўцы са схаваным радам у большасці архітэктурных цэнтраў прыйшла раўнаслойная (парадковая) тэхніка, у якой усе рады цэглы выходзілі на паверхню сцяны{{sfn|Рапапорт|1994|с=76}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Рапапорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Штендер Г. М. |загаловак=Инструментарий каменщика-новгородца XI—XV вв. |выданне=Новгородский край |тып=зборнік |месца=Л. |год=1984 |старонкі=207 |спасылка= |ref=Штэндэр}} * {{артыкул |аўтар=Логвин Г. Н. |загаловак=О первоначальном облике храмов Киевской Руси |выданне=Архитектура Киева |тып=зборнік |месца=Киев |год=1982 |старонкі=62 |спасылка= |ref=Логвін}} * {{артыкул |аўтар=Брунов Н. И. |загаловак=К вопросу о некоторых связях русской архитектуры с зодчеством южных славян |выданне=Архитектурное наследство |тып=зборнік |месца=М. |год=1952 |том=2 |старонкі=12 |спасылка= |ref=Бруноў}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Археологические исследования памятников русского зодчества X— XIII вв. |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1962 |нумар=2 |старонкі=76 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Из истории киево-черниговского зодчества XII в. |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1984 |выпуск=179 |старонкі=59 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Delvoye Ch. |загаловак=L'architecture byzantine au XI-е siecle |выданне=Proceedings of the XIII International Congress of Byzantine Studies |тып=зборнік |месца=Oxford |год=1967 |старонкі=227 |спасылка= |ref=Delvoye}} * {{артыкул |аўтар=Vocotopoulos P. L. |загаловак=The concealed coures technique |выданне=Jahrbuch der Osterreichischen Byzantinistik |тып=часопіс |месца=Wien |год=1979 |том=28 |старонкі=258 |спасылка= |ref=Vocotopoulos}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муроўка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Старажытнай Русі]] 0xsy3ud71aipt2loyx4oiduk78yqpwr 5134195 5134194 2026-04-30T21:53:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5134195 wikitext text/x-wiki '''Муро́ўка са схава́ным ра́дам''' (таксама ''муроўка з утопленым радам'') — тэхніка цаглянай або змяшанай (каменна-цаглянай) [[Муроўка|муроўкі]], якая шырока выкарыстоўвалася ў манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XII стагоддзе|XII стагоддзях]]. Яна ўяўляе сабой своеасаблівы варыянт антычнай тэхнікі ''[[opus mixtum]]''. == Тэхналогія і асаблівасці == Пры такой сістэме муроўкі на [[Фасад|фасад]] будынка выводзяцца не ўсе рады цаглін ([[Плінфа|плінфы]]), а праз адзін. Прамежкавыя рады крыху адсунуты ўглыб сцяны, а звонку яны прыхаваны тоўстым пластом [[Вапна|вапнава]]-[[Цамянка|цамянкавага]] [[Будаўнічы раствор|раствору]]. Паколькі гарызантальныя швы раствору па таўшчыні прыкладна роўныя самой плінфе, на фасадах паміж радамі цэглы ўтвараюцца шырокія светлыя палосы раствору, роўныя па шырыні прыблізна тром таўшчыням плінфы. У выніку паверхня сцяны набывае надзвычай маляўнічую паласатую структуру{{sfn|Рапапорт|1994|с=74—75}}. Наружны пласт раствору старанна загладжваўся (амаль паліраваўся), а ўздоўж краёў плінфы рабілася акуратная падрэзка. Апрацоўка вонкавай паверхні сцен адбывалася двойчы: спачатку чарнавая, а затым больш дбайная гладкая зацірка [[Кельма|кельмай]] з паліроўкай. Інструменты для такой працы былі знойдзены археолагамі: напрыклад, пад старажытнай падлогай наўгародскага [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Сафійскага сабора]] быў знойдзены невялікі мастэрак даўжынёй 13 см, які выкарыстоўваўся менавіта для дэкаратыўнай апрацоўкі паверхні раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}{{sfn|Штэндэр|1984|с=207}}. Унутраная частка сцяны запаўнялася цэглай (часцей за ўсё бітай) і вялікімі неапрацаванымі камянямі на растворы, якія ўкладваліся гарызантальнымі радамі ў якасці забутоўкі. Увядзенне палос натуральнага каменя давала значную эканомію дарагой плінфы без зніжэння трываласці сцен. Сістэма ж са схаваным радам забяспечвала надзейную перавязку швоў, якая пры амаль квадратным фармаце плінфы магла б выклікаць цяжкасці. Акрамя выключна вытворча-тэхнічнага і эканамічнага значэння, гэты прыём меў і эстэтычную функцыю, забяспечваючы арыгінальнае дэкаратыўнае вырашэнне фасадаў. Зрэшты, нягледзячы на дэкаратыўнасць муроўкі, часам паверхня сцен усё ж дадаткова заціралася растворам{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}{{sfn|Логвін|1982|с=62}}. == Гісторыя і распаўсюджанне == Несумненна, што гэтая сістэма муроўкі мае [[Візантыйская архітэктура|візантыйскае]] (канкрэтней — канстанцінопальскае) паходжанне. У мінулым некаторыя даследчыкі выказвалі здагадку, што тэхніка са схаваным радам магла быць упершыню распрацавана на [[Русь|Русі]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}{{sfn|Бруноў|1952|с=12}}, аднак пазней гэтая тэорыя была прызнана памылковай{{sfn|Рапапорт|1962|с=76}}. У архітэктуры [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] падобная тэхніка была распаўсюджана ў першай палове XI&nbsp;ст. Помнікі візантыйскага дойлідства X—XI стагоддзяў вывучаны яшчэ дастаткова слаба{{sfn|Delvoye|1967|p=227}}, таму высветліць дакладны час з'яўлення гэтай муроўкі ў Візантыі цяжка. Найбольш раннім дакладна вядомым прыкладам такой сістэмы з'яўляецца [[Панагія Халкеон|царква Панагія Халкеон]] у [[Салонікі|Салоніках]] (1028 год), але лічыцца, што ў сталіцы імперыі яе вынайшлі раней{{sfn|Рапапорт|1994|с=154}}{{sfn|Vocotopoulos|1979|s=258}}. На тэрыторыю Старажытнай Русі яна трапіла разам з візантыйскімі майстрамі і ўпершыню была выкарыстана пры будаўніцтве [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]] ў канцы X&nbsp;ст.{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}} У далейшым тэхніка актыўна ўжывалася ў кіеўскім дойлідстве ажно да пачатку XII&nbsp;ст. Апошнім кіеўскім помнікам такога тыпу стала [[царква Спаса на Берастове]], у якой, аднак, ужо адсутнічалі палосы каменя. З XI&nbsp;ст. муроўка са схаваным радам пачала выкарыстоўвацца і ў іншых архітэктурных цэнтрах: у [[Спаса-Праабражэнскі сабор (Чарнігаў)|Спаскім саборы ў Чарнігаве]] і ў [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы ў Полацку]]. У наўгародскім Сафійскім саборы яна таксама прымянялася, але была крыху відазменена з-за шырокага выкарыстання мясцовай вапняковай пліты{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. У першай палове XII&nbsp;ст. на змену муроўцы са схаваным радам у большасці архітэктурных цэнтраў прыйшла раўнаслойная (парадковая) тэхніка, у якой усе рады цэглы выходзілі на паверхню сцяны. Найбольш раннія храмы, пабудаваныя ў новай тэхніцы ў Кіеве — [[Кірылаўская царква|Кірылаўская]] і [[Канеўская царква|Канеўская]] цэрквы — адносяцца да 1140-х гадоў{{sfn|Рапапорт|1994|с=76}}{{sfn|Рапапорт|1984|с=59}}. === У Полацкай школе дойлідства === Асаблівы лёс гэтая тэхніка мела ў [[Полацкая школа дойлідства|полацкай архітэктурнай школе]]. Калі ў іншых рускіх землях у XII&nbsp;ст. ад яе адмовіліся, у [[Полацкае княства|Полацку]] яна ўтрымлівалася на працягу ўсяго XII&nbsp;ст., аж да спынення там манументальнага будаўніцтва. Аднак тут яна выкарыстоўвалася ўжо без палос неапрацаванага каменя (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада складаў усяго 1—2 см. Такім чынам, гэты прыём цалкам страціў свой першапачатковы канструктыўны сэнс і выкарыстоўваўся выключна як традыцыйны і дэкаратыўны элемент{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Па наяўнасці муроўкі са схаваным радам у позні перыяд даследчыкі беспамылкова вызначаюць працу полацкіх майстроў нават за межамі Полацкай зямлі. Гэты «почырк» зафіксаваны ў [[Царква Міхаіла Арханёла (Смаленск)|царкве Арханёла Міхаіла ў Смаленску]], [[Царква Пятра і Паўла на Сінічай гары|царкве Пятра і Паўла на Сінічай гары]] ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] і ў галерэях [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебскай царквы ў Навагрудку]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=76}}. У першай палове XII&nbsp;ст. на змену муроўцы са схаваным радам у большасці архітэктурных цэнтраў прыйшла раўнаслойная (парадковая) тэхніка, у якой усе рады цэглы выходзілі на паверхню сцяны{{sfn|Рапапорт|1994|с=76}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Штендер Г. М. |загаловак=Инструментарий каменщика-новгородца XI—XV вв. |выданне=Новгородский край |тып=зборнік |месца=Л. |год=1984 |старонкі=207 |спасылка= |ref=Штэндэр}} * {{артыкул |аўтар=Логвин Г. Н. |загаловак=О первоначальном облике храмов Киевской Руси |выданне=Архитектура Киева |тып=зборнік |месца=Киев |год=1982 |старонкі=62 |спасылка= |ref=Логвін}} * {{артыкул |аўтар=Брунов Н. И. |загаловак=К вопросу о некоторых связях русской архитектуры с зодчеством южных славян |выданне=Архитектурное наследство |тып=зборнік |месца=М. |год=1952 |том=2 |старонкі=12 |спасылка= |ref=Бруноў}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Археологические исследования памятников русского зодчества X— XIII вв. |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1962 |нумар=2 |старонкі=76 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Из истории киево-черниговского зодчества XII в. |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1984 |выпуск=179 |старонкі=59 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Delvoye Ch. |загаловак=L'architecture byzantine au XI-е siecle |выданне=Proceedings of the XIII International Congress of Byzantine Studies |тып=зборнік |месца=Oxford |год=1967 |старонкі=227 |спасылка= |ref=Delvoye}} * {{артыкул |аўтар=Vocotopoulos P. L. |загаловак=The concealed coures technique |выданне=Jahrbuch der Osterreichischen Byzantinistik |тып=часопіс |месца=Wien |год=1979 |том=28 |старонкі=258 |спасылка= |ref=Vocotopoulos}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муроўка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Старажытнай Русі]] myicl6d4rdz9wwbaq8j43c08dclz69v 5134196 5134195 2026-04-30T21:53:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Архітэктура Старажытнай Русі]]; дададзена [[Катэгорыя:Старажытнаруская архітэктура]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134196 wikitext text/x-wiki '''Муро́ўка са схава́ным ра́дам''' (таксама ''муроўка з утопленым радам'') — тэхніка цаглянай або змяшанай (каменна-цаглянай) [[Муроўка|муроўкі]], якая шырока выкарыстоўвалася ў манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XII стагоддзе|XII стагоддзях]]. Яна ўяўляе сабой своеасаблівы варыянт антычнай тэхнікі ''[[opus mixtum]]''. == Тэхналогія і асаблівасці == Пры такой сістэме муроўкі на [[Фасад|фасад]] будынка выводзяцца не ўсе рады цаглін ([[Плінфа|плінфы]]), а праз адзін. Прамежкавыя рады крыху адсунуты ўглыб сцяны, а звонку яны прыхаваны тоўстым пластом [[Вапна|вапнава]]-[[Цамянка|цамянкавага]] [[Будаўнічы раствор|раствору]]. Паколькі гарызантальныя швы раствору па таўшчыні прыкладна роўныя самой плінфе, на фасадах паміж радамі цэглы ўтвараюцца шырокія светлыя палосы раствору, роўныя па шырыні прыблізна тром таўшчыням плінфы. У выніку паверхня сцяны набывае надзвычай маляўнічую паласатую структуру{{sfn|Рапапорт|1994|с=74—75}}. Наружны пласт раствору старанна загладжваўся (амаль паліраваўся), а ўздоўж краёў плінфы рабілася акуратная падрэзка. Апрацоўка вонкавай паверхні сцен адбывалася двойчы: спачатку чарнавая, а затым больш дбайная гладкая зацірка [[Кельма|кельмай]] з паліроўкай. Інструменты для такой працы былі знойдзены археолагамі: напрыклад, пад старажытнай падлогай наўгародскага [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Сафійскага сабора]] быў знойдзены невялікі мастэрак даўжынёй 13 см, які выкарыстоўваўся менавіта для дэкаратыўнай апрацоўкі паверхні раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}{{sfn|Штэндэр|1984|с=207}}. Унутраная частка сцяны запаўнялася цэглай (часцей за ўсё бітай) і вялікімі неапрацаванымі камянямі на растворы, якія ўкладваліся гарызантальнымі радамі ў якасці забутоўкі. Увядзенне палос натуральнага каменя давала значную эканомію дарагой плінфы без зніжэння трываласці сцен. Сістэма ж са схаваным радам забяспечвала надзейную перавязку швоў, якая пры амаль квадратным фармаце плінфы магла б выклікаць цяжкасці. Акрамя выключна вытворча-тэхнічнага і эканамічнага значэння, гэты прыём меў і эстэтычную функцыю, забяспечваючы арыгінальнае дэкаратыўнае вырашэнне фасадаў. Зрэшты, нягледзячы на дэкаратыўнасць муроўкі, часам паверхня сцен усё ж дадаткова заціралася растворам{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}{{sfn|Логвін|1982|с=62}}. == Гісторыя і распаўсюджанне == Несумненна, што гэтая сістэма муроўкі мае [[Візантыйская архітэктура|візантыйскае]] (канкрэтней — канстанцінопальскае) паходжанне. У мінулым некаторыя даследчыкі выказвалі здагадку, што тэхніка са схаваным радам магла быць упершыню распрацавана на [[Русь|Русі]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}{{sfn|Бруноў|1952|с=12}}, аднак пазней гэтая тэорыя была прызнана памылковай{{sfn|Рапапорт|1962|с=76}}. У архітэктуры [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] падобная тэхніка была распаўсюджана ў першай палове XI&nbsp;ст. Помнікі візантыйскага дойлідства X—XI стагоддзяў вывучаны яшчэ дастаткова слаба{{sfn|Delvoye|1967|p=227}}, таму высветліць дакладны час з'яўлення гэтай муроўкі ў Візантыі цяжка. Найбольш раннім дакладна вядомым прыкладам такой сістэмы з'яўляецца [[Панагія Халкеон|царква Панагія Халкеон]] у [[Салонікі|Салоніках]] (1028 год), але лічыцца, што ў сталіцы імперыі яе вынайшлі раней{{sfn|Рапапорт|1994|с=154}}{{sfn|Vocotopoulos|1979|s=258}}. На тэрыторыю Старажытнай Русі яна трапіла разам з візантыйскімі майстрамі і ўпершыню была выкарыстана пры будаўніцтве [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]] ў канцы X&nbsp;ст.{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}} У далейшым тэхніка актыўна ўжывалася ў кіеўскім дойлідстве ажно да пачатку XII&nbsp;ст. Апошнім кіеўскім помнікам такога тыпу стала [[царква Спаса на Берастове]], у якой, аднак, ужо адсутнічалі палосы каменя. З XI&nbsp;ст. муроўка са схаваным радам пачала выкарыстоўвацца і ў іншых архітэктурных цэнтрах: у [[Спаса-Праабражэнскі сабор (Чарнігаў)|Спаскім саборы ў Чарнігаве]] і ў [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы ў Полацку]]. У наўгародскім Сафійскім саборы яна таксама прымянялася, але была крыху відазменена з-за шырокага выкарыстання мясцовай вапняковай пліты{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. У першай палове XII&nbsp;ст. на змену муроўцы са схаваным радам у большасці архітэктурных цэнтраў прыйшла раўнаслойная (парадковая) тэхніка, у якой усе рады цэглы выходзілі на паверхню сцяны. Найбольш раннія храмы, пабудаваныя ў новай тэхніцы ў Кіеве — [[Кірылаўская царква|Кірылаўская]] і [[Канеўская царква|Канеўская]] цэрквы — адносяцца да 1140-х гадоў{{sfn|Рапапорт|1994|с=76}}{{sfn|Рапапорт|1984|с=59}}. === У Полацкай школе дойлідства === Асаблівы лёс гэтая тэхніка мела ў [[Полацкая школа дойлідства|полацкай архітэктурнай школе]]. Калі ў іншых рускіх землях у XII&nbsp;ст. ад яе адмовіліся, у [[Полацкае княства|Полацку]] яна ўтрымлівалася на працягу ўсяго XII&nbsp;ст., аж да спынення там манументальнага будаўніцтва. Аднак тут яна выкарыстоўвалася ўжо без палос неапрацаванага каменя (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада складаў усяго 1—2 см. Такім чынам, гэты прыём цалкам страціў свой першапачатковы канструктыўны сэнс і выкарыстоўваўся выключна як традыцыйны і дэкаратыўны элемент{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Па наяўнасці муроўкі са схаваным радам у позні перыяд даследчыкі беспамылкова вызначаюць працу полацкіх майстроў нават за межамі Полацкай зямлі. Гэты «почырк» зафіксаваны ў [[Царква Міхаіла Арханёла (Смаленск)|царкве Арханёла Міхаіла ў Смаленску]], [[Царква Пятра і Паўла на Сінічай гары|царкве Пятра і Паўла на Сінічай гары]] ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] і ў галерэях [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебскай царквы ў Навагрудку]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=76}}. У першай палове XII&nbsp;ст. на змену муроўцы са схаваным радам у большасці архітэктурных цэнтраў прыйшла раўнаслойная (парадковая) тэхніка, у якой усе рады цэглы выходзілі на паверхню сцяны{{sfn|Рапапорт|1994|с=76}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Штендер Г. М. |загаловак=Инструментарий каменщика-новгородца XI—XV вв. |выданне=Новгородский край |тып=зборнік |месца=Л. |год=1984 |старонкі=207 |спасылка= |ref=Штэндэр}} * {{артыкул |аўтар=Логвин Г. Н. |загаловак=О первоначальном облике храмов Киевской Руси |выданне=Архитектура Киева |тып=зборнік |месца=Киев |год=1982 |старонкі=62 |спасылка= |ref=Логвін}} * {{артыкул |аўтар=Брунов Н. И. |загаловак=К вопросу о некоторых связях русской архитектуры с зодчеством южных славян |выданне=Архитектурное наследство |тып=зборнік |месца=М. |год=1952 |том=2 |старонкі=12 |спасылка= |ref=Бруноў}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Археологические исследования памятников русского зодчества X— XIII вв. |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1962 |нумар=2 |старонкі=76 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Из истории киево-черниговского зодчества XII в. |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1984 |выпуск=179 |старонкі=59 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Delvoye Ch. |загаловак=L'architecture byzantine au XI-е siecle |выданне=Proceedings of the XIII International Congress of Byzantine Studies |тып=зборнік |месца=Oxford |год=1967 |старонкі=227 |спасылка= |ref=Delvoye}} * {{артыкул |аўтар=Vocotopoulos P. L. |загаловак=The concealed coures technique |выданне=Jahrbuch der Osterreichischen Byzantinistik |тып=часопіс |месца=Wien |год=1979 |том=28 |старонкі=258 |спасылка= |ref=Vocotopoulos}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муроўка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Старажытнаруская архітэктура]] 6rqpkbk7so4as5rexkbac7aqnnzd470 5134197 5134196 2026-04-30T21:53:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134197 wikitext text/x-wiki '''Муро́ўка са схава́ным ра́дам''' (таксама ''муроўка з утопленым радам'') — тэхніка цаглянай або змяшанай (каменна-цаглянай) [[Муроўка|муроўкі]], якая шырока выкарыстоўвалася ў манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XII стагоддзе|XII стагоддзях]]. Яна ўяўляе сабой своеасаблівы варыянт антычнай тэхнікі ''[[opus mixtum]]''. == Тэхналогія і асаблівасці == Пры такой сістэме муроўкі на [[Фасад|фасад]] будынка выводзяцца не ўсе рады цаглін ([[Плінфа|плінфы]]), а праз адзін. Прамежкавыя рады крыху адсунуты ўглыб сцяны, а звонку яны прыхаваны тоўстым пластом [[Вапна|вапнава]]-[[Цамянка|цамянкавага]] [[Будаўнічы раствор|раствору]]. Паколькі гарызантальныя швы раствору па таўшчыні прыкладна роўныя самой плінфе, на фасадах паміж радамі цэглы ўтвараюцца шырокія светлыя палосы раствору, роўныя па шырыні прыблізна тром таўшчыням плінфы. У выніку паверхня сцяны набывае надзвычай маляўнічую паласатую структуру{{sfn|Рапапорт|1994|с=74—75}}. Наружны пласт раствору старанна загладжваўся (амаль паліраваўся), а ўздоўж краёў плінфы рабілася акуратная падрэзка. Апрацоўка вонкавай паверхні сцен адбывалася двойчы: спачатку чарнавая, а затым больш дбайная гладкая зацірка [[Кельма|кельмай]] з паліроўкай. Інструменты для такой працы былі знойдзены археолагамі: напрыклад, пад старажытнай падлогай наўгародскага [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Сафійскага сабора]] была знойдзена невялікая кельмачка даўжынёй 13 см, якая выкарыстоўваўся менавіта для дэкаратыўнай апрацоўкі паверхні раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}{{sfn|Штэндэр|1984|с=207}}. Унутраная частка сцяны запаўнялася цэглай (часцей за ўсё бітай) і вялікімі неапрацаванымі камянямі на растворы, якія ўкладваліся гарызантальнымі радамі ў якасці забутоўкі. Увядзенне палос натуральнага каменя давала значную эканомію дарагой плінфы без зніжэння трываласці сцен. Сістэма ж са схаваным радам забяспечвала надзейную перавязку швоў, якая пры амаль квадратным фармаце плінфы магла б выклікаць цяжкасці. Акрамя выключна вытворча-тэхнічнага і эканамічнага значэння, гэты прыём меў і эстэтычную функцыю, забяспечваючы арыгінальнае дэкаратыўнае вырашэнне фасадаў. Зрэшты, нягледзячы на дэкаратыўнасць муроўкі, часам паверхня сцен усё ж дадаткова заціралася растворам{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}{{sfn|Логвін|1982|с=62}}. == Гісторыя і распаўсюджанне == Несумненна, што гэтая сістэма муроўкі мае [[Візантыйская архітэктура|візантыйскае]] (канкрэтней — канстанцінопальскае) паходжанне. У мінулым некаторыя даследчыкі выказвалі здагадку, што тэхніка са схаваным радам магла быць упершыню распрацавана на [[Русь|Русі]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}{{sfn|Бруноў|1952|с=12}}, аднак пазней гэтая тэорыя была прызнана памылковай{{sfn|Рапапорт|1962|с=76}}. У архітэктуры [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] падобная тэхніка была распаўсюджана ў першай палове XI&nbsp;ст. Помнікі візантыйскага дойлідства X—XI стагоддзяў вывучаны яшчэ дастаткова слаба{{sfn|Delvoye|1967|p=227}}, таму высветліць дакладны час з'яўлення гэтай муроўкі ў Візантыі цяжка. Найбольш раннім дакладна вядомым прыкладам такой сістэмы з'яўляецца [[Панагія Халкеон|царква Панагія Халкеон]] у [[Салонікі|Салоніках]] (1028 год), але лічыцца, што ў сталіцы імперыі яе вынайшлі раней{{sfn|Рапапорт|1994|с=154}}{{sfn|Vocotopoulos|1979|s=258}}. На тэрыторыю Старажытнай Русі яна трапіла разам з візантыйскімі майстрамі і ўпершыню была выкарыстана пры будаўніцтве [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]] ў канцы X&nbsp;ст.{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}} У далейшым тэхніка актыўна ўжывалася ў кіеўскім дойлідстве ажно да пачатку XII&nbsp;ст. Апошнім кіеўскім помнікам такога тыпу стала [[царква Спаса на Берастове]], у якой, аднак, ужо адсутнічалі палосы каменя. З XI&nbsp;ст. муроўка са схаваным радам пачала выкарыстоўвацца і ў іншых архітэктурных цэнтрах: у [[Спаса-Праабражэнскі сабор (Чарнігаў)|Спаскім саборы ў Чарнігаве]] і ў [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы ў Полацку]]. У наўгародскім Сафійскім саборы яна таксама прымянялася, але была крыху відазменена з-за шырокага выкарыстання мясцовай вапняковай пліты{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. У першай палове XII&nbsp;ст. на змену муроўцы са схаваным радам у большасці архітэктурных цэнтраў прыйшла раўнаслойная (парадковая) тэхніка, у якой усе рады цэглы выходзілі на паверхню сцяны. Найбольш раннія храмы, пабудаваныя ў новай тэхніцы ў Кіеве — [[Кірылаўская царква|Кірылаўская]] і [[Канеўская царква|Канеўская]] цэрквы — адносяцца да 1140-х гадоў{{sfn|Рапапорт|1994|с=76}}{{sfn|Рапапорт|1984|с=59}}. === У Полацкай школе дойлідства === Асаблівы лёс гэтая тэхніка мела ў [[Полацкая школа дойлідства|полацкай архітэктурнай школе]]. Калі ў іншых рускіх землях у XII&nbsp;ст. ад яе адмовіліся, у [[Полацкае княства|Полацку]] яна ўтрымлівалася на працягу ўсяго XII&nbsp;ст., аж да спынення там манументальнага будаўніцтва. Аднак тут яна выкарыстоўвалася ўжо без палос неапрацаванага каменя (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада складаў усяго 1—2 см. Такім чынам, гэты прыём цалкам страціў свой першапачатковы канструктыўны сэнс і выкарыстоўваўся выключна як традыцыйны і дэкаратыўны элемент{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Па наяўнасці муроўкі са схаваным радам у позні перыяд даследчыкі беспамылкова вызначаюць працу полацкіх майстроў нават за межамі Полацкай зямлі. Гэты «почырк» зафіксаваны ў [[Царква Міхаіла Арханёла (Смаленск)|царкве Арханёла Міхаіла ў Смаленску]], [[Царква Пятра і Паўла на Сінічай гары|царкве Пятра і Паўла на Сінічай гары]] ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] і ў галерэях [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебскай царквы ў Навагрудку]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=76}}. У першай палове XII&nbsp;ст. на змену муроўцы са схаваным радам у большасці архітэктурных цэнтраў прыйшла раўнаслойная (парадковая) тэхніка, у якой усе рады цэглы выходзілі на паверхню сцяны{{sfn|Рапапорт|1994|с=76}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Штендер Г. М. |загаловак=Инструментарий каменщика-новгородца XI—XV вв. |выданне=Новгородский край |тып=зборнік |месца=Л. |год=1984 |старонкі=207 |спасылка= |ref=Штэндэр}} * {{артыкул |аўтар=Логвин Г. Н. |загаловак=О первоначальном облике храмов Киевской Руси |выданне=Архитектура Киева |тып=зборнік |месца=Киев |год=1982 |старонкі=62 |спасылка= |ref=Логвін}} * {{артыкул |аўтар=Брунов Н. И. |загаловак=К вопросу о некоторых связях русской архитектуры с зодчеством южных славян |выданне=Архитектурное наследство |тып=зборнік |месца=М. |год=1952 |том=2 |старонкі=12 |спасылка= |ref=Бруноў}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Археологические исследования памятников русского зодчества X— XIII вв. |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1962 |нумар=2 |старонкі=76 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Из истории киево-черниговского зодчества XII в. |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1984 |выпуск=179 |старонкі=59 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Delvoye Ch. |загаловак=L'architecture byzantine au XI-е siecle |выданне=Proceedings of the XIII International Congress of Byzantine Studies |тып=зборнік |месца=Oxford |год=1967 |старонкі=227 |спасылка= |ref=Delvoye}} * {{артыкул |аўтар=Vocotopoulos P. L. |загаловак=The concealed coures technique |выданне=Jahrbuch der Osterreichischen Byzantinistik |тып=часопіс |месца=Wien |год=1979 |том=28 |старонкі=258 |спасылка= |ref=Vocotopoulos}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муроўка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Старажытнаруская архітэктура]] ayg4ccnkt6m3uzxsfqgjytqr90y1l9r Муроўка «са схаваным радам» 0 807151 5134199 2026-04-30T21:55:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Муроўка са схаваным радам]] 5134199 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Муроўка са схаваным радам]] 5sxfczsc1ycind9aby8nwmxfqy88s6a Візантыйскае дойлідстве 0 807152 5134211 2026-04-30T22:02:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Візантыйская архітэктура]] 5134211 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Візантыйская архітэктура]] fmdb9jh0tyse0ti3fgim8kdae0n7a9b 5134372 5134211 2026-05-01T08:56:39Z M.L.Bot 261 5134372 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Візантыйская архітэктура]] {{хв}} m4gwgz2ky9pw2ho81josy2ycbvhuflk Візантыйскае дойлідства 0 807153 5134215 2026-04-30T22:07:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Візантыйская архітэктура]] 5134215 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Візантыйская архітэктура]] fmdb9jh0tyse0ti3fgim8kdae0n7a9b Галаснікі 0 807154 5134219 2026-04-30T22:17:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Галаснікі]] у [[Галаснік]] па-над перасылкай 5134219 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Галаснік]] 11ykz72tsakt44pgbpdwgw50a1fjvxv Старажытнарускае дойлідства 0 807155 5134220 2026-04-30T22:17:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Старажытнаруская архітэктура]] 5134220 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Старажытнаруская архітэктура]] p7dovwle798wjsc1dotts8j511u4yqt Гродзенская архітэктурная школа 0 807156 5134224 2026-04-30T22:22:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Гродзенская школа дойлідства]] 5134224 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гродзенская школа дойлідства]] gfl6r3fbm9aiwnijs9h1jkc6g6k8g3c Муроўка са «схаваным радам» 0 807157 5134230 2026-04-30T22:33:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Муроўка са схаваным радам]] 5134230 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Муроўка са схаваным радам]] 5sxfczsc1ycind9aby8nwmxfqy88s6a Барысаглебская царква (Полацк) 0 807158 5134244 2026-04-30T23:03:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра]] 5134244 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра]] 2ij62yn7z3xc8tnovdfdbt1wxk933v7 Пятніцкая царква (Полацк) 0 807159 5134246 2026-04-30T23:09:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра]] 5134246 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра]] 9x54nrlzsmye6owxuuaft3x47luznxd Іаан (полацкі дойлід) 0 807160 5134251 2026-04-30T23:12:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іаан (дойлід)]] 5134251 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іаан (дойлід)]] bdv8ibjpwnwoojs3j7iduhq9xbst6w6 Васіль Міхайлавіч (князь цвярскі) 0 807161 5134318 2026-05-01T07:09:08Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{ДД}} '''Канстанцін Міхайлавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь кашынскі (1318–1368), вялікі князь цвярскі (1349–1365, 1367). З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Малодшы сын [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Брат Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайл...» 5134318 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Канстанцін Міхайлавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь кашынскі (1318–1368), вялікі князь цвярскі (1349–1365, 1367). З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Малодшы сын [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Брат [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]], [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]] і [[Канстанцін Міхайлавіч (князь цвярскі)|Канстанціна Міхайлавіча]]. == Біяграфія == {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] kqlyszwsxj8o78d2b23wji9vwj6ignr 5134342 5134318 2026-05-01T07:52:48Z JerzyKundrat 174 5134342 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Канстанцін Міхайлавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь кашынскі (1318—1368), вялікі князь цвярскі (1349—1365, 1367). З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Малодшы сын [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Брат [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]], [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]] і [[Канстанцін Міхайлавіч (князь цвярскі)|Канстанціна Міхайлавіча]]. == Біяграфія == Упершыню згадваецца ў крыніцах у 1318 годзе. Паводле запавету бацькі, перададзенага сынам перад ад’ездам у [[Залатая Арда|Арду]] ў тым жа годзе, відаць, атрымаў [[Кашын]]. Пасля [[Цвярское паўстанне|Цвярскога паўстання]] (1327) разам з маці, княгіняй Ганнай Дзмітрыеўнай, і братам Канстанцінам збег у [[Старая Ладага|Ладагу]]. Праз год яны вярнуліся ў [[Цвярское княства]]. 26 сакавіка 1329 года прысутнічаў на пасаджэнні вялікага князя ўладзімірскага [[Іван Каліта|Івана I Данілавіча Каліты]] на княжанне ў [[Ноўгарад]]зе, затым удзельнічаў у паходзе вялікага князя ўладзімірскага да [[Пскоў|Пскова]] супраць свайго старэйшага брата — князя Аляксандра Міхайлавіча. Пасля смерці ў 1346 годзе вялікага князя цвярскога Канстанціна Міхайлавіча ўступіў у барацьбу за цвярское княжанне з пляменнікам, холмскім князем [[Усевалад Аляксандравіч|Усеваладам Аляксандравічам]]. Выкарыстаўшы адсутнасць пляменніка, які знаходзіўся ў Ардзе, паслаў сваіх кашынскіх даншчыкаў сабраць даніну ва ўладаннях Усевалада Аляксандравіча. З гэтай данінай ён адправіўся ў Арду, але па дарозе быў перахоплены і абрабаваны Усеваладам Аляксандравічам, падтрымкі хана не атрымаў. У 1349 годзе пры ўдзеле епіскапа Цвярскога [[Феадор II (епіскап Цвярскі)|Феадора II]] Усевалад Аляксандравіч саступіў вялікае княжанне дзядзьку. У 1352 годзе Васіль Міхайлавіч атрымаў у Ардзе ярлык на Цвярское княства. На працягу 1350-х гадоў канфліктаваў з Усеваладам Аляксандравічам: у 1352 г. спрабаваў кампенсаваць шкоду за рабаванне 1346 г., цяжкімі паборамі разбураў уладанні пляменніка. У 1357 г. перамовы ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]] паміж варагуючымі бакамі пры ўдзеле мітрапаліта [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)|Аляксея]] і біскупа Цвярскога Феадора II не прывялі да міру. У 1357 г. Васіль Міхайлавіч ездзіў у Арду да новага хана [[Бердыбек]]а. У 1358 г. адправіў да хана пасланцаў Грыгарчука і Карэя са скаргай на пляменніка, пасля чаго Бердыбек без суда выдаў вялікаму князю цвярскому, які знаходзіўся ў Ардзе, Усевалада Аляксандравіча. Скарыстаўшыся гэтым, людзі вялікага князя цвярскога спаганялі вялізную даніну з жыхароў [[Холмскае княства|Холмскага княства]], за кошт якой Васіль Міхайлавіч спрабаваў пакрыць выдаткі, панесеныя ў Ардзе. У 1360 годзе, пасля вяртання Усевалада Аляксандравіча (які з’ехаў у 1359 годзе ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] да швагра [[Альгерд]]а) з літоўскай дапамогай, адбылося прымірэнне Васіля Міхайлавіча з пляменнікам. У 1362—1363 гады паміж Васілём Міхайлавічам і пляменнікамі (Усеваладам, Міхаілам, Уладзімірам і Андрэем Аляксандравічамі), верагодна, быў заключаны дагавор, згодна якому вялікі князь цвярскі «адступіўся» траціны вотчыны пляменнікаў і паміж імі адбыўся падзел «воласцямі». Тады ж цвярскія Рурыкавічы на ​​чале з Васілём Міхайлавічам разам выдалі даравальную грамату цвярскому мужчынскаму манастыру, якая зацвердзіла шырокія фінансава-эканамічныя паўнамоцтвы яго архімандрыта. Ужо ў 1363 годзе ў Васіля Міхайлавіча ўзнікла супрацьстаянне з пляменнікам, мікулінскім князем Міхаілам Аляксандравічам, да якога паступова перайшло палітычнае лідарства сярод братоў. Вялікі князь цвярскі сабраў войска для паходу супраць пляменніка, але неўзабаве распусціў яго. Судзячы па дадзеных «[[Рагожскі летапісец|Рагожскага летапісца]]», у 1365 годзе страціў цвярское княжанне, якое перайшло да [[Міхаіла Аляксандравіч (князь цвярскі)|Міхаіла Аляксандравіча]]. Канфлікт Васіля Міхайлавіча з пляменнікам узмацніўся па смерці ў лістападзе-снежні 1365 года падчас эпідэміі [[чума|чумы]] ў Цвярскім княстве Сямёна Канстанцінавіча, які валодаў паловай Клінскага княства. У 1367 г., падтрымліваючы прэтэнзіі Васіля Міхайлавіча і клінскага князя Ерамея Канстанцінавіча, вялікі князь уладзімірскі [[Дзмітрый Іванавіч Данскі]] пачаў ваенныя дзеянні супраць Міхаіла Аляксандравіча, прымусіўшы таго з’ехаць у [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Аднак новае княжанне Васіля Міхайлавіча ў [[Цвер]]ы было непрацяглым. Ужо ў кастрычніку таго ж года, абапіраючыся на літоўскую дапамогу, Міхаіл Аляксандравіч аднавіў сваю ўладу ў Цверы, а потым рушыў на [[Кашын]]. Васіль Міхайлавіч выслаў насустрач пляменніку паслоў, сваіх паслоў да Міхаіла Аляксандравіча накіраваў і епіскап Цвярскі [[Васіль (епіскап Цвярскі)|Васіль]], пры пасярэдніцтве якога паміж дзядзькам і пляменнікам быў заключаны мір. Быў жанаты (з 1330) з бранскай князёўнай Аленай Іванаўнай (каля 1315 — не раней за 1373). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] cyqs6w417e0d9wklll15dscsxtcm9hg 5134344 5134342 2026-05-01T07:54:20Z JerzyKundrat 174 5134344 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Канстанцін Міхайлавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь кашынскі (1318—1368), вялікі князь цвярскі (1349—1365, 1367). З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Малодшы сын [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Брат [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]], [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]] і [[Канстанцін Міхайлавіч (князь цвярскі)|Канстанціна Міхайлавіча]]. == Біяграфія == Упершыню згадваецца ў крыніцах у 1318 годзе. Паводле запавету бацькі, перададзенага сынам перад ад’ездам у [[Залатая Арда|Арду]] ў тым жа годзе, відаць, атрымаў [[Кашын]]. Пасля [[Цвярское паўстанне|Цвярскога паўстання]] (1327) разам з маці, княгіняй Ганнай Дзмітрыеўнай, і братам Канстанцінам збег у [[Старая Ладага|Ладагу]]. Праз год яны вярнуліся ў [[Цвярское княства]]. 26 сакавіка 1329 года прысутнічаў на пасаджэнні вялікага князя ўладзімірскага [[Іван Каліта|Івана I Данілавіча Каліты]] на княжанне ў [[Ноўгарад]]зе, затым удзельнічаў у паходзе вялікага князя ўладзімірскага да [[Пскоў|Пскова]] супраць свайго старэйшага брата — князя Аляксандра Міхайлавіча. Пасля смерці ў 1346 годзе вялікага князя цвярскога Канстанціна Міхайлавіча ўступіў у барацьбу за цвярское княжанне з пляменнікам, холмскім князем [[Усевалад Аляксандравіч|Усеваладам Аляксандравічам]]. Выкарыстаўшы адсутнасць пляменніка, які знаходзіўся ў Ардзе, паслаў сваіх кашынскіх даншчыкаў сабраць даніну ва ўладаннях Усевалада Аляксандравіча. З гэтай данінай ён адправіўся ў Арду, але па дарозе быў перахоплены і абрабаваны Усеваладам Аляксандравічам, падтрымкі хана не атрымаў. У 1349 годзе пры ўдзеле епіскапа Цвярскога [[Феадор II (епіскап Цвярскі)|Феадора II]] Усевалад Аляксандравіч саступіў вялікае княжанне дзядзьку. У 1352 годзе Васіль Міхайлавіч атрымаў у Ардзе ярлык на Цвярское княства. На працягу 1350-х гадоў канфліктаваў з Усеваладам Аляксандравічам: у 1352 г. спрабаваў кампенсаваць шкоду за рабаванне 1346 г., цяжкімі паборамі разбураў уладанні пляменніка. У 1357 г. перамовы ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]] паміж варагуючымі бакамі пры ўдзеле мітрапаліта [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)|Аляксея]] і епіскапа Цвярскога Феадора II не прывялі да міру. У 1357 г. Васіль Міхайлавіч ездзіў у Арду да новага хана [[Бердыбек]]а. У 1358 г. адправіў да хана пасланцаў Грыгарчука і Карэя са скаргай на пляменніка, пасля чаго Бердыбек без суда выдаў вялікаму князю цвярскому, які знаходзіўся ў Ардзе, Усевалада Аляксандравіча. Скарыстаўшыся гэтым, людзі вялікага князя цвярскога спаганялі вялізную даніну з жыхароў [[Холмскае княства|Холмскага княства]], за кошт якой Васіль Міхайлавіч спрабаваў пакрыць выдаткі, панесеныя ў Ардзе. У 1360 годзе, пасля вяртання Усевалада Аляксандравіча (які з’ехаў у 1359 годзе ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] да швагра [[Альгерд]]а) з літоўскай дапамогай, адбылося прымірэнне Васіля Міхайлавіча з пляменнікам. У 1362—1363 гады паміж Васілём Міхайлавічам і пляменнікамі (Усеваладам, Міхаілам, Уладзімірам і Андрэем Аляксандравічамі), верагодна, быў заключаны дагавор, згодна якому вялікі князь цвярскі «адступіўся» траціны вотчыны пляменнікаў і паміж імі адбыўся падзел «воласцямі». Тады ж цвярскія Рурыкавічы на ​​чале з Васілём Міхайлавічам разам выдалі даравальную грамату цвярскому мужчынскаму манастыру, якая зацвердзіла шырокія фінансава-эканамічныя паўнамоцтвы яго архімандрыта. Ужо ў 1363 годзе ў Васіля Міхайлавіча ўзнікла супрацьстаянне з пляменнікам, мікулінскім князем Міхаілам Аляксандравічам, да якога паступова перайшло палітычнае лідарства сярод братоў. Вялікі князь цвярскі сабраў войска для паходу супраць пляменніка, але неўзабаве распусціў яго. Судзячы па дадзеных «[[Рагожскі летапісец|Рагожскага летапісца]]», у 1365 годзе страціў цвярское княжанне, якое перайшло да [[Міхаіла Аляксандравіч (князь цвярскі)|Міхаіла Аляксандравіча]]. Канфлікт Васіля Міхайлавіча з пляменнікам узмацніўся па смерці ў лістападзе-снежні 1365 года падчас эпідэміі [[чума|чумы]] ў Цвярскім княстве Сямёна Канстанцінавіча, які валодаў паловай Клінскага княства. У 1367 г., падтрымліваючы прэтэнзіі Васіля Міхайлавіча і клінскага князя Ерамея Канстанцінавіча, вялікі князь уладзімірскі [[Дзмітрый Іванавіч Данскі]] пачаў ваенныя дзеянні супраць Міхаіла Аляксандравіча, прымусіўшы таго з’ехаць у [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Аднак новае княжанне Васіля Міхайлавіча ў [[Цвер]]ы было непрацяглым. Ужо ў кастрычніку таго ж года, абапіраючыся на літоўскую дапамогу, Міхаіл Аляксандравіч аднавіў сваю ўладу ў Цверы, а потым рушыў на [[Кашын]]. Васіль Міхайлавіч выслаў насустрач пляменніку паслоў, сваіх паслоў да Міхаіла Аляксандравіча накіраваў і епіскап Цвярскі [[Васіль (епіскап Цвярскі)|Васіль]], пры пасярэдніцтве якога паміж дзядзькам і пляменнікам быў заключаны мір. Быў жанаты (з 1330) з бранскай князёўнай Аленай Іванаўнай (каля 1315 — не раней за 1373). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] basq0jeai0iygdedy4yqsnrj2hytmae 5134358 5134344 2026-05-01T08:30:11Z JerzyKundrat 174 5134358 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Васіль Міхайлавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь кашынскі (1318—1368), вялікі князь цвярскі (1349—1365, 1367). З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Малодшы сын [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Брат [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]], [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]] і [[Канстанцін Міхайлавіч (князь цвярскі)|Канстанціна Міхайлавіча]]. == Біяграфія == Упершыню згадваецца ў крыніцах у 1318 годзе. Паводле запавету бацькі, перададзенага сынам перад ад’ездам у [[Залатая Арда|Арду]] ў тым жа годзе, відаць, атрымаў [[Кашын]]. Пасля [[Цвярское паўстанне|Цвярскога паўстання]] (1327) разам з маці, княгіняй Ганнай Дзмітрыеўнай, і братам Канстанцінам збег у [[Старая Ладага|Ладагу]]. Праз год яны вярнуліся ў [[Цвярское княства]]. 26 сакавіка 1329 года прысутнічаў на пасаджэнні вялікага князя ўладзімірскага [[Іван Каліта|Івана I Данілавіча Каліты]] на княжанне ў [[Ноўгарад]]зе, затым удзельнічаў у паходзе вялікага князя ўладзімірскага да [[Пскоў|Пскова]] супраць свайго старэйшага брата — князя Аляксандра Міхайлавіча. Пасля смерці ў 1346 годзе вялікага князя цвярскога Канстанціна Міхайлавіча ўступіў у барацьбу за цвярское княжанне з пляменнікам, холмскім князем [[Усевалад Аляксандравіч|Усеваладам Аляксандравічам]]. Выкарыстаўшы адсутнасць пляменніка, які знаходзіўся ў Ардзе, паслаў сваіх кашынскіх даншчыкаў сабраць даніну ва ўладаннях Усевалада Аляксандравіча. З гэтай данінай ён адправіўся ў Арду, але па дарозе быў перахоплены і абрабаваны Усеваладам Аляксандравічам, падтрымкі хана не атрымаў. У 1349 годзе пры ўдзеле епіскапа Цвярскога [[Феадор II (епіскап Цвярскі)|Феадора II]] Усевалад Аляксандравіч саступіў вялікае княжанне дзядзьку. У 1352 годзе Васіль Міхайлавіч атрымаў у Ардзе ярлык на Цвярское княства. На працягу 1350-х гадоў канфліктаваў з Усеваладам Аляксандравічам: у 1352 г. спрабаваў кампенсаваць шкоду за рабаванне 1346 г., цяжкімі паборамі разбураў уладанні пляменніка. У 1357 г. перамовы ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]] паміж варагуючымі бакамі пры ўдзеле мітрапаліта [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)|Аляксея]] і епіскапа Цвярскога Феадора II не прывялі да міру. У 1357 г. Васіль Міхайлавіч ездзіў у Арду да новага хана [[Бердыбек]]а. У 1358 г. адправіў да хана пасланцаў Грыгарчука і Карэя са скаргай на пляменніка, пасля чаго Бердыбек без суда выдаў вялікаму князю цвярскому, які знаходзіўся ў Ардзе, Усевалада Аляксандравіча. Скарыстаўшыся гэтым, людзі вялікага князя цвярскога спаганялі вялізную даніну з жыхароў [[Холмскае княства|Холмскага княства]], за кошт якой Васіль Міхайлавіч спрабаваў пакрыць выдаткі, панесеныя ў Ардзе. У 1360 годзе, пасля вяртання Усевалада Аляксандравіча (які з’ехаў у 1359 годзе ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] да швагра [[Альгерд]]а) з літоўскай дапамогай, адбылося прымірэнне Васіля Міхайлавіча з пляменнікам. У 1362—1363 гады паміж Васілём Міхайлавічам і пляменнікамі (Усеваладам, Міхаілам, Уладзімірам і Андрэем Аляксандравічамі), верагодна, быў заключаны дагавор, згодна якому вялікі князь цвярскі «адступіўся» траціны вотчыны пляменнікаў і паміж імі адбыўся падзел «воласцямі». Тады ж цвярскія Рурыкавічы на ​​чале з Васілём Міхайлавічам разам выдалі даравальную грамату цвярскому мужчынскаму манастыру, якая зацвердзіла шырокія фінансава-эканамічныя паўнамоцтвы яго архімандрыта. Ужо ў 1363 годзе ў Васіля Міхайлавіча ўзнікла супрацьстаянне з пляменнікам, мікулінскім князем Міхаілам Аляксандравічам, да якога паступова перайшло палітычнае лідарства сярод братоў. Вялікі князь цвярскі сабраў войска для паходу супраць пляменніка, але неўзабаве распусціў яго. Судзячы па дадзеных «[[Рагожскі летапісец|Рагожскага летапісца]]», у 1365 годзе страціў цвярское княжанне, якое перайшло да [[Міхаіла Аляксандравіч (князь цвярскі)|Міхаіла Аляксандравіча]]. Канфлікт Васіля Міхайлавіча з пляменнікам узмацніўся па смерці ў лістападзе-снежні 1365 года падчас эпідэміі [[чума|чумы]] ў Цвярскім княстве Сямёна Канстанцінавіча, які валодаў паловай Клінскага княства. У 1367 г., падтрымліваючы прэтэнзіі Васіля Міхайлавіча і клінскага князя Ерамея Канстанцінавіча, вялікі князь уладзімірскі [[Дзмітрый Іванавіч Данскі]] пачаў ваенныя дзеянні супраць Міхаіла Аляксандравіча, прымусіўшы таго з’ехаць у [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Аднак новае княжанне Васіля Міхайлавіча ў [[Цвер]]ы было непрацяглым. Ужо ў кастрычніку таго ж года, абапіраючыся на літоўскую дапамогу, Міхаіл Аляксандравіч аднавіў сваю ўладу ў Цверы, а потым рушыў на [[Кашын]]. Васіль Міхайлавіч выслаў насустрач пляменніку паслоў, сваіх паслоў да Міхаіла Аляксандравіча накіраваў і епіскап Цвярскі [[Васіль (епіскап Цвярскі)|Васіль]], пры пасярэдніцтве якога паміж дзядзькам і пляменнікам быў заключаны мір. Быў жанаты (з 1330) з бранскай князёўнай Аленай Іванаўнай (каля 1315 — не раней за 1373). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] 6ccmy0haszya8xrm943soblyyx8l37c 5134397 5134358 2026-05-01T10:13:47Z JerzyKundrat 174 5134397 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Васіль Міхайлавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь кашынскі (1318—1368), вялікі князь цвярскі (1349—1365, 1367). З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Малодшы сын [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Брат [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]], [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]] і [[Канстанцін Міхайлавіч (князь цвярскі)|Канстанціна Міхайлавіча]]. == Біяграфія == Упершыню згадваецца ў крыніцах у 1318 годзе. Паводле запавету бацькі, перададзенага сынам перад ад’ездам у [[Залатая Арда|Арду]] ў тым жа годзе, відаць, атрымаў [[Кашын]]. Пасля [[Цвярское паўстанне|Цвярскога паўстання]] (1327) разам з маці, княгіняй Ганнай Дзмітрыеўнай, і братам Канстанцінам збег у [[Старая Ладага|Ладагу]]. Праз год яны вярнуліся ў [[Цвярское княства]]. 26 сакавіка 1329 года прысутнічаў на пасаджэнні вялікага князя ўладзімірскага [[Іван Каліта|Івана I Данілавіча Каліты]] на княжанне ў [[Ноўгарад]]зе, затым удзельнічаў у паходзе вялікага князя ўладзімірскага да [[Пскоў|Пскова]] супраць свайго старэйшага брата — князя Аляксандра Міхайлавіча. Пасля смерці ў 1346 годзе вялікага князя цвярскога Канстанціна Міхайлавіча ўступіў у барацьбу за цвярское княжанне з пляменнікам, холмскім князем [[Усевалад Аляксандравіч|Усеваладам Аляксандравічам]]. Выкарыстаўшы адсутнасць пляменніка, які знаходзіўся ў Ардзе, паслаў сваіх кашынскіх даншчыкаў сабраць даніну ва ўладаннях Усевалада Аляксандравіча. З гэтай данінай ён адправіўся ў Арду, але па дарозе быў перахоплены і абрабаваны Усеваладам Аляксандравічам, падтрымкі хана не атрымаў. У 1349 годзе пры ўдзеле епіскапа Цвярскога [[Феадор II (епіскап Цвярскі)|Феадора II]] Усевалад Аляксандравіч саступіў вялікае княжанне дзядзьку. У 1352 годзе Васіль Міхайлавіч атрымаў у Ардзе ярлык на Цвярское княства. На працягу 1350-х гадоў канфліктаваў з Усеваладам Аляксандравічам: у 1352 г. спрабаваў кампенсаваць шкоду за рабаванне 1346 г., цяжкімі паборамі разбураў уладанні пляменніка. У 1357 г. перамовы ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]] паміж варагуючымі бакамі пры ўдзеле мітрапаліта [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)|Аляксея]] і епіскапа Цвярскога Феадора II не прывялі да міру. У 1357 г. Васіль Міхайлавіч ездзіў у Арду да новага хана [[Бердыбек]]а. У 1358 г. адправіў да хана пасланцаў Грыгарчука і Карэя са скаргай на пляменніка, пасля чаго Бердыбек без суда выдаў вялікаму князю цвярскому, які знаходзіўся ў Ардзе, Усевалада Аляксандравіча. Скарыстаўшыся гэтым, людзі вялікага князя цвярскога спаганялі вялізную даніну з жыхароў [[Холмскае княства|Холмскага княства]], за кошт якой Васіль Міхайлавіч спрабаваў пакрыць выдаткі, панесеныя ў Ардзе. У 1360 годзе, пасля вяртання Усевалада Аляксандравіча (які з’ехаў у 1359 годзе ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] да швагра [[Альгерд]]а) з літоўскай дапамогай, адбылося прымірэнне Васіля Міхайлавіча з пляменнікам. У 1362—1363 гады паміж Васілём Міхайлавічам і пляменнікамі (Усеваладам, Міхаілам, Уладзімірам і Андрэем Аляксандравічамі), верагодна, быў заключаны дагавор, згодна якому вялікі князь цвярскі «адступіўся» траціны вотчыны пляменнікаў і паміж імі адбыўся падзел «воласцямі». Тады ж цвярскія Рурыкавічы на ​​чале з Васілём Міхайлавічам разам выдалі даравальную грамату цвярскому мужчынскаму манастыру, якая зацвердзіла шырокія фінансава-эканамічныя паўнамоцтвы яго архімандрыта. Ужо ў 1363 годзе ў Васіля Міхайлавіча ўзнікла супрацьстаянне з пляменнікам, мікулінскім князем Міхаілам Аляксандравічам, да якога паступова перайшло палітычнае лідарства сярод братоў. Вялікі князь цвярскі сабраў войска для паходу супраць пляменніка, але неўзабаве распусціў яго. Судзячы па дадзеных «[[Рагожскі летапісец|Рагожскага летапісца]]», у 1365 годзе страціў цвярское княжанне, якое перайшло да [[Міхаіл Аляксандравіч (князь цвярскі)|Міхаіла Аляксандравіча]]. Канфлікт Васіля Міхайлавіча з пляменнікам узмацніўся па смерці ў лістападзе-снежні 1365 года падчас эпідэміі [[чума|чумы]] ў Цвярскім княстве Сямёна Канстанцінавіча, які валодаў паловай Клінскага княства. У 1367 г., падтрымліваючы прэтэнзіі Васіля Міхайлавіча і клінскага князя Ерамея Канстанцінавіча, вялікі князь уладзімірскі [[Дзмітрый Іванавіч Данскі]] пачаў ваенныя дзеянні супраць Міхаіла Аляксандравіча, прымусіўшы таго з’ехаць у [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Аднак новае княжанне Васіля Міхайлавіча ў [[Цвер]]ы было непрацяглым. Ужо ў кастрычніку таго ж года, абапіраючыся на літоўскую дапамогу, Міхаіл Аляксандравіч аднавіў сваю ўладу ў Цверы, а потым рушыў на [[Кашын]]. Васіль Міхайлавіч выслаў насустрач пляменніку паслоў, сваіх паслоў да Міхаіла Аляксандравіча накіраваў і епіскап Цвярскі [[Васіль (епіскап Цвярскі)|Васіль]], пры пасярэдніцтве якога паміж дзядзькам і пляменнікам быў заключаны мір. Быў жанаты (з 1330) з бранскай князёўнай Аленай Іванаўнай (каля 1315 — не раней за 1373). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] kmtjp7mbo6fdn9jbrmaknk66ulux1rx Храм-пахавальня Ефрасіннеўскага манастыра 0 807162 5134325 2026-05-01T07:21:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў]] 5134325 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў]] 0a76g9boo4yu90dlo5e49nsoutnt8zi Усевалад Аляксандравіч 0 807163 5134351 2026-05-01T08:04:11Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «'''Усевалад Аляксандравіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь холмскі (1339–1365), вялікі князь цвярскі (1346–1349); родапачынальнік князёў холмскіх. Швагер вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а. == Біяграфія == З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын Аляксандр Міхайл...» 5134351 wikitext text/x-wiki '''Усевалад Аляксандравіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь холмскі (1339–1365), вялікі князь цвярскі (1346–1349); родапачынальнік князёў холмскіх. Швагер вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а. == Біяграфія == З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]]. Старэйшы брат [[Міхаіла Аляксандравіч (князь цвярскі)|Міхаіла Аляксандравіча]] {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі холмскія]] [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] cifyph5q0lgeag0f4dgpjwygabj3imd 5134355 5134351 2026-05-01T08:25:05Z JerzyKundrat 174 5134355 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Усевалад Аляксандравіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь холмскі (1339—1365), вялікі князь цвярскі (1346—1349); родапачынальнік князёў холмскіх. Швагер вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а. == Біяграфія == З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]]. Старэйшы брат [[Міхаіла Аляксандравіч (князь цвярскі)|Міхаіла Аляксандравіча]] Дзяцінства правёў у [[Пскоў|Пскове]], дзе жыў разам з іншымі членамі сям’і Аляксандра Міхайлавіча пасля падаўлення [[Цвярское паўстанне|Цвярскога паўстання]] (1327). У 1337 годзе разам з бацькам і братамі вярнуўся ў [[Цвер]]. У 1339 г. пасля гібелі ў [[Залатая Арда|Ардзе]] бацькі і старэйшага брата Фёдара стаў на чале [[Холмскае княства|Холмскага княства]]. У 1346 г. падчас канфлікту з дзядзькам, вялікім князем цвярскім [[Канстанцін Міхайлавіч (князь цвярскі)|Канстанцінам Міхайлавічам]], які настойваў на зборы павышанай даніны з баяраў і слуг дзяцей Аляксандра Міхайлавіча, выступіў у саюзе са сваёй маці — княгіняй Анастасіяй і братамі. Абодва князі адправіліся ў Арду на суд хана [[Джанібек]]а, падчас цяжбы князь Канстанцін Міхайлавіч памёр. У гэтай сітуацыі хан Джанібек перадаў ярлык на цвярское княжанне Усеваладу Аляксандравічу. Аднак даведаўшыся пра смерць Канстанціна Міхайлавіча, у барацьбу за ўладу ў [[Цвярское княства|Цвярскім княстве]] ўступіў малодшы з сыноў Міхаіла Яраславіча, кашынскі князь [[Васіль Міхайлавіч (князь цвярскі)|Васіль Міхайлавіч]]. Ён даслаў у Холмскае княства сваіх даншчыкаў і, сабраўшы даніну, паехаў у Арду да хана Джанібека. Ужо пакінуўшы стаўку хана, Усевалад Аляксандравіч даведаўся пра паездку свайго дзядзькі ў Арду. У г. Бездзеж (існуюць розныя лакалізацыі ў Сярэднім або Ніжнім Паволжы) Усеваладу Аляксандравічу разам з ханскім паслом удалося перахапіць Васіля Міхайлавіча і адабраць у яго [[ардынскі выхад]]. У 1348 г. хан Джанібек паўторна аддаў ярлык на Цвярское княства Усеваладу Аляксандравічу, аднак гэтае рашэнне зноў выклікала пярэчанні з боку Васіля Міхайлавіча. У 1349 г. канфлікт, які пагражаў перарасці ў ваеннае сутыкненне, быў уладжаны пры пасрэдніцтве епіскапа Цвярскога [[Феадор II (епіскап)|Феадора II]]. У выніку Усевалад Аляксандравіч саступіў цвярское княжанне дзядзьку. Пасля атрымання Васілём Міхайлавічам ярлыка на Цвярское княства (1352) яго даншчыкі сталі патрабаваць ва Усевалада Аляксандравіча ардынскі выхад. Адной з нагод да абвастрэння канфлікту з’яўлялася жаданне Васіля Міхайлавіча кампенсаваць рабаванне ў Бездзежы. Ад яго дзеянняў пацярпелі найперш баяры і слугі холмскага князя. Становішча ў Цвярскім княстве зноў ускладнілася ў 1357 годзе, калі Усевалад Аляксандравіч звярнуўся па дапамогу да мітрапаліта Кіеўскага і ўсяе Русі [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)|Аляксея]], які прыехаў ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]]. У сваю чаргу, Васіль Міхайлавіч атрымаў падтрымку з боку вялікага князя маскоўскага [[Іван II (вялікі князь маскоўскі)|Івана II Іванавіча]]. Перамовы ва Уладзіміры паміж варагуючымі бакамі пры ўдзеле мітрапаліта Аляксея і епіскапа Цвярскога Феадора II не прывялі да міру. Больш за тое, калі ў тым жа годзе, у сувязі са зменай улады ў Ардзе, Васіль Міхайлавіч і Усевалад Аляксандравіч адправіліся да новага хана [[Бердыбек]]а, масквічы не пусцілі холмскага князя далей за [[Пераслаўль-Залескі]], і яму прыйшлося дабірацца ў Арду праз літоўскія землі. Вярнуўшыся з Арды ў 1358 г., Васіль Міхайлавіч адправіў пасланцаў са скаргай на Усевалада Аляксандравіча да хана. Прадстаўленыя абвінавачанні былі пераканаўчымі, і хан Бердыбек без суда выдаў вялікаму князю цвярскому пляменніка, які знаходзіўся ў Ардзе. Меркавана, адной з галоўных прычын такога рашэння паслужылі сувязі Усевалада Аляксандравіча з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]], паколькі вялікі князь літоўскі [[Альгерд]] быў жанаты другім шлюбам з роднай сястрой Усевалада Аляксандравіча Ульянай. Пасля выдачы Усевалада Аляксандравіча людзі вялікага князя цвярскога спаганялі велізарную даніну з жыхароў Холмскага княства (у тым ліку з уладанняў малодшых братоў Усевалада Аляксандравіча Міхаіла, Уладзіміра і Андрэя), за кошт якой Васіль Міхайлавіч спрабаваў пакрыць выдаткі, панесеныя ў Ардзе. У гэтай сітуацыі Усевалад Аляксандравіч у 1359 г. з’ехаў у ВКЛ, адкуль вярнуўся з дапамогай ад Альгерда. Атрыманая падтрымка спрыяла прымірэнню ў 1360 годзе Усевалада Аляксандравіча з дзядзькам. У 1361 годзе зноў ездзіў у Арду, відаць, для дастаўкі ардынскага выхаду. Пасля гэтага вядучая палітычная роля сярод сыноў Аляксандра Міхайлавіча перайшла да малодшага брата Усевалада Аляксандравіча мікулінскага князя [[Міхаіла Аляксандравіч (князь цвярскі)|Міхаіла Аляксандравіча]]. Згаданы ў даравальнай грамаце цвярскому мужчынскаму манастыру (1362–1364), выдадзенай ад імя ўсіх князёў Цвярскога княства. Памёр у разгар эпідэміі [[чума|чумы]] ў Цвярскім княстве. Быў жанаты з Сафіяй (пам. у лістападзе-снежні 1365 або ў пачатку студзеня 1366), паходжанне якой невядома. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі холмскія]] [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] hi1f59d0kl5iz7dll9ctj3is9pk3qmb 5134365 5134355 2026-05-01T08:40:48Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5134365 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Усевалад Аляксандравіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь холмскі (1339—1365), вялікі князь цвярскі (1346—1349); родапачынальнік князёў холмскіх. Швагер вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а. == Біяграфія == З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]]. Старэйшы брат [[Міхаіла Аляксандравіч (князь цвярскі)|Міхаіла Аляксандравіча]] Дзяцінства правёў у [[Пскоў|Пскове]], дзе жыў разам з іншымі членамі сям’і Аляксандра Міхайлавіча пасля падаўлення [[Цвярское паўстанне|Цвярскога паўстання]] (1327). У 1337 годзе разам з бацькам і братамі вярнуўся ў [[Цвер]]. У 1339 г. пасля гібелі ў [[Залатая Арда|Ардзе]] бацькі і старэйшага брата Фёдара стаў на чале [[Холмскае княства|Холмскага княства]]. У 1346 г. падчас канфлікту з дзядзькам, вялікім князем цвярскім [[Канстанцін Міхайлавіч (князь цвярскі)|Канстанцінам Міхайлавічам]], які настойваў на зборы павышанай даніны з баяраў і слуг дзяцей Аляксандра Міхайлавіча, выступіў у саюзе са сваёй маці — княгіняй Анастасіяй і братамі. Абодва князі адправіліся ў Арду на суд хана [[Джанібек]]а, падчас цяжбы князь Канстанцін Міхайлавіч памёр. У гэтай сітуацыі хан Джанібек перадаў ярлык на цвярское княжанне Усеваладу Аляксандравічу. Аднак даведаўшыся пра смерць Канстанціна Міхайлавіча, у барацьбу за ўладу ў [[Цвярское княства|Цвярскім княстве]] ўступіў малодшы з сыноў Міхаіла Яраславіча, кашынскі князь [[Васіль Міхайлавіч (князь цвярскі)|Васіль Міхайлавіч]]. Ён даслаў у Холмскае княства сваіх даншчыкаў і, сабраўшы даніну, паехаў у Арду да хана Джанібека. Ужо пакінуўшы стаўку хана, Усевалад Аляксандравіч даведаўся пра паездку свайго дзядзькі ў Арду. У г. Бездзеж (існуюць розныя лакалізацыі ў Сярэднім або Ніжнім Паволжы) Усеваладу Аляксандравічу разам з ханскім паслом удалося перахапіць Васіля Міхайлавіча і адабраць у яго [[ардынскі выхад]]. У 1348 г. хан Джанібек паўторна аддаў ярлык на Цвярское княства Усеваладу Аляксандравічу, аднак гэтае рашэнне зноў выклікала пярэчанні з боку Васіля Міхайлавіча. У 1349 г. канфлікт, які пагражаў перарасці ў ваеннае сутыкненне, быў уладжаны пры пасрэдніцтве епіскапа Цвярскога [[Феадор II (епіскап)|Феадора II]]. У выніку Усевалад Аляксандравіч саступіў цвярское княжанне дзядзьку. Пасля атрымання Васілём Міхайлавічам ярлыка на Цвярское княства (1352) яго даншчыкі сталі патрабаваць ва Усевалада Аляксандравіча ардынскі выхад. Адной з нагод да абвастрэння канфлікту з’яўлялася жаданне Васіля Міхайлавіча кампенсаваць рабаванне ў Бездзежы. Ад яго дзеянняў пацярпелі найперш баяры і слугі холмскага князя. Становішча ў Цвярскім княстве зноў ускладнілася ў 1357 годзе, калі Усевалад Аляксандравіч звярнуўся па дапамогу да мітрапаліта Кіеўскага і ўсяе Русі [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)|Аляксея]], які прыехаў ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]]. У сваю чаргу, Васіль Міхайлавіч атрымаў падтрымку з боку вялікага князя маскоўскага [[Іван II (вялікі князь маскоўскі)|Івана II Іванавіча]]. Перамовы ва Уладзіміры паміж варагуючымі бакамі пры ўдзеле мітрапаліта Аляксея і епіскапа Цвярскога Феадора II не прывялі да міру. Больш за тое, калі ў тым жа годзе, у сувязі са зменай улады ў Ардзе, Васіль Міхайлавіч і Усевалад Аляксандравіч адправіліся да новага хана [[Бердыбек]]а, масквічы не пусцілі холмскага князя далей за [[Пераслаўль-Залескі]], і яму прыйшлося дабірацца ў Арду праз літоўскія землі. Вярнуўшыся з Арды ў 1358 г., Васіль Міхайлавіч адправіў пасланцаў са скаргай на Усевалада Аляксандравіча да хана. Прадстаўленыя абвінавачанні былі пераканаўчымі, і хан Бердыбек без суда выдаў вялікаму князю цвярскому пляменніка, які знаходзіўся ў Ардзе. Меркавана, адной з галоўных прычын такога рашэння паслужылі сувязі Усевалада Аляксандравіча з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]], паколькі вялікі князь літоўскі [[Альгерд]] быў жанаты другім шлюбам з роднай сястрой Усевалада Аляксандравіча [[Ульяна Аляксандраўна|Ульянай]]. Пасля выдачы Усевалада Аляксандравіча людзі вялікага князя цвярскога спаганялі велізарную даніну з жыхароў Холмскага княства (у тым ліку з уладанняў малодшых братоў Усевалада Аляксандравіча Міхаіла, Уладзіміра і Андрэя), за кошт якой Васіль Міхайлавіч спрабаваў пакрыць выдаткі, панесеныя ў Ардзе. У гэтай сітуацыі Усевалад Аляксандравіч у 1359 г. з’ехаў у ВКЛ, адкуль вярнуўся з дапамогай ад Альгерда. Атрыманая падтрымка спрыяла прымірэнню ў 1360 годзе Усевалада Аляксандравіча з дзядзькам. У 1361 годзе зноў ездзіў у Арду, відаць, для дастаўкі ардынскага выхаду. Пасля гэтага вядучая палітычная роля сярод сыноў Аляксандра Міхайлавіча перайшла да малодшага брата Усевалада Аляксандравіча мікулінскага князя [[Міхаіла Аляксандравіч (князь цвярскі)|Міхаіла Аляксандравіча]]. Згаданы ў даравальнай грамаце цвярскому мужчынскаму манастыру (1362–1364), выдадзенай ад імя ўсіх князёў Цвярскога княства. Памёр у разгар эпідэміі [[чума|чумы]] ў Цвярскім княстве. Быў жанаты з Сафіяй (пам. у лістападзе-снежні 1365 або ў пачатку студзеня 1366), паходжанне якой невядома. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі холмскія]] [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] fjg1hlqmujal2zf5xjph3jvljc8zz2k 5134369 5134365 2026-05-01T08:53:39Z JerzyKundrat 174 5134369 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Усевалад Аляксандравіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь холмскі (1339—1365), вялікі князь цвярскі (1346—1349); родапачынальнік князёў холмскіх. Швагер вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а. == Біяграфія == З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]]. Старэйшы брат [[Міхаіл Аляксандравіч (князь цвярскі)|Міхаіла Аляксандравіча]] Дзяцінства правёў у [[Пскоў|Пскове]], дзе жыў разам з іншымі членамі сям’і Аляксандра Міхайлавіча пасля падаўлення [[Цвярское паўстанне|Цвярскога паўстання]] (1327). У 1337 годзе разам з бацькам і братамі вярнуўся ў [[Цвер]]. У 1339 г. пасля гібелі ў [[Залатая Арда|Ардзе]] бацькі і старэйшага брата Фёдара стаў на чале [[Холмскае княства|Холмскага княства]]. У 1346 г. падчас канфлікту з дзядзькам, вялікім князем цвярскім [[Канстанцін Міхайлавіч (князь цвярскі)|Канстанцінам Міхайлавічам]], які настойваў на зборы павышанай даніны з баяраў і слуг дзяцей Аляксандра Міхайлавіча, выступіў у саюзе са сваёй маці — княгіняй Анастасіяй і братамі. Абодва князі адправіліся ў Арду на суд хана [[Джанібек]]а, падчас цяжбы князь Канстанцін Міхайлавіч памёр. У гэтай сітуацыі хан Джанібек перадаў ярлык на цвярское княжанне Усеваладу Аляксандравічу. Аднак даведаўшыся пра смерць Канстанціна Міхайлавіча, у барацьбу за ўладу ў [[Цвярское княства|Цвярскім княстве]] ўступіў малодшы з сыноў Міхаіла Яраславіча, кашынскі князь [[Васіль Міхайлавіч (князь цвярскі)|Васіль Міхайлавіч]]. Ён даслаў у Холмскае княства сваіх даншчыкаў і, сабраўшы даніну, паехаў у Арду да хана Джанібека. Ужо пакінуўшы стаўку хана, Усевалад Аляксандравіч даведаўся пра паездку свайго дзядзькі ў Арду. У г. Бездзеж (існуюць розныя лакалізацыі ў Сярэднім або Ніжнім Паволжы) Усеваладу Аляксандравічу разам з ханскім паслом удалося перахапіць Васіля Міхайлавіча і адабраць у яго [[ардынскі выхад]]. У 1348 г. хан Джанібек паўторна аддаў ярлык на Цвярское княства Усеваладу Аляксандравічу, аднак гэтае рашэнне зноў выклікала пярэчанні з боку Васіля Міхайлавіча. У 1349 г. канфлікт, які пагражаў перарасці ў ваеннае сутыкненне, быў уладжаны пры пасрэдніцтве епіскапа Цвярскога [[Феадор II (епіскап)|Феадора II]]. У выніку Усевалад Аляксандравіч саступіў цвярское княжанне дзядзьку. Пасля атрымання Васілём Міхайлавічам ярлыка на Цвярское княства (1352) яго даншчыкі сталі патрабаваць ва Усевалада Аляксандравіча ардынскі выхад. Адной з нагод да абвастрэння канфлікту з’яўлялася жаданне Васіля Міхайлавіча кампенсаваць рабаванне ў Бездзежы. Ад яго дзеянняў пацярпелі найперш баяры і слугі холмскага князя. Становішча ў Цвярскім княстве зноў ускладнілася ў 1357 годзе, калі Усевалад Аляксандравіч звярнуўся па дапамогу да мітрапаліта Кіеўскага і ўсяе Русі [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)|Аляксея]], які прыехаў ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]]. У сваю чаргу, Васіль Міхайлавіч атрымаў падтрымку з боку вялікага князя маскоўскага [[Іван II (вялікі князь маскоўскі)|Івана II Іванавіча]]. Перамовы ва Уладзіміры паміж варагуючымі бакамі пры ўдзеле мітрапаліта Аляксея і епіскапа Цвярскога Феадора II не прывялі да міру. Больш за тое, калі ў тым жа годзе, у сувязі са зменай улады ў Ардзе, Васіль Міхайлавіч і Усевалад Аляксандравіч адправіліся да новага хана [[Бердыбек]]а, масквічы не пусцілі холмскага князя далей за [[Пераслаўль-Залескі]], і яму прыйшлося дабірацца ў Арду праз літоўскія землі. Вярнуўшыся з Арды ў 1358 г., Васіль Міхайлавіч адправіў пасланцаў са скаргай на Усевалада Аляксандравіча да хана. Прадстаўленыя абвінавачанні былі пераканаўчымі, і хан Бердыбек без суда выдаў вялікаму князю цвярскому пляменніка, які знаходзіўся ў Ардзе. Меркавана, адной з галоўных прычын такога рашэння паслужылі сувязі Усевалада Аляксандравіча з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]], паколькі вялікі князь літоўскі [[Альгерд]] быў жанаты другім шлюбам з роднай сястрой Усевалада Аляксандравіча [[Ульяна Аляксандраўна|Ульянай]]. Пасля выдачы Усевалада Аляксандравіча людзі вялікага князя цвярскога спаганялі велізарную даніну з жыхароў Холмскага княства (у тым ліку з уладанняў малодшых братоў Усевалада Аляксандравіча Міхаіла, Уладзіміра і Андрэя), за кошт якой Васіль Міхайлавіч спрабаваў пакрыць выдаткі, панесеныя ў Ардзе. У гэтай сітуацыі Усевалад Аляксандравіч у 1359 г. з’ехаў у ВКЛ, адкуль вярнуўся з дапамогай ад Альгерда. Атрыманая падтрымка спрыяла прымірэнню ў 1360 годзе Усевалада Аляксандравіча з дзядзькам. У 1361 годзе зноў ездзіў у Арду, відаць, для дастаўкі ардынскага выхаду. Пасля гэтага вядучая палітычная роля сярод сыноў Аляксандра Міхайлавіча перайшла да малодшага брата Усевалада Аляксандравіча мікулінскага князя [[Міхаіла Аляксандравіч (князь цвярскі)|Міхаіла Аляксандравіча]]. Згаданы ў даравальнай грамаце цвярскому мужчынскаму манастыру (1362–1364), выдадзенай ад імя ўсіх князёў Цвярскога княства. Памёр у разгар эпідэміі [[чума|чумы]] ў Цвярскім княстве. Быў жанаты з Сафіяй (пам. у лістападзе-снежні 1365 або ў пачатку студзеня 1366), паходжанне якой невядома. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі холмскія]] [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] geukjibfontmk3bvobl4haptgq24y4b 5134400 5134369 2026-05-01T10:16:59Z JerzyKundrat 174 /* Крыніцы */ 5134400 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Усевалад Аляксандравіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь холмскі (1339—1365), вялікі князь цвярскі (1346—1349); родапачынальнік князёў холмскіх. Швагер вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а. == Біяграфія == З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]]. Старэйшы брат [[Міхаіл Аляксандравіч (князь цвярскі)|Міхаіла Аляксандравіча]] Дзяцінства правёў у [[Пскоў|Пскове]], дзе жыў разам з іншымі членамі сям’і Аляксандра Міхайлавіча пасля падаўлення [[Цвярское паўстанне|Цвярскога паўстання]] (1327). У 1337 годзе разам з бацькам і братамі вярнуўся ў [[Цвер]]. У 1339 г. пасля гібелі ў [[Залатая Арда|Ардзе]] бацькі і старэйшага брата Фёдара стаў на чале [[Холмскае княства|Холмскага княства]]. У 1346 г. падчас канфлікту з дзядзькам, вялікім князем цвярскім [[Канстанцін Міхайлавіч (князь цвярскі)|Канстанцінам Міхайлавічам]], які настойваў на зборы павышанай даніны з баяраў і слуг дзяцей Аляксандра Міхайлавіча, выступіў у саюзе са сваёй маці — княгіняй Анастасіяй і братамі. Абодва князі адправіліся ў Арду на суд хана [[Джанібек]]а, падчас цяжбы князь Канстанцін Міхайлавіч памёр. У гэтай сітуацыі хан Джанібек перадаў ярлык на цвярское княжанне Усеваладу Аляксандравічу. Аднак даведаўшыся пра смерць Канстанціна Міхайлавіча, у барацьбу за ўладу ў [[Цвярское княства|Цвярскім княстве]] ўступіў малодшы з сыноў Міхаіла Яраславіча, кашынскі князь [[Васіль Міхайлавіч (князь цвярскі)|Васіль Міхайлавіч]]. Ён даслаў у Холмскае княства сваіх даншчыкаў і, сабраўшы даніну, паехаў у Арду да хана Джанібека. Ужо пакінуўшы стаўку хана, Усевалад Аляксандравіч даведаўся пра паездку свайго дзядзькі ў Арду. У г. Бездзеж (існуюць розныя лакалізацыі ў Сярэднім або Ніжнім Паволжы) Усеваладу Аляксандравічу разам з ханскім паслом удалося перахапіць Васіля Міхайлавіча і адабраць у яго [[ардынскі выхад]]. У 1348 г. хан Джанібек паўторна аддаў ярлык на Цвярское княства Усеваладу Аляксандравічу, аднак гэтае рашэнне зноў выклікала пярэчанні з боку Васіля Міхайлавіча. У 1349 г. канфлікт, які пагражаў перарасці ў ваеннае сутыкненне, быў уладжаны пры пасрэдніцтве епіскапа Цвярскога [[Феадор II (епіскап)|Феадора II]]. У выніку Усевалад Аляксандравіч саступіў цвярское княжанне дзядзьку. Пасля атрымання Васілём Міхайлавічам ярлыка на Цвярское княства (1352) яго даншчыкі сталі патрабаваць ва Усевалада Аляксандравіча ардынскі выхад. Адной з нагод да абвастрэння канфлікту з’яўлялася жаданне Васіля Міхайлавіча кампенсаваць рабаванне ў Бездзежы. Ад яго дзеянняў пацярпелі найперш баяры і слугі холмскага князя. Становішча ў Цвярскім княстве зноў ускладнілася ў 1357 годзе, калі Усевалад Аляксандравіч звярнуўся па дапамогу да мітрапаліта Кіеўскага і ўсяе Русі [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)|Аляксея]], які прыехаў ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]]. У сваю чаргу, Васіль Міхайлавіч атрымаў падтрымку з боку вялікага князя маскоўскага [[Іван II (вялікі князь маскоўскі)|Івана II Іванавіча]]. Перамовы ва Уладзіміры паміж варагуючымі бакамі пры ўдзеле мітрапаліта Аляксея і епіскапа Цвярскога Феадора II не прывялі да міру. Больш за тое, калі ў тым жа годзе, у сувязі са зменай улады ў Ардзе, Васіль Міхайлавіч і Усевалад Аляксандравіч адправіліся да новага хана [[Бердыбек]]а, масквічы не пусцілі холмскага князя далей за [[Пераслаўль-Залескі]], і яму прыйшлося дабірацца ў Арду праз літоўскія землі. Вярнуўшыся з Арды ў 1358 г., Васіль Міхайлавіч адправіў пасланцаў са скаргай на Усевалада Аляксандравіча да хана. Прадстаўленыя абвінавачанні былі пераканаўчымі, і хан Бердыбек без суда выдаў вялікаму князю цвярскому пляменніка, які знаходзіўся ў Ардзе. Меркавана, адной з галоўных прычын такога рашэння паслужылі сувязі Усевалада Аляксандравіча з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]], паколькі вялікі князь літоўскі [[Альгерд]] быў жанаты другім шлюбам з роднай сястрой Усевалада Аляксандравіча [[Ульяна Аляксандраўна|Ульянай]]. Пасля выдачы Усевалада Аляксандравіча людзі вялікага князя цвярскога спаганялі велізарную даніну з жыхароў Холмскага княства (у тым ліку з уладанняў малодшых братоў Усевалада Аляксандравіча Міхаіла, Уладзіміра і Андрэя), за кошт якой Васіль Міхайлавіч спрабаваў пакрыць выдаткі, панесеныя ў Ардзе. У гэтай сітуацыі Усевалад Аляксандравіч у 1359 г. з’ехаў у ВКЛ, адкуль вярнуўся з дапамогай ад Альгерда. Атрыманая падтрымка спрыяла прымірэнню ў 1360 годзе Усевалада Аляксандравіча з дзядзькам. У 1361 годзе зноў ездзіў у Арду, відаць, для дастаўкі ардынскага выхаду. Пасля гэтага вядучая палітычная роля сярод сыноў Аляксандра Міхайлавіча перайшла да малодшага брата Усевалада Аляксандравіча мікулінскага князя [[Міхаіла Аляксандравіч (князь цвярскі)|Міхаіла Аляксандравіча]]. Згаданы ў даравальнай грамаце цвярскому мужчынскаму манастыру (1362–1364), выдадзенай ад імя ўсіх князёў Цвярскога княства. Памёр у разгар эпідэміі [[чума|чумы]] ў Цвярскім княстве. Быў жанаты з Сафіяй (пам. у лістападзе-снежні 1365 або ў пачатку студзеня 1366), паходжанне якой невядома. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі холмскія]] [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] 255136pj5f4un6hzirpm0z042qhthto 5134474 5134400 2026-05-01T11:06:16Z JerzyKundrat 174 5134474 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Усевалад Аляксандравіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь холмскі (1339—1365), вялікі князь цвярскі (1346—1349); родапачынальнік князёў холмскіх. Швагер вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а. == Біяграфія == З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]]. Старэйшы брат [[Міхаіл Аляксандравіч (князь цвярскі)|Міхаіла Аляксандравіча]] Дзяцінства правёў у [[Пскоў|Пскове]], дзе жыў разам з іншымі членамі сям’і Аляксандра Міхайлавіча пасля падаўлення [[Цвярское паўстанне|Цвярскога паўстання]] (1327). У 1337 годзе разам з бацькам і братамі вярнуўся ў [[Цвер]]. У 1339 г. пасля гібелі ў [[Залатая Арда|Ардзе]] бацькі і старэйшага брата Фёдара стаў на чале [[Холмскае княства|Холмскага княства]]. У 1346 г. падчас канфлікту з дзядзькам, вялікім князем цвярскім [[Канстанцін Міхайлавіч (князь цвярскі)|Канстанцінам Міхайлавічам]], які настойваў на зборы павышанай даніны з баяраў і слуг дзяцей Аляксандра Міхайлавіча, выступіў у саюзе са сваёй маці — княгіняй Анастасіяй і братамі. Абодва князі адправіліся ў Арду на суд хана [[Джанібек]]а, падчас цяжбы князь Канстанцін Міхайлавіч памёр. У гэтай сітуацыі хан Джанібек перадаў ярлык на цвярское княжанне Усеваладу Аляксандравічу. Аднак даведаўшыся пра смерць Канстанціна Міхайлавіча, у барацьбу за ўладу ў [[Цвярское княства|Цвярскім княстве]] ўступіў малодшы з сыноў Міхаіла Яраславіча, кашынскі князь [[Васіль Міхайлавіч (князь цвярскі)|Васіль Міхайлавіч]]. Ён даслаў у Холмскае княства сваіх даншчыкаў і, сабраўшы даніну, паехаў у Арду да хана Джанібека. Ужо пакінуўшы стаўку хана, Усевалад Аляксандравіч даведаўся пра паездку свайго дзядзькі ў Арду. У г. Бездзеж (існуюць розныя лакалізацыі ў Сярэднім або Ніжнім Паволжы) Усеваладу Аляксандравічу разам з ханскім паслом удалося перахапіць Васіля Міхайлавіча і адабраць у яго [[ардынскі выхад]]. У 1348 г. хан Джанібек паўторна аддаў ярлык на Цвярское княства Усеваладу Аляксандравічу, аднак гэтае рашэнне зноў выклікала пярэчанні з боку Васіля Міхайлавіча. У 1349 г. канфлікт, які пагражаў перарасці ў ваеннае сутыкненне, быў уладжаны пры пасрэдніцтве епіскапа Цвярскога [[Феадор II (епіскап)|Феадора II]]. У выніку Усевалад Аляксандравіч саступіў цвярское княжанне дзядзьку. Пасля атрымання Васілём Міхайлавічам ярлыка на Цвярское княства (1352) яго даншчыкі сталі патрабаваць ва Усевалада Аляксандравіча ардынскі выхад. Адной з нагод да абвастрэння канфлікту з’яўлялася жаданне Васіля Міхайлавіча кампенсаваць рабаванне ў Бездзежы. Ад яго дзеянняў пацярпелі найперш баяры і слугі холмскага князя. Становішча ў Цвярскім княстве зноў ускладнілася ў 1357 годзе, калі Усевалад Аляксандравіч звярнуўся па дапамогу да мітрапаліта Кіеўскага і ўсяе Русі [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)|Аляксея]], які прыехаў ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]]. У сваю чаргу, Васіль Міхайлавіч атрымаў падтрымку з боку вялікага князя маскоўскага [[Іван II (вялікі князь маскоўскі)|Івана II Іванавіча]]. Перамовы ва Уладзіміры паміж варагуючымі бакамі пры ўдзеле мітрапаліта Аляксея і епіскапа Цвярскога Феадора II не прывялі да міру. Больш за тое, калі ў тым жа годзе, у сувязі са зменай улады ў Ардзе, Васіль Міхайлавіч і Усевалад Аляксандравіч адправіліся да новага хана [[Бердыбек]]а, масквічы не пусцілі холмскага князя далей за [[Пераслаўль-Залескі]], і яму прыйшлося дабірацца ў Арду праз літоўскія землі. Вярнуўшыся з Арды ў 1358 г., Васіль Міхайлавіч адправіў пасланцаў са скаргай на Усевалада Аляксандравіча да хана. Прадстаўленыя абвінавачанні былі пераканаўчымі, і хан Бердыбек без суда выдаў вялікаму князю цвярскому пляменніка, які знаходзіўся ў Ардзе. Меркавана, адной з галоўных прычын такога рашэння паслужылі сувязі Усевалада Аляксандравіча з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]], паколькі вялікі князь літоўскі [[Альгерд]] быў жанаты другім шлюбам з роднай сястрой Усевалада Аляксандравіча [[Ульяна Аляксандраўна|Ульянай]]. Пасля выдачы Усевалада Аляксандравіча людзі вялікага князя цвярскога спаганялі велізарную даніну з жыхароў Холмскага княства (у тым ліку з уладанняў малодшых братоў Усевалада Аляксандравіча Міхаіла, Уладзіміра і Андрэя), за кошт якой Васіль Міхайлавіч спрабаваў пакрыць выдаткі, панесеныя ў Ардзе. У гэтай сітуацыі Усевалад Аляксандравіч у 1359 г. з’ехаў у ВКЛ, адкуль вярнуўся з дапамогай ад Альгерда. Атрыманая падтрымка спрыяла прымірэнню ў 1360 годзе Усевалада Аляксандравіча з дзядзькам. У 1361 годзе зноў ездзіў у Арду, відаць, для дастаўкі ардынскага выхаду. Пасля гэтага вядучая палітычная роля сярод сыноў Аляксандра Міхайлавіча перайшла да малодшага брата Усевалада Аляксандравіча мікулінскага князя [[Міхаіл Аляксандравіч (князь цвярскі)|Міхаіла Аляксандравіча]]. Згаданы ў даравальнай грамаце цвярскому мужчынскаму манастыру (1362–1364), выдадзенай ад імя ўсіх князёў Цвярскога княства. Памёр у разгар эпідэміі [[чума|чумы]] ў Цвярскім княстве. Быў жанаты з Сафіяй (пам. у лістападзе-снежні 1365 або ў пачатку студзеня 1366), паходжанне якой невядома. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі холмскія]] [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] 9ieo28vpkpxuk04osco51klr5xlz0c1 Міхаіл Аляксандравіч (князь цвярскі) 0 807164 5134374 2026-05-01T09:04:30Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{ДД}} '''Міхаіл Аляксандравіч''' (у манастве Мацвей; {{ВД-Прэамбула}}) — князь мікулінскі (1339–1365), вялікі князь цвярскі (1365–1367, 1367–1399); рускі праваслаўны святы. З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра...» 5134374 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Міхаіл Аляксандравіч''' (у манастве Мацвей; {{ВД-Прэамбула}}) — князь мікулінскі (1339–1365), вялікі князь цвярскі (1365–1367, 1367–1399); рускі праваслаўны святы. З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]]. Малодшы брат [[Усевалад Аляксандравіч|Усевалада Аляксандравіча]]. Бацька Івана Міхайлавіча. Зяць вялікага князя ніжагародскага Канстанціна Васільевіча, сваяк вялікага князя ўладзіміраўскага [[Дзмітрый Данскі|Дзмітрыя Іванавіча Данскога]], швагер вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а. Ахрышчаны архіепіскапам Наўгародскім [[Васіль Каліка|Васілём Калікай]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі мікулінскія]] [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] ccqr8lz0kbvyl8srojq67d5jhe34v53 5134399 5134374 2026-05-01T10:16:35Z JerzyKundrat 174 5134399 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Міхаіл Аляксандравіч''' (у манастве Мацвей; {{ВД-Прэамбула}}) — князь мікулінскі (1339–1365), вялікі князь цвярскі (1365–1367, 1367–1399); рускі праваслаўны святы. З цвярскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын [[Аляксандр Міхайлавіч (князь уладзімірскі)|Аляксандра Міхайлавіча]]. Малодшы брат [[Усевалад Аляксандравіч|Усевалада Аляксандравіча]]. Бацька Івана Міхайлавіча. Зяць вялікага князя ніжагародскага Канстанціна Васільевіча, сваяк вялікага князя ўладзіміраўскага [[Дзмітрый Данскі|Дзмітрыя Іванавіча Данскога]], швагер вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а. Ахрышчаны архіепіскапам Наўгародскім [[Васіль Каліка|Васілём Калікай]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі мікулінскія]] [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] 8f12nqejvnrhgoxqungr1c1as6m476n Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1333 годзе 14 807165 5134375 2026-05-01T09:06:37Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{birthyr|133|3}} {{Commonscat|1333 births}}» 5134375 wikitext text/x-wiki {{birthyr|133|3}} {{Commonscat|1333 births}} bg07yi2vcj6ex2jqtl3bs4f021lg1wm Полацкі дзядзінец 0 807166 5134376 2026-05-01T09:07:03Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Верхні замак (Полацк)]] 5134376 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Верхні замак (Полацк)]] q96uhku43dfwirpbs2tccptqvgv1ryr Міна (епіскап полацкі) 0 807167 5134394 2026-05-01T10:10:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Міна Полацкі]] 5134394 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міна Полацкі]] lay6e1w6rz0gpwaxnzsorawztk564hj НТБ 0 807168 5134414 2026-05-01T10:33:36Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перайменаваў старонку [[НТБ]] у [[НТВ]] па-над перасылкай: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134412#Вынік]] 5134414 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[НТВ]] jwts502omltskrg9u8kocldbkuekuqc Размовы:НТБ 1 807169 5134416 2026-05-01T10:33:36Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Размовы:НТБ]] у [[Размовы:НТВ]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134412#Вынік]] 5134416 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:НТВ]] lzrrqwss3eq0bjlwejbbyqaefi27n85 5134485 5134416 2026-05-01T11:10:51Z JerzyKundrat 174 Прапанавана хутка выдаліць 5134485 wikitext text/x-wiki {{хв}} #REDIRECT [[Размовы:НТВ]] 3eq6qs1d7rouams0srxi1vt0u43vei3 Валаваны 0 807170 5134425 2026-05-01T10:43:05Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Валаваны]] у [[Канапэ]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134422#Вынік 2]] 5134425 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Канапэ]] htny9hm7sdbn2twluq3jg456ujbqb6k Размовы:Валаваны 1 807171 5134427 2026-05-01T10:43:05Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Размовы:Валаваны]] у [[Размовы:Канапэ]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134422#Вынік 2]] 5134427 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Канапэ]] atndp9ob22dsktij4q9n8vwbf2dnm11 Гонёндз 0 807172 5134443 2026-05-01T10:52:44Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Гонёндз]] у [[Ганёндз]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134440#Вынік 2]] 5134443 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ганёндз]] 66658s6oxi459unrnwwcgh1g5y1fsfo Размовы:Гонёндз 1 807173 5134445 2026-05-01T10:52:44Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Размовы:Гонёндз]] у [[Размовы:Ганёндз]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134440#Вынік 2]] 5134445 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Ганёндз]] fy03ax7mc90gmpol6hrupoa6nwghlsu 5134484 5134445 2026-05-01T11:10:07Z JerzyKundrat 174 Прапанавана хутка выдаліць 5134484 wikitext text/x-wiki {{хв}} #REDIRECT [[Размовы:Ганёндз]] sf42pev2gwo0gjbdatizqxxwyqot25i Семятычы 0 807174 5134455 2026-05-01T10:56:44Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Семятычы]] у [[Сямятычы]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134451#Вынік 2]] 5134455 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сямятычы]] 5chl401dk4sejzusrve74j303d1mdzs Сэйны 0 807175 5134460 2026-05-01T10:59:47Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Сэйны]] у [[Сейны]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134458#Вынік 2]] 5134460 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сейны]] jyozuc1e0ub3qjw5ndikey8rncb5d7y Вяжанка 0 807176 5134480 2026-05-01T11:09:18Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Вяжанка]] у [[Вежанка]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134478#Вынік 2]] 5134480 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вежанка]] fnqr0uk3bqnvhywh3xmdum3u1hhnwx7 Курдыстан (значэнні) 0 807177 5134519 2026-05-01T11:41:50Z DenisBorum 139498 Новая старонка: «* [[Курдыстан]] — этнагеаграфічная вобласць * [[Курдыстан (астан)|Курдыстан]] — правінцыя ў [[Іран]]е * [[Арарацкая Курдская Рэспубліка|Арарацкі Курдыстан]] — самаабвешчаная дзяржава, якая існавала ў 1927-1930 гг. * [[Іракскі Курдыстан]] — аўтаномны рэгіён у [[Ірак]...» 5134519 wikitext text/x-wiki * [[Курдыстан]] — этнагеаграфічная вобласць * [[Курдыстан (астан)|Курдыстан]] — правінцыя ў [[Іран]]е * [[Арарацкая Курдская Рэспубліка|Арарацкі Курдыстан]] — самаабвешчаная дзяржава, якая існавала ў 1927-1930 гг. * [[Іракскі Курдыстан]] — аўтаномны рэгіён у [[Ірак]]у * [[Турэцкі Курдыстан]] — усходняя частка [[Турцыя|Турцыі]], населеная пераважна [[Курды|курдамі]] * [[Сірыйскі Курдыстан]] — частка тэрыторыі Сірыі, якая кантралявалася курдскімі паўстанцамі ў 2012—2026 гг. {{неадназначнасць}} 9qbg0r3rhrtdhzo9o7jv7d63szxgkyl